Бухта адзінокага чалавека

АЛЕСЬ КРЫГА

Раздзел першы

Рыбацкі пасёлак ахінула марозная смуга. Нібы блакітная заслона, яна ўзнімалася высока ўгору, дзе ледзь прыкметна свяціліся зоркі, звычайна яркія і буйныя ў палярных шыротах, а цяпер прывідныя і бляклыя, як і дрогкае зарыва па-над берагам.

Непадалёк ад суднаў, што сышліся на рэйдзе, ляжала белая прастора, на якой сям-там дыбіліся таросы. Лядовыя палі не набліжаліся да берага і не адступалі к поўначы, бо які ўжо дзень не было ветру. Як вартавыя, таросы заступілі шлях каравану, паступова адціснулі судны ў вялікую бухту.

Ахрэм Забалотны, боцман з «Хуткага», нязлосна памянуў чорта. «Хуткі» стаяў амаль апошнім у караване, і таму да прычала, куды павінны былі адвозіць муку, нават і на катэры — шлях няблізкі.

Але ж не гэта хвалявала Забалотнага. Непакоіла, што судны трапілі ў лядовую пастку. Хто яго ведае, калі караван зноў рушыць наперад. Мо яшчэ прыйдзецца і зазімаваць у гэтай незнаёмай бухце? Ці мала было такіх выпадкаў? А пайшоў Забалотны ў рэйс па сваёй асабістай дурноце. Неспадзявана атрымаў ліст ад былой жонкі і, як неразумны хлапчук, кінуў усё: спісаўся са свайго рыбалоўнага траўлера, на якім рабіў апошнія дзесяць гадоў, на гэты выратавальнік «Хуткі», дзе і зарплата небагатая, і экіпаж незнаёмы. Можа, і не спісаўся б так тэрмінова, але «Хуткі» быў адзіным суднам, якое ішло з Курылаў да Мурманска, адкуль прыслала пісьмо былая жонка. 3 горада, дзе ён некалі маладым ваяваў, а пасля дэмабілізацыі горача і апантана пакахаў дзяўчыну…

«А ці варта вяртацца туды, дзе перажыта столькі гаротнага і цяжкага, што ўдосталь хапіла б і на некалькі чалавек?» — падумаў Забалотны.

Ён ведаў, што крывіць душой, бо часта ўспамінаў Алену, і яна ўяўлялася яму такой жа прыгожай, як і трыццаць гадоў таму назад. У такія імгненні ў ягонай душы ўспыхвала рэўнасць. Да людзей, якія робяць разам з ёй, да таго ж самага Мурманска, дзе яна жыве. І толькі калі «Хуткі» ўвайшоў у палярныя воды, Ахрэм трохі супакоіўся.

Яму, боцману, спраў у моры хапала. I ён быў рады нялёгкай працы. Але непрадбачаная замінка ў дарозе зноў навеяла ўспаміны. Ахрэм думаў пра сваю былую жонку так, быццам яны толькі-толькі развіталіся. І гэтая думка была для яго невыносная.

Злавала і тое, што капітан судна, — звычайна мяккі і памяркоўны мужчына — на гэты раз забараніў сыходзіць на бераг. Ахрэм, хоць і быў гадоў на дзесяць старэйшым за капітана, пярэчыць не стаў. Падумаў, што той патроху адыдзе сам і ўсё паступова ўтрасецца. Але ішлі ўжо трэція суткі, як караван кінуў якар у бухце, і нічога не зьмянілася.

Ахрэм стаяў у хадавой рубцы і машынальна круціў штурвальнае кола. Гэта быў ужо чацвёрты рэйс за дзень. Пэўна, апошні. Засталося здаць на склад яшчэ колькі мукі і чакаць, пакуль падыдуць ледаколы.

Прывучаны беспярэчна выконваць загады, Забалотны не мог без дазволу схадзіць у пасёлак. Ведама, не надта хітрая справа знайсці гадзіну-другую, каб павітаць бераг, на якім будынін менш, чым на судне матросаў, але міналі дні, а ў пасёлак з дзіўнай для гэтых мясцін назвай — Сонечны — ён так і не схадзіў, хоць ужо некалькі разоў швартаваўся на катэры да прычала, каб здаць у партовы склад муку.

У рубцы было холадна. Ахрэм адчуў, як здранцвела цела, яго працінаюць агідныя дрыжыкі, нібы ў час аварыі. Хацелася хутчэй трапіць у склад, здаць муку, трохі павыскаляцца з жанчынамі — адагрэць душу.

Яшчэ ў першым рэйсе Ахрэм нагледзеў не маладую, але прывабную жанчыну. Спытаў у хлопцаў імя — Васіліна. Нічога асаблівага ў гэтай жанчыне ее было: трохі рабаватая, шыракаскулая, на лобе — танюсенькія маршчынкі, а скроні, як снегам, пасыпаныя першай сівізной. Але вочы былі маладыя — вялікія і шэрыя, нібы ў сонечны дзень мора. У іх, гэтых звычайных, але дзіўна выразных вачах адбівалася разам і стома, і радасць, і несхаванае жаданне падабацца. Гаварыла Васіліна напеўна, не спяшаючыся, быццам спявала нейкую пяшчотную і трохі самотную песню. Такія вочы і такі голас — Ахрэм аж уздрыгнуў — былі і ў Алены.

Цяпер Забалотны злаваў на сябе, што наняўся ў гэты рэйс. I чым бліжэй катэр падыходзіў да берага, тым мацней разгаралася пачуццё незадаволенасці. Гэтае пачуццё яшчэ больш узмацнілася, калі ў рубку завітаў Максім Хвалей, зусім яшчэ малады матрос, што, як жартавалі хлопцы, прышкандыбаў на флот, каб напоўніць «трал». Наогул Максім быў неблагі матрос — вясёлы, кампанейскі,— але Ахрэма злавалі ягоныя дагледжаныя вусікі: чарнявыя і тонкія. Такія вусікі некалі былі і ў Аленінага палюбоўніка…

«Дзіўна,— раптам падумаў Ахрэм,— ідзе час, а душа не супакойваецца. Ну вусікі як вусікі. Ды і не было тады яшчэ Максіма на свеце. Прыехаў хлопец зарабіць, дык хай сабе зарабляе…»

Ахрэма нават узрушыла, што гэтая думка — па сутнасці такая простая і бясспрэчная — не прыйшла да яго раней, а толькі цяпер на гэтым туманным і небяспечным рэйдзе.

— Што такі набычаны, боцман? — спытаў Максім,— Калі зноў па бабах сумуеш, дык кінь дурное, Ты, як кажуць, ужо даўно не зубр…

«Не зубр,— у думках пасміхнуўся Ахрэм.— Сам ты кілька ў таматным соусе…»

Ён разумеў, што Хвалей чапляе яго наўмысна, каб трохі павыскаляцца, а мо проста супакоіць нервы. Што ні кажы, а тырчаць у гэтай непрыгожай, зусім не сонечнай бухце было непрыемна. Ды яшчэ калі цябе не адпускаюць на бераг.

— Пра цябе, салаку, думаю,— неахвотна азваўся Ахрэм.— Пустога ў тваёй галаве, як пасля разгрузкі ў труме. На твой розум, дык мы ўсе тут роўныя: і старыя, і маладыя. Але калі, не давядзі божа, перакулімся, то акурат першы заенчыш на ўвось акіян…

Хвалей пакрыўдзіўся. Ягоны даўгаваты твар з маленькімі блакітнымі вачыма і носам-бульбінкай, над якім недарэчна тырчалі вусікі, спахмурнеў.

— На сваёй скуры паспытаў? — упікнуў ён.— А за мяне не хвалюйся: выплыву…

Ахрэм міжволі засмяяўся, бо яскрава ўявіў, як Хвалей будзе адчуваць сябе ў халоднай вадзе. Боцману гэтае адчуванне было знаёмае. I заўсёды, калі ён успамінаў пра тое, як яго змыла ў мора, рабілася жахліва. Гэта быў той агідны страх, які тоіцца ад чужых вачэй, але калі-нікалі пачынае біцца ў кожным нерве, у кожнай клетачцы.

Як увачавідку, зноў накаціліся цяжкія свінцовыя хвалі, тая густая бяззоркавая ноч, маленькія, бы кропелькі цыганскага дажджу, сігнальныя агеньчыкі карабля. Халадэча бязлітасна сціскала грудзі, супакойвала п’янаватым забыццём: здавалася, паволі апускаешся кудысьці глыбока-глыбока, дзе цябе чакае цеплыня і ўтульнасць. Не хацелася расплюшчваць вочы, калі ў іх зыркнула яркае святло. Ён не зразумеў — спачатку толькі адчуў,— як балючымі іголкамі да ягонага цела датыкаюцца незнаёмыя далоні, і тады паступова загарэлася ў свядомасці неспадзяванае і радаснае: «Не кінулі, знайшлі, не кінулі…»

Гэты малюнак з мінулага апаліў сэрца, і адразу прапала ахвота сварыцца з Хвалеем. А мо Ахрэм супакоіўся таму, што наперадзе феерверкам успыхнулі агеньчыкі.

— Вёска,— паказваючы рукой у бок пасёлка, сказаў ён.— За такія дагістарычныя краявіды нам павінны яшчэ і даплачваць. Гэта табе, боцман, не Монтэ-Карла…

На сваім вяку Ахрэм пабачыў нямала хлопцаў, якія любілі напусціць на сябе туман. Хвалей быў, відаць, з іхняй пароды. Яму набегла трохі больш за дваццаць, бо толькі нядаўна адслужыў абавязковую, а раней — Ахрэм гэта ведаў дакладна — жыў дзесьці на Палессі.

Тое, што Максім з пагардай загаварыў пра рыбацкі пасёлак, зноў узлавала Ахрэма.

— Монтэ-Карла… Забыў мянушку кароўкі, што паіла цябе малачком, і думаеш, стаў інтэлігентам? Памыляешся, хлопча. Прычал заўсёды ў чалавека адзін…

— У мяне свае прычалы…— зыркнуў Хвалей.

Пачуццё адзіноты агарнула Ахрэма. Нават тады, калі яго кінула Алена, такога не было. Горка, балюча — так, але бязлітаснага адчування сваёй адасобленасці ад людзей — ніколі. Каторы ўжо раз ён пашкадаваў, што спісаўся на «Хуткі», дзе ў яго няма сяброў, з якімі можна было падзяліцца сваімі думкамі.

Калі бераг быў ужо зусім блізка, Ахрэм нервова крутнуў штурвал, паменшыў хуткасць, і катэр няўклюдна ледзь не ўзлез бортам на дошкі. Тыя аж цяжка застагналі.

«Добра, што прычал стары,— з палёгкай уздыхнуў Забалотны.— Іншым разам давялося б лапіць дзіркі…»

Да склада было недалёка. Падняцца па нешырокай лесвіцы на пакатую сопку, і адразу — доўгая зялёная будыніна. Матросы пачалі ўжо разбіраць мяшкі з мукой. Ахрэму не было патрэбы цягаць гэтыя мяшкі, але тады — ён адчуваў — зноў прычэпіцца Хвалей.

Ахрэм убачыў, як хлопцы адзін за другім падымаюцца па лесвіцы, і таксама ўскінуў на плечы мяшок. Несці было не цяжка, але яго бянтэжыла думка, што ён нечага баіцца. Нават тое, што Хвалей, паслізнуўшыся на лесвіцы, паваліўся з мяшком, не пацешыла Ахрэма. Ён толькі прабурчаў: «Гэта табе не дурнем прыкідвацца…»

— 3 перапуду, боцман, далібог, з перапуду,— засмяяўся Максім.— Пасля такой рызыкоўнай швартоўкі можна і імя сваёй каханкі запамятаваць…

Ахрэм зрабіў выгляд, што не пачуў гэтых слоў. Ды і як было апраўдвацца, калі сам вінаваты. Ці ж раскажаш гэтаму балбатуну пра тое, што носіш у душы, падзелішся думкамі, якіх Хвалею ніколі не зразумець? Вось і даводзіцца цярпець моўчкі, каб хлопцы не маглі пакпіць з тваіх запозненых клопатаў.

У памяшканні склада было цёпла і так пахла хлебам, што міжволі разгарэўся апетыт. Скінуўшы з плячэй мяшок, Ахрэм азірнуўся: дзе Васіліна?

Ён нічога не ўбачыў, бо ў складзе панаваў змрок. Адзіную лямпачку, што нібы прыклеілася да столі, ахуталі сінія струменьчыкі мучнога пылу. Гэта напомніла Забалотнаму вясковую хату, у якой сабраліся старыя і пыхкаюць цыгаркамі самасаду. Ён падумаў, што больш ніколі не ўбачыць сваёй вёскі — ціхай, як летняя раніца; вузкай рачулкі, што мудрагеліста і няспешна вілася непадалёк ад хаты. Паміж дзяцінствам і гэтым, у незнаёмым рыбацкім пасёлку, днём нібы пралегла глыбокая бездань.

«Чаму чалавек не ведае цану сваёй маладосці? — тужліва падумаў Ахрэм.— Мне ж здавалася, што ніколі не надыдуць старасць, трывога, запозненыя клопаты. Ды і ці толькі аднаму мне?»

Ён балюча шукаў адказу на гэтае пытанне і не знаходзіў яго. Усё, што цяпер акружала яго, здавалася дужа нязначным і маленькім, як дарэмна пражыты дзень. I караван, які чакае ледаколаў, і склад, дзе трэба здаць муку, і трохі дурнаваты Хвалей — усё чужое і непатрэбнае. Адзінае, што яшчэ цікавіла,— Васіліна.

Прыгледзеўшыся, ён убачыў, што Васіліна сядзіць на нешырокай, пэўна, збітай жаночымі рукамі, касабокай лаўцы. У шэрай хустачцы, ватоўцы і паношаных гумавых ботах, Васіліна нагадвала вясковую жанчыну, якая сабралася ў поле.

Мабыць, яна адчула на сабе Ахрэмаў позірк, бо паправіла хустку, устала з лаўкі. Нейкай стомленай хадой падалася да гурту, адкуль ужо даляталі гарэзлівы смех і задзірыстыя воклічы. 3-пад густых броваў яна, быццам асуджаючы, зірнула на матросаў, якія, пакідаўшы мяшкі, заляцаліся да жанчын.

— Боцман,— тулячы да сябе маленькую паўнаватую жанчыну ў чорным вязаным світэры, які быў добра пасыпаны мукой, крыкнуў Хвалей.— Дазволь прыгалубіць лепшую палову чалавецтва. Як адмірала просім. Ды ты не сумнявайся,— ён па-змоўніцку падміргнуў,— закон мора. Знойдзем і табе якую-небудзь перастарачку…

Максім красамоўна кіўнуў галавой у бок Васіліны. Тая, як бы зноў неахвотна, паглядзела на Хвалея, падышла бліжэй, моцна ўхапіла за робу. Той напалохана падаўся назад.

— Ты чаго прычапілася?

Васіліна трохі памаўчала, нібы прыцэньвалася да Хвалея, потым нечакана спытала:

— У цябе хустачка ёсць?

— Якая хустачка? — не зразумеў Максім.

— Трэба ж будзе табе выціраць пад носам, кавалер…

Жанчыны ледзь не паваліліся ад смеху. Відаць, яны добра вывучылі характар Васіліны, трохі пабойваліся яе языка і былі задаволены, што яна хуценька пагаліла чужога ўчэпістага чалавека.

«Не, гэта табе не Алена,— падумаў Ахрэм.— Такая сябе заўсёды абароніць…»

Ён з хваравітай цікавасцю чакаў, як выйдзе з няёмкага становішча Максім, які не прывык, каб над ім пасміхаліся. А той і праўда не збянтэжыўся. Зноў прыгарнуў да сябе паўнаватую жанчыну, нешта горача зашаптаў ёй на вуха, і тая, смеючыся, заківала галавой.

«Во прайдзісвет,— нават з адабрэннем падумаў Ахрэм.— Такі і родных дзяцей не будзе ведаць…»

Ён, як бы выпадкова, паглядзеў на Васіліну і ўбачыў, што і яна глядзіць на яго. У душы адразу стала горача, нібы хто туды лінуў варам.

— Хопіць мілавацца,— грубавата загадаў Ахрэм.— На судне чакаюць.

Хлопцы незадаволена загулі, а жанчыны абступілі Ахрэма, быццам хацелі ўзяць у палон. Боцману і самому хацелася яшчэ трохі пабыць у цяпле, пакупацца ў амаль хатняй утульнасці, пазнаёміцца з Васілінай, аднак гонар прымушаў ісці насуперак. Ахрэм і сам не любіў гэтую рысу свайго характару і не падманваў сябе, што яна падабаецца іншым.

Ён ведаў, што першы абурыцца Максім, і не памыліўся.

— Мы ж не адэскія грузчыкі,— узвіўся ён.— Маглі і памаленьку цягаць гэтую покладзь. Нас не шкадуеш, дык хоць жанчын пашкадуй. Змарнелі тут, красуні, без пацалункаў. Хоць на беразе, Піліпыч, не будзь эгаістам…

Можа, калі б Хвалей загаварыў неяк інакш, Ахрэм і дагадзіў бы хлопцам, якія і сапраўды засумавалі ў дарозе, але тое, што Максім крыўляўся, нібы малпа, прымусіла яго перапыніць Хвалея.

— Калі не хочаш жыць эгаістам, дык сёння пойдзеш перабіраць бульбу на камбуз…— і Ахрэм падаўся са склада.

Унізе, заціснутая каменнямі, ляжала бухта. 3 вяршыні сопкі яна нечым дужа нагадвала пабітую напалам талерку. 3 бакоў — шэрая акантоўка, а ўсярэдзіне — белае. Туман ужо не стаяў шчыльнай сцяной, а поўз да таросаў бялесымі пасмамі. 3 мацерыка дзьмуў слабы ветрык. Гэта Забалотнага ўзрадавала, бо вецер з сушы азначаў канец лядовай блакады.

— Дадому ідзеш? — пачуў ён напеўны голас Васіліны.

— Няма ў мяне дому…

Ён не азірнуўся, бо падумаў, што па вачах Васіліна выкрые яго ў хлусні. I разам з тым Ахрэм адчуў, як з душы ападае цяжар: захацелася простай чалавечай шчырасці, каб не думаючы ні пра што, узяць ды і падзяліцца з гэтай памяркоўнай, мабыць, трохі агрубелай жанчынай сваёй вялікай крыўдай, якая многа гадоў сядзіць у душы пякучай стрэмкай.

— Вось і ў мяне тут нікога не засталося,— уздыхнула Васіліна.— Толькі хата. А муж мой там…— Яна паказала рукой у бок акіяна.— На промысел хадзіў. Там і застаўся… Іншыя ўдовы хоць на магілу могуць прыйсці, а мне дык і гэтага бог не даў…

Здавалася, што Васіліна размаўляе сама з сабой. Размаўляе, пэўна, не першы год. Гэтае чужое гора кранула Ахрэмава сэрца.

— Мёртвыя і тыя робяць балюча… А што гаварыць пра жывых?..— азваўся ён.

Прыгадаўся маленькі пакойчык, у якім яны некалі жылі з Аленай. Заплаканыя жончыны вочы. «Нялюбы ты мне стаў. Няўжо не бачыш?»

Многа гадоў мінула з таго часу, але і ў моры, і беразе Ахрэма не пакідалі думкі пра Алену. Іншым разам ён адчуваў сябе вінаватым: за работай не разумеў жончыных клопатаў. 3 другога боку ўзнімалася крыўда: ці ж не для таго ён марнеў на рыбалоўных траўлерах, каб Алена жыла заможна? Цяжкім каменем ціснула на сэрца і тое, што ў іх не было дзіцяці. Сябры незласліва пасмейваліся, жартавалі, што ён баіцца сапсаваць жончыну фігуру, а Ахрэм толькі адмахваўся: «Нічога, браточкі, яшчэ колькі рэйсаў зраблю, збяру які-ніякі капітал, і завядзём мы дзетачак на ўсю боцманскую каманду…» Каб ён ведаў тады, якім бокам павернецца да яго гэтая мужчынская бестурботнасць.

Калі яны разышліся з Аленай, ён адразу падаўся далей ад дому — з Мурманска аж на Курылы. Доўгі час не ведаў нічога пра сваю былую жонку і толькі неяк гадоў праз пяць ці шэсць сустрэў знаёмага матарыста, з якім некалі разам плаваў. За чаркай успомнілі сяброў, сумесныя рэйсы, а потым той з п’янаватай шчырасцю сказаў: «Во, што яшчэ… Бачыў тваю Алену. Зух-баба: не паспеў ты з’ехаць, як яна выскачыла за музыканціка. Дачка ў іх нарадзілася. Калі не памыляюся, назвалі Вольгай…» .

Адчуваючы, як па-здрадніцку задрыжалі рукі, Ахрэм таропка засунуў іх у кішэні, прыхінуўся спіной да сцяны.

— Даруй, калі чым устрывожыла,— як вінаватая, сказала Васіліна.— А будзе час, заходзь. Я тутака непадалёку жыву. Кожны пакажа, дзе жыве Васіліна Соблік…

Ноч зноў прыціснула клопатамі. Вецер з берага толькі абнадзеіў, нібы паздзекаваўся. Як нечакана наляцеў, так незаўважна і сціх. Затое пачалі дрэйфаваць лядовыя палі.

Ахрэм ужо драмаў, калі яго выклікалі на хадавы мосцік. Уставаць не хацелася. Ламала цела, і балела галава, быццам прычапілася нейкая хвароба.

«Памерці спакойна не дадуць,— апранаючыся, думаў Ахрэм.— Здавалася, ужо неяк уладкаваўся ў жыцці, перахварэў мінулым, і на табе: зноў перакруціла-панесла няведама куды…»

Ён ужо меўся выходзіць з каюты, калі ўспомніў, што забыў цыгарэты. Выцягнуў са століка шуфлядку. У кутку ляжаў белы квадрацік — пісьмо ад Алены. «Калі можаш, прашу, вяртайся…» — адразу кінулася ў вочы.

Хоць і быў позні час, на мосціку хапала начальства. Капітан «Хуткага» Бокач — сярэдняга росту, шыракаплечы, з ранняй лысінай мужчына — павітаўся з Ахрэмам.

— Вось што, боцман. I ў бухце льды да нас дабраліся. Таму трымай у гатоўнасці падрыўную каманду. Хоць ледаколы і недалёка, але ж ніхто не ведае, што будзе далей…

— А сіноптыкі?

Бокач пабарабаніў пальцамі па шкле ілюмінатара.

— Южака́ чакаць не прыходзіцца… Эх, наша мужыцкая неарганізаванасць. Колькі часу дарэмна прастаялі ў порце пад пагрузкай. Цяпер вось таросы за горла хапаюць…

Пра таросы можна было і не напамінаць, бо Ахрэм чуў, як жаласліва скуголіць корпус выратавальніка і ўздрыгвае ад яшчэ нямоцных штуршкоў.

Раздзел другі

Тэлеграму прынеслі ўвечары. Алена Канстанцінаўна толькі вярнулася з работы, як у дзверы пазванілі. Яна падумала, што гэта зноў нехта да Вольгі і таму не вельмі ахвотна адчыніла дзверы. На парозе стаяла паштальёнка. I хоць не часта яна заходзіла, Алена Канстанцінаўна паштальёнку ведала, бо жыла тая ў суседнім доме.

— А я з радасцю да цябе, кабета,— яшчэ з лесвічнай пляцоўкі выгукнула яна.— Вяртаецца твой бадзяга. Бач, адумаўся на старасці, лысы чорт. Вось так швэндаюцца па свеце, пакуль хвароба ці яшчэ якая трасца не прычэпіцца, а тады зноў па жончыны лекі…

Алена Канстанцінаўна памкнулася спыніць паштальёнку, сказаць, што Ахрэм не вінаваты, але ж у час спахапілася: «Што гэта я? Сама, калі пераехала на новую кватэру, гаварыла, што Ахрэм кінуў мяне. Божа, якое глупства. Навошта?»

Ад хвалявання яна ніяк не магла разабраць тэкст: «Иду скорым Ахрем».

«Божа мой,— успыхнула яна,— дык гэта ён, мабыць, прыязджае поездам».

Думка, што вось зараз можа зайсці ў кватэру Ахрэм, яе напалохала: перад вачыма захісталіся сцены, мэбля. У знямозе Алена Канстанцінаўна абаперлася аб маленькі столік.

— Ты ж спалатнела ўся, гаротная,— успляснула рукамі паштальёнка.— Каб так за мужыка перажываць, дык хай у яго лепш вочы павылазяць…

«А хто ж мяне зрабіў гэткай гаротнай? — раптам падумала Алена Канстанцінаўна.— Ці ж не ўласнае глупства?..»

У зале Алена Канстанцінаўна не стала запальваць святло. Абхапіўшы галаву рукамі, доўга і бяздумна сядзела на тахце, потым схамянулася: трэба было нешта рабіць. Апрануўшы паліто, яна выйшла на вуліцу.

Памяць вярнула яе ў маладосць, у той спалены вайной горад, дзе палахліва ціснуліся да мора старыя пахілыя хаткі; у стары порт з ягонай абшарпанай прахадной, за якой яна хавалася, каб падпільнаваць Ахрэма… А вось як усё павярнулася. Толькі тэлеграма ў сумачцы ад незабытага, але вельмі далёкага чалавека, які, мабыць, ніколі не даруе…

«Хай будзе так. Сама вінаватая… Ніхто больш… Сама…»

Алене Канстанцінаўне раптам захацелася зрабіць сабе балюча, закрычаць ад пакуты і роспачы, заплакаць проста на вуліцы. Закрычаць ад таго, што не зберагла свайго шчасця з Ахрэмам, кінулася ў абдымкі прыгожага, але нікчэмнага мужчыны.

Кожны раз, калі Алена Канстанцінаўна трапляла на вакзал, яе агортвала пачуццё разгубленасці, нібы яна спынілася на скрыжаванні і не ведае, куды ісці далей. Назаўсёды ўрэзаўся ў памяць той па-веснавому сонечны дзень, калі, вярнуўшыся з работы, яна знайшла дома запіску: «Не шукай мяне. Грошы на дачку буду высылаць. Жадаю шчасця. Валянцін».

Гэта было жахліва. Яна бегла на вакзал, паўтараючы, нібы псалом: «Жадаю шчасця. Жадаю шчасця…» — і горкія, бы палын, слёзы рэзалі вочы. А потым быццам спатыкнулася аб халодныя бліскучыя рэйкі, якія беглі ўдалечыню. Тады ёй здалося, яна плыве ў неспакойным гомане: сярод людзей, устрывожаных гудкоў, адарваная назаўжды ад зямлі, але ўсё роўна бяскрылая.

Алена Канстанцінаўна і сама тады не змагла б растлумачыць, чаму нікуды не пісала, не шукала Валянціна. Мабыць, таму, што ў душы ўжо даўно чакала мужавай здрады. Валянцін быў чалавекам настрою: то ласкавым, як кацяня, то ўзбуджаным, без прычыны раздражнёным. Тады ён папракаў дзіцем, бо з-за яе — Волечкі — не паспееш пажыць і для сябе. Выдумляў нейкія гастрольныя паездкі і на некалькі дзён знікаў. А яна даравала Валянціну — лічыла, што не мае на іншае права. Сустракала яго быццам у чымсьці вінаватая. I вось ён паехаў…

Усё ў душы нібы здранцвела. Адзінае, што прымушала жыць, патрабавальна клікала да сябе — дачка. Бялявенькая, з вялікімі, як у Валянціна, вачыма, яна стала для Алены Канстанцінаўны і болем, і радасцю. Волечка падрастала неспакойная, не па гадах разважлівая. Аднойчы — Алена Канстанцінаўна назаўсёды запомніла гэты дзень — Волечка вярнулася з дзіцячага сада задумлівая, бы нечым прыгнечаная. Доўга, па-даросламу засяроджана складвала ў кутку піраміду з кубікаў. Потым ціхенька — Алене Канстанцінаўне нават здалося, што ў голасе дачкі прагучала вінаватасць,— спытала:

— А мой татка капітан?

Яна глядзела на Алену Канстанцінаўну з такой непрыхаванай надзеяй, што тая, хоць і даўно чакала гэтага пытання, разгубілася. Няўжо прызнацца, што Валянцін спяваў у флоцкім ансамблі, што кінуў іх, з'ехаў з дачкой нейкага капітана першага рангу? Не, толькі не гэта. Як бы захінаючы Волечку ад усіх жыццёвых нягод, Алена Канстанцінаўна падбегла, моцна прыгарнула да грудзей, горача зашаптала: «Не, твой бацька плавае боцманам…»

— Ага, значыцца, ён марак,— радасна запляскала ў далоні дачка.

— Так, родненькая мая, марак…

Гэты неспадзяваны нават і для самой сябе падман прыгнятаў, сціскаў сэрца. Усю ноч яна варочалася на гарачым, як наўднёвы пясок, ложку. Слухаючы роўнае і, здавалася, радаснае дыханне дачкі, Алена Канстанцінаўна не адчувала палёгкі. Што яе чакае далей? Яна ў роспачы заплюшчыла вочы і раптам яскрава пачула густы Ахрэмаў голас: «Ну як справы, старая? Мо павячэраць дасі?..»

Так ён заўсёды вітаўся, калі прыходзіў з рэйса. А яна крыўдзілася: знайшоў старую!

Перад вачыма, як жывы, з’явіўся Ахрэм — шыракаплечы, у форменнай фуражцы, якую чамусьці заўсёды збіваў на патыліцу. Алена Канстанцінаўна памкнулася дакрануцца да яго рукой, паварухнулася, і Ахрэм адразу некуды знік. У бяссільнай горычы што-небудзь змяніць яна абхапіла галаву рукамі і так, каб не разбудзіць дачку, расплакалася. Ёй раптам адкрыўся сэнс сваёй здрады: яе пакінулі аднолькава лёгка, як і яна некалі пакінула Ахрэма.

Менавіта ў тую ноч яна і вырашыла напісаць Валянціну, каб ён дазволіў перавесці Волечку на яе прозвішча — Забалотная. Адказ прыйшоў хутка. Валянцін не пярэчыў. А праз некаторы час ад яго перасталі прыходзіць грошы…

Усё гэта Алена Канстанцінаўна ўспомніла, пакуль стаяла ў чарзе да бюро даведак. Яна падала тэлеграму ў акенца, за якім сядзела маладая густабровая жанчына. Тая няўцямна пакруціла ў руках тэлеграму, з іранічнай усмешкай вярнула яе Алене Канстанцінаўне.

— Вам, грамадзяначка, трэба не да нас звяртацца, а ў крымінальны вышук. У ёй жа няма ні нумара поезда, ні нават даты…

У чарзе нехта засмяяўся, і гэты недарэчны смех нібы сцебануў Алену Канстанцінаўну. Яна таропка адышла ад акенца. На пероне села на лаўку, зноў прачытала тэлеграму.

«Няўжо ён вырашыў паздзекавацца? Ды і я, мабыць, вар’ятка. Праз столькі гадоў яшчэ на нешта спадзявацца…»

Ахрэм захаваўся ў памяці простым і трохі скупым на пяшчоту. I не толькі на людзях, але і калі заставаліся адны. Вялікі і дужы, ён нібы баяўся зрабіць ёй балюча, пакрыўдзіць мужчынскай настойлівасцю. Але ёй падабалася ягоная маўклівая грунтоўнасць, як і сарамлівыя пацалункі. Тады душа напаўнялася чаканнем чагосьці невядомага, што выпадае на долю не кожнай жанчыны. «А ён у мяне самы лепшы…» — у такія імгненні, якіх было няшмат, думала Алена Канстанцінаўна.

Пасля рэйса Ахрэм доўга прывыкаў да яе, хадзіў па пакойчыку асцярожна, як бы здзіўляўся хатняй утульнасці, і ў яе з’яўлялася гарэзлівае жаданне прытуліць мужа да грудзей, шапнуць, што старалася для яго і яна таксама толькі ягоная…

Яна рабіла выгляд, што не крыўдзіцца, калі Ахрэм сярод ночы збіраўся на траўлер. «Ты ўжо даруй, старая,— вінатава апусціўшы галаву, апраўдваўся ён.— У маіх матросаў няма такіх прыгожых жонак. Дык я пасачу за імі, каб не нарабілі глупства…»

Ён ішоў, а яна чакала. Гэтае чаканне не было такім салодкім, як пра гэта пісалі ў кніжках, а маўклівым і горкім: «Мо я і не патрэбна яму?..»

Толькі пазней, калі ад яе збег Валянцін, Алена Канстанцінаўна з адчаем зразумела, што не навучылася ці проста не хацела чакаць. Тады няўмелыя Ахрэмавы пацалункі, яго густы, бы карабельны звон, бас успаміналіся як лепшае ў жыцці, як шчыры падарунак за жаночую вернасць.

«За вернасць…— куточкамі вуснаў горка ўсміхнулася Алена Канстанцінаўна.— Якая ж вернасць, калі з’явіўся Валянцін?..»

Адчуўшы, што зусім змерзла, яна ўстала з лаўкі.

Над горадам, над залівам, над сопкамі павіс чорны парасон ночы. Густая цемра, як ліпкі мазут, расплылася па плошчы. Ноч быццам праглынула людзей. Амаль нікога не было на станцыі таксі, зачыніліся кіёскі, і толькі насупраць у магазіне сноўдалі пакупнікі.

Алена Канстанцінаўна заспяшалася ў магазін. Не хацела, каб раней за яе вярнулася дадому дачка. Тады будзе злаваць, што няма чаго павячэраць, і глядзець спадылба, нібы дзіця, у якога забралі цацку.

Вячэра ўжо даўно астыла, а Вольга ўсё яшчэ не прыходзіла. Алена Канстанцінаўна стаяла ля шырокага акна і глядзела на машыны, якія, разразаючы цемру, праносіліся міма. Дачка, калі затрымлівалася на рэпетыцыі, часта вярталася на таксі.

Гэта непакоіла Алену Канстанцінаўну. Неяк яна паспрабавала дапытацца ў Вольгі, хто яе праводзіць дадому. Тая паглядзела на яе з нямым дакорам.

— Ці ж я вінавата, што ты не знайшла сапраўднага мужчыну?

Алена Канстанцінаўна згадала Валянціна, які яшчэ тады, калі не прадавалі машын, толькі марыць мог займець хоць нейкі трафейны матацыкл,— і не знайшла, што адказаць.

Цяпер яна стаяла ля акна і адчувала, як трывожна б’ецца сэрца. Нават калі пачула, што ля пад’езда віскнула тармазамі таксі, на душы не палягчэла.

Раздзел трэці

У няяркім трапяткім святле ракет, што раз-пораз узляталі з суднаў, за бортам «Хуткага» ўзнікалі на лёдзе фантастычныя малюнкі: нейкія вежы з вусамі маржа, нешта падобнае на казачныя хаткі, разгалістыя дрэўцы.

Удалечыні сноўдалі маленькія фігуркі падрыўнікоў. Яны то вынырвалі з цемры, то зноў знікалі, і ад гэтай бязладнай мітусні верзлася, што хлопцы штурмуюць нейкую нябачную вяршыню

3 мегафонаў даносіліся адрывістыя каманды: хтосьці незласліва лаяўся, хтосьці дакладваў, што ў яго поўны парадак,— і ўсе гэтыя ўстрывожаныя гукі спляталіся ў нябачны клубок, які каціўся ад судна да судна.

Ніякіх распараджэнняў Забалотнаму не паступала. Аднак на ўсякі выпадак ён сабраў на палубе матросаў.

Максім адразу ўзлез на кнехт, паклаў нагу на нагу. Па ягоным твары бегалі палахлівыя водбліскі.

— Дзівак у чымсьці — чалавек,— уздыхнуў Худалей.— Нават калі кожны з нас быў бы геніям, усё роўна мы — нікчэмныя карлікі перад прыродай. У Каліфорніі, перадавалі, страшэнная засуха, у Іспаніі — паводка, а ў нас — во гэтыя льды. А чалавек лунае пасярэдзіне сусвету. Хоць, можа, і не назіральнік, але ж, хлопцы, і не ўладар… Арэ поле, тушыць пажары і будуе ледаколы… А тут бац — землетрасенне ці нейкі метэарыт прарвецца да зямлі…

— Ты выпадкам не збег адтуль?..— пакруціў пальцам ля скроні нехта з матросаў.

— Збег. Але пра гэта другім разам. Калі нам выдадуць пасведчанні, што мы прайшлі Арктыкай...

— За твой язык наўрад ці…

— Сціхні, божая кароўка,— адмахнуўся Максім.— Гэтым пасведчаннем будзеш ганарыцца, як медалём «За адвагу». I не таму, што праявіў реройства, проста паспытаў таго, што не кожнаму выпадае. А чалавек таму дзівак, што нават самая жудасная з’ява яго не толькі палохае, але і цікавіць. Вось і мяне цікавіць, чаму днём у Арктыцы лёд блакітны, а снег белы… I, можа, я пра гэта ніколі не задумаўся б, калі б не трапіў да Ахрэма Піліпавіча Забалотнага… Пабыў з ім і зразумеў: зямля не можа быць пакрыта цалкам лёдам і снегам — памрэ цывілізацыя. Вось таму,— ён засмяяўся,— побач з боцманам-таросам на судне яшчэ і я — маленькі сонечны зайчык…

Жарт атрымаўся трохі абразлівы. Ахрэм не ведаў, ці то шумнуць на Максіма, ці то прамаўчаць. Але тут яго паклікалі на хадавы мосцік.

Капітан, у накінутым на плечы кіцелі, размаўляў па радыётэлефоне.

— Я ж не шах персідскі, каб нагабляваць у гарэме дзесяць падрыўнікоў,— даводзіў ён некаму.— Нас у апошні момант уключылі ў караван. Ну так… Падвялі забеспячэнцы. Дабро. Будзе зроблена!

Паклаўшы на рычаг трубку, капітан паскроб пальцамі падбародак.

— Чуў?

Ахрэм прамаўчаў.

У тым, каб паслаць на падрыўныя работы дзесяць чалавек, ён не бачыў нічога незвычайнага. Прыцісне, дык і ў адным нацельніку пабяжыш. Пяць хлопцаў з пешнямі, пяць закладваюць зарады. Простая арыфметыка.

Яму згадаўся франтавы сябра Мікола-музыкант: хударлявы, з вялікімі і зялёнымі, нібы ў сібірскай кошкі, вачыма; увесь — бы клубок нерваў. Тады разам з дэсантам іх паслалі захапіць маленькі астравок у Баранцавым моры. Ды і які там астравок: плюнь — не трапіш.

«А як хоць называўся той астравок? — падумаў Ахрэм. Яму стала ніякавата, што ён не можа ўспомніць, дзе загінуў Мікола.— Дык як жа ён называўся?»

Ахрэм убачыў, што капітан зноў узяўся за радыётэлефон, і ўздыхнуў з палёгкай: зараз ён абавязкова ўспомніць. Так, Нардву… Кілпві… Гэта ўсё ў той год, калі загінуў Мікола. А трэці астравок як? Але на гэты раз памяць не адгукалася.

Тады ён быццам загаварыў з Міколам: яшчэ з жывым Міколам-музыкантам. Дзіўна, але Мікола не меў ніякага музычнага таленту і не ўмеў іграць ні на адным інструменце. Ды што там іграць: усе інструменты ён называў аднолькава лаканічна — «музыка».

Міколу на трафеі «шанцавала». Як вернецца з разведкі, абавязкова прыцягне нейкую музычную штуковіну. Збяруцца хлопцы, а ён стаіць пасярод грота, збянтэжана круціць у руцэ трафейны агрэгат і, быццам апраўдваючыся, расказвае:

— Значыцца, браточкі, я гранату ў дзверы — шах!.. У цемры намацаў фрыца: жывы, паразіт!.. Я яго, вядома, на абардаж. А сам рукой па стале шастаю. Адчуваю нешта цвёрдае. Ну, думаю, нейкі важны пакет, калі ў футляры. Здаю як мае быць ганса, лезу ў кішэню, і што вы сабе думаеце: замест карты — губны гармонік. Хацеў я фрыцу за такі здзек морду надраіць, ды вартавы не даў. Размахаўся, зануда, аўтаматам: гэта ўжо не фрыц, кажа, а палонны — хай цяпер будуе, што спаліў…

У гроце, вядома, рогат, а потым хто-небудзь і скажа:

— Ды выкінь ты да д’ябла гармонік фрыцаўскі. Лепей трафейны гадзіннік расстарайся…

Хударлявы Міколаў твар адразу пахмурнеў, а зялёныя вочы тужліва гаслі.

— Шкада, браточкі,— уздыхаў ён.— Як знішчым апошняга ганса, паклічу я, значыцца, нашых музыкантаў, уручу кожнаму па трафейным гармоніку і папрашу: грымніце, хлопцы, што-небудзь вясёлае, а я… эх, рукі ў бокі… і пайшоў скакаць. Ну, а калі знойдзе мяне якая-небудзь шалёная куля, дык і паміраць не страшна. Пальецца над маёй магілай з гэтых трафейных струментаў жалобная музыка, вы, хрысціяне, прыкладзяце да вачэй сваіх далоні, а я буду ляжаць і ўспамінаць, колькі ж я гэтых гадаў парашыў. I колькі буду ляжаць, столькі і ўспамінаць.

Калі ішлі з тым дэсантам, Мікола не ведаў, што не зайграюць над ягонай магілай музыканты. А над пасечаным хударлявым целам будуць спяваць пахавальную кулі, і матросы, таропка выкапаўшы неглыбокую ямку, закідаюць Міколу-музыканта каменнем.

Тады ён гэтага не ведаў. Схаваўшыся ад ветру пад брызентам, яны з Ахрэмам, апякаючы пальцы, цягнулі адну цыгарку на двух, і Мікола расказваў:

— Баязліўцам я ў дзяцінстве рос. Бывала, хлопцы-равеснікі кідаюцца з моста ў раку, а я як падымуся на гэты мост — адразу ў галаве пачынаецца завіруха… Колькі праз гэта непрыемнасцей перажыў! А вось зараз іду да гансаў па кампот, свярбіць на душы, што, можа, апошні раз, але не страшна… А калі пасвеціць нада мной святая багародзіца, прыеду дадому жывы, абавязкова прывяду на мост свайго сына. «Кідайся, бацькава семя. Кідайся, каб потым нічога ў жыцці не баяцца…»

Гэты ўспамін заўсёды балюча раніў Ахрэма. Яму здавалася, што ён — жывы — не выканаў свайго франтавога абавязку перад мёртвым сябрам. Ахрэм таксама некалі марыў пра сына. А вось застаўся адзін, бабыль…

Ахрэм адчуў, як узмакрэла спіна і да твару прыліла кроў.

— На фронце нічога не баяўся, а тут напалохаўся,— пакрывіўся ён.

— Ты на каго там бурчыш? — спытаў капітан

— Вайну чамусьці ўспомніў,— адказаў Ахрэм.— Сябра свайго, што загінуў.

— Гары яна сінім полымем, тая вайна… Але яе ў такой абстаноўцы і не хочаш — успомніш. Я дык малы тады быў, але памятка ў сэрцы засталася: у дзіцячым доме выхоўваўся. А ты ўсю вайну на моры?

— Ды не… Ужо і тэрміновую на флоце адслужыў, а тут на табе: немец палез. Наваліўся, што нават і да ваенкамата не паспеў я дабегчы. Вось і сабраліся такія непрыкаяныя ў гурт з акружэнцамі — і ў лес. Зброяй патроху разжыліся ды і пачалі казытаць фрыца… А пасля вызвалення, вядома,— у пяхоту-матухну. Ну, а далей, калі гансам ужо капут надыходзіў, трапіў на флот. Так і застаўся на моры.

— Хапіла табе, боцман,— паспачуваў Бокач,— А сям’я ў цябе ёсць?

— Жонка, кэп, была. Жонка…— глуха азваўся Ахрэм. Яму захацелася вылаяцца, каб другі раз Бокач не лез у ягоную душу.

— Дык дзе мы возьмем падрыўнікоў? — перакінуўся на іншае той.

— А ці трэба іх шукаць? Хлопцам — кароткі інструктаж, і — у атаку. На вайне нас не пыталіся. Ёсць загад: аўтаматы ў рукі, бесказыркі на патыліцу, стужкі ў зубы…— загарэўся Ахрэм.

Яго злавала недарэчная мяккасць капітана, мужыцкая разважлівасць, з якою той прымаў рашэнне.

Думкі ў галаве блыталіся. Набягалі ўспамінамі, паўзабытымі тварамі сяброў: грузін Рамаз — маўклівы і вечна галодны, Іван з Крычава — вастраносы, бы дзяцел, і пеўчы, нібы салавей… Многа іх было.

Ён з выклікам паглядзеў капітану ў вочы.

— Можаш ісці,— панурыўся Бокач.— Начальства вырашыла праверыць гатоўнасць падрыўных каманд. Выхад на лёд па зялёнай ракеце!

Калі Ахрэм выйшаў на палубу, яму здалося, што ён пабываў у лазні. Ён не прывык, каб за работу яму калолі ў вочы. I вось: апошні рэйс, дзесьці чакае не дачакаецца прычал,— такая непрыемнасць.

— Вось так, братка Мікола,— прыхінуўшыся спіной да поручня, услых сказаў Забалотны.— Не ведае і стары конь, дзе спатыкнецца…

У адсутнасць Ахрэма старпом паспеў ужо выдаць падрыўныя прылады. Каля іх задумліва стаяў Хвалей і, як наўмысна, пагладжваў свае піжонскія вусікі.

— Што засумаваў, сонечны зайчык? — адчуваючы, як нешта смокча сэрца, спытаў Забалотны.

— Загаду такога не было.

— I не будзе,— Ахрэм паглядзеў на хлопцаў.— Хто з вас шыбы ў дзяцінстве біў? Мо выпадкова, а мо наўмысна. Прызнавайцеся, галубкі, як на споведзі.

Матросы недаўменна пераглянуліся, але наперад ніхто не выйшаў.

— Я маю на душы такі грэх,— нарэшце азваўся Максім.

— Дык падзяліся вопытам,— падахвоціў Ахрэм.

— Які там вопыт. Адны эмоцыі і слёзы. Некалі гуляў з суседавай дачкой. А маці ў яе ну чысты боцман,— Максім схіліў галаву.— Прабач, Піліпыч, гэта не пра цябе… Як даведалася, што ў нас з Зойкай лямур, дык узяла ў моду надвячоркам зачыняць дачку ў хаце. Сітуацыя, я вам скажу. Выдумала старая, што кіну я Зойку з малым… Не вытрымаў я такога недаверу. Неяк шпурнуў у акно камень, а сам падаўся да ваенкома,— закончыў пад смех Максім і ўдакладніў: — Здалёку цэліў…

— Можа, ты яшчэ што-небудзь узрываў з такой абразы?

— Дынаміту не было.

— Будзе табе дынаміт,— у гэты момант Ахрэм канчаткова вырашыў узяць у падрыўную каманду Хвалея.— Ёсць магчымасць вызначыцца. Пойдзеш са мною на лёд.

Максім і брывом не павёў. Толькі дурнавата заззяў тварам.

— 3 табой, Піліпыч,— выгукнуў ён,— далібог хоць у жаночую лазню…

Чакалі зялёную ракету.

— Можа, у іх порах падмок? — спытаў нехта.

— Выдумаў. Звычайная перастрахоўка.

— Навошта варажыць, хлопцы,— улез у гамонку Хвалей.— Хто свайго чакае, той дачакаецца…

«Не заўсёды,— падумаў Забалотны.— Бывае ўсё жыццё чакаеш, а мо і шукаеш, ды не знойдзеш. А знайшоўшы, адразу згубіш…»

Ён не верыў, што чалавек, калі захоча, можа ўсяго дамагчыся. Пэўна, таму і не ставіў перад сабой задужа вялікіх мэт. Боцман — і хопіць. Ды і само жыццё быццам абараняла ягоныя жыццёвыя прынцыпы. Ці ж не хацеў ён жыць з Аленай?

Сустрэўся з ёй пасля вайны, калі Алене яшчэ і васемнаццаці не было. Саромеўся не толькі пацалаваць, але і ўзяць за руку. Ды і прапанаваў выйсці за яго неяк няўклюдна: «Мне вось начальства пакойчык дало…» I калі Алена паглядзела на яго прыхільна і шчыра, здалося, што ён узляцеў на грывастую крутую хвалю, якая шпарка панесла яго ў невядомае.

Ахрэм любіў вяртацца з мора. Глядзець, як рухава, з грацыёзнасцю, што невядома адкуль у яе з’явілася, ходзіць па пакоі Алена. Як бы незнарок, пакласці на яе маленькую цёплую далонь сваю загрубелую, усю ў шрамах і мецінах руку.

На беразе ён ужо прышукваў для сябе работу на суднарамонтным заводзе. Думаў зрабіць яшчэ колькі рэйсаў, каб на першы час хапіла грошай, і кінуць якар у самім Мурманску. Балазе на заводзе працавала многа былых матросаў.

Аднак прайшоў год, другі, а Забалотны так і не спісаўся са свайго судна. Камандзе шанцавала. Кожны раз траўлер вяртаўся ў порт з багатым уловам. Пералічваючы ў касе новенькія паперкі, Ахрэм, як чалавек, што зрабіў цяжкую работу, па-гаспадарску клаў іх у маленькі брызентавы чамаданчык.

Дома ён ставіў гэты чамаданчык на стол, і яму станавілася трохі крыўдна, што Алена не выказвае асаблівай радасці. Тады ён вінавата апускаў галаву: «Усё, старая, апошні рэйс, і прыпісваюся на вечную стаянку каля цябе…»

Саромеючыся, ён браў у свае яе маленькія зграбныя рукі і заглядаў у вочы. Яму станавілася так добра і спакойна, што паступова забываліся ўсе дробныя непрыемнасці, якіх хапала на пуціне. Ахрэм быццам раздвойваўся: няўтрымна і прагна клікала мора і хацелася, каб заўсёды побач была Алена.

«А ці мог я вырашыць неяк інакш? — падумаў Ахрэм.— Няўжо каханне павінна прывязваць чалавека, як казу да плота? Чаму і цяпер жанчыны чакаюць нават мёртвых, а Алена не магла чакаць мяне жывога?..»

— Максім,— ён хацеў сказаць «сонечны зайчык», але стрымаўся,— пасачы за парадкам, а я пайду на бак перакурыць.

— 3 чаго такая павага? Мо на павышэнне па матроскай лесвіцы іду?

— А ты як думаў? Цяпер маладыя лазуць, што мухаморы…

На баку нікога не было. Ахрэм з асалодай закурыў. Доўга глядзеў на бераг, дзе сям-там блішчалі ў цемры кволыя агеньчыкі. Нечакана ён падумаў пра Васіліну, што яна зараз робіць? Мо спіць як пшаніцу прадаўшы?

Ахрэм яскрава ўявіў яе ў пасцелі,— і адчуў, як у скронях нібы зазвінелі спакуслівыя малаточкі.

«Вось стары кнехт,— ужо амаль весела падумаў ён.— Жыццё шпурляе, быццам трэску, а не ўгаманюся. Ладна, хай сабе Максім. Дык той што флюгер: куды падзьме, туды і павернецца. А я?..»

Смеючыся ў душы, Ахрэм у роздуме паківаў галавой і пачаў спускацца па трапе. Ужо на палубе ўбачыў, як проста над галавой у чорнай маўклівасці неба загарэлася зялёная ракета.

Раздзел чацвёрты

Такога дажджу Вольга не помніла. Здавалася, што лілося не з нізкіх хмар, якія ледзьве не чапляліся за дахі дамоў, а аднекуль з бясконцай вышыні: празрыстыя кроплі быццам завісалі над асфальтам, а потым рассыпаліся над ім, нібы хтосьці біў аб зямлю крыштальны посуд.

Вольга радавалася гэтаму позняму асенняму дажджу: не трэба было спяшацца дадому. Рэпетыцыя даўно скончылася, але хлопцы з аркестра не разыходзіліся. Хацелі перачакаць дождж. Апошнім часам ёй перасталі падабацца хлопцы з аркестра. На адзін твар, як манекены ў вітрыне.

3 таго пахмурнага дня, калі пазнаёмілася з Ігнатам, Вольга нібы выпусціла калючкі, схавала ад хлопцаў свае перажыванні і пачуцці.

Кіраўнік аркестра, пэўна, зразумеў яе адчужанасць па-свойму, бо неяк спытаў:

— Можа, ты які-небудзь іншы калектыў нагледзела? Калі так, дык не круці: не ты першая шукаеш, дзе лепш…

— Яна, мабыць, замуж сабралася,— смеючыся, упікнуў нехта.— Бач, спее, як сліва…

— Усяму свой час,— стараючыся, каб не выдаў голас, адказала Вольга.— Можа, яшчэ каго-небудзь з вас вазьму. Хоць аркестр на вяселле не наймаць.

Яна з палёгкай убачыла на тварах хлопцаў пацяплелыя ўсмешкі і раптам падумала, што проста выдумала Ігната, як у дзяцінстве часта выдумляла сны.

Гэтыя дзіцячыя сны яна цяпер успамінала паблажліва, са зласлівай перавагай над той маленькай і неразумнай дзяўчынкай, якая верыла ў цуд. Тайком, каб не бачыла маці, яна брала з сабой у ложак пацёрты бацькаў фотаздымак. У скураной чорнай куртцы, з-пад якой выглядаў паласаты нацельнік, Ахрэм стаяў на замшэлым валуне, а за ім бегла пеністая стужка вады. Ён стаяў і ўсміхаўся. Усмешка ў яго была ледзь заўважная — толькі трошкі пакрывіліся куточкі вуснаў — і сарамлівая. Вольга заплюшчвала вочы і думала, што гэта бацька ўсміхаецца ёй.

Яна пыталася ў маці, калі ж нарэшце бацька вернецца з мора, і тая адказвала таропка, нібы ў яе неставала часу: «Заняты ён вельмі, дачушка. Акіян ведаеш які вялікі…»

А час ляцеў імкліва. Не па гадах самастойная, Вольга і ў сваім двары не хацела адставаць ад хлапчукоў. Гуляла з імі ў «казакоў-разбойнікаў», лазіла па крутых схілах сопак, і толькі суседскі Пашка, малы і тоўсты, пасміхаўся, кпіў з яе вечна падранага твару і збітых каленак. Аднойчы, калі хлапчукі выбралі яе за атамана, Пашка не вытрымаў: штурхнуў яе ў грудзі так, што яна павалілася на зямлю. Ад нечаканасці яна спачатку акамянела, а потым, зразумеўшы, што не адолее Пашку, горка разрумзалася.

— Пачакай, таўстун. Вернецца бацька, дык табе ўжо прыпомніць…

— Так ён і вернецца да вас. Ды кінуў ён цябе. Ужо даўно кінуў…

Вольга закрыла далонямі твар і пабегла ў пад’езд. Маці, убачыўшы яе заплаканыя вочы, ускрыкнула, абхапіла за плечы:

— Што з табой, дачушка?

Грукнуўшы дзвярыма, Вольга зачынілася ў спальні. Яна чула, як маці торгае ручку. Крыкнула як не сваім голасам:

— Не чапай мянеі Хачу спаць…

Яна павалілася на ложак і адчула, як ліхаманкава дрыжаць плечы. Потым ёй захацелася ўбачыць бацьку. Яна дастала з шуфлядкі фотаздымак. «Бацька Ахрэм,— з адчаем прашаптала Вольга,— праўда ён хлусіць, гэты Пашка?..»

Бацька сарамліва ўсміхаўся. Яна пяшчотна пагладзіла фотаздымак, і ёй здалося, што бацькаў адбітак сагравае руку. Ласкавая цеплыня аж разлілася па ўсім целе.

Потым яна ўзяла другі фотаздымак. Той, дзе бацька сядзеў з маці на ганку. На ім бацька выглядаў задуменным, нават журботным, а маці вясёлай і бесклапотнай. Гледзячы на матчын высветлены ўсмешкай твар, Вольга раптам пачала малаціць кулачкамі па падушцы, думаючы пра маці: «Ілгуння, ілгуння…» У яе душы вырастала раздражненне да маці, якая ашуквала яе, добра ведаючы, што бацька ніколі не вернецца.

Былое пачуццё даверлівасці знікла, а матчыны клопаты пра яе здаваліся ненатуральнымі і няшчырымі. Вольга замкнулася, глядзела на маці падазрона і недаверліва.

3 часам яна многае зразумела. Убачыла, што не заўсёды ў людзей выходзіць так, як яны хочуць — нават у іхнім доме вунь колькі адзінокіх жанчын,— але не магла дараваць маці хлусні. Не даравала, як і Пашку, які адкрыў ёй вочы і ўраз забіў яе дзіцячае замілаванне бацькам… 3 якой хваравітай злоснай радасцю яна заўважала, як на выпускным вечары Пашка адзінока туляўся з кутка ў куток, употай пазіраў на яе. А пасля вечара чакаў, каб праводзіць дадому. Яна прайшла міма, зрабіўшы выгляд, што не бачыць яго, і адчула сябе амаль шчаслівай, нібы гэтым адпомсціла яму.

Пашка і потым амаль кожны дзень чакаў яе ля пад’езда. Увосень ён паступіў у інстытут. Цяпер Пашка не падыходзіў, але Вольга заўсёды адчувала на сабе яго вінаваты збянтэжаны позірк. I хоць дзесьці ў душы ёй падабалася гэтае ненадакучлівае заляцанне, яна рабіла выгляд, што не бачыць Пашку, моўчкі, не павітаўшыся, праходзіла міма.

Так працягвалася амаль цэлы год. Да таго самага вечара, калі яна пад’ехала да дома на таксі і Ігнат, выскачыўшы на тратуар, падаў ёй руку. Яна бачыла, як Пашка падхапіўся з лаўкі і, прыгорбіўшыся, падыбаў па вуліцы.

«Дзіўна ўсё атрымалася,— адчуваючы, як цёплая хваля абвалоквае грудзі, падумала Вольга.— Якое шчасце, што я не пайшла тады пеша…»

У той халодны пахмурны дзень, які, здавалася, мінуў толькі ўчора, рэпетыцыя сарвалася — захварэў кіраўнік аркестра,— і Вольга, трохі расчараваная, што дарэмна цягнулася ў клуб, выйшла на вуліцу.

Ісці было нязручна, бо дарога крута спускалася ўніз, ды яшчэ разгуляўся вецер. Перад самым праспектам Вольга паслізнулася і, стараючыся захаваць раўнавагу, ухапілася за першае, што трапіла пад рукі,— рэкламны шчыт. У сумачцы, якую яна трымала ў руцэ, раптам адскочыў замок: на асфальт насыпаліся пудра, губная памада, маленькае люстэрка — усё з дзявочага туалету. Вольга падабрала іх, таропка запхнула ў сумачку.

На прыпынак прыйшоў аўтобус. Вольга кінулася да яго, ускочыла на заднюю пляцоўку.

— Грамадзяначка,— нехта настойліва пакратаў яе за плячо.— Заснулі, ці што?

Перад Вольгай стаяла мажная жанчына ў сінім плашчы з павязкай на рукаве. Яна глядзела ёй проста ў вочы і, невядома чаму ўсміхаючыся, ківала галавой. Вольга таропка адкрыла сумачку.

— Адну хвіліначку…

— Ну што ты корпаешся? — пачула Вольга грубаватае пытанне і ўзняла галаву.

Каля кантралёркі стаяў высокі хлопец у паласатым світэры і падаваў той два талоны. Жанчына глядзела на яго падазрона, як бы разумеючы, што той не мае ніякага дачынення да Вольгі.

— Дык што, гэта твая? — нарэшце спытала кантралёрка.— Дзяўчына, ці як?

— На дзяўчат цяпер не вельмі раскашэльваюцца. Можна сказаць, апошні абавязак перад скасаваннем шлюбу,— адказаў ён і, нахіліўшыся, зашаптаў на вуха: — Жонка. Вазілі ў суд дакументы…

— Што ж так? —- палагаднеўшы, спытала кантралёрка.

Хлопец развёў рукамі.

— Я не бог, ды і яна не анёлак…

Вольга памкнулася прызнацца, што згубіла кашалёк, а там хай будзе што будзе, але хлопец, нібы здагадаўшыся пра яе намер, павярнуўся і падміргнуў. Вочы ў яго — гэта, бадай, і спыніла Вольгу — былі дзіўныя: прадаўгаватыя, з зеленаватым адценнем, а вейкі — пушыстыя і доўгія. Ад усёй ягонай ладнай фігуры веяла мужчынскай — даўно ўжо не хлапчукоўскай — грунтоўнасцю, пра якую ён, мабыць, яшчэ і сам не здагадаўся.

Раптам яна ўявіла побач з гэтым высокім, плячыстым хлопцам няўклюднага, хоць і ўзмужнелага Пашку ў ягоных вялікіх акулярах, і яе вусны кранула ўсмешка.

— Ну як, мінуў шок? — дружалюбна спытаў хлопец.— Я дык неяк у адпачынак ляцеў. Прыехаў у аэрапорт, палез у кішэню, а білета няма. Гэта, я вам скажу, быў малюначак! А вы перажываеце: талон!

Штосьці непасрэдна шчырае было ў ягоным абліччы. Вольга не магла зразумець, што менавіта, але з той хвіліны, калі ён звярнуўся да яе, паглядзеў пранікнёна і весела, Вольга адчула нейкае патаемнае незнаёмае дагэтуль хваляванне.

Убачыўшы, што аўтобус падыходзіць да прыпынку, Вольга памахала хлопцу рукой і пачула ў адказ, як даўно вырашанае:

— Заўтра ў шэсць гадзін на гэтым прыпынку. Раней не магу — заняткі.

Гэтыя словы зноў узлавалі Вольгу. Не таму, што яна не хацела іх пачуць: укалола хлопцава самаўпэўненасць. Але чым далей яна адыходзіла ад прыпынку, тым мацней яе агортваў дзіўны неспакой. Вользе спадабалася, што хлопец не выказаў асаблівай настойлівасці: не прычапіўся, каб правесці яе дадому.

У спальні Вольга доўга стаяла перад люстэркам, глядзела на свой твар так, нібыта бачыла яго ўпершыню. Яе засмуціў трохі кірпаты нос. Мабыць, калі яна размаўляе з хлопцамі, тым здаецца, што яна грэбліва ставіцца да іх. Гэтае адкрыццё яе трохі ўстрывожыла. Ужо адчуваючы, як яе ахоплівае салодкая дрымота, Вольга падумала, што пойдзе на спатканне, але не будзе размаўляць з хлопцам: проста верне талон.

Хлопца яна ўбачыла яшчэ здалёку: той стаяў каля слупа і глядзеў сабе пад ногі. Тое, што ён не зыркае па баках, як гэта робяць іншыя, таксама ёй спадабалася. Апрануты хлопец быў не так, як учора: на ім быў цёмна-сіні касцюм, белая кашуля, а ў руцэ ён трымаў плашч.

— Добры вечар,— сказаў хлопец і падаў руку.— Будзем знаёмы, Ігнат.

Ён нечага палез у кішэню. Вольга падумала, што хлопец, няйначай, узяў білеты ў кіно. Здагадка гэтая і рассмяшыла, і засмуціла яе: відаць, усе хлопцы аднолькавыя. Моўчкі падала талон, які купіла па дарозе.

— Дзякую,— не здзівіўся Ігнат,— я так і думаў. Мо ў вас і аўтаручка ёсць?

Вольга збянтэжана палезла ў сумачку.

— А цяпер, калі ласка, распішыцеся,— папрасіў Ігнат.— Не так многа дзяўчат, якія не падманьваюць хлопцаў ды яшчэ вяртаюць пяцікапеечны талон…

Вольга хоць і адчула сябе ніякавата, але ж і ацаніла някрыўдны Ігнатаў гумар. Ёй здалося, што яна даўно знаёмая з гэтым хлопцам: проста размінуліся ў дарозе, а цяпер сустрэліся зноў…

«А ён добры чалавек»,— гледзячы ў акно, за якім ужо трохі пасвятлела, падумала Вольга.

Ёй нясцерпна захацелася ўбачыць сёння Ігната. Але ведала, што той заняты ў вучылішчы. Паспешліва развітаўшыся з хлопцамі, яна спусцілася ў гардэроб.

Ля шэрых калон, што падпіралі доўгі мудрагелісты карніз, Вольга спынілася. Ёй чамусьці здалося, што яна нешта забылася ў клубе.

— Можа, хоць вам жаніх патрэбен? — пачула яна такі знаёмы голас.

На прыступках у блакітнай, падшытай футрам куртцы стаяў Ігнат. Выцягнуўшы шыю і расхінуўшы рукі, ён, як той пінгвін, няўклюдна пераступаў з нагі на нагу.

— Вось засумаваў…— вінавата аднымі куточкамі вуснаў усміхнуўся Ігнат.

— Ты даўно чакаеш?

— Дробязь,— ён паклаў халодную далонь на яе руку, і Вольга здагадалася, што Ігнат чакае даўно.

Пасля дажджу ўзяўся лёгкі марозік, і адразу на асфальце з’явіліся сінія малюнкі, якія, пераплятаючыся паміж сабой, нагадвалі недатканы дыван.

— А нам шанцуе на дождж і вецер,— ціха сказала Вольга.— I тады, калі я ехала «зайцам», і сёння, калі ты прыйшоў так нечакана,— дождж.

— Дык жа добрыя людзі прыносяць з сабой непагадзь,— адгукнуўся Ігнат.— Пра гэта яшчэ ў святым пісанні гаворыцца…

Вольга нічога не адказала. Ідучы побач з Ігнатам, яна адчувала нязвыклую ўпэўненасць у сабе, і ёй было крыху дзіўна, што яшчэ нядаўна шумны горад цяпер нібыта прыціх.

Белым павуціннем бязвольна звісалі са слупоў электрычныя правады. Яны самотна пагойдваліся ў паветры, і з іх ападалі на зямлю белыя пялёсткі. Тралейбусы не хадзілі, ды і машыны прыціснуліся да тратуараў. Вадзіцелі чакалі, пакуль пойдуць грузавікі з пяском, бавілі час, слухаючы музыку.

На скрыжаванні яны ўбачылі перакуленую легкавушку, а каля яе — натоўп. Машына пабілася не вельмі моцна — трохі пагнуліся дзверцы ды вылецела ветравое шкло.

— Вось так і бывае, калі лёс павернецца не тым бокам,— задумліва сказаў Ігнат.— Жыве чалавек і не ведае, што з ім заўтра здарыцца. Пайду памагу аўтааматару.

За якую хвіліну машыну паставілі на колы, адкацілі ў бакавую вулачку і схавалі, мабыць, ад вачэй аўтаінспектараў, за шматпавярховы дом.

Вольга засталася на тратуары адна. Яе ахапіў неспакой, бо азваліся трывогай Ігнатавы словы. Калі вярнуўся Ігнат, яна даверліва прыхінулася да ягонага пляча, як да нейкай надзейнай апоры, якой — Вольга гэта заўсёды востра адчувала — ёй не хапала ў жыцці.

Раздзел пяты

Чалавека заўсёды больш палохае невядомасць, чым | рэальная небяспека. Гэтую ісціну Ахрэм засвоіў даўно. Ён разумеў, чаму хлопцы ідуць унурыста, быццам пад нагамі быў не лёд, а багна.

Каб схаваць усмешку чалавека, які ведае тое, што не ведаюць іншыя, Забалотны трохі адстаў ад матросаў. Азірнуўся на караван. Там бруіла сапраўднае мора святла. Гуллівае полымя шугала ўгору, лізала дрогкімі языкамі мачты, кармавыя надбудовы, адкідвала ружовыя цені на лёд.

— Максім,— паклікаў Забалотны Хвалея,— глядзі, з шаландаў табе пярэдні край асвятляюць. Лічы, што ідзеш за самую што ні ёсць лінію фронту.

Хвалей не адгукнуўся.

«Во салака,— моўчкі і з горыччу вылаяўся Ахрэм.— Як грэбуе. Каліфорнія…»

Мо ад таго, што Максім не азваўся, на душы Забалотнага стала няўтульна.

Ахрэм лічыў сябе чалавекам непрактычным: пад добры настрой ён мог запрасіць у рэстаран цэлую кампанію. Седзячы за сталом, як гаспадар, ён са спакойнай, але і бязлітаснай іроніяй падахвочваў людзей піць і есці, Здавалася, што людзі гэтыя ліпнуць на ягоныя грошы таму, што яму не было каму іх аддаць.

«Чалавечкі,— думаў ён і чамусьці з агідай успамінаў стары брызентавы чамаданчык, які так не любіла Алена,— абы напіць і паесці…»

I жанчыны, з якімі ён часам сустракаўся, нагадвалі яму маленькія хвалькі, якія не могуць узняць шторм. Адзінае, што хвалявала — мора. Ён ніколі не забываў, што мора суцешыла яго, калі ён застаўся адзін. Там, у акіяне, далёка ад берага, паступова выпарылася і вострае жаданне адпомсціць Алене.

Так, на беразе яго ніхто не чакаў: усе блізкія людзі былі тут, побач, і таму Ахрэму было неяк балюча і горка, што ён быццам для іх чужы чалавек — проста боцман, начальнік. Ён ведаў цану адзіноцтва, і таму яго абурала тая легкадумнасць, з якой разведзеныя матросы прыкрывалі свой боль, калі размова заходзіла пра дом, пра жонак: «Нічога, браточкі, не я такі першы, не я і апошні. На мой век жанчын хопіць…»

Урэшце гэтая непрымірэнчасць і паздзекавалася з яго — Ахрэм так і не ажаніўся. Адзін выпадак, які на іншага чалавека не зрабіў бы ніякага ўражашія, пакінуў у ягонай душы глыбокую рану…

Тым летам Забалотны нечакана для сябе на нейкі час стаў бічом. Збіраўся ў чарговы рэйс і, як на тое ліха, апынуўся ў бальніцы: скруціў апендыцыт. Судна пайшло на промысел некуды ў раён Джордж Банкі, а ён, пасля аперацыі, застаўся на беразе чакаць першай аказіі.

Дні стаялі па-восеньску празрыстыя, настоеныя на мятным водары акіяна. Было хораша ўзабрацца на высокую, парослую аксамітным мохам і маладымі бярозкамі сопку і глядзець на зеленаватую роўнядзь заліва. 3 вяршыні Ахрэм беспамылкова пазнаваў знаёмыя судны: па афарбоўцы, па тым, як яны адыходзілі альбо швартаваліся да прычалаў, па гудках. Быццам таленавіты дырыжор, Ахрэм перажываў кожную фальшывую ноту ў зладжаным дыханні порта, і ад гэтай еднасці з тымі, хто быў там, унізе, ён адчуваў сябе амаль шчаслівым. Радавала і тое, што рыбалоўны траўлер, які ішоў на промысел у патрэбны Ахрэму раён, стаяў пад пагрузкай. Па шчырасці, дык ён прыроджаны боцман, згаладаўся па сапраўднай рабоце.

Сонца ўжо прыпякала не на жарт, і Ахрэм перабраўся ў цень. Мабыць, таму і не ўбачыў, як на вузенькай сцежцы, што звівалася жоўтай выгаралай стужкай сярод дзівоснага аксаміту, з’явіліся людзі. Спачатку толькі пачуў звонкі, як цурчанне празрыстага ручайка, голас:

— Паглядзі, Васіль, як тут прыгожа!..

Ад таго, што парушылі яго адзіноту, Ахрэм нязлосна памянуў чорта, але ж цікаўнасць, якую, хочаш ты таго ці не, выклікаюць незнаёмыя жанчыны, прымусіла яго асцярожна выглянуць са свайго сховішча.

Жанчына стаяла да яго спіной і глядзела на мора. Яна спынілася недалёка, і Ахрэм адразу адзначыў, што фігура ў яе нічога сабе: хударлявая і стройная. Гэтую прыгожую хударлявасць падкрэслівалі доўгія ногі і тонкая талія. На жанчыне была кароценькая сукенка з нейкага дужа бліскучага матэрыялу.

Яе спадарожнік ці муж быў таксама паглядны: высокі, з шырокімі плячыма. Белая кашуля з кароткімі рукавамі вельмі пасавала да ягонага загарэлага твару, а кучаравыя светлыя валасы надавалі спартыўнаму абліччу адценне таямнічасці і ўдачлівасці.

Ахрэм ужо меўся ўладкавацца на сваім выцвілым кіцелі, калі мужчына нешта крыкнуў — што менавіта, Ахрэм не разабраў,— абняў жанчыну і ўзняў перад сабой. Тая, як бы супраціўляючыся, стрыгла голымі нагамі, але смяялася прыхільна і гарэзліва.

— Ну хопіць,— нарэшце запярэчыла яна.— Няўжо цябе не хвалюе прырода?

— Гэткі пейзаж я кожны дзень бачу са сваёй метэаралагічнай станцыі,— азваўся басам мужчына.— А вось з табой сустракаюся, як у прымаўцы: дзень густа, а месяц пуста…

— Ну, прымаўка ж не зусім такая. Але справа не ў гэтым. Не магу ж я ўсё кінуць і бегчы да цябе, нібы дзяўчынка нейкая.— Жанчына правяла рукой па Васілёвых валасах.— Ты, калі злуеш, вельмі нагадваеш вожыка.

— Не падабаюся?

— А ты як думаеш? — яна таропка, з нейкай увішлівай пакорлівасцю паклала мужчыне рукі на плечы і зазірнула яму ў вочы.

Калі б у гэты момант Ахрэму сказалі, што зараз пачнецца вывяржэнне вулкана, ён, напэўна, здзівіўся б менш, чым цяпер,— у жанчыне ён пазнаў жонку свайго старпома.

Во каму зайздросціла ўся каманда. Асабліва пасля мінулага рэйса, калі прыціскалі ўжо маразы, Святлана — так звалі старпомаву жонку — сустракала на пірсе судна з вялікім букетам кветак.

«Увосень яшчэ лягчэй прыкрыць кветкамі сваю разбэшчанасць. Купляй на рынку — не хачу...» — падумаў Ахрэм.

Тое, што Святлана, мабыць, ужо даўно здраджвае старпому, не тое каб уразіла, хутчэй кантузіла: нібы на нейкі час Ахрэм страціў прытомнасць.

«Не хапае, каб старпомава жонка мяне ўбачыла…» — не на жарт спалохаўся ён.

Накінуўшы на плечы кіцель, Ахрэм, хаваючыся за кустамі, пачаў спускацца з сопкі. Ды так пасвешліва, што на схіле не заўважыў прыкрытую мохах яму і, нібы куль саломы, зваліўся ў яе.

— Здаецца, Васіль, тут нехта ходзіць,— даляцеў да яго трохі спалоханы Святланін голас.

— Не выдумляй. Пэўна, камень пакаціўся…

Ахрэм злосна вылаяўся: камень пакаціўся, разумнікі. Табе любоўная ўцеха, а чалавеку — бяда…

Ён выбраўся з ямы і напрасткі пашыбаваў у горад. I чым бліжэй падыходзіў да порта, тым мацней пераконваўся, што нельга яму вяртацца на сваё судна. Не страціў ён яшчэ чалавечага сумлення, каб кожны раз, сустракаючыся са старпомам, утаропліваць у палубу вочы.

3 нейкай спакойнай удзячнасцю ён прыгадаў Алену, якая, пакахаўшы Валянціна, не пабаялася сказаць яму, Ахрэму: «Нялюбы ты мне стаў. Няўжо не бачыш?..»

На «біржы», як ахрысцілі матросы аддзел кадраў, людзей было багата. Па старой звычцы Ахрэм трохі пастаяў на ганку, потым пайшоў шукаць свайго знаёмага інспектара. Яму пашанцавала: той сядзеў адзін у сваім маленькім пакойчыку, на сценах якога былі густа развешаны розныя дыяграмы, графікі, плакаты і яшчэ бог ведае што.

Інспектара звалі Самсонам Вітальевічам, але ён чамусьці любіў, калі да яго звярталіся проста — Самсон. Многія гэта разумелі як панібрацтва і заходзілі да інспектара без усялякай справы, каб адвесці душу з начальствам, якое не вельмі задзірае нос і ведае пачым фунт рыбацкага шчасця.

3 Ахрэмам іх звязала нешта большае, чым звычайная таварыскасць, Самсон таксама ў вайну служыў у марской пяхоце, шастаў па варожых тылах і, пэўна, таму ставіўся да Забалотнага з незвычайнай для сваёй турботнай пасады цеплынёй.

— Ну як, старына, падарыў тралфлоцкаму музею свой апендыкс? — павітаўшыся за руку, пажартаваў інспектар.— Цяпер зрабіць такую аперацыю, што стрэмку выцягнуць з пальца. А памятаеш, медыцынскі барак і нямецкія самалёты над галавой. Другі быў час і другія песні…

Ён раптам зайшоўся кашлем. У ягоных грудзях нешта доўга вухкала, а плечы трэсліся як у ліхаманцы. Ахрэм ведаў, што ў Самсона прастрэленае лёгкае, але ніяк не мог прывыкнуць да гэтых працяглых прыступаў.

Нарэшце Самсон выцер хустачкай вусны і горка ўсміхнуўся. Ахрэму стала ніякавата: ад усяго сэрца той клапаціўся, каб ён, Ахрэм, дагнаў сваё судна, а цяпер да хворага чалавека трэба зноў лезці са сваёй нязначнай у маштабах флоту просьбай.

— Эскулапы раяць змяніць клімат,— першы загаварыў Самсон.— А які сэнс? Я ж памру без мора. А тут пры месцы і мора пры мне… А ты развітацца прыйшоў?

— Як сказаць,— азваўся Ахрэм.— Слухай, дзе ў нас патрэбны боцманы?

— Маеш каго добрага на прыкмеце? — Самсон выцягнуў з шуфлядкі сінюю папку.— Так. Значыцца, па «Кемлівым» і «Акцюбінску». На тых траўлерах, што стаяць пад пагрузкай. Сам ведаеш, твая прафесія не пад кожны характар.

Ён, пэўна, наўмысна націснуў на слова «характар», каб падкрэсліць, што тыя, хто прайшоў праз вайну, людзі асаблівыя. I ён, Забалотны, з гэтай кагорты. «А ўсё праз…» — ледзь услых не чартыхнуўся Ахрэм. Але выбару не было.

— Прабач, што турбую,— сказаў ён,— але, калі ёсць такая магчымасць, аформі мяне на «Кемлівы».

— Па якой прычыне? — пацікавіўся Самсон.

— Па матэрыяльнай,— гэтая хлусня давалася Ахрэму цяжка.— Пакуль я сваіх даганю, хлопцы ўжо штосьці заробяць. А што я атрымаю? Гузік ад кіцеля? — Раптам яго ахапіла пякучая злосць, нібы ён сам паверыў у тое, што гаварыў.— У вайну мы таксама хадзілі ў мора не па рамантыку. Дык маю я зараз маральнае права патрабаваць ад мора сваю кроўную капейку?

— Чаго ты раскрычаўся? — ціха спытаў Самсон.— Ідзі на «Кемлівы». Паперу я падрыхтую.

— Дзякую,— у Ахрэма было такое пачуццё, што ён падмануў вельмі блізкага, даверлівага чалавека.

На вуліцы, трохі супакоіўшыся, Ахрэм суцешыў сябе думкай, што калі-небудзь раскажа Самсону праўду і той зразумее яго і даруе. Але «калі-небудзь» так і не надышло — праз год Самсон памёр…

Прамільгнуў час, але і цяпер, праз многа гадоў, Ахрэму было цяжка і горка ўспамінаць тую апошнюю размову.

Забыўшыся, дзе ён знаходзіцца, Ахрэм выціснуў скрозь зубы:

— Сонечны зайчык, давай песню!

Схамянуўшыся ад свайго голасу, Ахрэм недаўменна падумаў: «Навошта ён мне, сонечны зайчык?»

Але Максім ужо адгукнуўся.

— Ты, відаць, зусім ачмурэў, Піліпыч. Ды яно і не дзіўна: полюс непадалёку, паўночнае ззянне... Тут нават стрэлка компаса круціцца не ў той бок. А што гаварыць пра чалавечую галаву?..

Каб не здацца яшчэ больш смешным, Ахрэм нібыта пагадзіўся:

— Добра, калі на чалавека хоць штосьці дзейнічае…

Яму стала крыўдна, што ён мусіць размаўляць з Максімам як з роўным, нават саступае яму, бо, як ні круці, у таго ёсць свая, хай пазычаная з кніжак, філасофія, якую яму, Ахрэму, нялёгка зразумець.

— Палундра! — спыніў Ахрэм матросаў.— Разабрацца па парах. Як на танцульках у гарадскім парку. Толькі адлегласць ад пары да пары — чатырыста метраў. Праз дваццаць хвілін падпальваем зарады і поўным алюрам на карабель. Зразумела, анёлы?

Ён стараўся выглядаць бадзёрым, але яго непакоіла, што на суднах выключылі пражэктары. Са святлом працаваць на лёдзе спакайней.

Праз нейкую хвіліну хлопцы разышліся выконваць загад. Толькі Хвалей, як непрыкаяны, тоўкся на месцы.

— А ты чаго разгубіўся, бы кок на пажары? — прымусіў сябе ўсміхнуцца Ахрэм.

— Вось,— збянтэжана паскроб шчаку Максім.— Здаецца, напарніка няма. Праўду разумныя людзі гавораць, што пазашлюбнае дзіця, нібы месяц у чорным небе. Вось і ты мяне, Піліпыч, усынавіў толькі тады, калі начальства прымусіла. Усынавіў, а браты дарослыя…— ён кіўнуў галавой у той бок, куды скіравалі матросы.

«Вось табе і першая флоцкая навука. Балбатуноў любяць паслухаць, а працаваць разам ахвотнікаў няшмат…» — падумаў Ахрэм і зірнуў на гадзіннік.

— Пойдзеш са мной. Чым я не напарнік?

Промні ліхтарыкаў мільгацелі ў цемры, быццам вузкія бліскучыя кліпкі. Ахрэм з Максімам, абмінаючы таросы, узялі ўлева.

— Нуда,— уздыхнуў Хвалей.— Давай, Піліпыч, лепей закурым люльку міру…

Ахрэм скоса паглядзеў на Максіма: гаварылі ж ёлупу, што каля зарадаў курыць нельга.

— Ну што ты на мяне, боцман, зыркаеш, бы раўнівы муж на верную жонку? — пакрывіў твар Хвалей.— Ты пра Мікашэвічы чуў? Не… А шкада. Нават недаравальна для пачальніка. Там у нас, на Палессі, знайшлі вялікія запасы граніту. Падрываў я там. Зразумела?

— Пакуль што не.

— Мяркую, нейкія падрыўнікі тут не патрэбны. Ну трохі цісне, і што? Пацісне і перастане. Ды і не сёння-заўтра ледаколы падыдуць. Закавыка ў іншым…

— Выкладвай, у чым твая закавыка.

— У чым? — неспадзявана раззлаваўся Максім.— Не люблю быць пешкай. А калі ўжо і пешкай, дык той, што цэліць у фярзі. А то што выходзіць? Выклікае мяне, напрыклад, капітан і кажа: «Таварыш Хвалей, у вашых паслугах зацікаўлена кінамастацтва. Прасілі ўдзельнічаць у масоўцы. Усяго адзін кадр: будзеце стаяць і чытаць ліст ад любімай жонкі…»

Ахрэм уздрыгнуў, і Максім гэта заўважыў.

— Ты чаго, боцман?

— Працінае да касцей,— схлусіў Забалотны і нечакана папрасіў: — Ты адклеіў бы гэтыя свае вусікі. На чорта яны табе?..

— Гэта з якога боку падысці: больш у цырульні заплаціш, менш па гулянку застанецца…

Памаўчалі. Прайшлі яшчэ трохі. Максім пачаў пешняй дзяўбці лунку. Ахрэм падсвечваў яму ліхтарыкам.

— Дык што ты там плявузгаў пра кінематограф? — спытаў ён.

— Ага,— адгукнуўся Максім,— значыцца, выклікае мяне капітан. Так і так — трэба! Ладна, згаджаюся. Дзеля мастацтва магу паказацца на людзі нават у вопратцы Адама… Прычым бясплатна. Дык вось, удзень хлопцы па лёдзе з пешнямі хадзілі. Навошта? Правяралі таўшчыню, каб нам ноччу выпадкова не выкупацца ў палонцы. А цяпер ты адкажы мне: чаму старпом выдаў «кіношныя» зарады?

— Адкуль ведаеш?

— Во даеш! Каб былы падрыўнік, можна сказаць, перадавік вытворчасці і не дацяміў? Узарвём шашкі, а з флагманскага судна будуць здымаць на плёнку гэтую прыгожую панараму. Кіношнікі з намі ідуць,— растлумачыў Хвалей.— Я ў порце, калі збіраліся ў рэйс, нават з рэжысёрам ледзь-ледзь не пазнаёміўся. Маленькі такі, пузаценькі і з бародкай. А то выдумалі: Арктыка наступае! Што мы, без загаду не можам дапамагчы рэжысёру таму? Ды хоць кожны дзень.

— А ты шустрык,— міжволі пахваліў Ахрэм.— А што ж з хлопцамі не падзяліўся сваімі пазіраннямі?

— Тактыка. Скажы катораму, дык яшчэ расхалодзіш. Узарвём уразнабой шашкі і сапсуём увесь фрагмент…

За спіной спачатку нешта заляскатала, быццам па няроўнай дарозе ехаў матацыкл, потым вухнула, аддалося прыглушаным рэхам.

— Во,— засмяяўся Максім,— яшчэ, дурні, і страляць пачнуць. Хоць бы з аўтаматаў, а то яшчэ і з гармат… У кіношнікаў розуму хопіць…

Ён засмяяўся шчыра, залівіста, як хлапчук, якому паказалі смешную цацку, і Ахрэм адчуў, як ягонае сэрца напаўняе пяшчотнае, амаль бацькоўскае пачуццё. «А ў мяне сын мог быць трохі старэйшы»,— недарэчна падумаў ён. Каб не даць улады ўспамінам, паглядзеў на гадзіннік.

— Дзве хвіліны засталося,— папярэдзіў Ахрэм.— Можна яшчэ да Аляскі збегаць і вярнуцца.

— Няма ў мяне там знаёмых эскімосаў…

— Тады адсалютуй сваёй палескай сяброўцы. Жыву, працую, сонечны зайчык…

— Гэта можна,— Хвалей шчоўкнуў запальнічкай: маленькі кволы агеньчык лянотна пабег па шнуры.— Хоць і не супрацьтанкавая міна, але цяпер дай бог ногі!

Яны пайшлі павольна, як бы прыглядаючыся, у каго першага не вытрымаюць нервы, потым пабеглі. У запасе была мінута. Яны ведалі, што ўжо можна спыніцца, але нейкая невядомая сіла штурхала іх у спіну. Максім абагнаў Ахрэма і раптам паслізнуўся. Ахрэм хацеў пераскочыць цераз яго, але таксама распластаўся на лёдзе. Толькі пазней уцяміў, што гэта Хвалей, калі падаў сам, ухапіў і яго за нагу.

— Звар’яцеў ты, ці што, зубатка макрахвостая?..— абурыўся Ахрэм, але, зірнуўшы на спалатнелы Максімаў твар, не на жарт устрывожыўся: — Ты чаго?

Прыўзняўшыся на кукішкі, Максім крутнуў галавой некуды ўбок. Яшчэ нічога не разумеючы, Ахрэм устаў на ногі. У яго ёкнула сэрца: амаль побач — праз колькі крокаў — чорнай вужакай вілася трэшчына.

— Вось табе, братка, і кіно,— ахнуў ён.

— I не кажы, Піліпыч,— Хвалей абтрос з курткі снег.— Яшчэ шчасце, што не дабеглі да фінішу. А то акурат да Нептуна на закуску.

Раздзел шосты

Даўно ўжо Алена Канстанцінаўна не збіралася нікуды з такой шчымлівай радаснай асалодай, як у гэты вечар.

Загадчыца атэлье, да якой яна прыйшла адпрасіцца з работы, здалося, нават узрадавалася, нібы Алена Канстанцінаўна даверыла ёй нейкую інтымную тайну.

— Ды не хвалюйся, Аленка. Ідзі сабе, калі трэба. А то ж за чужымі сукенкамі ды спадніцамі нават прыгожая жанчына можа змарнець да часу…

3 таго дня, як Алена Канстанцінаўна засталася развядзёнкай, яна з ціхай пакорлівасцю расплачвалася тужлівай адзінотай за сваё былое легкадумства. Маўклівае адчуванне болю і шчырае раскаянне ішлі праз кожны дзень, праз кожную пражытую гадзіну — праз усё жыццё. I хоць паступова гэтае адчуванне прытупілася, яно не знікла зусім, як знікае ў душы чалавека, які не разумее сваёй віны. Яна разумела…

Тэлеграма ад Ахрэма абудзіла ўспаміны, устрывожыла, а цяпер зноў заварушылася пад сэрцам зацятая і нявыплаканая крыўда.

«Чаму мужчыны могуць рабіць балюча, але самі не хочуць зразумець чужога болю?» — думала Алена Канстанцінаўна.

Яна дакарала сябе за жыццёвую наіўнасць, злавала, што напісала Ахрэму шчыра — ды і наогул напісала,— а той, мабыць, толькі пасмяяўся з яе запозненага прызнання.

Калі дачка ёй расказала пра Ігната, Алена Канстанцінаўна разгубілася. Раней яе непакоіла, што Вольга часам позна вяртаецца дадому ды яшчэ іншым разам прыязджае на таксі, штосьці ўтойвае. Цяпер Алене Канстанцінаўне стала ніякавата ад бязлітаснай думкі, што яна, маці, якае заўсёды адчувала сваю віну перад дачкой, рабіла ўсё, каб загладзіць гэтую віну — не назаляла залішняй апекай, але ж, як і кожная нешчаслівая маці, не спала на начах,— на схіле гадоў можа застацца зусім адна.

Прыгнятала і тое, што яна ніяк не магла ўявіць сабе Ігната. Часам ён нагадваў ёй Валянціна, а тоненькімі задзірыстымі вусікамі — і Алена Канстанцінаўна ледзь не стагнала ад болю. Іншым разам гэты незнаёмы Ігнат прыходзіў у суровым Ахрэмавым абліччы, дужы і засяроджаны сваімі клопатамі, і тады трывожнымі, але і радаснымі штуршкамі пачынала біцца сэрца.

Вось і цяпер, гледзячы, як Вольга збіраецца на канцэрт, Алепа Канстанцінаўна думала пра Ігната. Мо палохала адчуванне, што гэты незнаёмы хлопец увайшоў у доччына жыццё настойліва і без дазволу.

— Я пайшла,— апрануўшы паліто, сказала Вольга. Яна абняла маці за плечы.— Прашу цябе: не спазняйся. Не хачу, каб Ігнат доўга чакаў.

«Мо і добра, што Волечка памякчэла,— уздыхнула Алена Канстанцінаўна.— Многія з нас і да сівізны не навучыліся паважаць мужчыну, думаючы, што ў іх ёсць толькі адно права — захапляцца нашай прыгажосцю. Але ж іх клопат і іх гонар можна зразумець жаночым сэрцам…»

Ад гэтага запозненага прызнання на душы трохі палагаднела. Алена Канстанцінаўна ўспомніла, што яшчэ трэба зняць на дварэ бялізну, якую павесіла сушыць, калі бегла на работу, і хуценька, як чалавек, што скінуў нейкі цяжар, спусцілася па лесвіцы.

На дварэ было хмурна, і неяк незаўважна падкрадалася ноч. Здзіўлена паглядалі на распранутыя, азяблыя дрэвы цікаўныя вокны дамоў. 3 дрэў ужо падала лістота і цяпер ляжала жаўтаватым дываном па зямлі, мякка спружыніла пад нагамі.

Алепа Канстанцінаўна паклала ў таз бялізну, пайшла ў дом і нечакана ўбачыла паштальонку. Тая, пэўна, нядаўна выйшла пабавіць з жанчынамі час, але на дварэ нікога не было, і яна адзінока сядзела на лаўцы.

— Штосьці цябе не бачна, суседка? — спытала паштальёнка.

— На рабоце закруцілася,— стараючыся не паказаць, што ёй непрыемная гэтая сустрэча, адказала Алена Канстанцінаўна.

— Усё хачу цябе спытаць,— сказала паштальёнка.— Ахрэм твой вярнуўся? Нешта ж не відаць яго. Мо перадумаў, злыдзень?

— Я яго не клікала,— азвалася Алена Канстанцінаўна. З’явілася жаданне абразіць Ахрэма.— Мо сядзеў са сваімі бадзягамі, а потым адбіў тэлеграму…

— Відаць, не без гэтага. Даверу да мужыкоў ніякага…

Алена Канстанцінаўна зачыніла аа сабой дзверы, паставіла на падлогу таз з бялізнай, стомлена абаперлася аб сцяну. Кватэра здалася чужой, халоднай і незнаёмай, нібы яна памылілася адрасам.

Позірк яе запыніўся на сумачцы, якая ляжала на туалетным століку. Алена Канстанцінаўна адкрыла яе, дастала тэлеграму, яшчэ раз прабегла вачыма па літарах. Потым пайшла на кухню. Доўга, амаль раўнадушна, глядзела ў акно. Потым узяла запалкі. З трывожнай асалодай яна глядаела, як разгараецца агеньчык і ў рукамыйнік падаюць чорныя пялёсткі.

Спаліўшы тэлеграму, яна адчула не тое каб палёгку, а нейкую затоеную глыбокую зласлівасць, быццам абразіла Ахрэма.

«Вось і ўсё,— горка ўсміхнулася яна.— Як нічога і не было…»

Удалечыню беглі доўгім жураўліным клінам агні, выхоплівалі з ночы гмахі дамоў, судны, што стаялі на рэйдзе, партовыя краны. Вуліца пачыналася ад вяршыні сопкі, і, мабыць, таму ў Алены Канстанцінаўны з’явілася адчуванне, што яна ўзнялася ў высокае неба і адтуль глядзіць і не пазнае свой горад, у якім шмат чаго давялося перажыць.

Горад заўсёды абуджаў супярэчлівыя пачуцці. Яна радавалася, калі над ім уставала сонца, сумавала, калі ён ляжаў стомлены і маўклівы, быццам яго прыціснулі цяжкія шэрыя хмары. Але горад стаў для Алены Канстанцінаўны і бязлітасным суддзёй. Амаль кожная вулачка, кожны куток напаміналі пра мінулае. Старая партовая прахадная, дзе яна ўпершыню ўбачыла Ахрэма, а зусім непадалёку ад яе клуб маракоў, дзе некалі спяваў Валянцін…

Міма праносіліся машыны, а Алена Канстанцінаўна стаяла на абочыне дарогі і чакала, пакуль да яе з цемры выплыве зялёны агеньчык. Як на тое ліха, таксі ўсе былі з пасажырамі. Толькі адна машына, вадзіцель якой, пэўна, меўся падзарабіць, збочыла к тратуару.

— Куды табе? — высунуўшыся з машыны, спытаў шафёр.

— У Дом культуры маракоў…

— Не па дарозе…

Машына, нібы застаялы конь, ірванулася з месца, і праз імгненне яе праглынула начная цемра.

«Няма для мяне ніякага блакітнага агеньчыку,— ўспомніўшы чорныя пялёсткі тэлеграмы, падумала Алена Канстанцінаўна.— Той агеньчык ужо даўно пагас…»

Тое, што яна спазняецца на канцэрт — Алена Канстанцінаўна ўжо даўно марыла ўбачыць на сцэне сваю дачку,— здалося нядобрай прыкметай. Як і сустрэча з паштальёнкай. Ёй яскрава прыгадалася, як многа гадоў таму назад — Ахрэм быў у моры — нейкі мічман прынёс ёй увечары запіску ад Валянціна і запрашальны білет у клуб маракоў. Яна тады доўга вагалася: ісці ці не — сэрца не пагаджалася. але душа, змарнаваная доўгім чаканнем, расчынілася насустрач невядомаму — і Алена Канстанцінаўна пайшла ў клуб. На вуліцы, ля калонкі, яна сустрэла суседку з пустымі вёдрамі, а потым яшчэ і спазнілася…

«Так хутка і ў бога пачнеш верыць,— страсянулася Алена Канстанцінаўна.— Але вер ты ў яго ці не, а той вечар і тую ноч з памяці не выкрасліш…»

Яна нават забылася, што стаіць на тратуары з паднятай рукой, і спалохалася, калі пранізліва віскнула тармазамі таксі. Шафёр, малады яшчэ хлопец, адчыніў дзверцы.

Назваўшы адрас, Алена Канстанцінаўна села ў машыну.

— А мне не пашанцавала,— паскардзіўся шафёр.— Таксама збіраўся ў клуб, ды захварэў напарнік. А план — нават і для нашага брата-таксіста план… Прыходзіцца другую змену запар баранку круціць.

Ён зірнуў на Алену Канстанцінаўну, прабегся вачыма па прычосцы, па твары, фігуры. Ягоныя вусны кранула ўсмешка.

«Пэўна, ён падумаў, што я сабралася на танцы»,— успыхнула Алена Канстанцінаўна і, каб адвесці ягоную здагадку, занадта таропка растлумачыла:

— Дачка запрасіла на канцэрт. Яна ў мяне спявачка.

— Часам не Забалотная Вольга?

— Так, Забалотная…— кіўнула галавой Алена Канстанцінаўна і адчула, як трывогай сціснула грудзі.

— Ведаю,— сказаў хлопец.— Я яе часта дадому падвозіў. Найбольш з нейкім Ігнатам. Той нічога сабе, не скнара. Так што, маці, жыві і радуйся...

Жыві і радуйся. Гэтыя словы незнаёмага хлопца сагрэлі душу. Цяпер Алена Канстанцінаўна падумала, што ўсё ж такі не зразумела Вольгу. А мо проста, як і для кожнай маці, яна так і засталася для яе маленькай безабароннай дзяўчынкай, якую так лёгка пакрыўдзіць.

Калі нарэшце таксі спынілася, да пачатку канцэрта заставалася ўсяго пятнаццаць хвілін. У холе вірапаў мітуслівы натоўп.

Алена Канстанцінаўна зняла паліто і заняла чэргу ў гардэроб. Позірк яе адразу выхапіў з узбуджанага натоўпу высокага хлопца, які глядзеў проста на яе. Яна адразу заўважыла, што ў яго амаль дзявочыя вейкі: доўгія і пушыстыя.

Чарга рухалася марудна. Як заўсёды, нехта спрабаваў прабіцца да гардэроба першым, людзі пачыналі нервавацца, і гэта трохі сапсавала Алене Канстанцінаўне настрой.

— Прабачце, вы не Вользіна маці? — пачула яна густы, але ломкі голас.

Перад Аленай Канстанцінаўнай стаяў той самы светлавалосы хлопец.

Адразу ўкалола здагадка: гэта і ёсць Ігнат.

— Не памыліліся,— адгукнулася яна.

— Вось і добра,— як малы, узрадаваўся хлопец.— А я ўсе вочы праглядзеў. Хваляваўся, што не пазнаю вас. Зараз я аднясу наверх ваша паліто.— Ігнат, не чакаючы згоды, схапіў яе паліто і шпарка пабег па лесвіцы.

Штосьці адразу падкупіла ў гэтым хлопцы. Можа, тое, што ён, не ведаючы яе ў твар, знайшоў у натоўпе, а можа, тая непасрэднасць, з якой Ігнат падышоў да яе і ўзяў паліто — цяжка было адразу адгадаць. Ды яна і не спрабавала гэтага зрабіць. Проста яе крануў клопат чужога незнаёмага чалавека.

Ігнат вярнуўся хутка. Гледзячы на Алену Канстанцінаўну зеленаватымі вачамі, засмяяўся:

— А мне за пільнасць падзяку вынеслі. Вось як на флоце бывае…

Лепей бы ён не гаварыў «на флоце»… Хоць Алена Канстанцінаўна і ведала, што Ігнат займаецца ў мараходным вучылішчы, яна раптам зноў адчула сябе адзінокай. Перавядуць куды-небудзь яго, забярэ Вольгу, і заставайся адна дажываць свой век.

— Трэба спяшацца ў залу, а то можам спазніцца,— напомніла Алена Канстанцінаўна.

Ігнат, мабыць, не зразумеў перамены ў настроі, бо недаўменна паглядзеў на яе, але нічога не сказаў. Ён моўчкі правёў Алену Канстанцінаўну ў першыя рады, жэстам прапанаваў вольнае крэсла, сам сеў побач. Адчувалася, што Ігнат не саромеецца на людзях. Ён адносіўся да Алены Канстанцінаўны з падкрэсленай увагай, але не быў скаваны нейкімі ўмоўнасцямі, якія так часта перашкаджаюць пры знаёмстве.

— Я дык вельмі хвалююся,— нахіліўшыся да Алены Канстанцінаўны, прашаптаў Ігнат.— Нікоді не чуў, як яна спявае…

Гэтае «яна» прагучала не фамільярна, а пяшчотна, як ціхая музыка. Алена Канстанцінаўна адчула, што таксама хвалюецца. I калі ў вялізнай зале пачала гаснуць над галавой крыштальная люстра, яна заплюшчыла вочы.

Канцэрт ужо даўно скончыўся, а Вольга ўсё яшчэ не прыходзіла. Прыхінуўшыся да падаконніка, Алена Канстанцінаўна стаяла побач з Ігнатам. 3 нейкага часу яе стала пепакоіць ягоная прысутнасць. Яна ўглядалася ў Ігнатаў засяроджаны твар і ўсё больш пераконвалася, што дзесьці ўжо бачыла гэтага хлопца. Запытаць Алена Канстанцінаўна саромелася. Урэшце, калі б Ігнат помніў яе, сказаў бы сам.

— А вы на практыцы ўжо былі? — спытала Алена Канстанцінаўна.

— Вядома. Тры месяцы. Нават зарабіць сёе-тое паспелі…

— А няўжо на беразе нельга зарабляць грошы? — быццам жартам, упікнула Алена Канстанцінаўна.

— Можна. Чаму ж не? Некаторыя цывільныя так і робяць. Але ж паспрабуйце некалькі дзён абысціся без солі! Вось так і для мяне: глядзець на мора здалёку яшчэ горш, чым есці без солі…

Гаварыў Ігнат не спяшаючыся, як пераконваў яе, і ад гэтай нехлапчукоўскай разважлівасці ў Алены Канстанцінаўны зашчымела ў грудзях. Ігнат ужо не здаваўся такім добрым і такім далікатным, як на канцэрце.

— Нядаўна атрымаў вестачку ад сябра,— не заўважыўшы, што Алена Канстанцінаўна замкнулася ў сабе, працягваў Ігнат.— Разам паступалі ў вучылішча. Не пашанцавала трохі хлопцу — аднаго бала па конкурсе недабраў. Але ж нічога: уладкаваўся матросам на судна, схадзіў аж на Курылы, цяпер вяртаецца ў Мурманск. Будзе зноў паступаць. Толькі вось засеў ягоны «Хуткі» ў ільдах. Каля пасёлка, дзе я нарадзіўся. А Максім пра гэта нават і не здагадваецца…

— Як называецца судна? — схамянуўшыся, разгублена спытала Алена Канстанцінаўна.

Пэўна, голас выдаў яе непрыхаваную цікаўнасць, бо Ігнат сумеўся.

— Выратавальнік «Хуткі»,— няўпэўнена паўтарыў ён.

Перад вачамі быццам усплылі словы тэлеграмы: «Иду скорым Ахрем». Тады Алоена Канстанцінаўна з яскравасцю асуджанаЙ усё зразумела. Ёй па-дзявочаму стала страшна перад тым, што яе чакае.

«Божа, навошта я яму напісала?» — моўчкі прастагнала яна.

— Вам дрэнна? — як усплёск хвалі, даляцеў да яе ўстрывожаны голас Ігната.

— Зараз пройдзе,— саромеючыся сваёй бездапаможнасці, адказала Алена Канстанцінаўна.— Мабыць, трохі перахвалявалася…

Раздзел сёмы

Трэшчына аказалася не дужа шырокая. Можа, удзень яна выглядала б і зусім празаічна, але цяпер, ноччу, калі толькі ўдалечыні мроіліся агеньчыкі, здавалася загадкавай і небяспечнай пачварай. Трэба было шукаць зручны абход,

— Рушым, сонечны зайчык? — спытаў Ахрэм.

— Толькі ты цяпер першы. Двойчы лёс не выпрабоўваю,— засмяяўся той. Ён падаў Ахрэму пешню.— Калі што, клікні матку боску. Дапаможам…

Яны скіравалі трохі ўбок ад трэшчыны. Падсвечваючы сабе ліхтарыкам, Ахрэм асцярожна абмінаў невялічкія таросікі. Максім моўчкі валокся следам. Паступова трэшчына пачала звужацца, спачатку ледзь прыкметна, а потым усё відней і відней і нарэшце, быццам наканечнік стралы, увайшла ў белае цела. На ўсякі выпадак яны прайшлі яшчэ трохі.

Неўзабаве ўдалечыні Ахрэм убачыў кволыя неспакойныя зорачкі. Яны, пагойдваючыся, плылі ў паветры. Прыглядзеўшыся ўважлівей, Забалотны зразумеў: зорачкі-светлячкі плывуць адна да другой — пэўна, у гурт збіраюцца падрыўнікі.

«Здаецца, усё абышлося…» — з палёгкай падумаў ён.

У яго з’явілася такое адчуванне, якое можа прыйсці толькі да чалавека, які перажыў жорсткі шторм, калі кожная хваля, што накочваецца на карабель, здаецца апошняй: чуеш, як яна жалобна, нібы па нябожчыку, скуголіць — і лезе ў галаву, што гэта адпяваюць цябе самога. Удосталь нагуляўшыся, мора патроху супакойваецца, вінавата туліцца да борта, а чалавек ніяк не можа паверыць, што застаўся жывы. Бачыш сцішаны акіян, спелае сонца ў шэрай вадзе, і цябе ахонлівае хмельная, крыху гаркавая радасць — сапраўды жывы!..

Падобнае Ахрэм перажыў, калі, прыхапіўшы абшарпаны чамаданчык, сеў у цягнік, сам яшчэ добра не ведаючы, што будзе рабіць на тых Курылах. Гэты цягнік нейкі барадаты мужчына ахрысціў «мільёнам слупоў». Цягнік больш стаяў, нібы стомлены конь, чым рухаўся. Пасажыраў такая марудлівасць нервавала, а Ахрэм адчуваў прытоенае задавальненне: яму не было куды спяшацца.

На пятыя ці шостыя суткі ў вагон падсела яшчэ зусім маладая жанчына а пагонамі старшыны. Паставіла на падлогу чамадан, кінула на паліцу рэчавы мяшок і падалася ў тамбур. Забавілася жанчына ненадоўга: вярнулася ў вагон, асцярожна падтрымліваючы пад руку маёра, які цяжка, абапіраючыся на мыліцу, валок па падлозе дзеравяшку. Маёру аслабанілі месца, і ён моўчкі апусціўся на паліцу, жорстка ссунуў па пераноссі бровы.

Відаць, яму шчасціла на вайне, гэтаму чорнавалосаму маёру. На ягоных хударлявых грудзях цьмяна блішчэлі ордэны і медалі. Чырвонай Зоркі — аж тры.

3 патаемнай трывогай Забалотны сачыў за жанчынай, і яму не давала спакою хваравітая цікаўнасць: кім яна даводзіцца гэтаму маёру? Мо медыцынская сястра, якая суправаджае са шпіталя, а мо служылі ў адной часці ці проста выпадковая спадарожніца, якую кранула трагедыя незнаёмага чалавека.

Ноччу Ахрэм доўга не мог заснуць. Чуў, як у забыцці скрыгатаў зубамі і лаяўся маёр, прасіў нейкага Сцяпана вярнуць яму пісталет: іначай той пойдзе пад трыбунал. Жанчына цяжка ўздыхала, падыходзіла да маёра, папраўляла пад галавой рэчавы мяшок і зноў накрывала шынялём.

Уранні маёр пацішэў: ягонае дыханне стала роўным і спакойным, як у малога, што ўбачыў у сне штосьці радаснае і добрае. Ахрэм асцярожна злез з верхняй паліцы і выйшаў пакурыць у тамбур. У жалезнай печцы весела скакалі ружовыя языкі, лізалі дзверцы, але было холадна, як на вуліцы. Вокны, дзверы, далей ад печкі,— усё заінела, быццам у тамбуры пагуляла добрая завіруха.

За спіной прастуджана зарыпелі дзверы. У тамбур выйшла маёрава спадарожніца.

— Закурыць знойдзецца? — спытала яна хрыплаватым голасам, у якім чулася стома.

Ахрэм падаў пачак папярос, запалкі. Жанчына няўмела прыкурыла, зацягнуўшыся дымам, пакутліва зморшчылася.

— Дзе гэта яго? — не вытрымаў Ахрэм.

— У Германіі,— ціха азвалася жанчына.— Франтавыя сябры ўгаварылі вяселле справіць. Каб па-людску было: канец ліхалецця — пачатак шчасця… Ужо і за стол сабраліся, а Сяргей па кветкі ў лес пайшоў. I падарваўся… Божухна, як усё гэта жудасна: ну была вайна, а цяпер?..

Жанчына нервова выкінула папяросу, схавала твар у каўнер шыняля.

— Не ведаю, што і рабіць далей,— зноў загаварыла жанчына.— Хто я цяпер для яго? Проста франтавая сяброўка. Перажывае сваё калецтва. А не разумее таго, дурань, што не жыць мне без яго. Абое мы вайной скалечаныя…— Яна спахапілася, што залішне шчыра размаўляе з незнаёмым чалавекам, але зноўку не вытрымала, адарвала ад сэрца:— Бяжыць ад людзей. I я з ім. Але ж куды ад людзей збяжыш?

Жанчына адчыніла дзверы і падалася ў вагон. Ахрэм яшчэ трохі пастаяў у тамбуры, вярнуўся на сваю паліцу.

Сон да яго так і не прыйшоў. Толькі калі ўжо развіднела, ён, здавалася, на імгненне праваліўся ў бездань, а калі прачнуўся, ні маёра, ні яго спадарожніцы ў вагоне не было.

— Дзе яны? — спытаў ён у чорнабародага мужчыны.

— Праспаў ты, хлапец, прадстаўленне. Тут такое рабілася, што не давядзі гасподзь. Маёр гэты ўбачыў, што дзеўка трохі прыкімарыла, і падаўся крадком з вагона. На нейкім паўстанку. Хрэн яго ведае, як называецца той паўстанак. Ну а салдат у спадніцы прадзёрла вочы і як загалосіць, бы галодная тыгрыца… Нават рэчавы мяшок забыла, ды і пад колы ледзьве не трапіла, дурніца. Далёка ад такой драпежніцы на адной назе не ўцячэш… Ведама, маёр. А суцешыцца з кім яна сабе знойдзе…— Чорнабароды ўзяў з лаўкі мяшок, узважыў яго на руцэ: — Хлопцы, давай бабскія транты ўсляпую…

— Змоўкні, гад,— вырвалася ў Забалотнага.— Не трапіў ты мне з фрыцаўскага боку. Я табе нарабіў бы дзірак… А цяпер, пакуль не позна, каб паху твайго не было…

— Дык пажартаваў я, браток. 3 кім не бывае…— заенчыў той.

Ахрэм знайшоў правадніка. Аддаў рэчавы мяшок.

— Перадай на наступнай станцыі. Франтавічка забылася…

Яму хацелася ў гэты момант думаць добра пра ўсіх жанчын, але ён успомніў Алену, і адразу зачараванне ад жаночай вернасці знікла. I як толькі, нібы ў ранішняй смузе, растаў твар маёравай спадарожніцы, Ахрэм, зноў адчуў сябе глыбока няшчасным, як параненым, адзінокім чалавекам.

Забалотны ніколі не думаў, што калі-небудзь успомніць той даўні падарожны эпізод, быццам перажывае мінулае зноўку. Пэўна, адбівалася на настроі чорна-белая пустэча, у якой яны з Максімам, здавалася, засталіся ўдвух.

— Гэй, з «Хуткага»! — пранізліва закрычаў Хвалей,— Ляціце, бацманяты, да бацькі: вячэра на камбузе стыне!..

«Хто пра што, а Максім пра вячэру, хоць ужо час сняданку,— паківаў галавой Ахрэм.— Шанцуе ж людзям: ідучы за труной, могуць думаць пра памінкі…»

Услых сказаў іншае:

— Што ты квохчаш, як капітан на мосціку? Не малыя, самі дарогу знойдуць.

Але ж не супакоіўся, на душы свярбела. Раптам з-за таросаў секанулі промні ліхтарыкаў.

— А мы ўжо, грэшныя, думалі, вы з Хвалеем ірванулі ў пасёлак,— пачулася жартаўлівае.— Дык на ўсякі выпадак засаду зрабілі…

Ахрэм паглядзеў у бок каравана, які расцягнуўся ўздоўж бухты нізкай кволых агеньчыкаў, потым сказаў Максіму:

— Ніякай у цябе павагі да старых няма. Так ухапіў за нагу. А што, калі б я галаву разбіў?

— А ты ведаеш, Піліпыч, як загінуў «Тытанік»? — іранічна прыжмурыў вока Максім.

— Мы нават некалі ў раёне катастрофы рыбу лавілі. 3 поўнага ходу — на айсберг. Добрая тысяча чалавек на корм акулам пайшла…

— Правільна,— падхапіў Максім,— але ж такога магло і не быць. Не павінна было. Вахтавы афіцэр спытаў у назіральніка, што той бачыць наперадзе… «Айсберг. Проста перад намі, сэр». I што, ты думаеш, адказаў вахтавы? «Дзякую»,— адказаў. А праз некалькі хвілін судна ўдарылася бортам аб тую ледзяную скалу. Дык вось, Піліпыч, у мяне не англійская вытрымка. Спачатку дзейнічаю па абставінах, а потым тлумачу, навошта гэта зрабіў, Ты хацеў, каб было наадварот?..

Ён насмешліва шморгнуў носам-бульбінкай. Зноў выслізнуў, нібы вужака…

Мінула ноч і яшчэ дзень, а караван усё не кранаўся з месца. Ахрэм і сам не зразумеў, калі ў яго з’явілася жаданне завітаць у пасёлак. Можа, у час вячэры ў разамлелай цеплыні кают-кампаніі. Ці трохі пазней, пасля таго як даведаўся, што ледаколы падыдуць толькі ўранні.

Ён ведаў, што падманвае самога сябе: клікаў не рыбацкі пасёлак, а Васіліна. Яму ўспомніліся яе шэрыя задумлівыя вочы, трохі рабаціністы твар, мяккі напеўны голас. Глыбокі смутак па жаночай пяшчоце агарнуў яго.

Каб не сутыкнуцца з вахтавым, Ахрэм спусціўся на лёд па вераўчанай лесвіцы — здалося, яшча рапей ведаў, што калі-небудзь прыдзецца пакідаць «Хуткі» крадком. Па схіле сопкі, бы па вінтавой лесвіцы, лезлі ўгору гнёзды-хаткі. Яны пазіралі на бухту падслепаватымі вочкамі. Раптам у адной з хатак пагасла акно, і адразу хатка некуды знікла.

«Мо Васіліна пагасіла святло,— падумаў Забалотны.— Во ёлуп! Пажартавала кабета, а ты, сівы бадзяга, паверыў. Каб яшчэ не было ліста ад Алены, які прымусіў кінуць усё і перціся, а так…»

Ён і не заўважыў, як апынуўся ў тупіку. За апопшяй хатай, што быццам прыклеілася да валуна, як вартавы, стаяла крутая сопка. 3 боку ад яе разбегся асветленымі астраўкамі караван. Там, вакол суднаў, лютавала зіма, а тут, наверсе, яшчэ панавала восень.

У хаце бразнулі дзверы, і праз нейкі час на вуліцу выйшла жанчына. Хавацца было няёмка. Ахрэм падаўся насустрач, спытаў:

— Дзе тут жыве Васіліна Соблік? Здавалі па склад муку, а накладныя няправільна аформілі. Цёмна, вось і збіўся з дарогі…

— У цемры толькі злодзеі ходзяць,— падчапіла жанчына, але паказала: — Вунь ніжэй. Чацвёрты дом ад мяне будзе.

Адчуваючы, як спіну свідруе цікаўны позірк, Ахрэм таропка пачаў спускацца ўніз.

«Хай яны гараць, такія госці…» — у думках вылаяўся ён.

Раздзел восьмы

Ігнат не прыходзіў цэлы тыдзень, і Вольга пачала непакоіцца. Яна ўспамінала той вечар, калі пасля канцэрта яны прыйшлі дадому. Маці крыху нездаровілася, але гэта не пашкодзіла весялосці. Ігнат расказваў розныя гісторыі з жыцця курсантаў: так смешна імітаваў галасы сяброў, што нават маці смяялася да слёз.

Потым Вольга праводзіла Ігната на прыпынак тралейбуса. Сама, як толькі выйшлі на лесвічяую пляцоўку, абхапіла яго за шыю, горача і моцна — яна ніколі раней не думала, што ёй не будзе сорамна,— пацалавала. Яны доўга не маглі развітацца, стаялі на прыпынку, і Вользе здавалася, што час спыніўся.

Калі яна вяряулася дадому, маці яшчэ не спала. Сядзела па канапе панурая і стомленая.

— Ты што, захварзла? — Вользе чамусьці здалося, што маці смяялася за сталом няшчыра.— Можа, табе не спадабаўся Іпіат?

— Ды не,— супакоіла Алена Канстанцінаўна: — Відаць, такіх хлопцаў цяпер мала засталося: і вясёлы, і тактоўны, і, мабыць, самастойны. Я пра іншае хацела пагаварыць…

Нешта стрымлівала Алену Канстанцінаўну. I хоць яна разумела, што лепшага выпадку, каб сказаць, што хутка прыедзе Ахрэм, можа, і не надарыцца, не магла заглушыць пачуццё няўпэўненасці. Яна баялася, што Ахрам зойдзе, калі яе не будзе дома, і застанецца сам-насам з дачкой. Але ж і папярэдзіць Вольгу было боязна. Яшчэ невядома, які прыедзе Ахрэм. «Хоць бы ліст напісаў,— у роспачы падумала яна.— Не, трэба счакаць».

— Дык што ты мне хацела сказаць? — здзіўлсна спытала Вольга.

Алена Канстанцінаўна вінавата ўсміхнулася, махнула рукой.

— От памяць стала. Ужо і забылася… А хлопец у цябе добры…

Яна ўбачыла, як у Вольгі шчасліва заблішчэлі вочы.

— Заўтра мы пойдзем у кіно, дык ты не хвалюйся. Добра?

— Ну як жа я магу не хвалявацца за цябе, дачушка? Ты ж у мяне адна.

На рабоце час цягнуўся як ніколі марудна. Рабіць асабліва не было чаго, бо ўпраўляючага трэста выклікалі ў абком. Каб нечым заняцца, Вольга перадрукавала пастанову, у якой учора нарабіла памылак.

Які раз ужо зазваніў тэлефон.

— Волечка,— пачула яна голас упраўляючага,— добра, што ты на месцы. Там у маім кабінеце на стале ляжыць папка, у якой спіс мерапрыемстваў па закансерваваных аб’ектах. Тэрмінова прывязі. Рыгор чакае ўнізе. Дамовіліся? Ага, добранька… У пакой першага сакратара.

Трэстаўская «Волга» стаяла ля пад’езда. Рыгор гасцінна адчыніў дзверцу.

— Прашу, славуты чалавек з нашага трэста…— ён прытворна ўздыхнуў.— Эх, і чаму ты не мой начальнік. Вазіў бы я цябе па атэлье, цырульнях, магазінах. Колькі блату займеў бы. А то ў шэфа ў галаве адны панелі, кафель і, прабач, санвузлы… Няма далягляду. Не, сапраўды кажуць хлопцы, што ў мяне на гэтай рабоце ёсць усяго два выйсці: ці стаць галоўным інжынерам, ці вар’ятам… Трэцяга не дадзена…

— Чаму ж не дадзена,— пасміхнулася Вольга.— Табе ж шэф абяцаў, калі ажэнішся, кватэру. Вось і шукай дзяўчыну.

— Залатая рыбачка,— зноў уздыхнуў Рыгор,— ты ж за мяне не пойдзеш, а іншую я сам не вазьму… Вось толькі, можа, кватэра спакусіць. Дык тады гэта мы проста: ажэнімся, а потым хуценька ў суд. Любата… Ёй пакойчык, мне пакойчык. Як гавораць, сэ ля ві…

Так за жартаўлівай гаворкай яны даехалі да будынка абкома.

Наведвальнікаў у прыёмнай не было, толькі сакратарка: жанчына гадоў за пяцьдзесят, з гладкай строгай прычоскай. На ёй быў сіні без усялякіх выкрутасаў гарнітур, які, мабыць, павінен быў падкрэсліваць афіцыйнасць установы.

Вольга бачыла сакратарку толькі аднойчы і таму, не ведаючы, як да той звярнуцца, моўчкі падала папку.

— Пачакайце трохі,— тонам настаўніцы прапанавала сакратарка.

Яна асцярожна адчыніла дзверы, але ў кабінеце доўга не затрымалася.

— Прасілі пасядзець у прыёмнай,— паведаміла сакратарка.

«Ну вось, так я і думала»,— засмуцілася Вольга.

Вялікі насценны гадзіннік прабіў шэсць. У сем пачынаўся сеанс, але яны з Ігнатам дамовіліся сустрэцца раней. Нарэшце выйшаў упраўляючы. Ён выглядаў чамусьці засмучаным, бо гаварыў не як звычайна жартаўліва, а заклапочана і амаль афіцыйна:

— Мне яшчэ трэба застацца. Адвязі, калі ласка, папку. Рыгору скажы, каб паставіў машыну ў гараж. Папярэдзь, каго трэба, што заўтра планёркі не будзе.

— От добра,— калі Вольга перадала словы Архіпа Пятровіча, узрадаваўся Рыгор.— Можна трохі і падзарабіць. Глядзіш, і пяцёрка-другая будзе ў кішэні на чорны дзень. Вялікая справа, калі цябе хаваюць не за казённы, а за ўласны кошт…

Хоць каля кінатэатра людзей было многа, Вольга адразу ўбачыла Ігната. Нават не падзякаваўшы Рыгору, яна выскачыла з машыны.

— А я ўжо думаў, нешта здарылася,— сказаў Ігнат.

— Затрымалася ў абкоме.

— Вось не ведаў,— засмяяўся Ігнат.— Трэба было б папрасіць бронь у кіно, а то для нас, грэшных, білетаў ужо няма.

— Ну і ладачкі,—узрадавалася Вольга.— Пагуляем трохі па вуліцы.

Яны ішлі, не выбіраючы дарогі. 3 неба надакучліва церусіў ці то апошні дожджык, ці то першы сняжок, але Вольга нічога гэтага не заўважала. Яна глядзела на Ігната, і ёй здавалася, што яна чуе ціхую-ціхую мелодыю, якая далятае з вокнаў дамоў, з машын, аўтобусаў, струменіцца з кожнага чалавека.

Тады ёй і сапраўды эахацелася пачуць музыку, якая гучала б толькі для іх з Ігнатам. Празрыстую, як цурчанне ручайка. Яна саромелася падзяліцца гэтым наіўным жаданнем. I чым больш яна сябе стрымлівала, тым мацней ёй хацелася прызнацца…

На скрыжаванні, пакуль яны чакалі, калі падміргне зялёным вокам святлафор, нехта высокі і дужы штурхнуў Ігната ў плячо.

— Здарова, курсант!..

У незнаёмца былі шырокія плечы, на якіх сядзела вялікая галава з капой густых валасоў і адкрытым шыракалобым тварам з чорнымі вачыма. Доўгія, закручаныя, бы ў запарожца, вусы надавалі яговаму абліччу выгляд бывалага марака.

— Не пазнаеш? — грымеў ён басам.— Вось табе і фокус-мокус. Тры месяцы разам шасталі па моры, дзевяноста абедаў праглынулі, столькі ж сняданкаў і вячэр, а ты не пазнаеш? Ну і галава бядовая: дзве мачты на адну антэну…— Ён са смакам аарагатаў.— Прасі, блудны сын, прабачэння, пакуль я ў гуморы.

На другім баку вуліцы ўжо некалькі разоў паспела ўспыхнуць і пагаснуць зялёнае святло, а Ігнат з гэтым мужчынам ціскалі адзін аднаго ў абдымках, нібы родныя браты.

— Дзяніс Пятровіч, з «Атлантыка»,— радасна гаварыў Ігнат.— Не чакаў убачыць. Казалі, што ты зноў у моры. Таму і не ўцяміў спачатку.

— Механік чорту душу прадаў. Недагледзеў машыну. Давялося вярнуцца ў порт.

Ён расхінуў рукі, нібыта зноў збіраўся абняць Ігната, але ж не абняў: запыніў позірк на Вользе. На імгненне ў ягоных цёмных вачах успыхнулі агеньчыкі.

— Вольга,— прыйшоў ёй на дапамогу Ігнат.— Мая… нявеста.

Ёй спадабаўся і той тон, і тая амаль дзіцячая сарамлівасць, з якой яе прадставіў Ігнат.

— Ну, я вас так проста не адпушчу,— сказаў Дзяніс Пятровіч.— Мне нядаўна пакойчык далі: на выпадак адляжацца ў бярлозе, каб судавое начальства прэтэнзій не мела…

Ігнатаў знаёмы жыў не ў новым мікрараёне, дзе, Вольга ведала, нядаўна давалі кватэры, а амаль у самым цэнтры горада ў старым пяціпавярховым доме, які пабудавалі адразу пасля вайны.

— Тут, братка, такая фурыя атрымалася,— паклаўшы руку на Ігнатава плячо, гаварыў Дзяніс Пятровіч.— Кухня ў мяне агульная. Два пакоі. У адным, значыцца, я, а ў другім жыве тралмайстар з «Булавіна». Дэмакратыя чыстай вады. Ён у мора, я — з мора. Так што, можна лічыць, у нас абодвух двухпакаёўкі. Адчуваеш, якая займальная арыфметыка? Ні табе скандалаў, ні суседства. Гэта ж колькі метраў жылля можна сэканоміць! Уявіць страшна…

Яны падняліся на другі паверх. Штурман дастаў з кішэні пінжака ключ са смешнай бірулькай: маленькая малпа прымервала на вочы акуляры. Калі ўвайшлі ў калідор, адразу кінулася ў вочы, што ў кватэры жывуць халасцякі: абы-як раскіданыя па падлозе, валяліся туфлі, на вешалцы віселі паліто, кіцелі і нават кашулі.

Дзяніс Пятровіч зрабіў вінаваты твар і задумліва пакруціў кончыкі вусоў.

— М-да, Вольга, не палохайцеся. Гэта і ёсць рыбацкая камуна. Мы з тралмайстрам прыкладна аднаго росту, вось і апранаем, што пад рукамі знаходзіцца. Флоцкая таварыскасць — ноеў каўчэг. I не толькі на моры, як многія штацкія лічаць…

Цяжка было ўявіць побач з Дзянісам Пятровічам яшчэ аднаго такога вясёлага і дужага чалавека.

I хоць штурман здаваўся вельмі шчырым, адкрытым мужчынам, Вольга ніяк не магла пазбавіцца ад пачуцця няёмкасці. Іскрыстае жыццялюбства Дзяніса Пятровіча дзейнічала на яе, як гіпноз. Ігнат ніколі не знаёміў яе са сваімі сябрамі, ніколі не запрашаў да іх у госці, і цяпер, убачыўшы Дзяніса Пятровіча, Вольга трохі разгубілася: ёй здавалася, што гэты марак з’явіўся з нейкага таямнічага жыцця, якое яна не зразумее. Вольга скоса зірнула па Ігната, і па ягонаму засяроджанаму твару здагадалася, што і ён адчувае сябе трохі не ў сваёй талерцы.

Толькі калі Дзяніс Пятровіч начаў адчыняць замок у свой пакой, Ігнат пажартаваў:

— А распінаўся — камуна. Што ж гэта за камуна, калі ў кожнага свой замок?

— Зашчэпка сапсавалася,— трохі збянтэжана прамармытаў штурман.

Пакойчык быў невялікі, але ўтульны. У куце каля акна стаяў тэлевізар, пасярэдзіне — паліраваны стол і некалькі крэслаў, уздоўж сцен — шырокая канапа і кніжная наліца,

Дзяніс Пятровіч уключыў таршэр.

— Калі вы будзеце гуляць вяселле,— сказаў ён,— дык я, халасцяк, пайду ў мора. Прапаную адсвяткаваць гэтыя падзеі авансам. Хадзем, курсант, дапаможаш прыгатаваць тайную вячэру.

Ігнат як бы выпадкова дакрануўся да Вользінай рукі, і Вольга адчула, што гатова ісці за Ігнатам на самы край свету. Яна цягнулася да яго, як танюсенькія галінкі пасля доўгай палярнай зімы цягнуцца да веснавога сонца, калі яно — вялікае і ружовае — няспешна выплывае з-за бліскучых, яшчэ заснежаных вяршынь сопак. Успамінаючы ўсё, што было з Ігнатам — ад нечаканага знаёмства і да гэтага вечара ў ягонага сябра,— Вольга каторы раз задавала сабе пытанне: як бы яна жыла, калі б не сустрэла Ігната?

Яна раптам выдумала, што гэта іхні з Ігнатам пакойчык, што няма ніякага Дзяніса Пятровіча, усё гэта іхняе: і канапа, і кніжная паліца, і акно, за якім падаюць у мора рознакаляровыя кроплі дажджу.

Падышоўшы да акна, Вольга адсунула шторы. Ніякага вясёлага дажджу не было. Хаваўся ў цемры вузенькі дворык, дзе акрамя голых дрэўцаў і дзіцячай альтанкі стаялі, прыціснуўшыся да пагорка, гаражы.

Тое, што Ігнат некалі надоўга пойдзе ў мора, цяпер, у гэтым утульным пакойчыку, не палохала яе. Думкі нечакана скіраваліся да бацькі, быццам Вольга зноў вярнулася ў дзяцінства, пачула зласлівы Пашкаў смех, зноў убачыла паліты горкімі слязамі бацькаў фотаздымак. Чаму бацька не вярнуўся? Яна дакарала яго за тое, што ён, пэўна, знайшоў нейкую жанчыну, не такую спакойную і падатлівую, як маці, а злосную, якая круціць ім, як уздумаецца, грызе за кожны ўспамін пра яе, Вольгу.

А што, калі і Ігнат аднойчы не вернецца? Вольга не паспела спалохацца ад гэтай думкі, бо на парозе, трымаючы перад сабой паднос, на якім ляжалі яблыкі і цукеркі, з’явіўся Ігнат. За ім, бы каржакаватае дрэва, узвышаўся Дзяніс Пятровіч. Ва ўзнятай руцэ ён трымаў пузатую бутэльку з нязвыкла яркай этыкеткай.

— Выпусцім джына на волю,— загрымеў басам Дзяніс Пятровіч.— Хай ён нас, рабоў божых, асяніць сваім велікадушным сімвалам. Каб наша жыццё заўсёды пенілася і бурліла, як добрае шампапскае.

Сабе Дзяніс Пятровіч паставіў крэсла, Вольгу з Ігнатам пасадзіў супраць на канапе.

— Да ачмурэння зайздрошчу маладым і наіўным, якім звычайная вада здаецца малаком,— з усмешкай растлумачыў ён.

Наліўшы трохі ў зеленаватыя празрыстыя чаркі, Дзяніс Пятровіч паглядзеў на Вольгу.

— Гэта каб у вас не склалася дрэннае ўражанне пра маракоў. На нас і так усіх сабак чапляюць. Ледзь што, дык адразу і выпівохі, і, выбачайце, бабнікі, і сам Нептун не ведае, хто яшчэ. А паглядзіце на нас з Ігнатам: чыстыя анёлы… Праўда, здараецца, што трэба паказаць шырокую натуру.— Ён жартаўліва прыклаў да грудзей руку і спытаў: — Я табе не расказваў пра сваю замежную адысею?

— Хіба ўспомніш, што ты расказваў, а што не,— адгукнуўся Ігнат.

— Я ў двух словах,—супакоіў гаспадар.— Сыходжу ў энскім порце на бераг. Задуха стаіць нясцерпная. Турысты ходзяць у тэнісках, а я, як апошні дурань, у форменцы. Але, на шчасце, натрапіў на невялічкі шынок. Заходжу туды: дым аж вочы выядае. Ды і публіка нейкая дробненькая…

— Побач з табой і асілак карлікам здаецца,— засмяяўся Ігнат.

— Ага, я і кажу,— пагадзіўся Дзяніс Пятровіч.— Але ж слухай далей. Прысаджваюся я да стойкі. Бармен, скнара сухапутная, капнуў мне ў чарку. Смех адзін, як кату валяр’янкі… Налівай поўную, паказваю. Ды не ў чарку, а ў фужэр.— Дзяніс Пятровіч здзіўлена вырачыў вочы, паказваючы, як разгубіўся той бармэн.— Налівае ён, а ў самога рукі дрыжаць, нібы ў паралітыка. Зноў заказваю тое ж самае і выходжу на вуліцу. А за мной — натоўп. Як за славутасцю нейкай. А бармен той, дакладвалі хлопцы, заікам стаў…— Штурман абвёў позіркам Вольгу з Ігнатам.— Дык хай нас заўсёды праводзяць у мора з усмешкамі, а сустракаюць са слязамі радасці на вачах…

— Ну, калі мы станем за хвіліну асушаць два фужэры,— засмяяўся Ігнат,— дык слёзы ў порце, канечне, будуць. Толькі не ад радасці…

— Во, у ім ужо квохча сямейны чалавек,— падміргнуў Вользе Дзяніс Пятровіч.— 3 такім разумнікам пражывяце як у бога за пазухай. Але ж калі шчыра,— уздыхнуў ён,— дык нічога такога не было з расейскімі матросамі. Ды і не магло здарыцца, калі на тых Канарскіх астравах душа на часткі разрываецца. Не выкрасліць з памяці, не забыць маленькіх жабракоў. Іхнія высахлыя, як ад старасці, рукі. I тыя песеты, што ляжаць у кішэні, нібы пякуць цела. Якая ўжо тут весялосць, калі ты не бегемот… Але ж цяпер мы дома! Разумееш, Ігнаце, дома. I я вельмі рады бачыць цябе з тваёй прыгажуняй…

Паступова, як вясной снег, растала пачуццё няёмкасці. Дзяніс Пятровіч аказаўся вялікім выдумшчыкам, расказваў столькі смешнага, якое нібыта здаралася на іхнім судне, што Вольга, як ні старалася выглядаць сур’ёзнай, проста не магла не здзіўляцца з ягонай вясёлай фантазіі. Ёй было ўтульна сядзець побач з Ігнатам, чуць, нібы прастуджаны, голас штурмана, і ведаць, што яна не лішняя ў гэтым пакоі, што патрэбна Ігнату, які так, каб не бачыў Дзяніс Пятровіч, ціхенька і пяшчотна гладзіў яе далонь.

Ад гэтай пяшчоты соладка дранцвела цела і паволі, нібы на каруселі, круцілася ў галаве. Часам яна не разумела, пра што яны гаварылі, але і не вельмі прыслухоўвалася, бо ўсё, што ёй хацелася ведаць, расказвала цёплая Ігнатава рука.

Дзяніс Пятровіч уключыў магнітафон. Вольга спачатку спужалася — яна не любіла грымотнай музыкі,— але, калі пакой напоўніўся ледзь чутнай самотнай мелодыяй, шчасліва ўсміхнулася. Захацелася тады, на вуліцы, пачуць ціхую-ціхую музыку — і цяпер гэтая музыка загучала для іх з Ігнатам. Схіліўшы галаву на плячо, Вольга прыслухоўвалася да павольнай мелодыі, а думкі яе былі далёка-далёка. Яна з Ігнатам дзесьці на беразе мора, сонныя хвалькі ліжуць жоўты пясок. Ігнат абдымае яе за плечы, а над імі струменіцца бляклае святло маладзіка — і гэтая бясконцая музыка.

У калідоры зазвінеў тэлефон. Дзяніс Пятровіч адчыніў дзверы, зняў трубку — Вольга ўбачыла, як ён незадаволееа паварушыў густымі бровамі, і ў яе к нядобраму ёкнула сэрца.

— Хто гэта, штурман? — спытаў Ігнат.

— Клоун адзін турбуе. Адмовіўся ад авансу. Гаварыў, што грошы яму не патрэбны, а ашчадную кніжку не хоча заводзіць, бо, бачыш, ён пралетарый… Прыкідваюцца ж людзі. Ну, а сёння ўдзень прынеслі тэлеграму, што захварэў бацька, дык хоча атрымаць валюту. А я яшчэ і суднавы казначэй.— Ён на імгненне задумаўся.— Дарагія госцейкі, праз нейкую гадзіну я вярнуся. Прашу, як родных, пачакайце. Не пакідаць жа пралетарыя ў бядзе?

Не чакаючы згоды, Дзяніс Пятровіч апрануў паліто. Вольга чула, як па лесвіцы разносіцца дробны пошчак, а потым усё сціхла. Ігнат трохі пабольшыў гук у магнітафоне. Па пакоі загойсала песня пра шчасце, якое абавязкова знаходзяць людзі, пра вясёлку, што асвятляе каханне.

Ігнат сеў побач, і яна пакорліва — на нейкае імгненне здалося, што, заплюшчыўшы ад страху вочы, скокнула з высокага берага — прыхінулася да ягонага пляча. Яна адчувала, як знаёмыя рукі лашчаць яе твар, шыю, як уся істота поўніцца трывожным чаканнем чагосьці невядомага і таямнічага, як, нібы ад марозу, схаладнелі кончыкі пальцаў. А голас усё яшчэ ціха спяваў пра шчасце, пра сонца, пра вясёлку — і, здавалася, гэтая песня вырываецца з яе грудзей, быццам птушка з няволі.

Ціха і стомлена Вольга апусцілася на тахту. Як праз смугу ўбачыла, нібы дзве трывожныя зорачкі,— вочы Ігната. Забыўшыся, дзе яна, што з ёй, Вольга абняла Ігната гарачымі, бы адталымі ўжо, рукамі. Ёй пачулася, што Ігнат нешта прашаптаў, але яна не зразумела, што менавіта: толькі ўбачыла, як балюча пакрывіліся ягоныя вусны. Нібы спякотны ветрык падзьмуў ёй у твар: Вольга адчула на сваіх вуснах Ігнатава перарывістае дыханне.

«Навошта гэта? Навошта?..» — маланкай кальнула палахлівая думка.

Вярнуўшыся да явы, Вольга ўбачыла, што Ігнат, абхапіўшы галаву рукамі, моўчкі сядзіць на канапе, і сэрца зайшлося ад перажытага пачуцця, а потым агарнула пагарда. Аднак гэта працягвалася нядоўга. Раптам Вользе захацелася суцешыць Ігната, схаваць ад яго сваю маўклівую і горкую пакуту, каб вярнулася да іх мінулае дзіцячае захапленне, якое нічым не азмрочвалася.

Але Вольга толькі шапнула, як цераз сілу:

— Правядзі мяне…

Тады, калі вярталіся дадому, яны не сказалі адно аднаму ніводнага слова. У пад’ездзе Ігнат, хаваючы позірк, датыкнуўся да яе шчакі, і Вольгу ўразіла, што ў яго такія халодныя вусны.

Яна чакала таго жахлівага імгнення, калі ўзненевідзіць Ігната. Ноччу, хутаючыся ў коўдру, яна баязліва праводзіла далонямі па сваім, здавалася, цяпер мяккім і падатлівым целе і ледзь не плакала ад крыўды. Кожны дзень стаў пакутлівы і доўгі, як і ночы, што не прыносілі заспакаення.

Аднончы Вольга выйшла з клуба і не ўбачыла Ігната. Яна азірнулася па баках, але яго не было. Тады яе агарнуў дзіўны неспакой. Захацелася гукнуць Ігната на ўсю вуліцу, каб пачулі людзі. Сэрца ў грудзях білася няроўнымі штуршкамі. I калі яна ўбачыла Ігната, які бег насустрач па вуліцы, салодкі, але і пакутлівы крык вырваўся з душы «Кахаю…»

I вось цяпер Ігнат не прыходзіў ужо тыдзень.

Вольга дастала з сумачкі паперку, на якой быў тэлефон Дзяніса Пятровіча. Ёй чамусьці здалося, што той павінен ведаць, дзе Ігнат.

Набраўшы патрэбны нумар, Вольга спахапілася: «А што сказаць гэтаму хоць і дабрадушнаму, але амаль незнаёмаму чалавеку?»

Яна павесіла трубку. «Не, трэба самой ехаць у вучылішча. А што, калі Ігнат захварэў і нават не можа пазваніць па тэлефоне? Ляжыць зараз дзесьці ў інтэрнаце, адзінокі і бездапаможны?»

Да шэрага з вузкімі вокнамі будынка, які стаяў на гары, вяла шырокая драўляная лесвіца. Па ёй стужкай плылі ўніз курсанты. Пэўна, скончыліся заняткі. Вольга падымалася па прыступках паволі, апусціўшы долу вочы, але адчувала на сабе цікаўныя позіркі хлопцаў. Яна наўмысна не ўзнімала вачэй. I не таму, што палохалася гэтых бессаромных позіркаў. Проста прыдумала, што нечакана пачуе знаёмы Ігнатаў голас. Але Вольга ўжо дайшла да параднага пад’езда — з белым брыльком над прыступкамі і масіўнай, абабітай узорным каваным жалезам дзвярынай,— а яе ніхто так і не паклікаў.

У вестыбюлі Вольга трохі сумелася: не хол, а ўстрывожаны мурашнік. Хлопцы лёталі па лесвіцы, як па трапе, нецярпліва тоўпіліся ля гардэроба.

Каб не замінаць хлопцам, Вольга адышла да вялікай чырвонай дошкі, на якой белымі квадрацікамі ляпіліся аб’явы. Яна трохі пастаяла, вырашаючы, што рабіць далей, потым машынальна прабегла вачыма гэтыя паперкі. Нечакана позірк спыніўся на знаёмым прозвішчы. Не верачы сваім вачам, Вольга яшчэ раз перачытала аб’яву: «...состоится открытое комсомольское собрание. Персональное дело… члена ВЛКСМ… Соблика И. С. Явка всех курсантов строго обязательна!»

За спіной Вольга пачула няроўнае дыханне, але не павярнулася.