БАГАМ НОЧЫ РОЎНЫЯ

.

.

.

.

.

.

.

СПРАВАЗДАЧА АГЕНТА ВЫВЕДКІ

Берасьце, 18 красавіка 1923 г.

Начальніку ўправы № 6

2-га аддзелу Генэральнага штабу

агента 13-б

5 красавіка 1923 г. пасьля паступленьня на выведную службу я атрымаў наступнае — пробнае — заданьне:

1. Перайсьці мяжу на ўчастку 29-га памежнага батальёну да 10 красавіка г. г.

2. Празь Менск даехаць да Бабруйску.

3. У Бабруйску дасьледаваць стан крэпасьці і казармаў.

4. Даведацца, якія вайсковыя фармаваньні дысьлякаваныя ў Бабруйску: нумары палкоў, прозьвішчы афіцэраў.

5. Настроі салдатаў. Вышкаленьне. Узбраеньне. Матэрыяльнае забесьпячэньне. (Па меры магчымасьці падмацаваць сабраныя зьвесткі дакумэнтамі).

6. Вярнуцца праз адвольны адцінак мяжы да 15 красавіка г. г.

На выкананьне спробнага заданьня мне быў дадзены 10-дзённы тэрмін і наступныя матэрыяльныя сродкі:

9 красавіка г. г. а 22-й гадзіне я перайшоў мяжу на адцінку 29-га памежнага батальёну, паміж памежнымі слупамі 607–608, насупраць вёскі Дукаты. Выйшаў на наспу разабранага чыгуначнага шляху і, ідучы ўздоўж яго, накіраваўся на ўсход.

У Менск прыйшоў 10 красавіка г. г.

У Бабруйск прыехаў 11 красавіка г. г. Адразу скіраваўся ў штаб 8-ай пяхотнай дывізіі. Увайсьці ўнутро ня мог, бо трэба было ўзяць пропуск у камэндатуры, а ў мяне не было добрых дакумэнтаў. Тады пайшоў да крэпасьці.

Крэпасьць цалкам занядбаная. Казармы ўсё больш руйнуюцца. Некаторыя будынкі ў менш-больш добрым стане занятыя вайскоўцамі. Іншыя стаяць бяз шыбаў і дзьвярэй.

У Бабруйску дысьлякуецца 8-ая пяхотная дывізія, якая належыць да 5-га корпусу (Магілёў). У склад 8-й пяхотнай дывізіі ўваходзяць тры пяхотныя палкі і кавалерыйскі полк. Нумары пп: 21, 22, 23. Полк 23 цяпер разьмешчаны ў Рагачове. Штаб і камэндатура 8-й ПД знаходзяцца ня ў крэпасьці, а ў цэнтры места, каля будынку тэатру.

З асабістых размоваў з салдатамі, з падслуханых размоваў і з уласных назіраньняў я зрабіў наступныя высновы што да пяці пунктаў заданьня:

1. Настроі салдатаў пэсымістычныя. Вайсковую службу ўважаюць за непазьбежнае зло. Да ўладаў і начальства ня маюць ані прыхільнасьці, ані даверу. Насупраць, адчуваецца зьнеахвочанасьць і крытыцызм. «Палітычныя» пытаньні салдатам ужо абрыдлі. Палітрукоў высьмейваюць і ненавідзяць. Салдаты абыякавыя да ўсяго. Я не заўважыў гэтак уласьцівых маладым салдатам жартаў і грубых досьціпаў. Яны панурыя, злыя, раздражнёныя. Мяркую, што гэта вынікае ня столькі зь зьнеахвочанасьці да вайсковай службы, колькі з агульнай прыгнечанасьці грамадзянаў Саветаў і з клопату пра роспачны лёс пакінутых сем’яў.

2. Што тычыцца вывучкі салдатаў, то лічу яе цалкам нездавальняючай. Інструктары ставяцца да службы легкадумна, а салдаты ўспрымаюць практыкаваньні як жаданьне ім дакучыць. Вайсковай дысцыпліны (у добрым значэньні гэтага слова) няма. Не відаць салдацкай бадзёрасьці, спрыту, добрай выпраўкі. Нават сяржанты выглядаюць як толькі што пераапранутыя ў вайсковыя мундзіры цывільныя. Ходзяць расхрыстаныя, млявыя, заспаныя.

3. Салдаты ўзброеныя старымі расейскімі вінтоўкамі. Я заўважыў, што пра зброю яны ня дбаюць. Бачыў шмат заржавелых карабінаў. Рамяні пераважна з тканіны… Дасьледаваць стан мабілізацыйных рэзэрваў дзеля нястачы часу ня змог.

4. На харчаваньне салдаты ня скардзяцца. Я нават заўважыў, што яны задаволеныя. Калі ўлічыць голад у вёсках і гарадох, дык гэта зразумела. Салдаты атрымліваюць штомесяц 7 рублёў заробку; афіцэры ад 60 рублёў і больш. Салдацкая ўніформа не аднолькавая — нават у адной роце. Некаторыя маюць прыстойныя мундзіры і боты, іншыя ходзяць у зношаных.

На другі дзень побыту ў Бабруйску мне ўдалося завесьці знаёмства з адным сяржантам, які служыць у штабе 8-й ПД. Даведаўшыся, што ён паходзіць з Растова-на-Доне, я зрабіў выгляд, што я яго зямляк і пазнаёміўся зь ім бліжэй. Запрасіў яго на самагонку, а пасьля, калі ён падпіў, прызнаўся яму: маўляў, я — член арганізацыі «Воля народу», якая змагаецца за зьмену ладу і ўсталяваньне сапраўднай свабоды. Ён цалкам мне паверыў, і нават папрасіў прыняць яго ў арганізацыю. Я зрабіў наступнае: даў яму трохі грошай і загадаў зрабіць падрабязны сьпіс афіцэраў 8-й ПД, бо арганізацыя хоча знайсьці сярод іх прыхільнікаў. Ён сказаў, што ахвотна гэта зробіць у штабе. Я сказаў, каб ён пазначыў крыжыкамі прозьвішчы афіцэраў, незадаволеных уладамі. Празь дзень Н. прынёс мне два загады штабу 8-й ПД, шэсьць загадаў камандзіра 21-га ПП і поўны сьпіс афіцэраў. Мяне зьдзівіла, што ён пазначыў крыжыкамі больш за 80 % афіцэраў. Аднак Н. пераконваў мяне, што гэта насамрэч «незадаволеныя». Празь дзень я разьвітаўся з Н., паабяцаўшы неўзабаве зь ім спаткацца. Н. уручыў мне ліст да земляка ў Менску, які служыць у 10-м ПП 4-ай Смаленскай дывізіі. Н. прасіў, каб я і яго прыняў у «Волю народу». З гэтага ліста я не скарыстаўся, бо маё заданьне не ўключала гарнізону г. Менску. Зрэшты, на далейшае пашырэньне шэрагаў «Волі народу» мне не хапіла грошай. Ад Н. я атрымаў таксама два чыстыя блянкі пасьведчаньняў, выдадзеных штабам 8-й ПД. Адзін я выкарыстаў.

На зваротным шляху, на вакзале ў Бярэзіне, я даведаўся, што там знаходзіцца камполк Грываў. Я ўбачыў, што ён гаворыць зь нейкім краскомам вышэйшага рангу. Наблізіўшыся да іх і ўдаючы, што чытаю «Красную Звезду», я падслухаў частку размовы. Я мяркую, што яна вельмі важная, і перадаю яе тут, наколькі памятаю:

ГРЫВАЎ: Рэарганізацыя Чырвонай арміі ў дадзены момант немагчымая.

КРАСКОМ: Я дакладна гэта ведаю. Праект ужо распрацаваны, але яго трымаюць у таямніцы.

ГРЫВАЎ: А чыя ідэя? Мусіць, главверха?

КРАСКОМ: Так, Каменева.

ГРЫВАЎ: Найгоршае, калі такія тэарэтыкі ад Маркса і Каўцкага ўлазяць у вайсковыя справы. Трэба спачатку ўзмацніць армію, паставіць на ногі, добра забясьпечыць, а не наводзіць хаос. Але я ў гэта ня вэру. Чарговая качка!

КРАСКОМ: Нічога падобнага. Абсалютна пэўная рэч. Зрэшты, скажу вам пад сакрэтам: я пра гэта ведаю ад Аляксея Міхайлавіча Якуца.

ГРЫВАЎ: Ага! Гэта сакратар паязной канцылярыі Лёвы.

КРАСКОМ: Менавіта. Але гэта таямніца.

ГРЫВАЎ: Што ж гэта за таямніца, калі ўжо і мы ведаем?

КРАСКОМ: Мы ведаем, а апроч нас у 5-м корпусе ніхто ня ведае.

ГРЫВАЎ: А калі гэта можа пачацца?

КРАСКОМ: Мяркую, не раней за пачатак наступнага году.

Далей я ня мог падслухваць, бо баяўся зьвярнуць на сябе іхную ўвагу.

Чатырнаццатага красавіка я вярнуўся ў Менск і вечарам вырушыў зь места да мяжы. Перайшоў яе на адцінку Кучкуноў толькі 16 красавіка., бо ня ведаў мясьцінаў і заблукаў. На памежжы мяне абстралялі, але я здолеў уцячы.

Прашу выдаць мне на наступнае заданьне аўтаматычны пісталет. Я пераканаўся, што пераходзіць мяжу і памежную зону бяз зброі вельмі небясьпечна.

Інфарматар Н. робіць вельмі добрае ўражаньне. Настроены рашуча, і мяркую, што зь ягонай дапамогай мне ўдасца знайсьці іншых інфарматараў (краскомаў) у штабе 8-й ПД, а калі будзе трэба, то і ў 4-й ПД. Магчыма, ён укажа мне адпаведнага інфарматара, які мае доступ да мабілізацыйных плянаў, дысьлякацыйных мапаў, а таксама дакумэнтаў аб узбраеньні, настроях салдатаў, вышкаленьні і адміністрацыі.

Упэўнены, што маючы больш грошай, неўзабаве здолею правесьці больш маштабную выведку. Я пераканаўся, што ў цяперашніх варунках у савецкай арміі ёсьць шмат незадаволеных уладамі, расчараваных і пакрыўджаных, што стварае прыдатны матэрыял для працы на шкоду Саветам.

Да гэтага далучаю:

1. Сьпіс краскомаў 8-й ПД.

2. Два загады камандзіра 8-й ПД Розэна.

3. Шэсьць загадаў камандзіра 21-га ПП Грыбава.

4. Два блянкі пасьведчаньняў, выдадзеных штабам 8-й ПД. Адзін зь іх выкарыстаны.

Агент 1З-б[4]

Берасьце, 20 красавіка 1923 г.

Тосік пачынае мяне раздражняць. Ягоная абыякавасьць да найважнейшых пытаньняў мяне зьдзіўляе. Я другі дзень мяняю перакісам вадароду колер валасоў і броваў, а ён хоць бы словам спытаў, навошта я гэта раблю.

Ён таксама часам нэрвуецца. Але па-свойму — з каменным тварам. Я ведаю, што яму хочацца выпіць. Пару разоў ён заводзіў размову наконт сьняданку. Але я сказаў, што яшчэ зарана. Тады ён выказаўся «дыпляматычна», паціраючы далоні:

— Халера, такі холад!

— Ну дык пазвані.

Тост ажывіўся: падумаў, што я загадаю калідорнаму прынесьці гарэлкі і закускі. Але замест калідорнага ўвайшла пакаёўка.

— Вы званілі?

— Не. Мой сябар званіў.

— Але ж ты загадаў!

— Праўда што. Калі ласка, вытапіце печ як мае быць, мой сябар зьмёрз.

Пакаёўка, зьдзіўленая, паглядзела на нас і сказала: «Добра». На двары гэтым днём была сьпёка, а ў нумары так горача, што цяжка было дыхаць.

Я пачаў прымяраць акуляры. «Ліпавыя», натуральна, акуляры, бо вочы ў мяне як у ястраба. Але выглядаюць сымпатычна: тоўстыя шкельцы, салідная аправа, нікелевая. Яны цалкам зьмянілі выгляд майго твару. Гляджу ў люстра і сам сябе не пазнаю. Я вельмі ўсьцешыўся і пачаў рабіць розныя міны. Наўмысна рабіў гэта доўга — каб Тосік зрэагаваў. А ён доўгі час крытычна гэта назіраў, і ўрэшце азваўся:

— Круцішся, як сабака перад гаспадаром. Досыць ужо!

— Табе не падабаецца?

Тосік з захапленьнем пляснуў у ладкі і тоненька запішчаў:

— Ах, шыкоўна! Ах, цудоўна! Які прыгожы бляндынчык! І ў акулярах! Як дырэктар каапэратыву! Якая фірма! Мне аж горача! З такім варта пазнаёміцца бліжэй! Угм-м!

Урэшце мы ідзём на сьняданак. Акуляраў я не надзеў. Валасы схаваў пад шапкай. Гэтая дэкарацыя прызначана для любых таварышаў.

У забягалаўцы я апавядаю сябру пра вынікі ўчорашняй нарады з намесьнікам майго шэфа. Ен падтаквае, мычыць нешта, сьпехам есьць і яшчэ хутчэй апаражняе кілішкі. Я ведаю, што ён мяне амаль ня слухае, але апавядаю. Бо каму ж я апавяду, калі не найлепшаму сябру і калегу?

А справа важная, гэта цалкам зьменіць сыстэму маёй далейшай працы. Я пастанавіў легалізавацца ў Саветах і працаваць далей у якасьці рэзыдэнта на тэрыторыі савецкага Штабу Заходняга фронту. Тосік павінен падтрымліваць сувязь паміж мной і Управай. Іншаму сувязному я б не даверыўся.

Магчымасьць для легалізацыі надарылася цудоўная. Праз пасярэдніцтва аднаго інфарматара я атрымаў дазвол здаць экстэрнам экзамен у Менскім камісарыяце поштаў і тэлеграфаў. Усе фармальнасьці ўладжаныя. То бок, калі я здам экзамен, то атрымаю сапраўдны дыплём «наглядчыка» тэлеграфу, з забесьпячэньнем паводле 12-й катэгорыі. Якая ж гэта будзе раскоша! «Паёк» паводле першай катэгорыі. Пасада. Ну і штомесяц вагон «лімонаў». Можна будзе бесьперашкодна спажываць радасьці савецкага раю і адпаведна ім за гэта аддзячыць. Раты паадвісаюць, калі справа ўрэшце пойдзе. Я ўжо там пастараюся.

Я купіў некалькі патрэбных кніжак і ўвесь час штудзірую іх. Раз-пораз даю падручнік Тосіку і прашу мяне правяраць. Трэба сьпяшацца, бо экзамены прызначаныя на 29 красавіка. Маю ў гатэлі ключ ад апарату Морзэ і ўвесь час перадаю і прымаю ўяўныя тэлеграмы. Зьмест іх заўсёды актуальны і пераважна скіраваны да Тосіка. Напрыклад:

Зьместу гэтай тэлеграмы Тосік, які да гэтага часу маўчаў, ужо ня мог стрываць. Сеў на ложку і таксама пачаў тэлеграфаваць, стукаючы пальцамі па начным століку.

Тады я кажу яму:

— Ты мяне зусім не зачапіў, бо ў сьвіньні і чалавека супольнае тое, што абое робяць сьвінствы, з той розьніцай, што сьвіньня ніколі ня здолее зрабіць гэтак вялікага сьвінства, як чалавек.

Антон задумваецца над гэтым.

А я, каб яшчэ больш яго азадачыць, кажу:

— Ведаеш, Тосік, калі сьвіньня думае, то яна так уваганяе сябе ў аблуду: калі чалавек думае, то думае як сьвіньня.

Тады Антон падае на ложак, кажучы:

— Ты зусім звар’яцеў!

А я зноў перадаю ўяўныя тэлеграмы, камічнага, трагічнага ці ўвогуле абсурднага зьместу. Але Антона гэта ўжо не чапляе.

Берасьце, 25 красавіка 1923 г.

Маё рашэньне асесьці ў Саветах ва Ўправе прынялі ня надта прыхільна. Мяркуюць, што гэта занадта небясьпечна, бо я ўжо даўно выкрыты і мяне шукае савецкая контравыведка. Але я іх запэўніў, што здолею грунтоўна зьмяніць выгляд, а ў выпадку небясьпекі ўцяку ў Польшчу. Урэшце яны пагадзіліся. Кралевіча прызначылі сувязным. Калі я атрымліваў заданьне, шэф мне сказаў, што ведае з пэўнай крыніцы, што ў Саветах рыхтуецца рэарганізацыя Чырвонай Арміі. Што распрацаваны дэталёвы праект рэарганізацыі і што абавязкова трэба гэтыя зьвесткі спраўдзіць. Я адказаў, што абсалютна нічога пра гэта ня чуў і што ўважаю гэта за немагчымае. Але маю загад зьвярнуць на гэта асаблівую ўвагу.

Я скончыў усе прыгатаваньні і заўтра рушу ў дарогу. Мая рана на лапатцы перастала гнаіцца і гоіцца добра. Тосік штодня мяняе мне павязку, прыклейваючы яе да цела плястырамі.

Лізкі ня бачыў ад 11 студзеня — ад часу прыгоды з Азімавым. Вельмі сумую па ёй. Менавіта гэта і ёсьць прычынай майго жаданьня легалізавацца ў Саветах. Натуральна, яе сям’я будзе на мяне касавурыцца, але я мяркую, што час затрэ першыя прыкрыя ўражаньні. Зрэшты, яны мяне зусім не абыходзяць. А «Нізка заўсёды вельмі добра да мяне ставілася. Цяпер не магу дачакацца хвіліны, калі ўбачу яе наяве, бо ў снох бачу яе часта. Пэўна, яна таксама думае цра мяне.

Учора Тосік — калі я зрабіў перапынак у вывучэньні тэлефаніі — сказаў мне:

— Ведаеш, Ромка, хачу цябе пазнаёміць з адным хлопцам. Кажу табе — золата!

— Мабыць, такі сама апівуда, як і ты!

— Ну, таксама выпівае. Не скажу, што ня п’е. Але хлопец як… — не знайшоў слова для параўнаньня, таму толыа махнуў рукой і скончыў: — зрэшты, сам убачыш.

— Агент? — спытаў я.

— Так.

— Як прозьвішча?

— Клядзінскі.

— А, Клядзінскі! Гэта іншая рэч! Хадзем да яго. Я ня ведаў, што ён жыве ў Берасьці.

— У яго тут свой дамок. Мог бы сабе і так жыць, але працуе дзеля «спорту».

Пра Клядзінскага я шмат чуў. Працаваў ён сьмела. Надта каштоўных матэрыялаў ён не здабываў, бо ня меў добрых інфарматараў, аднак паведамляў першакласную інфармацыю і вызначаўся проста нялюдзкай адвагай. Бальшавікоў ён не ненавідзеў, але пагарджаў імі. Іначай іх не называў, як гады. Мне пра яго шмат апавядаў Грушэўскі, які, як я зацеміў, вельмі яго любіў і шанаваў. Грушэўскі казаў мне, што калі б у часе вайны польская выведка мела сто такіх агентаў, як Клядзінскі, то таямніц для нас не існавала б увогуле.

Дамок Клядзінскага быў на ўскрайку Берасьця. Мы ўвайшлі на падворак, а пасьля празь сенцы — бяз стуку — у вялікі, нізкі пакой. Пасярэдзіне пакою стаяў мужчына, веку гадоў сарака. Ен быў толькі ў нагавіцах і кашулі. У руцэ ў яго быў наган. Ен стаяў насупраць шафы.

— А, Антаніна Маркаўна! — вітаў ён Кралевіча. — Заходзь! А гэта хто? — дадаў ён, паказваючы на мяне рухам галавы.

— Гэта Ромка.

Клядзінскі жвава і лёгка падышоў да мяне. Паклаў далонь мне на плячо і сказаў:

— Дык ты такі! Шанцуе табе! Але зважай: схопяць цябе гады. Шкада было б.

Я сардэчна расьсьмяяўся, бачачы яго клопат пра мяне, і адказаў:

— Будзь пэўны, жывым ня схопяць.

З далейшай размовы я зразумеў, што Клядзінскі ведае пра мяне шмат дэталяў, нікому апроч Тосіка не вядомых. Гэта прыяцель, які шчыра мяне любіў, хоць я часта яму дакучаў, так мяне разрэклямаваў.

— Садзецеся, хлопцы, — сказаў Клядзінскі, шырокім жэстам рукі паказваючы на крэслы, — а я скончу варажбу. Два разы не атрымалася.

Клядзінскі наблізіўся да шафы. Адмерыў пяць крокаў назад і стрэліў. З шафы пачулася роспачнае квахтаньне курыцы. Зь дзьверцаў паляцелі трэскі. Зьдзіўлены, я глядзеў на Клядзінскага. Зморшчыўшы лоб, ён уважліва прыслухоўваўся да рухаў курыцы ў шафе, спрабуючы вызначыць, дзе яна ў гэты момант знаходзіцца. Гучыць стрэл. Зноў квахтаньне курыцы і зноў стрэл. Пасьля чацьвёртага стрэлу мы зрабілі выснову, што Клядзінскі трапіў. Адкрыўшы патрэсканыя дзьверы, Клядзінскі кінуў на падлогу вялікую белую курыцу. У курыцы была прастрэленая шыя.

— Шкада чубаткі, — павярнуўся ён да нас, — але такі яе лёс. Магла і выйграць. Я вырашыў, што калі сем разоў ня траплю, то выпраўлю яе на пэнсію да канца жыцьця. А цяпер яна пойдзе ў гаршчок.

— На што ты варажыў? — спытаў Антон.

— Ці ўдасца мне гэтая выведка.

Гэта мяне насьмяшыла, і я пачаў зь цікаўнасьцю прыглядацца да Клядзінскага. Ён быў дужы. Шыя кароткая. Рост большы за сярэдні. Валасы і вочы сьветлыя. Пазьней я даведаўся, што калісьці ён выступаў у цырках у Сібіры як дужаньнік.

У яго былі дзіўныя вусны: малыя, ружовыя, ладна скроеныя, амаль жаночыя, і часьцяком па іх блукала лагодная ўсьмешка. Гэта выглядала дзіўна, бо твар праменіў вялізную энэргію, а позірк быў дзёрзкі, рашучы, халодны.

Я чуў, што Клядзінскі перажыў у Саветах якуюсьці трагедыю, што ўсю яго сям’ю забілі, і толькі ён зь сястрой здолеў дабрацца да Польшчы. Гэта цікавіла мяне, але я не хацеў адразу яго распытваць.

Мы пайшлі ў горад на абед. Клядзінскі зачыніў дзьверы на калодку, а ключ схаваў у шчыліне побач з вушаком.

— Бася пайшла ў горад і яшчэ не вярнулася.

Бася — ягоная сястра, якую брат вельмі любіў. Тосік пасьля сказаў мне, каб я яе пахваліў, бо Болеку гэта будзе вельмі прыемна.

Падчас абеду мы дамовіліся, што паедзем на выведку разам. Не марнуючы часу, Клядзінскі пайшоў ва Ўправу па заданьне. Дамовіліся сустрэцца ў яго ўвечары і абмеркаваць далейшы плян працы.

Берасьце, 26 красавіка 1923 г.

Учора вечарам праводзіў Антона на вакзал. Ён паехаў у Вільню да сям’і. Дамовіліся, што ён, як зробіць усе справы ў Вільні, асядзе ў Ракаве і будзе штотыдня ў панядзелак прыходзіць у Менск. Панядзелкі мы выбралі таму, што ў гэтыя дні ў Менску адбываюцца кірмашы і з навакольных вёсак у горад едуць сяляне. У гэты час лягчэй і бясьпечней прасьлізнуць акалічнымі дарогамі ў Менск. Я паабяцаў чакаць яго штоноч з панядзелка на аўторак, ад 10-й гадзіны вечара да 2-й ночы, на Вайсковых могілках.

Калі мы разьвітваліся, у Антона ў вачах былі сьлёзы. Ён адвярнуў галаву, а калі цягнік рушыў, моцна паціснуў мне руку і сказаў:

— Будзь пільны… Ты такі нэрвовы… Трэба ўсё спакойна, паволі… Дбай пра сябе…

Цягнік ад’ехаў. Я адчуў пустэчу ў душы. Столькі часу разам працавалі, столькі перажылі небясьпекаў, так давяралі адзін аднаму! Усё гэта злучае людзей мацней, чым нават найбліжэйшае сваяцтва.

Клядзінскага я засьпеў у хаце. Ён быў ужо п’яны. Вочы ягоныя палымяна блішчэлі, на звычайна бледным твары выступілі чырвоныя плямы, але рухі яго былі ўпэўненыя.

— Дык заўтра ў дарогу? — спытаў ён.

— Калі ты ўсё зрабіў, то заўтра.

— Усё ў парадку. У мяне ёсьць заданьне і грошы. Тэрмін перасячэньня мяжы — да 30-га.

— У мяне да 29-га.

Тое, што мы разам ідзём за мяжу, мы трымалі ў таямніцы. Ва ўправе ведалі, што дасьведчаныя агенты часта пераходзяць мяжу разам, але не зьвярталі на гэта ўвагі. Затое пільнавалі, каб малодшыя, ня надта надзейныя, ня зьнюхваліся міжсобку, бо ў выпадку здрады ці няўдачы можна было страціць колькі агентаў адразу.

Клядзінскі паклікаў: «Бася!»

У пакой увайшла дзяўчына гадоў шаснаццаці. Яна была вельмі падобная да брата, толькі вузейшая ў плячах, і твар яе быў не такі суво…