Так і жывём

АНАТОЛЬ КАЗЛОЎ

Яны жылі разам ужо каля пяці гадоў. Яны — гэта Кацярына і Пятрок. Жылі так, як большасць сённяшніх маладых людзей: шлюбу не бралі, у царкве перад алтаром не стаялі — проста грэліся ў адным ложку ў невялічкай панэльнай кватэры на ўскрайку стольнага Мінска. Кацярыне набліжаўся трыццатнік, а Петраку толькі споўнілася дваццаць пяць. Калі на іх паглядзець збоку, то здаецца, што анічагусенькі ў іх няма агульнага. Дзяўчына заўсёды выглядала сціплай і памяркоўнай, часцей задуменнай і рамантычнай, малагаваркою. Любіла вечарамі сядзець дома, паціху корпацца на кухні ці ў зальчыку — усё дагледзець, давесці да ладу. 3 суседзямі па лесвічнай пляцоўцы кантактавала мала і нячаста: «Добры дзень!», «Як вы?» — і ўся размова. Напачатку, калі Каця Лазебная толькі атрымала кватэру, жанчыны-сямейніцы па паверсе стараліся наблізіць яе да сябе: запрашалі ў госці, забягалі пазычыць цукру ці солі, прапаноўвалі схадзіць па крамах пасля атрымання зарплаты. Дзяўчына ж усё аднеквалася. Маўляў, прабачце, няма калі. Суседкі, якія ў сваёй большасці жылі да гэтага ў інтэрнатах, маўкліва паціскалі плячыма, перашэптваліся за спінай Лазебнай, а ў хуткім часе і адсталі ад маладухі. Па тыпу: «Ганарлівая, нос задзірае, дык і няхай жыве ваўчыцаю. Мы да яе па-людску, з душою, а яна задам паварочваецца». Адным словам, адчапіліся суседкі-квактухі. Перакінуліся са сваімі ўедліва-сяброўскімі, саладжавымі запрашэннямі на кабет з ніжніх паверхаў. Адчулі і зразумелі, што Кацька Лазебная не іхняга поля ягадка. Ну не хацелася ёй варыцца ў адным кошыку з Валькай Крываротай (сапраўднага прозвішча суседкі дзяўчына не ведала, а Крываротай яе ахрысціў муж — гарласты і таўсматы, набычаны Андрэй, які часта на цэлыя месяцы сыходзіў у запой). Не цікавілі Лазебную і праблемы Тамары.

У Кацярыны хапала сваіх клопатаў: як накарміць сям’ю, уціхамірыць пузана Анатоля з трактарнага завода. Гэты сусед смоллю ліп да яе. Усё прапаноўваў купіць цесакі-нажы, якія сам рабіў на заводзе і кантрабандай выносіў адтуль. А навошта ёй, дзяўчыне, тая смертаносная зброя? На кухні ад іх ніякай карысці, толькі замінаць будуць ды штораз напамінаць пра нялёгкае сённяшняе жыццё, калі паўсюль, куды ні ткні, страляюць, рэжуць ды колюць безабаронных людзей «гаспадары жыцця». 3-за гэтага крывавага месіва, што пануе наўкола, Кацярына старалася нават не глядзець тэлевізар. Там адны чалавечыя пакуты: слёзы, выбухі, аўтаматныя чэргі, гвалт і кроў… «Не,— думалася ёй часцяком,— трэба захаваць у сабе крупіцы чалавечай дабрыні, спагады і лагоды. Як бы гэта цяжка ні было сёння зрабіць. Нельга паддацца нявер’ю, зніштожыць светлыню намераў і памкненняў. Бо як жа без Бога ў сэрцы глядзець на новы дзень за акном, і на паспешлівых людзей, што снуюць наўкола са сваімі праблемамі, радасцямі і трывогамі? Свет і так перапоўнены негатывам, не хочацца дабаўляць у гэты кіпячы кацёл сваю кроплю. Раптам з-за гэтага выплюне кіпень праз край і абварыць, спляжыць тое, што яшчэ не кранута сквапнай рукою чэрствасці?!»

3 Петраком Кацярыне было добра. Чаго там выбіраць? Усё ж трэба, каб у хаце пахла мужчынам, каб нехта мільгаў перад вачыма. Не, не чужы «нехта», а той, да каго прывыкла і каго, па шчырасці, не заўважае, але ён ёсць. Каб упэўніцца ў гэтым, дастаткова толькі паклікаць і ці, адышоўшы ад задуменнасці, кінуць вокам у ягоны бок.

Так, былі ў Каці Лазебнай хлопцы-жаніхі і да Петрака Найдзіна. Але тое цяпер здавалася далёкім і нерэальным, нават нейкім ілюзорным, як сонечны дзень у парку, калі Кацярына ў восем гадкоў ад роду разам з бацькам пазірала на горад з вялізнага кола агляду. Тады ёй падавалася ўсё наваколле такім малюпасенькім і смешным, што Кацька аж захліпалася ад унутранай радасці, сэрца ў грудзях распірала лагода да бацькі, які зрабіў для яе, дачкі, такое свята. Вось і былыя жаніхі-залётнікі часам усплывалі ў свядомасці, але не казыталі ўжо сэрца, не выклікалі тых трапяткіх пачуццяў, якія былі напачатку. А што яны былі, тыя пачуцці, Кацька і цяпер добра памятала. Проста, як і ўсё ў жыцці, яны згладзіліся, сталі штодзённымі, нейкімі бесцялеснымі, як цені ад дрэваў на асфальце.

Сёння Пеця-Пятрок пасунуўся некуды ў горад. 3 самай раніцы, гадзін у восем, патэлефанаваў ягоны сябра Рудзік (Каця разы тры бачылася з ім). Хлопцы пагаварылі некалькі хвілін, і яе Найдзін, чамусьці вінавата хаваючы вочы ў стаптаным дыване на падлозе, прамовіў:

— Я — у горад. Рудзіку трэба дапамагчы ў гаражы. Калі затрымаюся, то пазваню ад яго.

Крыху памаўчаў, не кладучы тэлефоннай трубкі на рычажок. Яна манатонна пікала без усялякіх трывожных нотак. Ды і адкуль тая трывога магла ўзяцца? I ўсё ж нешта — ці не жаночая рэўнасць? — кальнула Кацярыніну свядомасць. Маўляў, ага, Рудзька табе тэлефанаваў, а мо ніякі і не Рудзька, а Рудольфа Іванаўна.

«Не, маці,— гэта ўжо Кацярына сама сабе ў думках,— старэеш, старэеш, бабанька. Глядзі, што, не дай бог, дойдзе да такой сітуацыі — следам пачнеш бегаць за Найдзіным. А ён чалавек вольны, як знайшоўся, так і згубіцца. Чаго ўжо там… Трэба напачатку было не зарыцца на маладзейшага. Сама ж ведаеш, што па кабеце і спадніцу выбірай. Не свяці лыткамі, калі ногі крывыя. Ды і якая мне розніца? Згінь ты, рэўнасць каўтунная…»

— Чаго маўчыш? — насцярожыўся Пятрок.

— Га? Што пытаеш?

— Кажу: пайду да Рудольфа, ну, да Рудзькі, ты ж яго памятаеш. Просіць дапамагчы…

— Ідзі, ідзі,— паспяшалася адказаць Кацярына, баючыся, што Пятрок западозрыць яе ў ваганнях ці, горш, падумае, што Кацьку грызанула рэўнасць.

— I ты не сядзі ў хаце. Зірні за акно — які выдатны дзень. Залаты пачатак кастрычніка. Прагуляйся па горадзе, схадзі ў парк. Памятаеш, некалі і мы пад шапаценне апалага лісця клёнаў пазнаёміліся. Сонца тады гуляла ў вершалінах дрэў, люстравалася ад рудавата-карычневых галінак на прыціхлую гладзь вады канала.

— Ого, Пятрок, столькі разам, а я і не ведала, што ты такі рамантык,— яхіднавата, стараючыся быць абыякавай, прамовіла Лазебная.— Не хвалюйся, выберуся і я падыхаць. Праўду кажаш: чаго сядзець у чатырох сценах, работы спешнай няма, выхадны сёння, дык і я разамнуся. Ідзі, ідзі, Пятрок.

Нарэшце змоўкла піканне ўтэлефоннай трубцы. Цяпер падалося ўжо Кацярыне, як быццам нечага не хапае — таго няўлоўнага, што некалькі хвілін існавала між ёй і Петраком. Тэлефон маўчаў. Найдзін збіраўся. Кацярына сядзела ў фатэлі з кнігай на каленях.

— Пакуль,— з дзвярэй развітаўся Пятрок.— Я думаю, доўга не затрымаюся.

— Шчасліва,— сумны голас Кацярыны.

Шчаўчок замка. Гул ліфта, які падымаўся знізу да іхняга паверха. Праз фортку ў пакой заляцела позняя восеньская муха. Вялікая і, як падалося Кацярыне, выцвілая. Муха кружляла пад столлю паўз лямпачкі люстры.

«Гаротніца, шукаеш цяпла, зімы хуткай баішся. Адзінокая…» — маладуха невядома чаму пашкадавала гэтую брыдоту, да якой заўсёды адносілася з гідлівасцю, як і да прусакоў, якія часам забягалі на кухню праз вентыляцыйную сістэму. «Хто я? — раптам кальнула думка.— Яшчэ дзяўчынка, дзяўчына ці ўжо жанчына, жонка, кабета? А мо сквапная векавуха?» Яна нейкі час проста сядзела, быццам здранцвелая. Аніякай думкі. Пустата. Такая пустата бывае толькі ў непрытомнага. Калі чалавек фізічна тут, у гэтым месцы, глядзіць, але нічога не бачыць, дыхае, але не адчувае паху, слых не прабіваюць мільённыя гукі, што ўрываюцца ў пакой праз расчыненую фортку.

— Я — жанчына,— нарэшце сарвалася з вуснаў Кацярыны.— Чаму ж не магу раўнаваць, не магу ўзбясіцца, як большасць з нас, жанчын, калі адчуваю, што нейкая сцярвоза забірае маё? Ці хоць бы сквапна пазірае на таго, хто стаў маім, да каго я прывыкла і, здаецца, люблю, кахаю?.. А ці кахаю я ўсё ж Петрака? Дурніца, ты звар’яцела! Што найшло сёння на цябе?! — Кацярына адкінулася на спінку крэсла-фатэля, кніга звалілася з каленяў, але дзяўчына не стала падымаць, толькі лацвей выцягнула ногі.— Усяму віною восень. Самотная і шчодрая восень. Яе можна любіць, а можна звыкла не заўважаць, але восень паўсюль, яна проста прыйшла і агарнула сваёй задуменнай журботай усё навокал. А чаму павінна я быць выключэннем? Чаму? Восень… Не, не трэба, каб яна была ў душы. Яшчэ рана, вельмі рана пускаць яе туды. На вуліцы сонца, восеньскае сонца.— Раптам Кацярына адчула, як маланкай прастрэліў памяць успамін. Далёкі, рамантычна-дзявочы, які доўгія гады хаваўся ў падсвядомасці.

«Няўжо сённяшні дзень прымусіў яго выплысці? Тады таксама была восень. Вечар. Дачны пасёлак. Гразкая дарога. Паўсюдна лужыны. Ці не тыдзень запар ішлі дажджы. Хаткі пашарэлі, іх нават не ажыўлялі скупаватыя промні сонца, якое спаўзала за лес, так і не здолеўшы за дзень высушыць макрэчу на дахах і сценах пабудоў».

Кацька з Сяргеем сядзелі ў невялічкім зальчыку двухпавярховай дачы бацькоў хлопца.

— Ты ўсё гаворыш пра вечнае, пра душу, існасць, пра тое, што нельга памацаць рукамі, пабачыць вачыма, адчуць на смак. Гэта ж — не спрачайся — абстракцыя.— Сяргей з хвіліну памаўчаў, углядаючыся ў яркія язычкі агню, якія танчылі па сухіх бярозавых паленцах у невялікім каміне.— А вось адкажы мне на пытанне: чаму ўва ўсіх нас, людзей, аднолькавыя сэрцы ў грудзях, пячонкі і лягчонкі пад рэбрамі, і кроў аднолькавы мае колер у жылах, і сцягнута цела нашае такім жа сухажыллем, але мы ўсе да непазнавальнага розныя? Той — нягоднік, здраднік, хапуга і гвалтаўнік, а другі — вечны пакутнік праз дабрадзейнасць сваю, праз шчырасць і спачуванне кожнаму, каму балюча. Не, каб ён прыхаваў, што мае, для сябе асабіста, адхапіў ад некага, хто мае большае. Жыў і радаваўся жыццю, але ж не — праўдзіўца шукае пакут, плача над чужым горам, не заўважаючы свайго. Дык як жа ж тады саўладаць з душою — з той нябачнай душою, пра якую ты ўсё талдычыш? — Сяргей узняўся з мяккага фатэля, наблізіўся да каміна, паціху расчыніў каванай качарэжкай загараджальную рашотку і падкінуў пару паленцаў у трапяткі агонь.

Кацярына маўчала, абхапіўшы танклявыя калені рукамі. Караткавата астрыжаныя валасы прыкрывалі ейны твар, а выгнутая спіна падавалася маладой неакрэплай лазінкай, на якую мароз навесіў празрыстыя ледзяшы. Пыхкія языкі агню з каміна няроўна асвятлялі шэрую сукенку на дзяўчыне.

Абое маўчалі. Маўчалі, думаючы ці не пра адно і тое ж. Але вось Кацярына страпянулася, выпрамілася ў зручным фатэлі, паспешліва акінула позіркам пакой, у якім знаходзілася не больш за тры гадзіны і да якога, як ёй падалося, не маглі ніяк прызвычаіцца. Не маглі — бо тут усё чужое, нават Сяргей і той здаваўся чужым… Але гэта з часам праходзіць. Яна добра ведала пра такія адчуванні. Дастаткова тут пераначаваць, а раніцай усё вакол будзе ўжо значна бліжэйшым, а мо нават адчуеш, што яно тваё.

— Ты, Сяргунчык, гаворыш пра тых, хто аддае, і тых, хто забірае, каму балюча ад чужога, пра тых, хто забывае пра свае крывавыя раны і плача над болькамі іншых. Мне падалося, ты не верыш, што такое бывае. Не верыш? Я праўду кажу?

— Ды як у такое верыць? Ты паглядзі навокал, расплюшчы нарэшце вочы — і замест людзей убачыш незлічоныя зграі ваўкоў, якія грызуцца за абгрызеныя косткі, шматкі мяса. А калі няма ўжо косткі, то яны — людзі-ваўкі — пажыраюць адзін аднаго. I не так ужо важна, хто перад табою — ваўчаня ці старая нямоглая ваўчыца. Эх, Кацярына!

— Дурненькі. Як жывецца табе з такою душою? Мы вось гаварылі пра боль і гора, і я міжволі ўзгадала радкі аднаго паэта, якога люблю. Праўда, поўнай дакладнасці не гарантую, але ён некалі пісаў, што хтось выносіць гора напаказ, як з пажару чорныя калёсы, ці не трацім часам мы запас дабрыні на бедненькіх і слёзных. Добраму вучыла ты, дабро, як жа ведаць, хто перад табою: сапраўды баліць яму альбо стогне, каб не ўчуць чужога болю.

— Кацярынка, даражэнькая, гэтымі словамі ты аспрэчваеш сама сябе. Ну адкуль мне ведаць, хто сапраўды перада мною? Чаму я павінен астужваць чужую больку, калі сам сыходжу крывёю? Дзе логіка? Ну скажы: дзе яна?

Кацярына ўсхапілася з фатэля так імкліва, што Сяргей усім тулавам падаўся да кафельнай сцяны каміна. Руку вышэй локця перацяў пякучы боль: загараджальная рашотка каміна прапаліла кашулю. Смуродліва запахла сінтэтычнай тканінай. Хлопец, як на спружынах, ускочыў на ногі, адзіраючы кашулю ад апёклай рукі. Спалоханая Кацярына далонямі прыкрыла твар, знерухомела.

— Логіка. Вось табе і логіка,— праз сціснутыя зубы нягучна прамовіў Сяргей.— Спрэчак хопіць, давай лячыцца, а то заўтра і дроў не змагу накалоць.

Дзяўчына маўчала. Яна быццам абмерла.

— Згодны з табою,— працягваў далей хлопец,— няхай будзе ўсё лагічна, толькі пашукай у шуфлядцы пад люстэркам бінт і вазьмі ў лядоўні алею. Ты ж у мяне медычка, хоць і незакончаная яшчэ,— Сяргей нацягнута ўсміхнуўся, уключаючы здаровай рукой святло ў пакоі.

Насценны гадзіннік з выявамі сямі гномікаў роўна і няспешна адлічваў хвіліны. Яны ўсё доўжыліся, а Сяргей з Кацярынай так і стаялі слупамі.

— Усё адначасова магчыма і немагчыма. Зноў парадокс. Ці не так? — нібы самому сабе прыглушана прагаварыў Сяргей.— Мне іншым разам падаецца, што я ў адзін і той жа момант знаходжуся ў некалькіх месцах. Штосьці прыблізнае можна адчуць у круглым пакоі з люстранымі сценамі, падлогай і столлю, вялізнымі люстэркамі. Ты, па сутнасці, адзін, але цябе дзясяткі, сотні.— Ён крыху памаўчаў, гледзячы ашклянелымі вачыма ў нікуды. Затым нетаропка прадоўжыў: — Але паўглядаўшыся некалькі імгненняў у сотні свайго родненькага адбітку, ужо не адчуваеш, дзе ты сапраўдны, а дзе ўяўны, шкляны. I з горла вырываецца крык. Толькі ж і сотні тваіх уяўных «я» крычаць такім жа голасам, і позіркі ўва ўсіх аднолькавыя. Яшчэ праз каліўка часу ты ўсоўваеш у разяўлены рот пальцы і кусаеш іх, кусаеш, не шкадуючы, але і «яны» кусаюць самога сябе. I пасля ўва ўсіх сінеюць пазногці. Дык магчыма такое, Кацярынка, ці ўсё ж немагчыма? — Сяргей нарэшце адняў руку ад прапаленай кашулі.

Кацярына адвяла далоні ад твару. Вецер праз шчыліны ў акне мерна пакалыхваў укарочаную фіранку, у каміне патрэсквалі, дагараючы, паленцы, а гадзіннік няспешкі адлічваў хвіліны.

— Я зараз, хуценька, Сяргейка, ты здымі толькі кашулю, і мы перавяжам руку. Нічога страшнага нямашака, будзь надалей абачлівы.— Кацярына асцярожна прамачыла бінт алеем і абматала пачырванелую вышэй локця руку хлопца.— Пяцярпі крышку, і боль сунімецца, палягчэе.

— Ды яно і не баліць ужо, толькі дробненька паколвае,— Сяргей дакрануўся лбом да галавы дзяўчыны.— Ты прабач маю гаварыльню. Проста іншым разам находзіць, прарывае, і нельга змоўчаць. Хоць і хацеў бы.

…Тэлефонны званок назойліва тузаў цішыню ў кватэры. Кацярына прахапілася. Некалькі секунд яна не магла зразумець, дзе знаходзіцца, бо памяць да таго яскрава высвеціла ўспамін, быццам яна перажыла тое нанава.

«Ці не Пятрок? — падумала.— А мо з бальніцы? Першы выхадны за два тыдні. Дзеці хварэюць, урачоў не хапае. Чыё сёння дзяжурства?.. Міканоравай. Яна ж толькі пасля ардынатуры, маладая зусім. Раптам нешта неадкладнае?..» — думкі мільгалі, як прыдарожныя дрэвы за акном хуткага цягніка, а Кацярына аніяк не магла ўзняцца з месца. Яе нібы скавала, зледзяніла і даўняя размова з Сяргеем, яе аднагрупнікам, на дачы. Цяпер ён у Германіі, урач пасольства, паспрыялі бацькі. «Што паробіш, калі я не дачка пасла? Ды і ці трэба тое, мінулае? Хай яно застанецца там. Кожны ідзе сваёй дарогай ці, хутчэй, сцежачкай. Тапчы яе, не збочвай на чужую, бо чужое чужым і застанецца…»

Тэлефон не змаўкаў. Ён ужо, падалося Кацярыне, зласліва заходзіўся. Лазебная паднялася з крэсла, узяла трубку, паднесла да вуха.

— Алё. Так, я. Чаму не ўгадала? Таццянка, золатка. Я рада чуць цябе. Вечнасць не бачыліся. Гультайнічаю. Адна. Пайшоў дапамагчы сябру з машынай. Так, дзень выдатны. Не, не супраць. Тое, што трэба. Давай на выхадзе са станцыі метро «Кастрычніцкая». Хвілін праз сорак. Паспею. Падмалюю зенкі, свісток падвяду. Сумны голас? Не, Усё добра. Успаміны нагарнуліся. Так, пагамонім. Добра, праз сорак хвілін. Пакуль. Нічога, пачакаю.

Тэлефон вуркатнуў задаволеным кацянём і змоўк, уціхамірыўся. Кацярына пацягнулася каля насценнага люстэрка, хіснула ўбок галавой, валасы прыкрылі твар.

«Што ж, выхадны дык выхадны. Трэба і ў людзі выбрацца. Малайчына, Таццянка, што пазваніла, а то б даймала сябе ў адзіноце ўспамінамі, вярэдзіла душу. Зараз крыху макіяжу — і на свежае паветра».

Кацярына Лазебная пазнаёмілася з Кораневай гады два таму, напярэдадні Дня медыцынскага работніка. Таццяна працавала карэспандэнтам на рэспубліканскім радыё, падрыхтоўвала перадачу да свята медыкаў. Загадчык педыятрычнага аддзялення і параіў Кораневай пагаварыць з Лазебнай, як з лепшым педыятрам іхняй бальніцы. Пры першай жа сустрэчы неяк незаўважна і завязалася сяброўства паміж дзяўчатамі. Нягледзячы на розніцу ў прафесіях, было нешта агульнае ў характарах Кацярыны і Таццяны. Спачатку Лазебную здзівіла прастата, нават, можна сказаць, прасцецкасць, з якой журналістка адносілася да жыцця, а мо гэта і імпанавала Кацярыне, бо яна сама не магла так жыць. Заўсёды капалася сама ў сабе, зводзілася душой, калі нешта не атрымлівалася на рабоце ці дома, нервавалася, як Таццяна гаварыла, з-за дробязяў, займалася непатрэбным самаспусташэннем. «Умей радавацца жыццю,— даводзіла Коранева,— якія нашы гады, мы з табою яшчэ дзеўкі о-го-го. Любога кавалера акруцім».

Значна пазней, калі яны бліжэй сышліся душэўна, Кацярына зразумела, што ў Таццяны гэта напускное, для чужога вока. Што і ў яе не ўсё так гладка, не дужа ладзіцца ў сям’і з мужам-развядзенцам і ўжо, лічы, дарослымі ягонымі дзецьмі.

Хвілін праз пятнаццаць прычыпураная Кацярына крочыла да аўтобуснага прыпынку. Восеньскае сонца пяшчотна агортвала яе стройную постаць, а лёгкія подыхі-ўсплёскі ветру перабіралі кароткія пасмы валасоў, шлыкаталі па шчаках і шыі.

***

Гараж Рудзькі Ганьчына знаходзіўся ў мікрараёне «Вяснянка», ціснуўся ён сярод соцень аднатыповых прыземіста-шэрых цагляных будынкаў з доўгімі выцяжнымі трубамі. На рознакаляровых, па гусце гаспадароў, дзвярах гаражоў красавалі парадкавыя нумары. Пятрок памятаў, што Рудзькава ўласнасць мела сто дзевяноста трэці знак. Сябрук атрымаў гэтую рэзідэнцыю (так Рудзька ахрысціў шэры цаглянік) ад цесця-нябожчыка.

«Рэдка цяпер такія людзі сустракаюцца,— часта паўтараў пры сустрэчах з Петраком Рудзька,— адкрытай душы быў чалавек, нічога не шкадаваў, чужога не браў, а сваім спакойна мог падзяліцца. Мне часта здаецца, што ён лёгка жыў, бяскрыўдна. Вось бы нам так навучыцца… Шыш — не выйдзе. Не той цяпер момант!» Заўсёды, кажучы апошнія словы, Ганьчын уздымаў угору ўказальны палец правай рукі і глыбакадумна закочваў вочы.

Прыгадаўшы сябраву позу, Пятрок міжволі ўсміхнуўся сам сабе, седзячы ў напаўпустым тралейбусе. Дзіўна было, што такой парою бязлюддзе. Самая ж раніца, а пуста. «Вось дурное боўдзіла, зусім з галавы вылецела, што сёння нядзеля. Зазамбіраваўся да макушкі».

Званок ад Рудзькі быў нечаканасцю для Петрака. Без лішніх слоў сябрук-аднавясковец загадаў (так-так, загадаў, а не папрасіў) прыехаць у гараж. «Сюрпрыз з вёскі ёсцека»,— і больш ні слова. У прынцыпе, які сюрпрыз можа чакаць — Пятрок здагадваўся. Калі пабываў Рудзька дома ў маці, то хутчэй за ўсё трохлітровік пякучага са струкамі перцу, самагону прывёз у сталіцу, А дзе яшчэ могуць выпіць сябры, пасядзець, пагаманіць і ўспомніць мінулае, сваю вёску-нябожчыцу? Так, вядома ж, толькі ў гаражы, дзе няма гняўлівых позіркаў Рудзькавай жонкі Нінкі, не чуваць капрызлівага голасу прыёмыша-сына. Сябрук Ганьчын пайшоў у прымы да Нінкі, узяў яе з дзіцём. Гаварыў, што не шкадуе. Нават жартаваў з сябе.

«Дундзіла ты, Пятрок. Я ўва ўсім у выйгрышы. Мне Нінка патрапілася добра памякчаная, здаволенай ужо жыццём. За мяне ўсё зрабіў першы муж, састругаў хлапца, а зараз корміць яго, не кідае. Любячы бацька аказаўся. Я ж толькі у дзённіку распісваюся».

Нінка, як і Петракова Кацярына, была старэйшай за Рудзьку, але наколькі, Найдзін не пытаўся. Калі кінуць вокам на сябраву жонку, то здавалася — мінімум гадкоў на восем.

«Жонка трэба вопытная, жыццём бітая,— заўважаючы Петракоў ацэньваючы позірк, гаварыў Рудзька.— Ды і ты сваю не з манастыра прыхапіў і не са школьнай парты. Пасцель усіх раўняе: і старэйшых, і маладзейшых. Ноч, браце, матка — не спі гладка»,— зухавата ўсміхаўся Рудзька, робячы па-вясковаму практычныя высновы.

Тралейбус спыніўся на Другім кальцы, адсюль пехатою да сябравага гаража хвілін пятнаццаць, а можа, крыху больш. Пятрок не спяшаўся. Навошта, нічога палаюча-тэрміновае не гоніць у шыю. Дзень казачна-цудоўны. Хоць тут, у горадзе, і не надта заўважаеш. У вёску б цяпер. У іхнюю Асінаўку. Прайсці па Бярозавай грыве з кошыкам, сярод хрусткіх верасоў і папаратнікаў, зрэзаць некалькі дзясяткаў чорных груздоў ці ўзбрысці нечакана на познія апенькі… Ды, урэшце, хоць бы падыхаць на поўныя грудзі. Падыхаць паветрам дзяцінства, прысеўшы пад бярозкамі ці сасною на купчастым лясным грудку і, закінуўшы галаву, углядацца да кружэлак у вачах у роўнае, па-восеньску паніжэлае неба. Але ўсё гэта толькі мары. Пустыя мары пра вёску-нябожчыцу.

Пятрок страсянуў галавою, прыпыніўся на незаасфальтаванай дарозе-праездзе між гаражоў, дастаў пачак цыгарэт, прыкурыў. Салодка зацягнуўшыся, не спяшаўся выпускаць дым. Адсюль ён ужо бачыў расчыненыя дзверы Рудзькавага гаража. Значыць, падышоў не раней за гаспадара. «Хы, маленькая радасць, а прыемна»,— па-дзіцячы ўсміхнуўся сабе Найдзін, азірнуўся па баках, там-сям дзверы гаражоў былі адчынены. Аўтааматары паўцякалі ў выхадны дзень ад жонак сюды. «Добрае вынаходніцтва — гараж. Не, выдатнейшае вынаходніцтва чалавецтва — гараж».— Пятрок, не вымаючы цыгарэты з вуснаў, пашыбаваў да дзвярэй Рудзькі Ганьчына.

I калі зазірнуў у цемнаваты прасвет, то заўважыў, што сябра корпаецца ў салоне свайго патрыманага «вольва». Бразгацеў там нейкімі жалязякамі. Лёгка праціскаючыся між машынай, старэнькай зашмальцаванай канапай і вузенькім самаробным столікам з падслепаватай лямпачкай, Пятрок знянацку шмаргануў за нагу заюшанага сябра, якая вытаркалася з-за дзверцаў. Рудзька похапкам выпраміўся. Скураная шапка звалілася з галавы, і курчавыя, як у каўказца, валасы разбэрсана пырснулі ва ўсе бакі, чуб прыкрыў вочы.

— Во, халера, аж сэрца ёкнула ад нечаканасці,— замест прывітання буркнуў Рудзька,— Злодзеем табе трэба працаваць. Прабраўся, як мышка, я нават і не ўчуў.— Нарэшце ён выбраўся з машыны, выцер аб паношаныя джынсы далоні і па-сяброўску абхапіў Петрака за плечы.

— Здароў, мядзведзь, здароў.

— Прывітанне, уласнік.

— Ды і ты не на сухарах з вадою жывеш. Бачу: фэйс ад’еў на Кацярыніных харчах, аж ільсніцца вунь.

— Дурыла ты, Рудзька. Проста трэба не ленавацца есці, для гэтага і зубы нам дадзены.

Сябры прыселі ля століка на канапку.

— Думаў, не прыедзеш ужо. Сяджу з добрую гадзіну, чакаю. Заманала жонка работай. Дываны і паласы прыперла ёй сёння выбіваць, чысціць сямейнае гняздзечка. Аднекнуўся, сказаў што машына забарахліла пасля паездкі да маці. 3 вулічнага таксафона табе бракнуў.

— Пасля званка я і выехаў.

— Пяшком за гэты час дайсці можна.

— А ты дайдзі, разумнік.

— Ну, ну, хопіць агрызацца, Пятрок-петушок.— Петушок — вясковая мянушка Найдзіна.— Я такі гасцінец ад маці прывёз! Давай стол ладзіць.— Рудзька шчоўкнуў багажнікам.— Памагай разбіраць пакункі. Мамуля-акуратыстка ўсё асобна загарнула. Пастарэла яна ў мяне, здала бабуля. Не тая ўжо, якой была ў Асінаўцы. Пра цябе распытвала, прывітанне перадавала, а калі налівала самагон, то загадала «з Петраком па чарцы ўзяць». Як-ніяк, а былыя ж суседзі.

Не спяшаючыся, хлопцы расклалі на століку вясковае смакоцце: нарэзалі сала, вэнджанага мяса, спелых памідораў, бочкавых агуркоў, наскрылялі цыбулі, хлеба. Ганьчын пасяродку ўціснуў двухлітровую пластмасавую бутэльку з гарам.

— Ты ўсё яшчэ не навучыўся куляць без запіўкі? — зірнуў Рудзька на Петрака.— Пара, брат, пара хлебам занюхваць, а ты мінералкай разбаўляеш прадукт. Па дарозе купіў для цябе бутэльку, ва ўнутранай кішэні курткі вазьмі, на вушаку вунь вісіць, бачыш?

— Ыгы.

Сябрукі селі вакол століка.

— Рудзь, адкуль такой парою ў вёсцы свежаніна? Мо там, пад Бабруйскам, лясы добрыя, дык ты дзіка заваліў, га?

— Перад копкай бульбы бацька падсвінка прыціснуў. Спецыяльна для такой пары гадавалі. Ну, давай, па першай прычасцімся.— Рудзька набулькаў у стограмоўкі і, узняўшы чарку, прамовіў звычны тост, які паўтарала за кожным застоллем ягоная жонка Ніна: — Хай здохне той, хто нас не любіць. Будзьмо, сябрук.— I кульнуў чарку. Нюхнуўшы хлеба і заеўшы агурком, зірнуў на Петрака: — Чаго ў руцэ грэеш, гэта табе не каньяк, смачнейшай не стане. Цягні, не бойся, Марына ўласнаручна гнала, бачыш, як сляза, чыстая. Ці ты ўжо сваёй Кацькі баішся? Калі выганіць,— Ганьчын блазнавата выскаліў зубы,— то прапішу рось на гэтым тапчане,— ён ляснуў далонню па зашмальцаванай канапцы.— Якраз памесцішся, ды і дзевак прыводзіць можаш. Як такая прапанова, га?

— Дажартуешся ты, хлопча, вазьму і зафрахтую твой гараж. Паглядзім тады, хто з нас смяяцца будзе. Куды ж ад Нінкі ў выхадныя ўцякаць мусіш? А я без скрыні белай сюды не пушчу. Так што думай, перш чым кідацца такімі прапановамі

Пятрок выпіў і хуценька наліў сабе мінеральнай вады. Прагнаў глыбей самаробнае зелле, учапіўся зубамі за кавалак вэнджанай свежаніны.

— Нічогая зараза,— пахваліў ён самагон.

— Крыўдзіш, братка, для сябе ж тварылася.— Рудзька зноў напоўніў чаркі.— Трэба, каб другая дагнала першую, а пасля перадых. Угу?

— Давай.

Былыя аднавяскоўцы глынулі па чарговай порцыі. Моўчкі заелі. Праз некалькі хвілін, не згаворваючыся, палезлі ў кішэні па цыгарэты. Дым лёгкай хвалькай расплыўся над іхнімі галовамі і пацягнуўся да прычыненых дзвярэй.

Збоку бачылася, як разняволіліся сябрукі, памякчэлі іхнія твары і ў вачах прамільгнула бліскаўка.

— От, зараза,— парушыў маўчанне Рудзька.— Дзе чарка, там і цыгарэта. Мая поедам есць за курыва. На дух не пераносіць. Перад тым як класціся ў ложак, прымушае жаваць гумку, а так выганяе на лесвічную пляцоўку дыміць. Табе добра,— I Ганьчын уздыхнуў,— Кацярына сама смаліць, што паравоз.— Ён зірнуў на Петрака: — Не крывіся, праўду ж гавару. У цябе не жыццё, а маліна. Нават цыгарэты не трэба купляць. Галава пра тое не баліць.

— Ну ты і знайшоў размову. Пустое…

— Не такое яно і пустое, калі з-за гэтага праблемы.

— Няма цыгарэт — няма праблем. Рэкламны ролік памятаеш?

— Позна мне ўжо кідаць. 3 шостага класа, калі не забыў, у майго бацькі «Прыму» кралі. За калгасным гумном давіліся курывам, а затым, каб не пахла, шчаўем заядалі. А ты — няма праблем.

Рудзька раздавіў пальцамі недакурак у попельніцы, пацягнуўся за пляшкай, наліў.

— Не гані так,— папрасіў Пятрок,— а то як цуцыкі праз гадзіну будзем.

— Не баіся. Давай вып’ем, а то выпарыцца. На пах суседзі па гаражах спаўзуцца, а мне не хочацца, бо не выпіўка будзе, а п’янка на поўную катушку.

— Співаецца народ, співаецца,— глыбакадумна заўважыў Пятрок.

— Маўчаў бы ўжо, цвярознік-язвеннік. Калі ты апошні раз гэта прычасце браў?

— Толькі што.

— Не, да сённяшняга дня?

— Даўнавата.

— Во, а кажаш: співаемся.

— Я не пра нас.

— Дабрадзей. Пра народ думаеш. Маці мая мовіць, што цяпер жытка такая, калі без чаркі звар’яцець можна, зірнуўшы, што робіцца вакол нас… Беспрасвецце, багна.

— Ну так ужо і багна, філосаф дамарошчаны.

— Ты з маёй Нінкай пагавары, яна ўсё па паліцах раскладзе, бо, працуючы на заводзе, ведае, аб чым народ гаворыць. Табе, інтэлігенціку з праектнага інстытута, не зразумець.

— Чаго заводзішся? — міралюбіва спытаў Пятрок, лёгенька штурхануўшы сябрука ў плячо.— Я ведаю, што не салодка сёння жывецца ўсім. Толькі ж ад нашага скавытання нічога не мяняецца. А гарэлка, п’янае ачмурэнне — дрэнны дарадчык.

— Псіхолаг! — скрывіўся Рудзька.— Бачна, што твая ўрачыха Кацька даказала табе ўсю шкоду спіртнога. Так?

— Адчапіся ад Кацярыны.

— Тады бабахнем. Мазгі пасвятлеюць.

— Што і трэба было даказаць.

Выпіўшы чарговую, Пятрок і сапраўды заўважыў, што першы хмель неяк прытупіўся, усталяваўся ў арганізме, быццам знайшоў ячэйку і схаваўся, саступіўшы месца для наступных уліванняў.

— Слухай, ледзь не забыўся. Наконт выпіўкі хачу даць табе паслухаць адзін магнітафонны запіс, што тайком зрабіў дома. Рэмаркі, якія недагавораны, дамалюеш сам.

Рудзька дастаў з машыны двухкасетнік, паставіў на ўскрай століка, пасунуўшы закуску. Пасля нетаропка, нават урачыста націснуў на кнопачку.

— …Каб жа нашаму цяляці ды ваўка спаймаці! (Марына вінавата зірнула на суседку Таццяну.) Уеўся ён мне ў пячонкі, сонца ясным днём з-за яго не бачу. Счарнеў увесь і высах, што травіна ў засушлівае лета. I ўсё праз гэту паганую гарэлку. Ледзь ногі па вуліцы валоча, усё шукае стограмоўку. I ведаеш, трасца на яго — знаходзіць.

— Ат, і мой не лепшы. Твой ды мой як дзеці адной маткі, адна розніца ў насах.

— Не кажы ты, суседачка. У майго Сцяпана адно і засталося, што нос. Каромысел тырчыць між ямін вачэй. Брыдка і поглядам аблашчыць, а не тое што ў хвіліны ягонага прасвятлення прыгарнуцца ды абняць.

— Ого, цябе яшчэ і юр бярэ. Бачу: не перагарэла тваё дзявоцтва, Марыначка.

— Перасмылела і попелам пабралася. Гэта я так, да слова. (Марына сарамліва заружавелася.) Калі ўжо тыя былі любошчы?

— Не прыкідвайся. (Суседка хітра ўсміхнулася.) Табе б добрага мужчыну, такога, каб у сіле быў, то ты б яшчэ і радзіла.

— Ат, ну цябе! (Замахала рукамі Марына.) Маё радзіла пайшло чорту на кадзіла. Ды даўно ўжо. Засталося адно: унукаў прычакаць ды старасць на плечы прыняць.

— Не, не кажы так. (Пляснула далонямі Таццяна і лацвей уселася на табурэце, падціснуўшы ногі.) Ты думаеш, што я прыйшла язык да цябе пачасаць? Дык не. Памыляешся, дарагуша. Я вось з-за чаго прыперлася. На мінулым тыдні цыганы хадзілі па нашай вёсцы. Ці памятаеш? Ат, не, ты ж ездзіла ў мястэчка да дачкі. Зусім запамятавала. Дык во, слухай. (Таццяна пацёрла пальцамі куточкі рота). Была сярод цыганоў і старая каргота, такая старая, нібы выпетраная і выветраная сонцам костка. Мо гадоў за сто ёй. Як толькі яшчэ і ногі перастаўляла? Аднаму Богу тое вядома. Але няхай ёй дарога без калдобін будзе. Слухай далей. Пажалілася я цыганцы на бяздонную пітушчасць майго курносага Сяргея. Папрасіла рады. Яны ж, цыганкі гэтая, шэльмы, усё чысценька ведаюць, усяму помач даць могуць. Спакон веку такое, ты ж сама не раз чула. Дык вось, доўга глядзела на мяне каргота-шкілеціна, а пасля прашамкала: маўляў, калі дасі добры кавалак сала фунтаў на восем, то яна раскажа, як лекаваць майго прапойцу. Пабажылася я даць сала, ды і да сала яшчэ тое-сёе, абы адпрэчыць Сяргея ад пякучай атруты. Цыганка мне і параіла вось што, я нават запісала. (Таццяна пакорпалася ў кішэні квяцістага байкавага халата і выцягнула адтуль мятую па-перчыну.) Слухай, чытаю. Значыць так: бярэш паўлітроўку першаку, ловіш маладога шчупака і жыўцом запіхваеш у слоік з самагонкай. Моцна закрываеш накрыўкай і тры дні вытрымліваеш у цёмным месцы. А на чацвёрты, працадзіўшы, даеш апахмяліцца мужу. Вось і ўся навука. Цыганка паклялася, што гэтае зелле адаб’е ўсякую ахвоту да любога спіртнога, нават да піва ніколі не дакранецца.

Я вось і прыйшла з табою, Марыначка, параіцца, а што, калі мы зробім гэта разам? Ты — свайму Сцяпану, а я — Сяргею. Не можа быць, каб такі кусман сала дарма аддала. Хоць забі мяне, а веру я той цыганцы. Яна свой век пражыла, перад сконам грэх хлусні на душу браць не будзе. Га?(У глыбіні Марыніных вачэй заблішчала іскарка надзеі. Трапяткая і нецярплівая.) Давай, суседачка, паспрабуем. А раптам… У мяне і пяршак прыхаваны. Вось толькі дзе ўзяць жывых шчупакоў?

— Мальцоў папросім. Цукерак паўкіло купім, дык яны у момант з рэчкі прынясуць. Ну хоць бы і Салошыных. Сёння перагавару з дзецьмі.

Рудзька выключыў магнітафон, захмялела гагатнуў, выцершы губы рукою.

— Каб ты паглядзеў, у які запой бацька і сусед Сяргей пайшлі пасля лекавання! 3 тыдзень не прасыхалі. Скажу табе, што здароўе ў майго старога яшчэ жалезнае. Я б і то не вытрымаў, а бацьку да лямпачкі. Матка цыганку-манюку пракляла і на суседку надзьмулася, быццам тая ўва ўсім вінаватая. Ніяк не магла супакоіцца, што сваімі рукамі старога ў запой піхнула і шчупака сапсавала, а не засмажыла. I ўсё бедавала ды прыгаворвала: «Трэба ж так купіцца на цыганскую хлусню! Век пражыла, а розуму менш чым у дваровай курыцы. I мужыка спаіла, і кілаграмовага шчупака згнаіла».

Я, Пятрок, часцяком люблю запісваць незаўважна для маці яе гаману. Іншым разам, калі пацапаюся з Нінкай ці засмыліць паехаць да старых, у іх цяперашнюю вёску, а не выпадае, то ўключаю магнітафон, слухаю і сэрцам дабрэю, адыходзіць у нікуды нікчэмнасць клопатаў, разумею ўсю іх мізэрнасць. Па-новаму, я б сказаў, глыбока, са спрадвечнай вясковай філасофіяй гляджу на жыццёвыя пературбацыі. Во як, брат.

Пятрок спахмурнеў. На душы зрабілася невыносна балюча. Здавалася, што нехта нябачны загнаў у грудзі халодны, прыхоплены інеем-замаразкам, цвік. I ўсё глыбей працінаецца цвік між рэбраў, падбіраецца да сэрца. «Не ад выпітага баліць, не ад выпітага,— паўтараў сабе Вайдзін,— гэта ўспаміны вярэдзяць усярэдзіне. Не згасае і іскарка далёкага, таго, чаго ўжо ніколі не вернеш. Няма той сілы, каб павярнуць час назад… Асінаўка… Трыццаць дворышчаў. А вось і яго хата. Карнявішча Найдзіных. Векавы сад. Яго прадзед Пракоп яшчэ закладваў. Дзве куцыя вуліцы. Вуркатлівы калодзеж-журавель з цэбрам. Сотня крокаў за вароты і — лес-кармілец. Ягады, грыбы, бярозавы сок. Па пыльнай дарозе, што прысак, няспешна цягнецца статак кароў. Пахне сырадоем і расою. Вечарэе. Россыпы зорак, як густа сыпанутае рукою проса, усцілаюць неба. Надыходзіць той час, калі ўва ўсім яшчэ цепліцца лета, але і восень неадступна падбіраецца. Яна ўжо адчуваецца паўсюдна: у жаўтлявых там-сям лістах на бярэзніку, у паніклым небе і цяжкаватых хмарах, якія праз тыдзень-два набрыняюць шызаватай смугою, у травах, якія высахлі на корані і згубілі ўжо ранейшую сакавітасць. У прыродзе яўна бачыцца памежнасць: рысачка лета яшчэ засталася, але на яе насоўваецца, наплывае сваёй урадлівасцю восень. I ў гэтым няма аніякага дзіва. Так спрадвеку, з году ў год. Але цяпер ужо не для Асінаўкі. Спіць нябожчыца вёска пад глыбамі зямлі. Спачывае… Трухлее і тлее, як жывы арганізм. Дачасна. 3-за бяды. Чарнобыль».

— Не спі, братка,— замерзнеш.— Рудзька штурхануў сябрука.— Захмялеў дужа, ці што?

— Ды не. Слухаў голас цёткі Марыны і прыгадаў нашу Асінаўку, аж дыханне перахапіла. Так яскрава ўбачыў, быццам купалам агарнуў і двары і сцежкі, і агароды, і лес. Дужа балюча, Рудзь.

— Сентыментальны. Глухаманню беспрасветнай была наша Асінаўка. Жылі як на востраве. Чаго там шкадаваць? Пасля Чарнобылю людзі хоць свет пабачаць, па асфальце паходзяць, у ваннах пад гарачай вадой паплёскаюцца. А то ўсё чорныя лазні ды парэпаныя рукі ад зямлі.

— А чаго ж твае не захацелі ў горад — да цёплых кватэр і тратуараў? Выбралі вёску.

— Дурныя,— буркнуў Рудзька,— У брудзе нарадзіліся, у ім жа і памруць.

— Цюхцяй ты, Ганьчын, і цынік.

— Няхай. У іх, нашых бацькоў, сваё жыццё, ў нас сваё. Чаго ты па пустым галосіш ды енчыш? Стаяла б тая Асінаўка ці не, а ўсё роўна ж мы б паўцякалі ў горад. Што, я не правы?

— Як паглядзець.

— Ды не траві ты мульку! Не гавары абы-чаго. Пераносіць не магу, калі людзі скуголяць для прыгожага слоўца. Самаачышчэння шукаюць. Усе мы аднолькавыя. Памятаеш казанне, што рыбіна шукае, дзе глыбей, а чалавек — дзе лацвей?

— Душа ў цябе, Рудзька, пустая, нікчэмная.

— Куды мне да вас, таварыш інтэлігент.

Пятрок зірнуў на сябра, баючыся, каб той не пакрыўдзіўся. Ведаў яго наравісты характар, успыльчывасць. Але Рудзька ўсміхаўся. Ягоныя арэхавыя вочы праменілі святло і цеплыню,

— Дудук, ты здзекуешся з мяне! — пагрозліва выдыхнуў Найдзін.

— А то.

— Не навучуся разбірацца, калі шуткуеш, а калі гаворыш сур’ёзна.

— Часцей з Кацькай у госці запрашайце.

— Ты і так нярэдкі ў нас.

— I мне часцяком сніцца Асінаўка,— Рудзька разліў па чарках.— Толькі хто гэта зразумее, каму раскажаш? Вярэдзіш сам сабе душу і ўсё. 3 табою вось успомніць можам, таму што разумеем адзін аднаго і памятаем наша дзяцінства, мінулае. А паспрабуй нешта сказаць пра родны куток маёй Нінцы. Грэбліва ўсміхнецца і скажа: «Дзярэўня, завяжы шнуркі на гумовіках». Вось так яно, браток. Трэба жыць будучым, а не мінулым. Давай па гэтай чарцы шмарганём і прагуляемся. Няхай галава крыху выветрыцца. Да вечара яшчэ далекавата, а прыцемкам козак на машыне здымем.

— Каму што, а папу кадзіла.

— Не баіся, скрамняга, Кацька не ўведае.

***

Таццяна ўжо чакала, калі Кацярына падышла да ўмоўленага месца сустрэчы. Хоць і выхадны дзень, але тут, на «Кастрычніцкай», было шматлюдна, як і па буднях. За вынаснымі столікамі пад рознакаляровымі тэнтамі-грыбкамі вулічных кавярань бавіла час моладзь за кубачкам кавы ці бутэлькай піва. Народ радаваўся цёпламу дню, бязветрыцы і вольнаму часу. 3 расчыненых дзвярэй «Макдональдса» цягнула пахамі чысбургераў, смажанай бульбы і саладкаватых дэсертаў. Еўропа.

— Прывітанне, сяброўка, даўно чакаеш?

— Хвілін пяць.

— О! Прабач, Таццяна. Транспарт падвёў.

— Нічога. Я паспела якраз марожанае з’есці. А то прыйшлося б з табою ячшэ дзяліцца.

— Ты ў сваім амплуа.

— На гэтым і стаю,— Таццяна шчоўкнула абцасікам.

— Дзякуй, што выцягнула з хаты. Пятрок з‘ехаў да сябра, а мяне нудота агарнула, успаміны ў галаву роем палезлі.

— Старэеш, дзяўчынка.

— Так ужо і старэю? Мне б пярэднія зубы даставіць і на ўсе шаснаццаць пацягну.

— Не гняві Бога. Няхай свае служаць.

— Якая ў нас сёння праграма?

— Спачатку піўком пабалуемся. Я тут бачыла піцерскае. А пасля пройдзем да вуліцы Казлова, сядзем у метро — і ў Батанічны сад. Далей ад тлуму гарадскога. Там райскі вугалок. Пасля вясны ні разу і не заскочыла туды. Як ты? Згодна?

— А чаму б і не? Займай месца, а я — за півам.— Кацярына расшпіліла зашчоўку сумачкі, зазірнула.— У цябе цыгарэты ёсць?

— Пару штук.

— Вазьму па пачцы. «L&М» пойдзе?

— Тое, што доктар прапісаў.

— Пра гэта нікому,— нахілілася Кацярына над вухам Таццяны.— А то паўгорада рынецца да мяне ў паліклініку за рэцэптамі.

— Ігрывы сёння ў нас настрой, сяброўка.

— Сонца ж навокал, золата каштанавых лісцяў, і мы свабодныя, без прыгляду-нагляду, як белапарусныя яхты ў адкрытым сінім моры.

Таццяна села за незаняты столік, а Лазебная прыладкавалася ў даўгаватым хвасце чаргі за пляшачным піцерскім півам. Апошнім часам беларусы, як запраўскія бюргеры, раскаштавалі гэты напой. «Новае пакаленне выбірае піва! «Спрайт» — для чахотачных. Вось гэта рэклама! Журналістка ўва мне яшчэ не памерла».

Дзяўчаткі моўчкі прыгубілі піва з бутэлек. Цяпер вельмі ж модна стала піць з рыльца. Маўляў, чым мы горшыя за амераканцаў ці тых жа немцаў або французаў. Мода модай, ды паціху яна стала ўжо звычкай беларускіх гарадчукоў. А раней жа, гадоў дваццаць таму, піць з рыльца віно альбо піва лічылася вялікай заганай, на гэта мелі права толькі закончаныя выпівохі. Чалавек, які лічыў сябе інтэлігентам, абавязкова патрабаваў шклянку. Як тут не прыгадаць славутае выказванне «Усё цячэ, усё змяняецца».

Піва і цыгарэты — неад’емныя атрыбуты сённяшняй моладзі. Добра гэта ці не — вырашаць кожнаму паасобку. Сам-насам.

Таццяна першая распачала пачак «Bonda».

— Бяры, сяброўка. А мо ты ўжо кінула?

Кацярына грэбліва скрывілася, уздыхнула:

— Да гэтай заразы толькі варта прывыкнуць, а ўжо кінуць фактычна немагчыма. Гавару табе як урач. Колькі разоў спрабавала «завязаць» з цыгарэтамі. Нават збілася з ліку. Праз фортку пачку выкідвала. Думала — усё! Няўжо я такая бязвольная? Праходзіла гадзіна — і я ўжо бегла ў краму, каб купіць новы пачак. Пры гэтым адчувала сябе як пабіты сабака. Сорам засціў вочы, а прывычка стала мацнейшая.

Кацярына ўзяла цыгарэту. Таццяна шчоўкнула запальнічкай. Дзяўчаты па-заліхвацку зацягнуліся. Колцы дыму павіслі над іх галовамі пад кафэшным грыбком.

— Паўсюль жа зараз рэкламуюць кадзіроўку ад курэння, алкагалізму, лішняй вагі. Кожная газета такімі аб’явамі зіхаціць, тэлебачанне падахвочвае. Табе, як урачысе, па знаёмстве і скідка была б. — Таццяна кінула вачыма на сяброўку.— Я паглядзела б, што атрымаецца ў цябе і мо сама задахвоцілася. Папрасілася б закадзіравацца. Ты б мне і паспрыяла.

Кацярына адпіла з бутэлькі. Ёрзнула ў пластмасавым крэсельцы. А пасля ўжо глыбакадумна, як прафесар студэнцы, што пераздае іспыт, пачала тлумачыць:

— Вы, шаноўная, без цара ў галаве. Пра што толькі гаворыце! Пакуль яшчэ цяжка ўявіць, у што выльюцца ўсе гэтыя кадзіроўкі. Міне некалькі гадоў, а можа, і дзясяткаў годзікаў, пакуль тое адгукнецца. Добра, калі на саміх закадзіраваных, жахлівей жа будзе, калі адгалосак кадзіроўкі агукнецца на нашчадках. Народ замбіраваны, страшна замбіраваны. Ты, Таццяна, сама добра ведаеш, што чалавечы мозг не вывучаны на сотую долю. Пра гэта шмат разоў гаварыла сусветна вядомая Бехцерава, адзін з вядучых спецыялістаў па даследаванні мозга. А што такое чалавечая псіхіка? Маўчыш. У тым вось і праблема. Тут любое пабочнае ўмяшальніцтва можа выбухнуць Везувіем, калі не будзе ніякай ужо рады дапамагчы чалавецтву. Усе гэтыя кадзіроўкі, мне здаецца, маюць адзін накірунак — знішчэнне ў чалавеку чалавечага, замена спрадвечных каштоўнасцей на сурагат. Быццам нехта нябачны імкнецца з нас зрабіць бяздушныя машыны, якія лёгка падпарадкоўваюцца ўмелай руцэ. Не ад Бога гэта, павер мне, а ад нячыстай сілы сыходзіць. 3 часам спахопімся, ды будзе позна. Ой, як позна, дзеванька.

— Не палохай мяне,— насупілася Таццяна.— Урачыха, а ўсё туды ж — Бог ды д’ябал. Няма ў тваіх меркаваннях залатой сярэдзіны. I так нялёгка жывецца. Ты ўсялі ў мяне веру.— На ніжніх вейках Таццяніных вачэй заблішчэлі слёзы.— Я хворая тым, што нічога не хачу, дарагая сяброўка. Не хачу паўтонаў. Душа патрабуе жыцця напоўніцу, каб сэрца перапаўнялася радасцю, клекатала ў грудзях, а не капцела сырой лучынаю.

Кацярына зразумела: нешта не заладзілася сёння ў яе сяброўкі з мужам ці ягонымі дзецьмі. Добрыя сабе дзеці: сын ажаніўся і развёўся, дачка скончыла школу. Хто для іх Таццяна? Мачыха, якую можна даіць, скоса зыркаць, фанабэрліва абрываць.

Лазебная з самага пачатку раіла Таццяне не спяшацца, не кідацца галавою ў прорву, не накідваць на шыю сіло. Але ж — славутае каханне. «Куды мне ўжо цягнуць? — роздумна гаварыла на той час Таццяна.— Саракоўка на носе, сваіх дзяцей не будзе, то няхай чужых прыгрэю».

Кацярына тады яшчэ пажартавала: «Глядзі, каб пасынак дзе ў кутку не прыціснуў. Во анекдот будзе. I не пажалішся ж, сябровачка. А што, цяпер так модна. Проста, як у мексіканкіх серыялах. Мексіка Мексікай, а ў цябе свой серыял будзе». «Дурніца»,— адказала Таццяна і кінулася ў невядомае жыццё, як у беспрадонне.

Кацярыне пакуль не хацелася распытваць, лезці чалавеку ў душу. «Калі захоча,— думала яна,— сама ўсё раскажа, падзеліцца, а змоўчыць — значыць, не яе розуму і клопату патрабуюць сямейныя справы сяброўкі».

— Ну што, дарагуша, пайшлі? — парушыла хвіліннае маўчанне Лазебная.— Разамнёмся.

— Я за дзень так наразмінаюся, бегаючы па горадзе за рознымі інтэрв’ю ды інфармацыямі, што пад вечар ногі гудуць, быццам слупы ў марозны дзень. Журналіста, сама ведаеш, ногі кормяць. Добра табе ў белым халаціку ў кабінеце сядзець. Хворыя прыходзяць, іх адлоўліваць не прыходзіцца. Але што гэта я? — перапыніла гаворку Таццяна.— Кожнаму сваё. Ты лечыш, а я інфармую. Пайшлі, сяброўка! — Коранева ўсхапілася з месца.

— Кожны жыве са сваімі праблемамі, клопатамі і радасцямі сам-насам. Ці праўду я кажу? — стоячы ўжо, спытала Таццяна.

— Не ведаю, не ведаю, шаноўная.

Сяброўкі ішлі не спяшаючыся па новаўкладзеным з плітак тратуары каля Купалаўскага сквера, у якім яшчэ блякла зелянелі лістотай таполі, а на лаўках бавіла час моладзь, гучна і здарова рагочучы. Змялелы паток машын на праспекце сведчыў, што большасць мінчан завіхаюцца на сваіх дачных сотках. Усё нешта парадкуюць, даводзяць да ладу.

«Добра гэта,— падумалася Лазебнай.— Чалавек няхай сабе і жыве ў бяздушных шматпавярховіках з цэглы і панэляў, але ўсё ж душою цягнецца да зямлі — асновы асноў усяго жывога. Яна корміць, лечыць і калечыць»,— пры апошнім слове Кацярына неўпрыкмет усміхнулася. Не, не ад рыфмы, недарэчнай і пустой, а ад таго, што часта так і здараецца. Колькі яна, будучы студэнткай апошніх курсаў медінстытута, перабачыла людзей, скалечаных зямлёю. Не ў прамым сэнсе зямлёю, а той непамернай працай, з якой шчыравалі вяскоўцы.

— Медпрактыка на многае адкрывае вочы. Недахоп кваліфікаваных урачоў у сельскай мясцовасці. Страшны недахоп, і вось нас, інтэрнаў, камандзіруюць ва ўчастковыя бальніцы. Прыходзяць людзі. Божа мой, як яны гадамі маглі жыць з такімі балячкамі ў целе і на целе. Неспасцігальна! Незразумела! Абсурдна! Не, проста злачынна. Здзек над самімі сабою і над прыродай, што стварыла ўсіх. Цярпенне! Якое патрэбна мець цярпенне, каб вытрымаць тыя пакуты, што бачыла… Вясковы чалавек — не гарадскі. Людзі зямлі трываюць да апошняга, да мяжы жыцця і смерці. Толькі ж чаму? Дзеля чаго? Няўжо ўся бяда ў тым, што не хапае там нас, добрых медыкаў? А мо ёсць іншыя прычыны? Гарадчук з кожнай скабкай у пальцы бяжыць да нас. I гэта добра. Так павінна быць… А можа, і не…

— Ай, Кацярына, нешта мы пра сумнае гаворым. Вечных праблем усё роўна не вырашым, Як былі яны, так і застануцца. Я табе лепш адну гісторыю раскажу, што здарылася ў нашай вёсцы, пад Баранавічамі. Значыць так: жыў недалёка ад нашай хаты кульгавы Ярмак. Гультай быў, якога свет не бачыў, ды і жонка Проська на праворнасць не хварэла. Сабраў Бог да кучы дваіх нядайдаў. На работу дык яны не здатныя, а вось дзяцей настругалі поўныя прыгаршчы. I ўсё адны дзеўкі. Брудныя бегалі, саплівыя, недагледжаныя, заўсёды напаўгалодныя, адны гумавыя галошы былі на ўсю сямейку. Не, Ярмак не нашым быў, не мясцовым. Перасяліўся ён з адной усходняй вобласці пасля вайны. Прыпоўз да нас, заходнікаў. А мы гжэчныя гаспадары былі яшчэ з-за польскага часу. Працавалі ўсе да знямогі. Не мелі часу бальшавікі вытравіць з людскіх душаў прагавітасць да свайго кавалка хлеба, не парваныя былі яшчэ жылкі ўласніка-гаспадара.

— Ага, паненка недарэзаная,— Лазебная грэбліва скрывіла губы.— У цябе, можа, яшчэ і глечык залатовак зарыты пад прызбаю ў бацькавай хаце, дык мо падзелішся? — Кацька падміргнула сяброўцы.— Мае ж продкі з Магілёўскай губерні родам, таму, па тваёй логіцы, і я лайдачка.

— Ну цябе. Не хочаш слухаць — так і скажы.

— Не крыўдуй, Карэньчык. Я проста хачу падзадорыць цябе. Кажы далей, цікава ўсё ж пра свайго земляка даведацца.

— Значыць так. Вырасла Ярмакова старэйшая Верка, замуж трэба аддаваць, на той час я была яшчэ вуглаватай і крываногай малечай…

Лазебная і тут не змоўчала. Дзяўчына на крокі два адстала ад Таццяны, ацэньваючым позіркам акінула ногі журналісткі і з-за яе спіны прамовіла:

— Танечка, дзетка, ды ў цябе і зараз між тваіх стройненькіх лытак «зэпар» праедзе.

Коранева прыпынілася, спапяляючым позіркам (так падалося Кацярыне) глянула на сяброўку:

— Кацька, ну і ведзьма ж ты. Каб добра цябе не ведала, то пакрыўдзілася б да самай магілы. Як з табою Пятрок жыве?

Лазебная спалохана пачала апраўдвацца. Таццяна ж, хітравата рагатнуўшы, кінула сяброўцы ўлюбёны жарт:

— Дарагуша, за гэтыя ножкі ў рэстаране бойку ўсчалі. Вось так. Але слухай далей.

Лазебная і Коранева зноўку пайшлі ўпоплеч.

— Аддаваць замуж Верку трэба, а хто возьме галечу ды з гультайскай сям’і? Вясковыя жаніхі на дзяучыну і вокам не кідалі, зыркалі, як на пустое месца. Вось тут Ярмак і надумаўся. Запрог ён каня ў калёсы (узяў у калгасе, яны нядаўна зробленыя ў нас былі), быццам на базар ехаць. Пасадзіў побач з сабою Верку, і паехалі яны ў дальнія вёскі, дзе пра іх мала хто ведаў. Значыць, заязджае Ярмак у чарговую вёску і гарлапаніць што ёсць моцы, аж шыбы ў хатах звіняць: «Саспела дзеўка, сазрэла, замуж захацела. Каму трэба ?!» I знаеш, выдаў-такі дачку замуж.

— Шчаслівая тая Верка,— уздыхнула Лазебная.— А то жывеш сабе і не ведаеш: замужняя ўжо ці ўдава, а можа, і ўвогуле — гуляшчая. Не, Таццяна, думаю, што ўсё ж гуляшчая я. Без дурыкаў прызнаюся, што зыркаю на ёмкіх прыгожых мужчын. Іншы раз убачыш такога самца, аж дых займае.

— Пятрок што, дрэнны ў пасцелі? — спачувальна зірнула Коранева на Кацярыну.— Тады навошта хлопца трымаеш каля сябе, мазгі яму пудрыш? Найдзін жа глядкі хлопец, сабе б знайшоў тую, якая ацэніць.

— Не разумееш мяне, падруга.— Вочы ў Лазебнай быццам зацягнула павалокай.— Не ўсё так проста. Хапае мне Петрака ў ложку, але душой адчуваю, што ён не мой, часовы, мімаходны. Ну, як бы перавалачны, ці што? Проста кагосьці хачу, а каго — і сама не ведаю.

— Ад тлушчу ёрнічаеш ды бесішся.

— I я так думаю, Танюш. Але ж сэрца не абманеш і вочы не заплюшчыш, якія, нібы зладзеі, слізгаюць па тварах маладых мужчын-бацькоў, што прыводзяць сваіх дзетак да мяне на прыём. Павер, не хачу заігрываць, а само сабою атрымліваецца…

— Так… Ну ты і лярва!

— Я душу раскрываю, а ты?!

Кацярына, здавалася, сапраўды пакрыўдзілася. Таццяна гэта адчула. Зразумела, што перабрала крыху крытычнага запалу. Трэба было ратаваць сітуацыю, таму яна зрабіла выгляд, што нічога не адбылося, і сумным — нават завельмі — голасам пачала гаманіць пра аддаленае, пра тое, што часта даймала дасціпную і спрытную журналістку.

— Кожны дзень мару пра тую часіну, калі нарэшце прыйду дамоў, зачынюся ў кватэры, адгараджуся ад усяго свету чатырма сценамі, разняволю цела ад шмотак і напоўню ванну гарачай водою. Добра, калі нікога няма побач: ні мужа, ні дзяцей.— Таццяна паправіла сумачку на плячы.— Абрыдла ўсё. Неяк не так мы жывём. Не, не толькі я асабіста, а ўсе. У гэтым я проста ўпэўнена. Думаем перш за ўсё пра сваё цела, толькі пра цела. Песцім, даглядаем, лашчым, задавальняем яго. А душа… Душа пакутуе ў нашай выглянцаванай плоці. Але што я кажу? Ды не пакутуе яна, душа наша вечная, памірае. Ці мо ўжо памерла…

— Ну-ну,— Кацярына нахілілася збоч тратуара і падняла з выцвілай, пацямнелай восеньскай травы жоўта-карычневы лісток каштана, зірнула на яго і панесла ў руцэ, баццам сакавітую ружу з кідкім бутонам.— Слухаю цябе, корань-карэньчык, і здаецца, што іду побач з манашкаю, якой абрыдла свецкае жыццё, а келля для яе — найлепшы паратунак.

— Можа, яно і так. Але ўсё значна прасцей. Учора была ў царкве. Зайшла выпадкова. Вой, зноў хлушу сама сабе. Душа запрасілася ў храм, быццам параненае цела да лекара. Кацярынка, каб ты бачыла, колькі жабракоў сядзіць на паперці! У мяне сэрца зайшлося ад болю. Толькі не падумай, што там атабарыліся адны нягеглыя прапойцы-алкаголікі, не. Хісткіх бабулечак ды дзядкоў старэнькіх там плойма. Бедна апранутых, але чысценькіх і… маўклівых, не нахабных. А зайшла я за царкоўныя дзверы і апынулася ў залатой раскошы, пачула голас бацюшкі ў даражэзнай апратцы і з тварам, што аж блішчыць ад утробнай нястрыманасці, усёдазволенасці. Не асуджай, сяброўка. Мне так падалося. I голас у таго святара быў казённы, няшчыры і… нейкі халодны, абыякавы да ўсіх і ўсяго.

— А чаго ты хацела? Чалавек на звычайнай працы, як ты ў сваёй радыёстудыі ці я на прыёме хворых у кабінеце. Чалавек працуе, зарабляе свой кавалачак хлеба.

— Лёгка табе, Лазебная, жывецца. Усё можаш раскласці па палічках.

— А што тут такога? Я ж лячу людское цела, а душа — гэта ўжо твая прэрагатыва.

— Вось учора я і ўспомніла словы сваёй бабулі. Царства ёй нябеснае. Яна мне яшчэ маленькай гаварыла, што Бог павінен быць у душы кожнага чалавека. А напускная, няшчырая вера — горш за здраду.

Кацярыне не падабаўся настрой сяброўкі. Лазебная адчувала, што ў Таццяны нешта здарылася і яна аналізуе, шукае правільнае выйсце з няпростай сітуацыі. Але што, што гнятлівае ўзвалілася на жанчыну? Каб хоць неяк збочыць з сумнай гутаркі, Лазебная спытала:

— Ты нешта пачынала казаць пра ванну з гарачай вадой, га?

— Я ўсё пра тое ж. Кожны вечар, залазячы ў гэта чыгуннае эмаліраванае карыта, хачу змыць з сябе дзённы бруд, пустыя клопаты, дурацкія праблемы, якія ліпучым кісялём вымазалі з ног да галавы. Хочацца адцерціся ад потных рукапацісканняў, што за дзень уеліся ў далоні. Хочацца адзіноты… але ж і боязна яе.

— Нармальны стан, звычайнае жаданне чалавека, які існуе кожны дзень сярод людзей. Нічога дзіўнага, сяброўка, тут няма. Жыві прасцей, глядзі навокал вачыма аптыміста. Як ты мяне некалі вучыла. Разбярыся ў самой сабе, нарэшце. Завядзі палюбоўніка, плюнь на мужа і яго велікарослых дзяцей. Жыві напоўніцу, дурненькая.— Кацярына ўзяла сяброўку пад руку.

— Пазаўчора ў абед, калі заскочыла перакусіць, застукала мужа з палюбоўніцай,— Таццяна цяжка ўздыхнула.— Ніколі ж раней вечарам дамоў не зазірала, а тут… I ведаеш, дзе яны любіліся? Пад душам. Як успомню, аж калоціць усю. Брыдка да гідлівасці, не хочацца цягнуцца пасля работы ў кватэру. У панядзелак еду ў камандзіроўку на тыдзень у Берасце. Вымаліла ў загадчыка аддзела.

— Правільна. Няхай усё перагарыць. Нічога не трэба рабіць спантанна.

Жанчыны не заўважылі, як прайшлі паўз станцыю метро каля вуліцы Казлова, мінулі плошчу Якуба Коласа, пакінулі за сабою Акадэмію навук і спыніліся каля ўваходнай брамкі Батанічнага саду.

Даўгаватая чарга каля касы хутка пасоўвалася. Сяброўкі, унурыўшыся ў сябе, засяроджана маўчалі. Паўз іх пратупала маладая пара і без чаргі падышла да акенца касы. Кацярына з Таццянай пачулі сіплаваты голас хлопца: «Прапусціце бярэменную дзевушку». Не згаворваючыся, Лазебная і Коранева пырснулі смехам. Кацярына, прыкрываючы далонню рот, прагаварыла:

— Вось табе і маеш. Новая Дзева Марыя з’явілася. Гэта ж трэба — бярэменная дзевушка! Як табе, дарагуша, такое падабаецца?.. Тут нават і медыцына бяссільна.

Цішыня, утульнасць Батанічнага саду навявалі ўнутраны спакой і душэўную лагоду. Нават грукат і віск з атракцыёнаў парку Чалюскінцаў не маглі парушыць закалыхваючай гармоніі наваколля.

— Не вешай нос,— Кацярына лёгенька штурхнула плячом сяброўку.— Сёння мы з табою падчэпім класных малайцоў. Ты ж ведаеш, што клін клінам выбіваецца. На разавую здраду ты дзясятак разоў тым жа адкажы. Вось тады і толк будзе.

— Ну цябе! — адмахнулася Таццяна.

— Не баіся, а слухай мяне. Цётка ў багну не спіхне, а радасці жыцця навучыць. Забудзешся на пакуты душэўныя, спазнаўшы цялесную ўцеху.

***

Пятрок прачнуўся сярод ночы. Хмель выпітага за дзень яшчэ засціў свядомасць. Цёмнае бра на сцяне ля ўзгалоўя канапы расплывіста асвятляла пакой, надаючы рэчам таямнічасць. Некалькі хвілін хлопец ляжаў нерухома, утаропіўшыся вачыма ў столь. Перад унутраным зрокам мільгацелі эпізоды-карцінкі мінулага дня: Рудзька і ягоны гараж, імправізаваны столік з пітвом і ежай, дзве дзяўчыны, якіх яны з Рудзькам прывезлі ў гаражныя апартаменты, хіхіканне, цыгарэтны дым, самагонка без смаку. Усё — як у танным і дрэнным фільме, які здымаўся хуткай рукою невядомага аператара на закінутым гарышчы напаўразваленага барака. Але дзіўна — ніякай брыдкасці ад пражытага дня Пятрок не адчуваў. Было тое, што было, і ўсё.

На нейкую хвіліну хлопец задумаўся. Штосьці ў памяці няўлоўна мільгацела, слізгала па свядомасці і ніяк не магло праявіцца, рэалізавацца ў канкрэтным малюнку. Пятрок памятаў: перад тым, як прачнуцца, ён нешта сніў. Менавіта ад таго і прачнуўся. Прычынай была зусім не смага, якая скавала язык у роце драўлянымі абцугамі. 3 языком-бервяном ён бы праспаў і да раніцы. Штосьці іншае пабудзіла яго. Пятрок прыплюшчыў вочы. Яму карцела злавіць танюсенькую нітачку сну, якая павуцінкай прашмыгвала ў свядомасці.

«Так. Ага… Я бачыў нябожчыцу бабулю. Мілую бабу Акуліну. Ейныя вочы… твар. Твар быў не такі, як заўсёды. Па ім быццам нябачны араты прайшоўся разорыстым плугам і пакінуў жорсткія барозны. Ніякая пылавая імгла не разгладзіць іх, россыпы маршчын і маршчынак. Я спалохаўся. Зрабілася вельмі боязна. Бабуля ж мне заўсёды сніцца як перасцярога ад хваробы ці нейкай бяды, непажаданага здарэння»

Пятрок на імгненне задумаўся.

«А дзе ж Кацярына? Я зусім адзін дома. Ыгы, адзін. Пачакай, не спяшайся, успомні… Яна ж позна званіла, адразу, як зайшоў у кватэру, папярэджвала, што заначуе ў сяброўкі Таццяны. Ну і няхай. Вось да чаго толькі сон з бабуляй? А можа, гэта вынік выпітага? Мазгі атручаны алкаголем і тытунёвым дымам».

«Наўрад»,— нехта старонні ўбіўся ў думкі хлопца. Пятрок не прыдаў гэтаму значэння. «Дзень пражыты на ўсе сто пяцьдзясят. Адарваўся па поўнай праграме».— «Глядзі, каб яно не адгукнулася табе». Цяпер Найдзін прызадумаўся: «Во, бляха-муха, ужо раздваенне асобы, як у штатаўскіх стужках. Так недалёка і да Навінак». «Не, гэта будзе бліжэй, на Прылукскую. За ўсё трэба плаціць, коцік марцовы».

У пакоі зрабілася неяк вусцішна, нават страшнавата. Пятрок зыркаў з падпрыплюснутых веек наўкола, абмацваў позіркам знаёмыя рэчы, і яны здаваліся хлопцу брыдкімі, чужымі і зласнаватымі. Падалося, што ў пакоі, пад самай столлю, варушацца расплывістыя і ледзь улоўныя здані. Яны распаўзаліся па цьмяных кутках, збіраліся ў клубкі і цяпер ужо рванымі згусткамі пульсавалі, набіраліся моцы.

«Божа мой, столькі ж разоў начаваў адзі дома падчас дзяжурства Кацярыны ў другую змену, а нічога падобнага ў галаве не вярэдзілася. Дурнею. Віно перапітае. Добрае ж зелле Рудзька прывёз з вёскі. Ім толькі запчасткі праціраць у ягонай машыне, а не паласкаць нутро. I Кацярына — штучка яшчэ тая. Ёй, бач ты, сяброўка даражэйшая за мяне».

«А ці лепшы сам, хлопча,— зноў прабіўся ў падсвядомасць чужы голас,— кінуў дзяўчыну адну-адзінёханькую і пабег любошчаў шукаць. Падхопіш заразу…»

«Ха, напалохаў,— агрызнуўся Пятрок.— Сёння гэта не страшней за насмарк. А ты сціхні. I без твайго ўшчування на душы паскудна. Мроіцца розная брыдота…»

«Перш чым нешта зрабіць — думай. Нездарма ж у народзе кажуць: сем разоў адмер, а адзін — адрэж».— «Не вучы жыць, лешп памажы матэрыяльна».— «Пра душу думай, Найдзін». — «Ну цябе ў сухастойны лес, на топкае балота!»

Пятрок падняўся, нібы крадучыся, каб не спудзіць бесцялесныя здані ў кутках пакоя, прайшоў на кухню. Каўтануўшы з лядоўні малака, прыслухаўся да сябе. Палягчэла і пасвятлела ў галаве. Хмельная помарака адступілася. Хлопец уздыхнуў цяжка, з надрывам. На душы было роспачна і адзінока. Падалося, што быццам ён не ва ўтульнай кватэры, а сярод начнога восеньскага поля. Вакол імжыць брыдкі сцюдзёны дожджык, пад нагамі хлюпае гразь, процьма калюг і калдобін. I куды ні кінь вокам — ні аднаго агеньчыка, ніводнай жывой, іскрыстай і абнадзейваючай кропкі жытла.

«Адзінокім чалавек нараджаецца і адзінокім сыходзіць у сусвет. Не бойся. Ты не першы і не апошні. Толькі родныя дзеці могуць даць хоць які супакой душы. Але, хлопча, не спяшайся. Не кожнаму на зямлі і гэта дадзена спазнаць. Камусьці дзеці даюцца ў радасць, а таму-сяму — у пакаранне. Не, не шукай залатой сярэдзіны. Вельмі ж хісткая мяжа паміж адным і другім. Яна танчэйшая за скарынку льду ў надворнай конаўцы пасля першага прымаразку».

— Хто ты? — напаўголаса спытаў Пятрок.— Што табе трэба ад мяне? Чаму даймаеш?

«Усё жыццё спатрэбіцца, каб спазнаць мяне. Будзеш набліжацца і аддаляцца. Усё залежыць ад цябе, Пятрок: як распарадзішся кожным днём, што даруецца Небам».— «Глядзі ты, філосаф!» — «Не, звычайнае жыццё. Кладзіся спаць. Я дапамагу табе пабачыць, адчуць тое, што пакінула ў тваёй душы пакутніца бабуля Акуліна. Гады не згладзілі тваёй любові да старой. А вечнасць не забрала ейнай любові да цябе. Часцей прыслухоўвайся да свайго сэрца, захоўвай парасткі дабрыні і мяккасці ў душы. I не бойся шчодрай рукі, якая падае жабраку. Дзяліся апошнім, і табе будзе».

Пятрок лёг. Сон адразу ж агарнуў і залашчыў хлопца. Згусткі бесцялесных зданістых ценяў бясследна зніклі ў прыцемку. Святло ад насценнага бра зрабілася лагодна-мяккім і закалыхваючым. Пятрок спаў. Ён быў тут і там, у сваім целе і па-за ім…

Сонца паспела ўжо абцалаваць зямлю пасля доўгай зімы, якая то сцякала з дахаў, то раптам тыднямі віхурыла так, што з хаты носа не выткнеш. Толькі ж гэта было ўжо ў мінулым. А зараз цёплы травень млеў у сонечных промнях, парылі ўгрэтыя пагоркі, падсыхалі лагчыны, прастрэльвалі на бярозках лісцейкі, яшчэ нясмелыя, але дзень-два — і зазелянеюць вершаліны стромкіх беластволых дрэў. Прырода, як і спрадвеку, раскашавала. На тое ён і травень, каб зяленівам агарнуць усё, што месяц таму было шэрае і аднастайнае.

Прырэчны лес, гаі патаналі ў птушыных трэлях. Усё ажыло, усё жыло, усё хацела жыць, акрамя хіба Акуліны, вочы якой не хацелі бачыць гэтай радасці, а вушы — чуць канцэртны спеў.

Вось і сёння надвячоркам, калі ўпарадкавала гаспадарку, падаіла карову і моўчкі перадала пеністае вядро нявестцы, выправілася яна, як рабіла ўжо цалюткі год, на могілкі. Пайшла «пагаманіць з сынам». Так казала яна сваім аднагодкам — гарбаносай суседцы Марфе і аддышыста-грузкай Пелагейцы. Пайшла пагаманіць з сынам, з грудком пяску, які ўжо даўно ўлежаўся, крыху апаў каля пафарбаванага ў сіні колер крыжа.

«Нямашака той радасці, якая раней трымцела і выспявала ў грудзях. Змарнела, растапілася яна, як гладкі лядзяш на гарачым прыпеку, пасля смерці Сяргея. Крывінкі маёй роднай. Не нацешылася я, не наглядзелася на сыночка. Усё некалі было, работа шлуння выядала. Хай бы яна спрахла. Але ж думалася, што наперадзе яшчэ плойма гадочкаў, за якія паспею, знясілеўшыся, адпачыць, і сына душою спазнаць. Ну і што, калі ён дужа скрытны, маўклівы. Характар у Сяргейкі ад бацькі Гардзея. Той таксама па пустым зубы не сушыў, не любіў мянціць языком, што памялом. Не мужчынскі гэта занятак, а раздолле для бабскіх разявалак. Навошта адбіраць у іх спрадвечную ляскатню?! Сяргейка мой быў не такі, як Мішка Шаўцоў, які бесперастанку б’е языком аб зубы. Быў мой Сяргейка. Божа найвышні, ніяк не магу звыкнуцца з думкамі, што ён быў. Быў. А цяпер няма, нямашака і не будзе. Застаўся жоўты курганочак з кветкамі-пярэхрастачкамі ды крыжам. Навошта, Госпадзі, ты пакараў мяне так, за якія грахі, за якую няправеднасць змусіў пахаваць сына? Няправільна ўсё гэта. Ой, як няправільна. Ён, Сяргейка, абавязаны быў закрыць мне вочы і сыпануць на труну прыгаршчы жаўцяку, пажадаць, каб зямля пухам была. Але ж не, я белага свету не бачу з-за гора горкага, з-за бяды лютай. Завязалася тугім вузлом жытка мая, ды так, што ніхто ўжо не здолее паслабіць яе, не кажу пра тое, каб развязаць. Адна я засталася, як высахлая быліна пры дарозе, хто хоча, той і стопча, зломіць. Калі працуеш, душа хоць трошачкі супакойваецца, а седзячы — звар’яцець можна, з глузду з’ехаць».

Акуліна нетаропка ішла па лясной сцяжыне — напрамкі да могілак. Не злічыць, колькі разоў змералі ногі гэтую засыпаную ігліцай сасонак дарожку. Кожнае дрэва памятала старую, якая надвячоркам крочыла ў чорнай хустцы да сына. Яны, здавалася, сцішваліся, затойваліся пры яе набліжэнні, і вецер заміраў у вершалінах. Прырода адчувала, яна спачувала бядзе старой, не хацела парушаць сваёй недарэчнай, жвава-жывой радасцю пякучы сардэчны сум Акуліны.

Залаціста-кволыя сасонкі, шэра-карычневыя елкі з цёмна-зялёнымі лапкамі, кусты крушынніку, гібкае лазоўе, калі прыслухацца, шапталі: «Не цярпі, бабулечка, не гняці ў сваім сэрцы пакутлівы боль, прыхіліся да нас, абдымі, і палягчэе табе, падзяліся сваім горкім горам з намі і не так скрушна пачуваць сябе будзеш. Не слухай ты прагорклую палахлівіцу асіну, што нашэптвае: «Кожнаму заслужанае». Не заслужыла ты такой долі. Сухавеем прынесена твая бяда з багністых балот, ад сточаных караедамі сухастоін. Прытуліся да нас, жывых, і адчуеш ты сілу ў душы сваёй».

Дрэвы ціхутка шапталі, гаманілі са старой, але яна іх не чула ці мо не хацела чуць. Бо ў чалавеку павінна гарэць іскарка жыцця, а калі яна згасла, то і засцілаюцца смугой вочы, замірае ў грудзях сэрца, якое скрывавілася, высахла, што порхаўка.

Дайшоўшы да рэчкі Галубы, Акуліна спынілася перад кладкай-алешынай, перакінутай на недалёкі бераг. Хтосьці сцясаў сякерай верхнюю бакавіну, каб лацвей было пераходзіць хуткаплынную, вірыстую ваду. Старая зірнула па баках і толькі цяпер заўважыла бясконца-іскрысты дыван кураслепу, а вышэй, на бугарках акопаў, якія засталіся, не зруйнаваліся яшчэ пасля вайны, праблісквала сямейка сон-травы. Акуліна схілілася, нашчыпала невялікі букецік кветак.

«Не бачыш, сынок, такой прыгажосці. Усё наўкола ажывае, цягнецца да неба, раскашуе, а ты ў мяне на векі вечныя са счэпленымі рукамі на грудзях у зямельцы-матухне ляжыш. Любы мой, каб толькі ты падняўся, пагаманіў са мною, нічагусенькі больш я не хацела б. Памяняцца б нам месцейкамі, сынок. Твае ж незлічоныя гадкі яшчэ наперадзе, а мае ўжо за плячамі. Хопіць з мяне, нажылася я пад завязку. Суседка Марфа ўсё крычыць, угаворвае, каб такімі думкамі не гнявіла Бога. А я ж сцярпець не магу несправядлівасці, няправільнасці жыццёвай. Дзеці павінны хаваць сваіх бацькоў, а не наадварот.

Сніўся ты мне, Сяргейка, у мінулую пятніцу, Быццам прыехала я на падводзе на прысожны луг. Ты сена там касіў, а я ўжо раскідаць прыкаціла. Распрагла каня, торбу з харчам у цянёк пад куст паставіла, азіраюся, шукаю цябе, але нідзе не бачу. Доўга хадзіла і гукала, пакуль не дашкандыбала да Святога возера. Зірнула з берага і бачу, што ты пасяродку стаіш у вадзе, якая да падбародка ўжо даходзіць. Клічу цябе, сынок, а ты не чуеш. Здаецца, што глядзіш на мяне, а не бачыш. Тут я ў халодным пату і прахапілася, да рання вочы не звяла.

Калі Марфа пачула пра гэты сон, то паўдня выгаворвала. Маўляў, затапіла я цябе, сынок, на тым свеце слязамі сваімі. А як жа не плакаць, калі яны гарохам з вачэй сыплюцца, управы на іх няма?!»

Акуліна перайшла па хісткай кладцы рэчку, абагнула карнявішча вываратня, паўз каржакаваты дуб выбралася на сушэйшае месца. Сёння яна чамусьці не спяшалася, хоць сонца ўжо ўвачавідкі спаўзала на начны спачын. Старую нічога і нішто не палохала. Яна з даўніх пор, яшчэ ад прадзеда, памятала чутыя словы, што трэба баяцца жывых, а не мёртвых. Жывым — жывое, а нябожчыкам — вечны спачын.

«Стамілася я нешта сёння. Здаецца, што дужа нічога і не рабіла, боўталася так сабе. Грады ўскапала, двор вымела, перабрала трохі бульбы на семяно. Вось і ўвесь мой занятак. Праўда, Андрэйка, сынок твой, Сяргей, памог мне з бульбай — накідваў у кошык, а я ўжо выносіла. Добрае ў цябе дзіцятка расце».

Сяргей Перагудаў працаваў у калгасе шафёрам. Як пасля войска вярнуўся дамоў, так і сеў за руль машыны. Рабіў добра і капейчыну неблагую ў хату прыносіў. Жыў мірна з жонкай. Усё цягнуў у двор, у сваю гаспадарку. I ў чарку дужа не ўлягаў. Тады-сяды мог сербануць стограмоўку, а каб напіцца, як большасць маладых вяскоўцаў,— то не. Акуліна цешылася, гледзячы на сямейку сына, на паслухмяную, увішную нявестку, унука, які парасткам цягнуўся ўгору. Здавалася, жыві ды радуйся, Богу ўдзячнай будзь за склад і лад у сям’і. Але ж не. Наляцела бяда, адкуль і не чакалі. Зламалася рулявое кіраванне ў сынавай машыне, і шугануў ён у глыбокі кювет каля Яшнай Буды. I ўсё. Не стала ў Акуліны сына, а ў Марусі з Андрэйкам — мужа і бацькі. Знябожыўся той, хто быў для іх маналітным падмуркам, нясхісным абаронцам ды зоркай нязгаснаю. Закацілася ясна зоранька за небасхіл, агарнулі дворышча Перагудаў хмары, ды такія волкія і густыя, што аніякай ветраной бурай не разагнаць. Маруся пакрыху змірылася з лёсам удавы, а Андрэйка сяк-так прыламаўся да новага, сірочага жыцця, і толькі Акуліна не давала веры таму, што сын у яе нябожчык, што пасяліўся ён на могілках сярод утравелых і здзірванелых бугаркоў родавых прашчураў, прадзедаў і дзядоў сваіх. Не верыла, і ўсё тут!

Да могілак заставалася яшчэ сотні з дзве крокаў. Нечакана старая ўспомніла нядаўнюю гамонку з Аўдоляй — сваёй сяброўкай у дзявоцтве, з якой на вячоркі бегала, на хлопцаў варажыла.

Дык вось, Аўдоля і пераказала ёй нядаўняе здарэнне, што адбылося з вясковымі падшыванцамі. Бажылася ў праўдзівасці. Пайшлі дзеці пасля сыходу снегу за чорнагаловам у Багуннікава балотца, а пасля ўжо з пукамі сакавітай травы, карэньчыкі якой такія салодкія, што наедку няма, вырашылі зайсці на клады. Праз варотцы ўсунуліся на могілкі, прайшлі каля гранітнай надтруннай пліты князя Крапоткіна, купкай датупалі да аградкі Ахрэмчыхі, бабулі Танькі Бераставай. Пастаялі дзеці, пашапталіся, збіраліся павярнуць ужо, каб сысці, і тут немаведама адкуль нахапіўся раз’юшаны вецер, застагналі вершаліны сасонак і бяроз. Віхор пругка слаўся па зямлі між бугаркоў магілак і выпетраных крыжоў. Вось тут Танька Берастава і ўбачыла, як раптам з’явіліся каля магілак маленькія белыя людзі — напаўпразрыстыя, хісткія, але нейкія дужа незадаволеныя, узрушаныя. I пацягнуліся яны да купкі дзяцей, акружаючы іх.

— Ратуймася! — крыкнуў Валодзька Ведрын і першы кінуўся, не разбіраючы дарогі, да варотцаў.

Усе таксама нібі прачнуліся, рынуліся за хлопцам. А за імі нячутна пацягнуліся і прывідныя здані. Як дзеці дабеглі да брамкі, аднаму Богу вядома. Здані ж, калі дасягнулі агароджы могілак, спыніліся як укапаныя, а дзеці ашалела пабеглі да самай вёскі.

Акуліна гэтаму не верыла, толькі скупа ўсміхалася.

А вось і вечнае сынава лежбішча. Старая тры разы перакрыжавала свае ўпалыя грудзі, пацалавала крыж, прысела на недалёкай лаўцы. Пачала няспешную гамонку з сынам. Яна гаварыла завучана, пераказвала, што новага бачыла, што зрабіла за дзень. Акуліна нават у першы раз не звярнула ўвагі на тое, як каля магілкі сына хлёстка, нібы пярун, нешта ляснула. Яна толькі міжвольна павярнула галаву.

— Дзіцятка тваё, Андрэйка, усё не лепшае,— распавядала яна,— як забалела ў яго нага мінулай восенню, так і даймае хлопца. Гэта ж трэба такому здарыцца. Ішлі мы з ім на агарод за Кудзеліным выганам, калгаснае жыта ўжо было зжата. Ішлі, гаманілі пра тое-сёе. Дзень быў пахмурны, нягожы, пачынала імжэць. I навошта я пацягнулася на гарод — не ведаю. Няхай бы тую бульбу ўсю да каліва фітафтора з’ела, але ж павалаклася і Андрэйку ўзяла. Унук круціў галавою туды-сюды. Ведама — малы. Нечакана ён выгукнуў: «Баб, глянь, вунь зайчык на іржышчы!» — і кінуўся бегма за ім. Нейкую сотню крокаў зрабіў і спатыкнуўся на раўнюсенькім месцы. Як паваліўся Андрэйка, так больш і не ўстаў. Нага забалела, ды так, што я ледзьве дацягнула яго да хаты. Да лекараў вазілі, шапталі, але ж ніякай рады нямашака. Пакутуе хлопец, калдыбае дома, а яму ж да сваіх равеснікаў карціць пайсці, пагойсаць, як і ўсім. Трлькі ж не можа ён, дзіцятка тваё.

Тут зноў нябачны пярун ляснуў, але ўжо бліжэй да магілы Сяргея. Акуліна ад нечаканасці схамянулася. Нешта пахаладзела ў грудзях.

— Божа мой літасцівы,— ледзь чутна прашаптала старая,— што гэта можа быць? Няўжо падалося? Счакаю крыху — калі паўторыцца, то пайду дадому, няхай…

Яна не паспела дагаварць, як нябачны пярун з адцяжкаю стрэліў, здавалася, над самай галавою Акуліны, аж заклекатала ў вушах. Старая сапраўды спалохалася, але не да такой ступені, каб на злом шыі кінуцца прочкі з кладоў. Яна паднялася з лаўкі, перахрысцілася дрыжачай рукою, цяжка, з грудным стогнам выдыхнула:

— Відаць, надакучыла я табе, сынок. Не даю спакойна ляжаць. Гоніш ты мяне, Сяргейка, ад сябе. Гоніш… А і праўда, спачывай, дзіцятка, з Богам ды чакай мяне. Не затрымаюся я дужа доўга, прыйду хутка, прыйду, і будзем разам навечна. Спі спакойна, Сяргейка, а я пайду да сямейнікаў. Як ні цяжка, але жывому пра жывое думаць трэба. Твая праўда, сынок.

Акуліна за адно-адзінюсенькае імгненне неяк асунулася, счарнела-састарылася, быццам на яе плечы нехта нябачны ўскінуў дзясятак непасільных гадоў. Ледзь перастаўляючы ногі, яна пасунулася да брамкі-варотцаў могілак…

…Пятрок прачнуўся ад шчаўчка замка ва ўваходных дзвярах. 3 секунду няўцямна ўзіраўся наўкола. Нічога не разумеў, бо яшчэ знаходзіўся там — побач з бабуляй, глядзеў на свет яе вачыма, а ў грудзях шчымела і надрыўна бухкала сэрца. Ён быў у далёкай вёсцы-нябожчыцы, роднай вёсцы, якая засталася толькі ў памяці, а не на квітнеючай зямлі. Не, нельга назваць Асінаўку нябожчыцай, нельга. Яна існуе, яна працягвае жыць, праўда, толькі ў свядомасці тых, хто яе памятае. Паціху адыходзяць у лепшы свет вяскоўцы, але ж засталося пакаленне маладых, Петракова і Рудзькава пакаленне. А яны не забываюць родны куток, помняць кожны двор, кожную сцежку і дрэва. I вёска ўдзячная ім, яна начамі прыходзіць у сны, супакойвае, калі нудота агортвае душу, калі няўтульна і адзінока, дапамагае знайсці суладдзе з самім сабой, гармонію, якой часта не хапае былым вяскоўцам у зменліва-здрадлівым горадзе. Асінаўка сілкуе сваіх удзячных дзяцей, якіх выпеставала, узняла на ногі і выпусціла ў вялікі свет.

I яны, дзеці роднай старонкі, помняць малюсенькі куточак, дзе было так добра і надзейна, спакойна і ўтульна, дзе была самая смачная вада і найвысачэйшае неба, а цёплыя дажджы змывалі з цел усе хваробы і болькі.

— Не, Асінаўка не нябожчыца. Яна жыве разам са мною.

— Пра што гэта ты? — спытала з прыхожай Кацярына.— Толькі давай не лаяцца, я ж у Таццяны заначавала. Нічога страшнага не здарылася.

«Ведаў бы ты, мой хлопчык,— падумала пра сябе,— накормлены конь і то наравіць скубануць клок травы з чужога агарода. Такая ўжо сутнасць чалавечая».

— Падымайся. Ці на работу сёння не думаеш ісці? У мяне другая змена. Зараз звару кавы, пап’ем разам.— Кацярына падышла да ложка, пацалавала Петрака ў шчаку.— Слухай, дарагі, нешта ты дужа памяты, і вочы заплылі, не раўнуючы, кітаец ляжыць. Што, кутнулі з Рудзькам?

— Было трохі,— буркнуў Пятрок.

— Божа мой, ну і перагарам жа нясе. Лепш не дыхай на мяне,— замахала рукамі Кацярына.— I што такое ты мог выпіць?

— Зелле ад Рудзькавай маці.— Пятрок наважыўся прыцягнуць да сябе Кацярыну, але яна выкруцілася.

«Хопіць з мяне на сёння любошчаў. I так за ноч вочы не звяла. Смыляць, быццам пяску туды нехта сыпануў. Дурная баба, і чаго ты яшчэ шукаеш? Такі сорам»,— яна выйшла на кухню, паставіла на газавую пліту турку, сыпанула некалькі лыжак кавы, цукру, заліла вадою і чырканула запалкай.

«Пагана на душы. Быццам скрала нешта ў сваёй маці. Падман… Ён, як лядзяш усярэдзіне, даймае. Дакацілася. Пайшла па руках. Гэта ж трэба туляцца па кватэрах, аціраць чужыя ложкі. I дзеля чаго? Закарцелася навізны? Дык яе ж і не было. Ніякай радасці, толькі адчуванне апляванасці… Ды ўсё нармальна. Усё як трэба. Не займайся самаедствам! Мінула ноч, а з ёю і прыгода. Я ж не дзеля сябе хацела. Таццяну неяк трэба было вывесці са штопару, згладзіць яе сямейныя праблемы. I ўсё… Не падманвай саму сябе. Не атрымаецца. Вінаватая ты, шэльма, а яшчэ хвастом круціш, гуляеш у хованкі са сваім сумленнем».

На кухню зайшоў Пятрок. Згатавалася кава. Пілі моўчкі, седзячы за сталом насупраць адно аднаго. Кацярына баялася сустрэцца позіркам з хлопцам, а ён неадрыўна глядзеў у свой кубачак. Над галовамі Кацярыны і Петрака вісела пані Недаверлівасць.

«Ён аб нечым здагадваецца. Душой адчувае, што не ўсё чыста. Ну і няхай. Я ж яму не жонка! Не падабаецца — брысь на ўсе чатыры бакі. У вернасці я не клялася… Пра што ты балбочаш, дурніца? Хто цябе яшчэ будзе любіць, як не ён? Думаеш, што сённяшні Лёнька? Ды ён ужо забыў тваё імя, вар’ятка. Госпадзі, сама саграшыла і Таццяну ўцягнула. Ад самоты ўсё гэта. Ад самоты… Не, дарагуша, аддурасці».

Петраку таксама было моташна. Ён не ведаў, што сказаць Кацярыне. Хацелася павініцца, папрасіць прабачэння. Выгаварыцца. Расказаць пра сон, пра Асінаўку і бабулю Акуліну, пра тое, як яго цягне на месца былой вёскі, як хочацца пахадзіць там, дзе вырас, і як страшна згладзіць у памяці вобраз жывой вёскі. Хацелася выказаць усё, але нешта не дазваляла, бараніла Петрака ад бяздумнага кроку. Так і пілі яны моўчкі каву, кожны думаючы пра сваё.

Цішыню парушыў тэлефон. Ён зазвінеў гучна і пранізліва. Кацярына ад нечаканасці аж уздрыганулася. Кава пралілася на саматканы абрус, які даўнавата ўжо прывёз Пятрок ад сваёй маці. Карычневая вадкасць імгненна ўсмакталася льнянымі ніткамі. Пляма была няроўная, зласліва-рваная.

— Бязрукая клуша,— вылаялася на сябе дзяўчына.— Ідзі падымі трубку, а то ў вушах звініць.

Пятрок падышоў да тэлефона.

— Цябе,— гукнуў ён з прыхожай.

— Хто? — спытала Кацярына.— 3 работы?

— Не ведаю. Нейкі мужчына,— абыякава прагаварыў Пятрок і ўзяўся за недапітую каву.— Можа, новы кавалер,— з яхіднасцю буркнуў ён Кацярыне.

— Галоднай куме толькі тое і наўме,— адказала яна і ўзялася за тэлефонную трубку.

Званіў Лёнік.

«Вось прыпыленая дык прыпыленая,— лаяла сябе ў думках Кацярына.— I навошта давала свой нумар ? Усё з-за выпітага віна. Таццяна разумніца, сказала, што бестэлефонная. А я, курыца абшчыпаная, візітоўку сунула. Маўляў, глядзі ты, паненка якая, доктарша. Цьфу ты!»

— Так, я слухаю. Сёння не магу. Занятая. Заўтра таксама. Не, не забылася. Пустое ўсё гэта. Што было, тое было. У госці не трэба. Няма калі прымаць. Сум хутка праходзіць. Перастань ты. Дзіцячыя глупствы гэта. Усё. Забудзь. Я сказала. Перастань. Не трэба званіць і надакучваць. Мы ж дарослыя людзі, а не падшыванцы. Кожны і далей пойдзе сваёй дарогаю. Хто не памыляецца ў жыцці? Ну, тады ты шчаслівы. А я часта раблю тое, чаго не хачу. Усяго добрага. Хопіць бязглуздых размоў.

Кацярына паклала трубку. Шчокі ў яе гарэлі, як спелыя маліны. Адчувала, што і вушы палаюць чырванню. У горле застраў нейкі камяк. Яна кашлянула раз, другі. Зрабіла глыток рэшткаў кавы. На зубах затрашчала гушча-кашыца. Пятрок зацікаўлена зірнуў на яе. У звужаных вачах скакалі гарэзліва-ліхаманкавыя чорцікі.

«Што яму сказаць? Трэба нешта прыдумаць праўдападобнае. Такое, каб адпалі ўсе пытанні. Думай, думай, лярва. Сама знайшла прыгоду на сваю задніцу. Цяпер круціся вужакай…»

— Званіў былы аднагрупнік Сяргей.— Выплыла аднекуль з-пад свядомасці.— Я табе расказвала. Было ў мяне ў студэнцтве каханне,— Кацярына старалася, каб голас не дрыжэў, а быў упэўнены і абыякавы.— Хацеў сустрэцца, успомніць былое. Прыехаў з-за мяжы на некалькі дзён.

— Запрасіла б у госці,— зірнуў спадылба Пятрок.

— Навошта вяртацца да таго, што згладжана гадамі, доўгімі гадамі? — Кацярына міжволі ўздыхнула.— Даўно тое было і няпраўда ўжо. Я яго некалі і сапраўды любіла. Была ў душы рамантыкам, не ведала прозы жыцця.— Жанчыне на нейкую хвіліну падалося, што і сапраўды яна гаварыла не з учарашнім Лёнькам, а з Сяргеем — хлопцам, які быў першым у яе, і пра якога, не жадаючы таго, яна ўвесь час памятала.

Пятрок адчуў, як у ягонай душы зварухнуўся чарвяк рэўнасці. Здалося, што пад грудзямі нехта нябачна сціснуў пяцярнёй вантробы. Ды так няшчадна, што перахапіла дыханне, кроў зашугала ў вушах, зацюкалі частыя малаточкі ў скронях.

«Халера на яе,— вылаяўся ён у думках.— Не хапала, каб сябе зводзіў з-за яе былых любошчаў. Дудкі. Зараза!»

— Не злуйся,— Кацярына дакранулася рукою да галавы хлопца, пальцамі прабеглася па валасах.— Надзьмуўся, як святочны гумавы шарык. Тое ўсё ў мінулым. I ў цябе ж было дзяўчат процьма. Што, не так? Ну вось бачыш, маўчыш. Значыць, праўда. А я ж не крыўдую. Галоўнае — цяпер мы разам. Я і ты. Нас двое, і ніхто больш не патрэбны. Калі зразумееш гэта, то адпадуць усе пытанні і непаразуменні.

«Ну і дурніца ж я. А ўрэшце, усе мы, людзі, такія. Сатканыя з супрацьлегласцяў. Не бывае ў нашых душах аднаколернасці. Мне здаецца, не існуе толькі чорных альбо белых памкненняў. Хочацца ўсё спазнаць. Шкада, што заднім днём думаем. Наступаем на свае ранейшыя ідэалы, губім, адным бяздумным рухам разбураем тое, што гадамі ўзрошчвалася, песцілася. А мо гэта і ёсць прагрэс, штуршок да спазнання свету? Нецікава, нават згубна ўвесь час варыцца ў адным катле. Тады тупееш, абрастаеш тлушчам, дэфармуюцца мазгі. Чалавек ад нараджэння імкнецца хадзіць па лязе нажа, казытаць свае нервы, правяраць псіхіку».

Пятрок неадрыўна глядзеў на прымоўклую, задуменную Кацярыну. Яму раптам падалося, што зусім ён не ведае яе. Нейкая адчужанасць праглядвалася ў позірку дзяўчыны.

«Знаёмая незнаёмка. Столькі ж гадоў разам. Сёння яна зусім чужая. Нешта няўлоўна змянілася ў Кацярыне. А можа, ува мне самім? Брыдка ўспамінаць учарашні вечар. Нейкая скабка даймае сумленне, паколвае. Рудзька, нягоднік, справакаваў. Канечне, прасцей за ўсё асабістую віну перакласці на некага, а самому застацца чысценькім і праведным. Так лёгка жывецца… I што ў мяне за натура? Вечна займаюся самакапаннем. Трэба ўмець усё забываць. Заплюшчыў вочы — і нічога не было. Я ж, у рэшце рэшт, не манах. Звычайны мужчына. I ножкі ладных дзяўчат прымушаюць хутчэй пульсаваць кроў у целе. Усё ў парадку. Учарашняя прыгода забыта, выкраслена з памяці. Я выправіўся. Зноў размеранае, правільнае жыццё. Так хачу, і так будзе. Кацярына мая, і ніякаму Сяргею яе не аддам».

Пятрок пальцам дакрануўся да носа Кацярыны.

— Піп-піп,— пажартаваў, як у далёкім дзяцінстве.

Кацярына страпянулася, адказала хлопцу нейкай вінаватай усмешкай.

— На рабоце ў мяне сёння адгул. А ў цябе другая змена. Адсюль што выцякае?

Кацярына паціснула плячыма. Пятрок абхапіў дзяўчыну са спіны, барадою зарыўся ў яе пышныя валасы.

— Зараз, толькі вынесу смецце. Ты ж не дадумаўся гэта зрабіць.

— Паспееш.

— Не, смярдзіць дужа.

— Вось так і жывём,— уздыхнуў Пятрок.

— Як і ўсе.

— Не хочацца быць, як усе.

— Нікуды не дзенешся, мілы.— Кацярына ўзяла вядро са смеццем.— Калі ў хаце чысціня, то і душа без бруду,— загадкава, напаўголаса прагаварыла яна і выйшла на лесвічную пляцоўку.