Бухта адзінокага чалавека

— Такі кампот,— сказаў нехта заклапочана.— Спекулянта будзем судзіць…

Тады Вольга не вытрымала, падалася на голас.

— Каго судзіць? — спытала яна ў маленькага таўставатага курсанта.

— Каго, каго? — павёў плячыма той.— Ведама, спекулянта…

Раздзел дзевяты

Васіліна не падала выгляду, што здзівілася. Толькі трохі паружавелі шчокі. На ёй дамашні зялёны халацік, на якім былі раскіданы кветкі — такіх вялікіх чырвоных кветак Ахрэм ніколі не бачыў,— на нагах ладна сядзелі звязаныя з воўны шкарпэткі. На высокія грудзі спадалі валасы з ледзь заўважанай сівізной.

Зняўшы куртку, Ахрэм павесіў яе на вешалку і паглядзеў на Васіліну: мо не да часу прыйшоў? Тая неяк загадкава ўсміхнулася, адчыніла дзверы ў залу.

На канапе сядзела маладжавая жанчына і гартала часопіс. Яна з-пад чорных веек-матылькоў апякла Ахрэма пранізлівым позіркам — у яго аж узмакрэла спіна,— адклала ўбок часопіс і, падняўшыся з канапы, падала руку.

— Зінаіда, мясцовая настаўніца.

Ахрэм паспешліва назваўся і падумаў: «Вось гэта ўзлез на рыфы. Хоць па Максіма бяжы…»

Пакой здаваўся вялікім, пэўна, таму, што сцены былі абклеены светлымі ў тонкае блакітнае павучынне шпалерамі. Крыштальная люстра на тры плафоны, якія вельмі нагадвалі ледзяшы, мяккі чырвоны дыван на падлозе, паліраваная секцыя, на паліцах якой іскрыўся дарагі посуд,— усё гэта пасля цеснай пярэдняй выглядала занадта шыкоўна.

Успомніўшы Васіліну ў ватоўцы, павязаную хусткай, ён міжволі падзівіўся і, як бы ў роздуме, паківаў галавой: вось табе і адзінокая жанчына.

«Трэба, пакуль не позна, шкандыбаць дадому,— падумаў Ахрэм.— Спакусіла нячыстая сіла…»

Ён не думаў, як гаварыў Хвалей, пра «лямур». Палохала сустрэча з Аленай. «А які я сам?» — хоць ён і не задаваў сабе гэтага пытання, але ж, адчуваў, яно жыло дзесьці ў ім. Ахрэму было і смешна, і сорамна. Трохі павагаўшыся, ён устаў з крэсла.

— Які вы нецярплівы,— павяла плячом Зінаіда.— Ва ўсіх вас гэта яшчэ з тых часоў, калі Адаму надакучыла Ева. Цяперашнія мужыкі недалёка адбегліся. Скажыце, чаму вы так любіце шукаць у нас недахопы? Я магу зразумець князя Уладзіміра, які, пры жывой жонцы, ажаніўся з сястрой візантыйскіх імператараў. Дык затое на Русі было прынята хрысціянства. А чаго вы дамагаецеся ад нас?

Сашчапіўшы па каленях рукі, Зінаіда чакала адказу.

«Прычапілася, як да донца ракушка…» — разгубіўся Ахрэм.

Але ж пакрысе прыходзіла адчуванне абвостранага спакою, што заўсёды дапамагала ў небяспечны момант.

— Цяжка з адукаванымі спрачацца,— упікнуў Забалотны.— Не хочацца выглядаць наіўным, як матрос-першагодак…

— Наконт наіўнасці гэта вы дарэмна. Траянскага каня некалі не жанчыны, мужчыны прыдумалі…

Не сварыцца ж у чужой кватэры? Зрабіўшы выгляд, што нешта забыў, Ахрэм рэціраваўся на кухню. Васіліна гатавала вячэру. Як заўсёды, калі прыходзіў у камбуз, Забалотны пацягнуў носам — пахла шкваркамі. Некалі і Алена, калі Ахрэм вяртаўся з промыслу, смажыла сала.

Вялікім намаганнем ён разарваў павучынне ўспамінаў. Паклаў руку на Васілініна плячо.

— Узяла мяне на абардаж твая прыяцелька,— паскардзіўся ёп.

— У кожнага сваё гора,— адгукнулася Васіліна.— Да нас рэдка шчаслівыя едуць.

Думаючы пра сваё, Ахрэм і не заўважыў, што гладзіць Васіліну па плячы. Схамянуўся, калі яна — ці то незадаволена, ці то сарамліва — скінула ягоную руку.

Ахрэм падаўся з хаты.

— Неспакойна штосьці: мо ледаколы прыйшлі?

Ён не стаў выходзіць на вуліцу: не хацелася, каб убачылі суседзі. Прыхінуўшыся да сцяны, ён нечакана падумаў, што вельмі падобны зараз на ганчака, які згубіў след. Ахрэма прыгнятала, што ён не мог узнавіць у памяці жонку, вылучыць яе сярод іншых жанчын, якія сустракаліся на яго вандроўнай дарозе. Якая яна цянер, Алена? Мо скептычная, як Зінаіда? А можа, прыціснутая, зломленая нягодамі, расчараваннямі ў жыцці? Ахрэм ніяк не мог вырашыць, чаго ў Аленіным пісьме было больш: шчырасці ці старэчай разгубленасці?

«Можа, яна сапраўды мяне кахала? Паддалася дурноце, а потым усё жыццё пакутавала? Я ж таксама не святы,— падумаў Ахрэм.— А Вольга хоць і балючая, але ўсё роўна зачэпка, каб сысціся на старасці?»

Здалося, што ён вяртаецца дадому са звычайнага рэйса, што там, на беразе, яго чакае Алена. Гэтае адчуванне было такое абвостранае, што Ахрэм, каб адагнаць насланне, прымусіў сябе ўспомніць адзін з нямногіх дзён, калі яны былі разам з Аленай.

Надвячоркам Забалотнага выклікалі ў кают-кампанію.

— Колькі табе, Ахрэм, гадоў? — без прадмовы спытаў капітан траўлера Старажэнка, якога матросы ахрысцілі «камарыкам» за невялічкі рост. Але, не ў прыклад многім недаросткам, быў Старажэнка чалавекам далікатным і памяркоўным.

— 3 вайной лічыць ці не? — няўдала пажартаваў Ахрэм.

— Дарэмна скаліш зубы,— паківаў галавой Старажэнка.— Ты, Ахрэм, яшчэ малады і многа чаго не разумееш. У нас як было: вернемся з промыслу — і адразу ў горад. Хочаш — ідзі з дзяўчынай у сінематограф, хочаш — мілавацца ў сопкі… Любата! А калі ажаніліся, дык жонкі чакалі нас, як мы чакаем берага. Ведалі, прыйдзем — і пачнецца ў іх расцудоўнае жыццё. А як жа інакш? У іх, нашых жонак, гэтых шчаслівых мінут — можна па пальцах пералічыць. А цяпер што робіцца? Катастрофа: на паўночным флоце столькі разводаў! Жах… I яшчэ раз жах…

— А я тут пры чым? — шчыра здзівіўся Ахрэм.

— Во малёк…— крутнуў галавой Старажэнка.— А пры тым, што не жадаю, каб з дапамогай нашага слаўнага экіпажа гэтая колькасць павялічылася. Думаеш, не заўважаю, што часам і без патрэбы соваешся па судне? Гэта ты ў моры глаўком палубы, а на беразе — муж. Мо ўжо не кахаеш жонку? Каб увечары быў з Аленай на танцах у клубе маракоў. Калі не ўмееш танцаваць, дык магу, на першы выпадак, паказаць некалькі па,— ён, смешна падкідваючы ногі, прайшоўся па палубе.

Па дарозе дамоў Ахрэм успамінаў словы Старажэнкі. I чым больш унікаў у іх сэнс, тым больш пераконваўся, што гэтыя словы яго не датычацца. Проста жыла ў Ахрэма непахісная вера ў самога сябе ды і ў жанчын. I хоць кожны раз, вяртаючыся з мора, ён знаходзіў у Алене новыя незнаёмыя рысы — веснавой кветкай расцвітала жаночая прыгажосць,— Ахрэм бачыў у ёй усё тую ж сарамлівую дзяўчыну, з якой некалі выпадкова пазнаёміўся каля прахадной.

Жонку ён застаў дома. Нахіліўшыся над тазам з вадой, Алена мыла бялізну.

— Кідай гэты абрыдлы занятак,— яшчэ з дзвярэй крыкнуў Ахрэм.— Пойдзем на танцы. А то пасівеем хутка: ты — у хаце, я — на моры.

Паправіўшы на скронях валасы, Алена паглядзела на яго недаверліва.

— Прызнавайся, завітаў у шынок?

Ахрэм гулліва перахрысціўся, падышоў да жонкі, датыкнуўся тварам да шчакі.

— За добрую работу білетамі прэміравалі. Дык пойдзем?

— Пойдзем, Ахрэмка, абавязкова пойдзем,— Алена ўспыхнула ў шчаслівай усмешцы.

3 такога незвычайнага выпадку Ахрэм апрануў новы кіцель, а Алена — блакітную сукенку, якую пашыла, пакуль ён бадзяўся па моры. Міжволі Ахрэм залюбаваўся жонкай, і гэтае замілаванне не пакідала яго і тады, калі яны поруч ішлі ў клуб маракоў, і пазней, калі апынуліся ў шумным, быццам веснавы грай, клубе.

Танцор з Ахрэма быў не дужа. Калі пачынала гучаць музыка, яму здавалася, што яго нехта сілком штурхае на лёд. I толькі шчаслівыя Аленіны вочы, яе затоеная радасць, якую яна, адчувалася, ледзь-ледзь стрымлівае ў сабе, прымушалі Ахрэма раз-пораз выходзіць у круг.

Калі аб’явілі перапынак, Ахрэм павёў жонку ў буфет. Як на тое ліха, усе столікі былі занятыя. Толькі ў самым куце, дзе звычайна адпачываюць афіцыянткі, за службовым столікам сядзеў хударлявы, з тонкай нітачкай вусоў на бледным, як зняможаным, твары мужчына. Убачыўшы Ахрэма, ён запрашальна памахаў рукой.

— Хто гэта? — шэптам спытала Алена.

— Кіраўнік ансамбля…

Ён не мог назваць гэтага хударлявага мужчыну ў добра пашытым касцюме сваім знаёмым. Неяк разам ляжалі ў бальніцы. Ахрэм — на абследаванні, а Валянцін, так звалі гэтага мужчыну, залечваў язву. Тады і пазнаёміліся. Кожны раз, калі ў палату заходзіў урач, Валянцін сустракаў яго арыяй: «0, дайте, дайте мне свободу. Я свой позор сумею искупить…» Але, відаць, ягоныя заклінанні не знайшлі водгуку, бо Ахрэма выпісалі раней. 3 таго часу ён больш не сустракаў Валянціна. Але цяпер, убачыўшы яго, узрадаваўся: усё ж такі не чужы чалавек.

Ахрэм адразу пазнаёміў Валянціна з жонкай.

— Завідкі аж бяруць,— прыязна ўсміхнуўся той.— Маракі, пэўна, замест рыбы русалак у акіяне ловяць. Калі муж гэтага не заўважае, дык паверце мне: вы, Алена, дзіва дзіўнае. Хоць маліся, як на ікону.— Ён з жартаўлівай вінаватасцю нахіліў галаву: — А цяпер вырашайце: пакараць мяне ці памілаваць?

У Алены ўспыхнуў, паружавеў твар, і Ахрэму стала прыемна, што Валянціну спадабалася яго жонка. Прыўзняўшыся з крэсла, Валянцін шчоўкнуў пальцамі, і да століка не падышла — падбегла немаладая ўжо афіцыянтка.

— Як справы, боцман? — калі адышлася афіцыянтка, спытаў Валянцін.— Усё ходзіш у мора? Не надакучыла яшчэ?

— Ад такой хваробы цяжка знайсці лекі,— ухіліўся ад адказу Ахрэм.

— Ведаю я вашы лекі,— прыжмурыў вочы Валянцін.— Што і казаць, беднавата пасля вайны жывём. Вось і вы ідзяце ў мора па грошы. А спасылкі на звычку — няўдалая спроба апраўдаць сваю жыццёвую канцэпцыю. Я ж не сцвярджаю, што жыву дзеля чыстага мастацтва. Каб існаваць, трэба мець кавалак хлеба.

— Дык і я не сказаў, што мне не трэба грошы,— спахмурнеў Ахрэм.

— Ведама, не сказаў, але ж мора не кідаеш…

Ён забарабаніў пальцамі па стале, з цікавасцю паглядаючы на Алену.

Пакуль Ахрэм разважаў над тым, што адказаць Валянціну, зноў зайграла музыка. Валянцін заспяшаўся.

— Цяпер мой выхад. Гэтую песню я дару вам, Алена…

Голас у Валянціна быў чысты і мяккі. Песня была пра маракоў, якія не заўсёды дасягаюць жаданага берага, пра любімых жанчын, што кожную раніцу глядзяць на мора,— і Ахрэму яна спадабалася. Па жончыных трохі засмучаных вачах ён здагадаўся, што і яе захапіла гэтая песня. Ахрэм з удзячнасцю паклаў сваю руку на Аленіну цёплую далонь. Даўно ўжо на душы не было так спакойна і хораша. Забалотны быў удзячны капітану за білеты, у душы злаваў на сябе, што сам ніколі не дадумаўся б прывесці Алену на танцы.

«Лепей бы я ніколі не прыводзіў туды Алену…» — уздрыгнуў Ахрэм. Яму стала холадна і няўтульна ў марознай халоднай ночы, дзе кожны чалавек — разумее ён гэта ці не — толькі нябачная пясчынка ў бясконцым акіяне цемры.

Выкінуўшы недакурак, Ахрэм падаўся ў хату. Балюча пырснула ў вочы яркае святло. Жанчыны сядзелі ўжо за сталом.

— Можна звяртацца на «ты»? — адразу спытала Зінаіда.

— Па-другому і не прывучаны.

Размова за сталом не клеілася. Ахрэм моўчкі торкаў відэльцам у талерку. Яго трохі бянтэжылі гэтыя такія розныя жанчыны, якіх ён яшчэ нядаўна не ведаў,— мяккая, памяркоўная Васіліна і фанабэрыстая, парывістая Зінаіда. Ды і горкі ўспамін пра Алену не пакідаў яго. Ахрэм тужліва падумаў, што ў той час, калі ён узяў Алену, у іхнім пакойчыку, які здаваўся вельмі ўтульным, не было ні дарагога посуду, ні багатай мэблі.

Невядома якім чынам Васіліна адгадала ягоныя думкі.

— Гэта ўсё мой сын,— абвёўшы вачыма залу, растлумачыла яна.— Калі пачалася навігацыя, кантэйнерам мэблю па моры прыслаў. Я ўжо ў пісьме на яго сварылася і пераконвала, што самому хутка спатрэбіцца. Упарты, увесь у бацьку.

Яна падхапілася з крэсла, палезла ў шуфлядкў, дастала альбом. Ахрэм не любіў разглядваць чужыя сямейныя рэліквіі, але цяпер нічога іншага не заставалася.

— Вось мой нябожчык муж,— уядыхнула Васіліна.— Разам ваявалі, а потым ажаніліся. 3 характарам быў мужык, наравісты. А побач з ім сын, Ігнатка.— Гэта яна вымавіла з балючай пяшчотай.— Адзін ён у мяне толькі і застаўся. А больш нікога няма…

Ахрэм убачыў, як у Зінаіды пацямнелі, сталі нядобрымі вочы. Яна выгукнула з адчаем і без надзеі:

— А чаму мне на чалавека не пашчасціла? Чаму мой паразіт не стаў калекам? Ці ж пабег бы тады да другой? Можа, і ў мяне быў бы сын. А цяпер што?

Васіліна вінавата паглядзела на Ахрэма, пасунулася да сяброўкі.

— Ці ж можна так мучыць сябе? Ды д’ябал з ім, тваім мужам. Радуйся, што людзям патрэбная. Дзетак — цэлая школа.— Яна, нібы непаслухмяную дзяўчынку, гладзіла Зінаіду па валасах, але Ахрэму не было смешна.— Усё яшчэ будзе. Ты думаеш, мне лёгка было, калі мой хацеў застрэліцца? Колькі я тады слёз выплакала, колькі начэй недаспала?

— Дык што мне рабіць? — узняўшы галаву, ціха спытала Зінаіда, і Ахрэм убачыў, што вочы ў яе сухія.— Ці ж я вінаватая, што і цяпер яго, злыдня, кахаю? Можа, нават мацней, чым тады. Ненавіджу, пакутую,— Зінаіда ўсхліпнула,— і кахаю…

На стале сіратліва жаўцеў альбом. Як восеньскі ліст на белым снезе. Адчуваючы сябе лішнім у гэтым пакоі, Ахрэм паглядзеў на фотакарткі. 3 адной на яго пазіраў чарнявы, з уважлівмм позіркам мужчына ў форме маёра, з другой — шыракаплечы хлапец з рэзка акрэсленымі рысамі твару і нейкімі нехлапчукоўскімі, хутчэй дзявочымі, вялікімі, з ледзь прыкметным сумам вачыма.

Яны былі нечым падобныя адзін на другога, але не так, каб, не ведаючы, сцвярджаць, што гэта бацька і сын. У адным Забалотны быў перакананы: дзесьці ён сустракаў гэтага чарнявага мужчыну, які цяпер пранізліва, нават крыху іранічна глядзеў на яго. Толькі дзе?

Рознае прыходзіла на памяць: і горкае, і сумнае, і вясёлае, але гэтага чорнавалосага мужчыну ён не мог прыгадаць. Так, каб не заўважыла Васіліна, ён выняў з альбома фотакартку, зірнуў на адваротны бок. На пажаўцелай паперы ўбачыў выцвілы надпіс: «Моей суровой и ласковой связистке Василинке на память от Сергея. 1-й Белорусский. Февраль. 1945».

Гэты надпіс нічога не растлумачыў. Вяртаючы на месца фотаздымак, Ахрэм запыніўся позіркам на трох ордэнах Чырвонай Зоркі, якімі быў узнагароджаны гэты маёр. У сэрца быццам уварваўся трывожны перастук колаў.

Вагон…

Маладая жанчына з пагонамі старшыны…

Чорнавалосы калека з мыліцай…

«Закурыць знойдзецца?» — здаецца, спытала тады жанчына.

«Дзе гэта яго?»

«У Германіі. Па кветкі пайшоў і падарваўся…»

«А цяпер што?»

«Бяжыць ад людзей. I я з ім. Але ж куды ад людзей схаваешся?»

Як праз карабельную перагародку, да Ахрэма далятала прыглушаная размова.

— Жыць трэба. Нам, жанчынам, нельга крылцы апускаць,— гэта гаварыла Васіліна.

— Хай яны гараць, гэтыя крылцы. Каму я потым буду патрэбная? Мо якому нямогламу дзеду, каб памагаць залазіць на печ…

— А яно і няблага, каб на старасці быў чалавек. Маладымі мы рэдка адчуваем адзіноту.

— Павучаць лёгка. Табе і ў траншэях цёпла было… А потым Ігната расціла. А я вяртаюся са школы, як мядзведзіца ў чужую бярлогу. Балазе яшчэ не турбуюць…— Ахрэм адчуў, што Зінаіда зноў збіраецца заплакаць.

— Можа, заспяваем, бабанькі? — сумна гукнуў ён.

Зінаіда паглядзела на яго з дакорам, і Ахрэм убачыў, як балюча перасмыкнуўся яе твар.

— Вось якая дурніца я… Падкочваецца нешта пад сэрца, і хоць ты вый…

Яна выцягнула з рукава сукенкі хустачку, выцерла вочы.

— Мяне цяпер у цывілізаваную кампанію і пускаць нельга. Як убачу мужыка, дык хочацца нагаварыць яму такога… Але ж нельга, настаўніца. Гэта і стрымлівае. Думаеш, што дзеткі, якія прыходзяць у школу, твае кроўныя…

У Зінаіды пацяплелі вочы, нібы іх агарнула ранішняя смуга. Яна засмяялася ўжо амаль шчыра.

— Сама не люблю плаксівых баб…

— А куды ад іх дзенешся? — азваўся Ахрэм.— Чорт яго ведае: можа, гэта толькі нас жыццё перакруціла?

— Можа, толькі нас,—уздыхнула Зінаіда.— Хай бы нас адных…

Цяпер быў самы зручны час, каб развітацца.

— Забавіўся я ў вас, а мяне, пэўна, на судне шукаюць.

— А мо яшчэ трохі пасядзіш з намі? — ціха спытала Васіліна.

Яна і праўда была прыгожая, і Ахрэму раптам захацелася адкрыцца перад ёй, напомніць пра тую даўнюю сустрэчу, пра рэчавы мяшок, які Васіліна забыла ў вагоне.

«Не,— падумаў ён,— не трэба вяртаць мінулага. Хай застанецца ўсё там, куды ўжо не дойдзеш сэрцам, толькі датыкнешся неспакойнай памяццю…»

— Далібог, з дарагой душой, але не магу.

— Дык я правяду чалавека,— ускочыла Зінаіда.

— Дарэмны клопат,— махнуў рукой Ахрэм,— калі на гару ўзлез, дык уніз як-небудзь скочу…

Зінаіда не даслухала, выбегла ў пярэднюю. Вярнулася ў кароткім жоўтым кажушку, завязала цёплую хустку. Пакуль Ахрэм апранаўся, Васіліна накінула на сябе ватоўку. Цяпер яна зноў нагадвала вясковую жанчыну, якой ён убачыў яе на складзе.

Удалечыні, за караванам, міргалі ў цемры агеньчыкі. Пэўна, нарэшце падыходзілі ледаколы.

Васіліна падала руку. Далонь у яе была шурпатая, як наждачная папера.

Раптам Ахрэм адчуў, як ягоную шыю абвілі тонкія рукі, а на шчацэ — гарачае, амаль спякотнае дыханне.

— Добрай дарогі, шчаслівы няшчасны чалавек,— прашаптала Зінаіда. Потым хуценька адштурхнула ад сябе і развітальна памахала рукой.

Разгубіўшыся ад гэтай пяшчоты, Ахрэм хацеў запытаць: «Чаму шчаслівы? I чаму няшчасны?..» Але, адчуўшы, як да горла падкаціўся даўкі камяк, нічога не сказаў: не аглядваючыся, пашыбаваў па торнай сцежцы.

Ён чытаў пісьмо. Акруглыя літары на белым лістку. «Волечка, можна лічыць, і не бачыла Валянціна…»

«Лічыць можна,— падумаў Ахрэм.— Нават што наогул не было ніякага Валянціна. I я не паехаў са сваёй хаты з абшарпапым, як душа, чамаданчыкам аж на Курылы».

Не былы Аленін муж і нават не лёс яе дачкі хваляваў Ахрэма. Ён шукаў тыя словы, у якія паверыў, калі атрымаў ліст, і чамусьці цяпер не знаходзіў іх. Запыніўся на апошніх радках:

«…ведаю, я ненармальная… Звычайная баба, а як падумаю пра Волечку, абрываецца сэрца. Не ведаю, ці зможаш ты дараваць, але паспрабуй. Успомні…»

Многія словы былі закрэслены, быццам Алена баялася, што ў яе не хопіць часу альбо смеласці дапісаць пісьмо.

«Паспрабуй… Успомні,— паківаў галавой Ахрэм.— А ці ж я не помню?»

Раздзел дзесяты

Ігнат апынуўся на аўтобусным прыпынку. «Ну, а цяпер куды? — спыніўся ён,— Не дай божа сутыкнуцца са знаёмымі, а яшчэ горш — з Вольгай».

Якраз аб’явілі пасадку на аўтобус, які адыходзіў у пасёлак авіятараў. Ігнату было ўсё роўна куды ехаць, і ён таропка перабег плошчу. Пасажыры абілечваліся ў шафёра — маладога кірпаносага хлопца, на твар якому быццам нехта пырснуў маслам — зіхацелі на шчоках і на носе жоўтыя кропелькі. Білеты ён даваў цераз аднаго — падзарабляў.

«Яму дык не прышпіляць спекуляцыю…» — з горкай іроніяй падумаў Ігнат.

Дарога лезла некуды да небасхілу, потым стрымгалоў ляцела ўніз, і тады старэнькі аўтобус рыпеў і нібыта заходзіўся кашлем. Справа шчыльнай сцяной навіслі над дарогай сопкі, злева — шэрай стужкай, у адных месцах вузкай, нібы крывая вулачка, у другіх шырокай — бегла затока. Калі аўтобус з’язджаў у нізіну, гэтая стужка вады хавалася за грудастымі валунамі. Тады Ігнат чамусьці ўздрыгваў, з незразумелым хваляваннем чакаў, каб насустрач выбег заліў.

Аўтобус прыбыў на канцавую станцыю, і шафёр, высунуўшы ў салон ускудлачаную галаву, весела абвясціў: «Эй, кто тут высоко летает и много денег получает? Прошу вылезать: приехали за авансом…»

Пэўна, да гэтага жарту, такога ж старога, як і аўтобус, прывыклі, бо ніхто на яго не азваўся. Ігнат саскочыў з прыступак. Знаёмых у яго ў пасёлку авіятараў не было. Ён яшчэ трохі патоўкся каля аўтобуса, пакуль не наглядзеў невялікі скверык з клумбай пасярэдзіне, на якой ужо даўно, калі і былі, апалі кветкі. Аблюбаваў сабе лаўку.

Насупраць яе, мабыць, нядаўна пасадзілі таполю. Чужая на гэтай камяністай халоднай зямлі, з чорнымі галінкамі, яна нібыта скардзілася Ігнату на свой гаротны лёс…

3 безнадзеннай упартасцю, як дужы чалавек супраціўляецца націску хваробы, Ігнат спрабаваў вызваліцца з палону надакучлівых думак. Але адчуванне вялікай і незаслужанай крыўды ціснула на яго.

«Проста маланка выбрала сваёй ахвярай чалавека, які так мала зведаў радасці ў жыцці»,— крыва ўсміхнуўся ён. Захацелася зрабіць што-небудзь незвычайнае, каб тыя, хто галасаваў за ягонае выключэнне з вучылішча, цяпер пашкадавалі.

Ігнат адчуваў, што думкі не падуладныя яму, накочваюцца, нібыта ліпкія хвалі. Ён закрыў далонямі вочы і адразу ўбачыў, чамусьці жоўтыя, літары загада:

«...курсанта третьего курса… исключить…»

Гэты кароткі, як сполах бліскавіцы, загад неспадзявана скіраваў ягоныя думкі да маці, да маленькага рыбацкага пасёлка Сонечны, дзе ён некалі жыў.

Кожнае лета, калі да берага падступала чыстая вада — з пачаткам навігацыі,— у пасёлку мужчыны збіраліся ў мора на пушны промысел. Канапацілі пузатыя баркасы, прыносілі на бераг запасы прадуктаў, і наогул у такія дні пасёлак нагадваў устрывожаны вулей. Збіраўся ў мора і Ігнатаў бацька.

— Вось, Сяргей Макаравіч,— весела гаварыў ён сам сабе,— і для цябе, аднаногага, знайшлася мужчынская работа. Хоць і не такая шыкоўная, як прыцягнуць з нямецкага тылу адкормленага, бы вяпрук, ганса, але ж не скажаш, што сумная…

— Што ты на сябе нагаворваеш? Які ж ты калека? — перапыняла маці.

Бацька ў задуменні хмурыў свае густыя бровы, кідаў скрозь зубы: «Падай кіцель, Васіліна!..»

Маці даставала з абшарпанай шафы ўжо трохі выцвілы кіцель, несла бацьку. Колькі часу той невідушчым позіркам глядзеў на ордэны і медалі, потым, схамянуўшыся, апранаў кіцель і ішоў спраўляць «адыходную». Вяртаўся ён цвярозы, нібы і не піў. Падыходзіў да Ігната, ускудлачваў валасы.

— Ну, да сустрэчы, сынок… Застаешся за гаспадара. Як вартавы на важным аб’екце…

Бацька вяртаўся з промыслу якраз на пачатку заняткаў у школе. Загарэлы, з бліскучымі іскрынкамі ў чорных вачах, ён здаваўся падужэлым, нібы і не працаваў, а прыехаў з адпачынку. Паводзіў ён сябе нязвыкла ўзбуджана і клапатліва. Браўся за гаспадарку: то пералапаціць нарыхтаваны на зіму торф, то падправіць брамку, то ні з таго ні з сяго купіць у магазіне новыя шпалеры і пачне пераклейваць залу. Маці адгукалася на гэты клопат: глядзела на бацьку з такой несхаванай замілаванасцю, быццам яны толькі-толькі ажаніліся.

Радасць у доме гасцявала нядоўга. Набліжаліся маразы, і на бацьку навальвалася цяжкая туга. Ён амаль нічога не еў, пыхкаючы люлькай, моўчкі сядзеў каля акна і глядзеў некуды ўдалечыню, быццам каго чакаў.

— Каго гэта бацька кожны дзень выглядае? — неяк спытаў Ігнат.

— А хто ж яго ведае,— уздыхнула маці і раптам заплакала.— Кепска чалавеку. Арцель у тундру збіраецца, а з бацькі які хадок. Вось і ўспамінае мінулае: як першым разведчыкам у дывізіі быў, як гарады вызваляў.

Ігната здзівіла, што ягоны бацька, былы разведчык, не можа знайсці сабе на беразе работу. Ён наіўна параіў:

— Ішоў бы да нас у школу настаўнікам. Вось хлапчукі ўзрадаваліся б…

— Дурненькі ты,— абняла маці Ігната.— Наш бацька забыўся, чаму яго самога ў школе вучылі.

Цяга да мора ў Ігната з’явілася пасля таго, як не вярнуўся з пуціны бацька. Гэта быў настойлівы і незразумелы покліч. Ігнат глядзеў на караблі, якія прыходзілі на рэйд, на матросаў, што, як мурашкі, жвава бегалі па палубе, і гэтыя людзі здаваліся яму прышэльцамі з іншага свету, якія пабачылі на свае вочы вялікія гарады, пра якія некалі расказваў бацька.

Аднойчы летам у бухце кідаў якар цеплаход. 3 катэра на бераг сыходзілі пасажыры, дзівіліся на парослыя зеленаватым мохам сопкі. Потым зноў садзіліся на катэр, і праз нейкі час цеплаход басавітым гудком палохаў наваколле, паступова знікаў на гарызонце. Ігнат заставаўся на беразе, і ў яго з’яўлялася нястрымнае жаданне дагнаць гэты прывід, убачыць казку, якая прыходзіла да яго кожную ноч. Тады ён нават не мог і марыць, што праз колькі гадоў на гэтым самым цеплаходзе, не такім вялікім і прыгожым, якім ён здаваўся здалёк, а цесным і абшарпаным, як стары барак, ён паплыве насустрач невядомаму, у чужы, незнаёмы горад.

«А цяпер што?..» — ледзь не заскрыгатаў ён зубамі.

Пранізліва засігналіў аўтобус. Шафёр, мабыць, падумаў, што хлопец заседзеўся на лаўцы і можа не паспець на рэйс. Ігнат ведаў, што наступны аўтобус пойдзе толькі праз гадзіну, але яму было ўсё роўна. Яго ніхто не чакаў. «А Вольга?..»

Нібы халодны ветрык прабег па Ігнатавых вуснах. Ён быццам зноўку ўбачыў напалоханыя і шчаслівыя Вользіны вочы. «Не магу без цябе, Ігнатка, кахаю…»

«Кахаю…— ён апусціў галаву.— Каб ты толькі ведала, што са мной здарылася… А яшчэ нядаўна, калі толькі сустрэліся, усё здавалася такім простым.. і зразумелым».

Над галавой вісела жаўтаватае неба. Праз кучаравыя воблакі не маглі прабіцца да застылай камяністай зямлі сонечныя промні. Толькі па другі бок заліва яны пафарбавалі ў ружовы колер вяршыню няўклюднай сопкі.

Нечакана, нібы напалам, раскалолася неба. Некалькі рэактыўных знішчальнікаў пранесліся над залівам. Імкліва зніклі за жоўтымі воблакамі. Гэты трапяткі пярун, які паступова заціхаў, вярнуў Ігната да явы. Трэба было нешта рабіць. I гэтае «нешта», якое яшчэ хвіліну-другую назад было неакрэсленым і расплывістым, цяпер стала зразумелым і асэнсаваным.

«Ідыёт,— аблаяў сябе Ігнат,— пайду да Дзяніса Пятровіча, а там будзем бачыць…»

Будка тэлефона-аўтамата стаяла непадалёку ад аўтобуснага прыпынку.

Набраўшы нумар, Ігнат спахапіўся, што не ведае, як пачаць размову са штурманам. Яшчэ ўчора ён адчуваў сябе з Дзянісам Пятровічам амаль як з роўным, а хто ён цяпер для гэтага марскога воўка?

Ігнат ужо хацеў пакласці трубку, але пачуў знаёмы, нібы з судавога дынаміка, голас.

— Прывітанне,— выціснуў з сябе Ігнат.

— Хто гэта?

— Выхаванец твой турбуе. Няўжо не пазнаеш?

— Калі ўсіх пачнеш пазнаваць па тэлефоне,— азваўся штурман,— дык трэба мець на плячах не галаву, а японскі магнітафон аж на чатыры дарожкі. Я галасы сваіх каханак не магу запомніць…

Відаць, Дзяніс Пятровіч быў у гуморы, і гэта Ігната трохі супакоіла. Стала не так адзінока, як тады, калі бавіў час на лаўцы ў скверыку.

— Гэта Ігнат.

— Тады купляй мятлу і да нас. Ды і Вольгу не забудзь прыхапіць. А то сабралася пахавальная каманда. Мужчынская кампанія, што дызель без паліва…

— Дык ці не ты хваліўся, што і па голасе не можаш пазнаць сваіх каханак? — засмяяўся Ігнат.

— Ахлыні, ёлуп цара марскога. Паглядзі, колькі часу. Усе нармальныя жанчыны яшчэ на рабоце. А я прынцыпова не шукаю лёгкіх і выпадковых перамог. Не падтрымліваю кантактаў з прыгожымі бічыхамі…

Гэтыя словы балюча разанулі па сэрцы. Цяпер яны адносіліся і да яго, Ігната Собліка, былога курсанта, а цяпер чалавека без пэўных заняткаў.

— Вольга сёння на рэпетыцыі,— схлусіў Ігнат.— Не ведаю, калі і аслабаніцца.

У трубцы пачуліся кароткія гудкі. Ігнат яшчэ трохі пастаяў у тэлефоннай будцы, потым падаўся на аўтобусны прыпынак. Ён шкадаваў, што не паехаў адразу з тым кампанейскім, хоць і жулікаватым хлопцам. Заставалася толькі спадзявацца на нейкую спадарожную машыну.

Хоць дарога і вяла ў абласны цэнтр, машыны трапляліся на вочы не часта. За рулём усё больш сядзелі прыватнікі, а такія рэдка калі возьмуць пасажыра.

Ігнат адышоў трохі ад дарогі, сеў на валун. Ён злаваў на сябе за тое, што адразу не пайшоў да Дзяніса Пятровіча, а папёрся нечага ў пасёлак.

Ён нават не звярнуў увагі на чорную «Волгу», якая імкліва ляцела па дарозе. Пэўна, ехаў нейкі начальнік. Нечакана машына прыторкнулася да абочыны. 3 «Волгі» высунуўся мужчына ў сінім капелюшы.

— Да горада?

Ігнат кіўнуў галавой.

— Чакаеш запрашэння? Ну і моладзь пайшла! Галаснуць цяжка. Я дык некалі на дахах вагонаў ездзіў.

Вочы ў незнаёмца былі маладыя, але стомленыя, нібы чалавеку неставала часу, каб удосталь выспацца, а ў ягоным голасе не-не ды і праслізгвалі іранічна-паблажлівыя ноткі.

— Ну чаго стаіш як бедны сваяк? Загадалі падвезці, дык паехалі ўжо…

— Дзякую за клопат, калі мяне з кімсьці не пераблыталі,— разгублена прабурчаў Ігнат.

Адчыніўшы дзверцы, ён аслупянеў. У салоне сядзела Вольга. Яна яшчэ нічога не сказала, а Ігната ўжо страсянула здагадка: ведае.

Моўчкі, не адводзячы пільнага позірку, Вольга пасунулася ў самы куток. У белай вязанай шапцы, з-пад якой спадалі на плечы доўгія светлыя валасы, з шэрымі, бы застылымі, вачыма, яна быццам схавалася ў сабе.

Машына асцярожна кранулася з месца, паволі набрала хуткасць. За акном шалёна мільгацела каменне. Ігнат не мог уявіць сабе, што так неспадзявана і недарэчна сустрэнецца з Вольгай.

— Вось і я…— сказаў Ігнат і не вытрымаў: адвёў вочы. «Канечне, Вольга папрасіла спыніць машыну», падумаў ён.

Гэта абнадзеіла: мо яшчэ нічога і не ведае? Ды і адкуль? Проста перажывае і злуецца, як і кожная дзяўчына, за тое, што не пазваніў.

Шафёр торкнуў пальцам у клавіш радыёпрыёмніка, пакруціў ручку. У машыне загучала песня. Самотная і надрывістая:

Вы не верьте, что живу я, как в раю,

И обходит стороной меня беда…

— Во,— узрадаваўся Рыгор,— нібы па заказу песня. Не ў аднаго мяне, значыцца, клопаты.— Ён павярнуўся да Ігната: — Дзе цябе высадзіць?

— На плошчы каля помніка,— адказала за Ігната Вольга.

— А я думаў, каля кінатэатра,— засмяяўся Рыгор.

«Відаць, гэта ён тады падвозіў Вольгу,— падумаў Ігнат.— Высадзяць на плошчы, і бывай, хлопец».

Яго палохала, бянтэжыла Вользіна зацятая маўклівасць. Здавалася, ніколі не было таго інтымнага вечара на кватэры штурмана, не было і шчодрых слоў: «Кахаю…»

Ігнату здавалася, што ён апошні раз бачыць Вольгу. I гэтае адчуванне было невыноснае. А тут яшчэ назойлівая песня: «…и у судьбы, как все, как все, счастья себе прошу…».

Вольга ўбачыла, як Ігнатаў твар крывіць вінаватая ўсмешка, і не вытрымала, адвярнулася.

Унізе на хвальках пагойдваліся маленькія караблікі, на прадаўгаватых прычалах стаялі краны са стрэламі-галінкамі, а далей, на супрацьлеглым беразе, сіратліва прыторкнуліся да сопак невялічкія будыніны. Гэта быў бацькаў, а цяпер і Ігнатаў порт. Іхняе незразумелае жыццё.

«А мо ўжо і не Ігнатаў? — падумала Вольга.— Можа, ён ужо і не курсант?»

Яна ўспомніла, як усе гэтыя дні, што не бачыла Ігната, марудна цягнуўся час, як уздрыгвала ад нецярплівасці, пачуўшы тэлефонны званок, і ў душы ажыло, забалела перажытае: крохкі, амаль дзіцячы голас у вестыбюлі вучылішча: «Ведама, спекулянта…»; асветленыя вокны інтэрната і апусцелая вуліца; трывожныя вочы маці.

У грудзях біўся аслепленай чайкай нявыплаканы крык: «Ну скажы што-небудзь у сваё апраўданне! Ну скажы!..»

— Вось і прыехалі, мілорд,— скіраваўшы машыну да тратуара, сказаў Рыгор.

Ігнат адчыніў дзверцы. Ён адчуваў, што павінен нешта сказаць Вользе — хай нават схлусіць,— і не змог.

— Дзякую,— толькі выціснуў з сябе.

— Гэта ты сваёй знаёмай камфортам міністэрскім абавязаны,— павярнуўшыся на сядзенні, неяк здзіўлена паглядзеў на Вольгу Архіп Пятровіч.

«Сваёй знаёмай…» — апусціў галаву Ігпат.

«Няўжо пойдзе? Вось так возьме і пойдзе? Быццам нічога і не было…» Да болю закусіўшы вусны, Вольга свідравала позіркам шырокую, цяпер прыгорбленую Ігнатаву спіну, моўчкі прасіла: «Паглядзі на мяне, калі ласка. Няўжо не разумееш, як цяжка на сэрцы? Няўжо не адчуваеш?»

Рыгор паглядзеў на Вольгу.

— Навошта табе гэты індык? Тым больш што я сваёй прапановы не здымаю з парадку дня. Далібог, без жартачак.

«Якія вы, мужчынкі, дурныя…» — ледзь не заплакала ад роспачы Вольга.

Штурман пажартаваў, калі гаварыў, што ў яго сабралася кампанія. За сталом сядзелі яшчэ два хлопцы. Ды і тыя, здавалася, прыйшлі, каб проста пагаманіць на развітанне.

Высокага і хударлявага тралмайстра звалі Ігарам, каржакаватага, з ранняй лысінай брыгадзіра партовых грузчыкаў — Анатолем. Пра самога Ігната Дзяніс Пятровіч сказаў важка і ласкава: «Мой выхаванец…»

Ігнат узяў скрылік лімона, прыслухаўся да размовы.

— Памянеш маё слова,— гаварыў Дзяніс Пятровіч,— хутка нават звычайнага карася, што ў сажалцы, запішуць у Чырвоную кнігу. А што робіцца ў акіяне — гэта жах! Прыйдзеш ноччу ў квадрат, дык здаецца, што трапіў на святочны кірмаш. Агні, агні, агні… Тут табе і французы, і немцы, і шведы, і іспанцы… Толькі папуасаў не хапае… А як, паважаны тралмайстар, ловім?

— Нармальна,— павёў плячыма Ігар.— Колькі падымаем рыбы на палубу, столькі і аддаём на фабрыку.

— Ісціну, шаноўны, глаголіш: колькі падымаем рыбы! А ты хоць сам ведаеш, колькі трэба лавіць яе, каб пасля нас мора не аскуднела?

— Пра гэта хай начальства думае. У яго на беразе поўны камфорт для думак. А мне і самому, і матросам трэба даць зарабіць. Сам бачыў, мора, што жанчына: ніколі не ведаеш, што яно заўтра выкіне. Толькі пачынаеш даваць план, як раптам наляціць шторм. Пабоўтаешся з зачыненымі ілюмінатарамі, угамоніцца акіян, закінеш трал і выцягнеш пусты…

— Ну, гэта яшчэ не бяда,— перапыніў тралмайстра штурман.— Вы не зловіце, дык на другіх рыба трапіць. Усё роўна дарога ў яе адна — на талерку ці на юшку. Вось калі гніе ў акіяне рыба, якую выкінулі з суднаў,— гэта бяда. Пайшлі мы летам у эксперыментальны рэйс на поўдзень па натаценію. Нічога не скажаш, лафовы рэйс: нам добра, бо рыба дарагая, і пакупнікі задаволены — смачная. Прыйшлі, значыцца. Суднаў не вельмі многа. Толькі ніяк не можам узяць у галаву, чаму гэта мёртвыя рыбіны па вадзе плаваюць? Але ж разважаць няма часу. I пачалося: як ні падымем трал — поўны. Толькі пасля ўцямілі, чаму раён промыслу быў на могілкі падобны.— Дзяніс Пятровіч нервова пабарабаніў пальцамі па стале.— Спякота стаіць невыносная — плюс сорак. Не паспявалі апрацоўваць рыбу, вось і гніла ў бункерах, дык яе за борт. Памылі чыста палубу, фабрыку. Прасемафорылі замежным суседзям — што ж вы робіце? Нуль увагі. Правоў, як гаворыцца, у нас ніякіх, каб забараніць такую рыбалку. А раніцай спусцілі трал — пуста. Яшчэ раз закінулі — той жа вынік. Уцякае рыба з могілак. Пакруціліся мы трохі і пайшлі далей. Толькі мёртвая рыба на вадзе засталася. А ты гаворыш, нармальна ловім…

Дзяніс Пятровіч гаварыў не жартаўліва, а заклапочана, з грунтоўнай сур’ёзнасцю.

— А ты, славуты брыгадзір докераў, усім задаволены? — нечакана спытаў ён у Анатоля.— 3 такой рыбалкай хутка ліквідуюць вашу кантору, Не палохае такая перспектыва?

— Не палохае. Грузчык — гэта вечна. Вунь нават у магазіне нашы кадры ў вялікай пашане. Толькі згаджайся.

— Не штармі, брыгадзір,— прымірэнча паклаў на плячо Анатолю сваю цяжкую руку Дзяніс Пятровіч.— Не ўсё так кепска, як я расказваў. Вось закончыць мой выхаванец вучылішча, і навядзём мы з ім на тралфлоце сусветны парадак. Я — ужо буду капітанам вялікага маразільнага траўлера, ён — штурманам. Цябе, Ігар, возьмем да нас тралмайстрам. Атрымаецца сапраўдны мазгавы цэнтр. Што нам тады сухапутнае начальства, калі мы самі з вусамі… I будзе наш «Атлантык» грымець на ўсе моры і акіяны… А ты як думаеш, мой слаўны выхаванец Ігнат?

Ігнат не адказаў, толькі да болю, да хрусту сціснуў пад сталом пальцы.

— Ты што, нібы зняможаны хек? — занепакоена спытаў Дзяніс Пятровіч.

— Проста задумаўся…

Яго выклікалі з заняткаў па астраноміі. Дзяжурны па вучылішчу цёмнавалосы хлопец адчыніў дзверы і, папрасіўшы дазволу ў выкладчыка, выгукнуў: «Курсанта Собліка — да начальніка вучылішча!»

Начальнік вучылішча быў у кабінеце не адзін. Побач сядзеў высокі загарэлы мужчына гадоў пад трыццаць ці трохі старэйшы. Убачыўшы Ігната, ён нервова крутнуўся ў крэсле, паправіў на пераноссі акуляры.

— Сядай, Ігнат,— прапанаваў начальнік вучылішча, пажылы ўжо чалавек, які некалі адным з першых капітанаў пачаў вадзіць сваё судна ў Арктыку. Ён павярнуўся да мужчыны: — Працягвайце, калі ласка.

— Ну дык вось. Іду я на працу і раптам бачу гэтага вашага хлопца. А яго я добра запомніў. Паглядны з сябе, цяжка з кімсьці пераблытаць. Вы, пэўна таксама памятаеце мяне, малады чалавек? — ён запытальна прыжмурыў за акулярамі вочы.

— Нешта не помню,— шчыра здзівіўся Ігнат.

— Дзіўна. Можна сказаць, яшчэ зусім малады хлапец, а памяць дзявочая.

— Папрашу больш канкрэтна,— ссунуў калматыя сівыя бровы начальнік вучылішча. Ягоны пахмурны твар чымсьці насцярожыў Ігната.

— Магу і канкрэтна. У мінулым годзе я купіў у гэтага вашага хлопца касцюм. Роўна за дзвесце рублёў. За дзвесце, што вельмі важна для справы.— Мужчына, як хвалюючыся, зноў паправіў на пераноссі акуляры.— Тады гэты малады чалавек быў у цывільным: у нейкай стракатай кашулі і, здаецца, у джынсах. Ага, так… У джынсах. А ўчора я яго выпадкова сустрэў ля вучылішча ў форме. Самі разумееце, што даведацца ягонае прозвішча было не цяжка. Цяпер вы пазналі мяне?

У Ігната абарвалася сэрца, бо ён успомніў гэтага мужчыну. Тады яму сапраўды былі вельмі патрэбны грошы, каб заплаціць за перавозку кантэйнера да маці. Стыпендыя была яшчэ далёка, і таму пытаць у хлопцаў не было ніякага сэнсу. Заставалася адзіная надзея: пазваніць Ціхану, лабаранту з рыбнага завода, з якім ён пасябраваў яшчэ ў той час, калі паступаў у вучылішча.

Ціхан быў на месцы, але дапамагчы таксама не мог. Пачаў блытана апраўдвацца, быццам быў у нечым вінаваты.

— Не магу, браце, хоць і з дарагой душой. У адпачынак з жонкай ездзіў. Поўдзень, хай на яго ліха, як помпа: здаецца, быў поўны калодзеж, а не паспеў азірнуцца, і ўжо суха… Але ж пачакай,— раптам узрадаваўся ён.— Мо ў цябе што-небудзь на продаж знойдзецца?

— Адкуль,— сумна засмяяўся Ігнат.— Як і ў кожнага халасцяка: пара касцюмаў, світэр, паліто, плашч, туфлі… Інтэрнацкі гардэроб.

— Во скнара,— прысвіснуў Ціхан.— Два разы хадзіў у мора і не атаварыўся. Дзівак чалавек. Не п’еш, не гуляеш, а жывеш як першабытны: агонь разводзіш, што відаць здалёку, ды адусюль скразняк.

Тлумачыць, што купіў дамоў мэблю і трэба пагрузіць яе на судна, Ігнату не хацелася, бо тое, што ён зрабіў, і самому цяпер здавалася глупствам. Неяк выпадкова Ігнат зайшоў у мэблевы магазін — так, не было чаго рабіць,— і якраз прадавалі гарнітуры. Можа, гэтая падзея і не кранула б яго, калі б на гарнітуры не наляцелі як мухі на мёд пакупнікі.

Ігнат і сам добра не разумеў, што з ім у гэты момант здарылася, але ж чамусьці захацелася шыкануць: паказаць маці, што ён ужо самастойны чалавек, дастаткова зарабіў у моры і можа рабіць дарагія падарункі.

«Грошы,— кіруючы ў ашчадную касу, супакойваў ён сам сябе,— справа нажыўная. А маці ў мяне адна,— успомніліся бацькавы словы.— Хоць на старасці парадуецца…»

Усяго гэтага Ігнат не мог растлумачыць Ціхану, хоць яго і пакрыўдзіў несправядлівы папрок у скнарстве.

— А касцюмы хоць імпартныя? — спытаў Ціхан. Мабыць, ён не мог паверыць, што Ігнат не прыкідваецца.

— Імпартныя. Адзін на таўкучцы нагледзеў у нейкага біча. Раз усяго і надзеў.

— Ідэя. Мой тэхнолаг скардзіўся, што не можа прыстойна адзецца, дык я прывяду яго. А начальству трэба дагаджаць, бо хто ведае, якім бокам жыццё павернецца да цябе заўтра. Чакай нас а палове пятай на лаўцы каля ўвахода ў цэнтральны парк. Ведаеш дзе?

У прызначаны час Ігнат увайшоў у парк. Ціхан з тэхнолагам былі ўжо на месцы. Сядзелі на лаўцы і, аб нечым перагаворваючыся, пазіралі ў бок аркі. Ігнат адчуваў сябе няёмка, і, калі тэхнолаг, нібы ў сваю ўласную, палез у сумку, у якой ляжаў касцюм, ён адчуў, як прыкра заныла ў грудзях.

Касцюм і сапраўды быў шыкоўны: зеленаваты з нейкім ледзь заўважным барвовым адлівам, трошкі завужаны ў таліі, з кішэнямі, адстрочанымі белымі ніткамі. Ігнат бярог яго на адпачынак. I вось неспадзявана прыйшлося прадаваць. Ён шчыра ўзрадаваўся, калі ўбачыў, што пінжак караткаваты ў руках. Нават пакпіў з тэхнолага:

— Гэта не гарнастай з царскага пляча…

— Не шанцуе, куды ні кінь,— гледзячы на этыкетку бельгійскай фірмы, уздыхнуў тэхнолаг.— Хоць ты матросам на траўлер уладкоўвайся, каб нешта купіць…

Ігнат загарнуў касцюм у газету і ўжо меўся пакласці яго зноў у сумку, як падышоў мужчына.

— Купілі ці прадаяце?

Мужчына хоць і быў худзейшы за Ігната, але аднаго прыблізна з ім росту. Гэта адразу ацаніў Ціхан. Ён таропка выхапіў з Ігнатавых рук скрутак.

— Бельгія. Апошні крык моды! Не пашкадуеце. Гэта вам знаўца гаворыць. Вось бачыце, як чалавек расстроіўся, што яму не падышоў касцюм,— пакаэаў на тэхнолага Ціхан.— Аж слёаы ў бедалагі выступілі.

Мужчына доўга мацаў матэрыял, камечыў яго, як недаверлівая пакупніца, потым наглядэеў па этыкетку.

— А чый касцюм?

— Мой,— адказаў Ігнат.

— Трэба прымераць. Зойдзем да мяне. Я непадалёку адсюль жыву, на плошчы.

— Нікуды я не пайду,— заўпарціўся Ігнат.— Калі ёсць ахвота, дык прымервайце на людзях…

Яму карцела схапіць гэты касцюм і бегчы куды глядзяць вочы. Ціхан, мабыць, зразумеў яго стан, бо рашуча ўзяў ініцыятыву ў свае рукі.

— Не звяртайце ўвагі, дарагі таварыш, на выбрыкі. Перажывае ўласнік. Для яго прадаць гэты касцюм тое ж самае, што селяніну звесці з дому апошнюю карову,— пажартаваў ён.

Ціхан у пакупніка не забавіўся. Яшчэ здалёку расцвіў радаснай усмешкай.

— Трымай,— падаў ён грошы.— Роўна дзвесце рублёў, як у банку. I нават чаявых не патрабую. Слухай, а навошта табе гэтыя грошы?

— Куплю карову,— ашчэрыўся Ігнат.

Мінуў час, і ён ужо забыўся на таго настойлівага пакупніка, і вось цяпер мужчына сядзеў у кабінеце начальніка вучылішча і здзекліва пазіраў на Ігната.

Ігнат не мог узяць у галаву, што менавіта абурыла гэтага мужчыну, бо ніводнай лішняй капейкі за касцюм ён не ўзяў: прадаў за тыя грошы, за якія і сам купіў. Але нічога не спытаў — проста не мог спытаць,— толькі апусціў долу вочы. Яму было сорамна і няёмка, як яшчэ ніколі ў жыцці не было, перад сівым былым капітанам.

— Цяпер да справы,— неяк задаволена сказаў мужчына.— Прачытайце даведачку экспертызы, якую мне далі таваразнаўцы ў магазіне. Ніякі гэта не імпартны касцюм. Проста прышылі этыкетку. I цана яму менш за сто рублёў… Вось паглядзіце, паглядзіце…— заспяшаўся ён.— Тут усё дакументальна, як укажуць, пацверджана.

Начальнік з разгубленай засяроджапаецю пакруціў у вузлаватых пальцах паперку.

— Так…— выдыхнуў ён, і Ігнат не зразумеў, што гэтым хацеў сказаць начальнік.

— Канечне, не ў грошах справа,— загаварыў мужчына,— хоць і без іх любому чалавеку не абысціся. Але ж мяне хвалюе іншы аспект гэтай, мушу сказаць, непрыгожай гісторыі. Так сказаць, яе маральны бок. Дарэчы, я таксама выхавацель. Выкладаю ўрокі працы непадалёку ў школе. Таму мне неабыякава, кім вырасце гэты малады чалавек.

— Кажаце, выхавацель? — нібы здзівіўся начальнік вучылішча.— Прабачце, але неяк не пазнаў у вас калегу. Яшчэ раз прабачце…— Ён нечакана жорстка спытаў: — А касцюм, відаць, падабаўся, калі вы літаральна на вуліцы паклалі за яго добрую суму. Уяўляю вашу разгубленасць. Далібог, уяўляю… Гэта ж трэба,— ужо не стрымліваючыся, начальнік вучылішча са смакам зарагатаў.— Пайсці ў магазін і ўбачыць айчыннае блізнятка свайго імпартнага касцюма. Ну і жартаўнік ты, Ігнат, хай табе век смяяцца… Удружыў на старасці гадоў.— Ён падняўся з крэсла, сказаў мужчыну: — Можаце быць упэўнены, курсант атрымае па заслугах. Дзякую за інфармацыю.

— 3 табой, Соблік, усё зразумела. Ніякіх апраўданняў не прымаю…— Начальнік вучылішча ўзбуджана ляпнуў далоняй па стале.— Ніякіх! Сам факт не магу дараваць. I будзе яшчэ горш, калі гэты факт ты калі-небудзь даруеш сам сабе. Зможаш зразумець. што здарылася, значыцца, гэта стане толькі эпізодам у тваім жыцці і нялёгкім напамінкам. Гонар марака і купля-продаж. Дык пазычыў бы ў мяне гэтыя грошы, калі ўжо так прыціснула. А так не хачу, не разумею….

Ігнату здалося, што пад нагамі захісталася падлога, а ў вачах заскакалі пунсовыя сняжынкі. Няўжо гэты сівы добры чалавек не разумее яго?

— Дык што? Выходзіць, я злодзей, калі мяне падманулі на таўкучцы? — Ён з выклікам паглядзеў начальніку вучылішча ў вочы.— Не пра сябе думаў, калі прадаваў касцюм. Ды і не з чужога пляча, а свой…

— А мяне мала зараз цікавіць, чужы ці свой,— перапыніў яго начальнік вучылішча.— Я некалі ў адных штанах хадзіў — і, як бачыш, не памёр. Мы выхоўваем маракоў, якім праз нейкі час прадстаўляць за мяжой нашу краіну, а не гандляроў. Але ж у цябе ёсць яшчэ шанц: расказаць усё шчыра таварышам. Вось ім і раскажы, каб зразумелі цябе. А цяпер ідзі на заняткі…

Нешта абарвалася ў грудзях Ігната. Стала невыносна балюча і адзінока. Не хацелася нікога бачыць. I, можа, каб на камсамольскім сходзе адразу не задалі пытанне: «Раскажы, Соблік, як ты дайшоў да такога жыцця» — усё абышлося б. Але гэта пытанне задалі — трафарэтнае, завучанае пытанне,— і Ігнат не вытрымаў, крыкнуў у залу: «Ёсць маракі, што з-за мяжы прывозяць імпартныя рэчы, а ім нічога…»

Гэтая недарэчная фраза, якую ён выгукнуў у роспачы, ад крыўды, вырашыла ягоны лёс…

Усе непрыемнасці спляліся ў тугі флоцкі вузел, які, здавалася, не было ні магчымасці, ні сіл развязаць.

Ігнат спадзяваўся, што гэтае адчуванне бездапаможнасці міне, калі ўбачыць Дзяніса Пятровіча, але тут, у пакоі, яно яшчэ больш абвастрылася…

За акном незаўважана сцямнела, праз шэрую смугу выбіваліся жоўтыя талеркі ліхтароў. Нібы сланечнікі. Яны паступова растайвалі ўдалечыні, там, дзе, здавалася, цяжкое неба сыходзілася з горадам.

Дзяніс Пятровіч запаліў святло.

— Пагаварыць трэба, штурман,— не вытрымаў Ігнат.— Тэрмінова.

— Ну, калі тэрмінова, дык расказвай.

— Не тут. Хадзем на кухню,— папрасіў Ігнат. Ён не мог гаварыць пры гэтых незнаёмых хлопцах.

Ігнат прымасціўся на табурэце, абхапіў галаву рукамі. Штурман сеў насупраць.

— Ты чаго? — спытаў ён.

— Чакай трохі,— адгукнуўся Ігнат і папрасіў: — Толькі не перапыняй.

Час быццам спыніўся. Усё, што перанёс, перапакутаваў Ігнат за апошнія дні, спрасавалася ў адно імгненне, падкочвалася пад сэрца вострымі каменьчыкамі, ціснула на плечы, гнула да зямлі. Але думкі выстройваліся роўным ланцужком, нібы хто іншы гаварыў за Ігната. Калі ўспомніў пра сустрэчу ў машыне з Вольгай, твар яго балюча перасмыкнуўся, і ён ледзь стрымаў сябе, каб не заплакаць.

— Вось гэта фокус-мокус,— калі змоўк Ігнат, прысвіснуў штурман.— Шчырасць за шчырасць: пра мора пакуль што не думай. Дарэмна ты свой гонар пільнаваў, як баба торбу. Знайшоў дзе паказваць характар. Але ж за гэта асуджаць цябе не магу, бо не быў на тваім месцы. А вось за тое, што сяброў у цябе сапраўдных няма, асуджаю. Без сяброў ты — што яхта без ветразяў. А цяпер куды ні кінь, усюды клін. Што табе параіць? Ідзі пакуль у брыгаду да Анатоля. Заробіш характарыстыку, а там будзем думаць. I сур’ёзна думаць, бо такіх. хлопцаў, як ты, на паўдарозе з карабля не высаджваюць…

Тое, што Дзяніс Пятровіч не прыкідваўся добранькім, не абурыла Ігната. На іншае ён і не разлічваў. Штурман абнадзеіў, і трэба было сціснуць зубы.

— Ну дык дамовіліся?

Гэта быў прысуд. Яшчэ нядаўна Ігнат амаль з дзіцячай пагардай глядзеў на грузчыкаў, а цяпер іншага выйсця не было.

— Чаго ты маўчыш, бы акула ў трале? — спытаў штурман.— Думаеш, прысніўся страшны сон? На жаль, як гавораць, гэта суровая ява.

На кухню зазірнуў Ігар.

— Хопіць, штурман, травіць баланду. Заўтра табе ў мора, а мы яшчэ і пагаварыць не паспелі.

— Іду,— падняўся Дзяніс Пятровіч і, калі тралмайстар знік, пацікавіўся: — Адважыўся?

— Я падумаю,— гэта азваўся Ігнат.— У адну хвіліну такая справа не вырашаецца.

Трохі счакаўшы, Ігнат выскачыў у калідор, таропка апрануў куртку. Нават не здзівіўся, што Дзяніс Пятровіч не выйшаў яго праводзіць. Толькі калі ўскочыў у аўтобус, раптам адчуў: некалькі хвілін таму назад абарвалася апошняе, што яго звязвала з морам.

Ён палез у кішэню курткі і нечакана намацаў штосьці цвёрдае. Гэта быў авіяканверт з невялікім каляровым малюнкам на экзатычную паўднёвую тэму: на жоўты пясок пляжа, за якім віднелася зялёная пальма, набягала сіняя хвалька. Ігнат ніколі не бачыў авіяканвертаў з малюнкамі, але ўсхвалявала яго іншае: адкуль ён мог апынуцца ў кішэні?

Ігнат разарваў канверт, і на далонь ляглі дзве соценныя паперкі і таропка напісаная запіска: «Толькі паспрабуй вярнуцца з гэтымі грашыма на мае вочы. Адкручу галаву, нібы дурному пеўню. Думаю, на першы час табе хопіць, каб наняць дзесьці пакойчык і пражыць да першай зарплаты. Жадаю ўдачы. Дзяніс».

Раздзел адзінаццаты

Льды саступалі дарогу каравану. Спачатку неахвотна, злосна скуголячы за бартамі, яны праз нейкі час сталі падатлівымі, мяккімі, бы вата.

На пяты ці шосты дзень караблі выйшлі на чыстую ваду.

Здавалася, што караблі, як і людзі, уздыхнулі з палёгкай, весялей пабеглі на захад, дзе іх ужо даўно чакалі вялікія і шумныя гарады. Пажвавелі матросы, палагаднела начальства. Ужо не так часта разносіліся на суднах званы аварыйных трывог, якія прымушалі сціскацца сэрца ад невядомасці. Хутка павінны былі адмяніць лядовыя вахты.

Супярэчлівыя пачуцці агарнулі Забалотнага. Ён быў задаволены, што «Хуткі» лёг нарэшце на курс, а не трымаецца за ледаколамі, як дзіця за матчыну спадніцу, хвалявала і недалёкая сустрэча з паўзабытымі, але дарагімі сэрцу мясцінамі, дзе прыкіпела да яго вайна і дзе ён некалі сустрэў Алену.

Ахрэм стараўся і ніяк не мог уявіць сабе дом, у якім жыве Алена. «Дом пяць, кватэра сорак чатыры»,— паўтараў ён, але ўсё роўна перад вачыма ўсплывала маленькая нязграбная хатка з вялікім валуном каля ўвахода, дзе некалі яму далі пакойчык. Бадай, вось толькі гэтае неадступнае відовішча і звязвала зараз Ахрэма з мінулым. Ды яшчэ мора, якое, бы стомлены чалавек, дыхала туманам.

«А мора паўсюль аднолькавае…» — успомніліся яму словы з пісьма.

Не, для Ахрэма мора было розным. I калі ўзыходзіла ці заходзіла над ім сонца ці проста адпачывала над вадой, яму верзлася, што ён бачыць чырвоную кроў, як тады, на прастрэленых грудзях Міколы-музыканта.

«А чым мяне цяпер сустрэне тое мора і той бераг?» — падумаў Ахрэм.

У калідоры хтосьці загрукатаў ботамі. Ахрэм выглянуў з каюты. На яго ледзь не наляцеў Максім.

— Не спіш, Піліпыч? Хадзем у заапарк. Білетаў купляць не трэба.

— У які заапарк? — думаючы, што Хвалей зноў іранізуе, недаверліва спытаў Ахрэм.

Хвалей на імгненне запыніўся, потым махнуў рукой і, бы нейкая ракета, узляцеў на трап. Забалотны няўцямна паглядзеў яму ўслед і таксама падаўся на палубу. Там ужо сабралася багата матросаў.

— Што за матроскі кірмаш? — праціскаючыся праз натоўп, спытаў Ахрэм.

— Ды вось, вясёлая сямейка…

Непадалёку на невялікай ільдзіне цікавалі за выратавальнікам белая мядзведзіца і медзведзянё. Маці стаяла нерухома, а затое малое ўвесь час спрабавала адбегчы некуды ўбок, падскоквала, бы неразумны шчанюк, відаць, хацела выказаць сваю радасць. Навокал ружавела вада, на гарызонце плыло сіняё воблака льдоў, і гэтыя жывыя істоты, якія нібы вынырнулі з акіянскай пустэчы, сагравалі сэрцы.

Ільдзіна паступова аддалялася ад судна, нібы таяла ў вадзе. I вочы хлопцаў быццам гаслі, напаўняліся салодкім сумам, які заўсёды ахоплівае на вакзале, калі ад перона адыходзіць поезд з блізкім табе чалавекам.

Матросы моўчкі праводзілі льдзіну з яе незвычайнымі пасажырамі, потым разам загаманілі. Падзівіліся, адкуль так блізка ад берага апынулася мядзведзіца з медзведзянём.

— Знайшлі праблему,— спыніў хлопцаў Хвалей.— Мяне іншае зацікавіла. Вось адкажы мнё,— ён паказаў пальцам на невысокага матроса, які выбег на палубу распранутым і, пэўна, таму кідаўся ў вочы,— чаму гэта мядзведзіца адзінокая? Бач, як ёй цяжка ўпраўляцца з малым? Трэба карміць і пільнаваць. Адчуваеш адказнасць?

— Няўжо ж не,— агрызнуўся матрос.— Пэўна, мядзведзя нехта забіў.

— Глупства гаворыш. Няма ў мядзведзяў у Арктыцы ворагаў. Хутчэй гэтыя белыя драпежнікі перанялі чалавечыя звычкі. Я так мяркую: змайстраваў гэты паўночны злыдзень дзіця і адразу даў дзёру да другой…

Хлопцы зарагаталі, хоць за рэйс і прывыклі ўжо да Максімавых жартаў.

«Цяжка вось без такіх, як Максім, у далёкай дарозе, у акіяне,— падумаў Забалотны.— Цяжка і сумна… Яны нібы бальзам да раны».

— Выскаляйцеся, галубкі, я пачакаю,— падахвоціў Максім.— Толькі на гэты раз можаце мне паверыць на слова. Маю вялікі асабісты вопыт. Мой бацька яшчэ толькі нядаўна кінуў плаціць на мяне аліменты. Ганарысты быў чалавек. I незвычайны. Гэта ж трэба: на ферме даільныя апараты ўстанаўліваў, а ў хаце нават цвіка не мог забіць. Вядома ж, куды да яго маці. Тая ў паляводчай брыгадзе спіну гнула…— Максім унурыў галаву, і ў яго перасмыкнуўся твар.— Відны быў мужык. Пад гальштукам… А да белага мядзведзя яму далёка, бо гэты чорт да ўсяго і аліментаў не заплоціць…

Забалотны падышоў да Хвалея.

— У цябе… праўда… бацька? — падбіраючы словы, каб незнарок не пакрыўдзіць хлопца, спытаў ён.

Максім зірнуў спадылба, і ў ягоных вачах не было ранішняй іроніі: толькі бясконцая журба.

— Ці ж гэтым жартуюць? — глуха азваўся ён і моўчкі падаўся на ніжнюю палубу.

Калі караван выйшаў на чыстую ваду, Забалотны злавіў сябе на думцы, што яму ўжо хочацца, каб гэты пераход працягваўся бясконца. Тады, калі «Хуткі», жалобна скрыгочучы корпусам, прабіваўся праз шчыльныя льды, яму здавалася, што ў гэтую белую пастку яны трапілі надоўга, і таму, як і кожнаму чалавеку, якому пагражае небяспека, Ахрэму карцела як мага хутчэй пазбавіцца ад яе. Цяпер жа, калі шчасліва размінуўся з рызыкай, Ахрэма палохала тая імклівасць, з якой «Хуткі» ішоў на захад.

Добра павандраваўшы па свеце, Забалотны разумеў, што яго сустрэне не той знаёмы прычал, да якога некалі даверліва туліліся азяблыя рыбалоўныя траўлеры. Даўно, відаць, знеслі маленькую скасабочаную хатку, дзе яны жылі з Аленай. Ад думкі, што той прыкіпелы да сэрца горад, адкуль пад бамбёжкай яны з Міколам-музыкантам выходзілі на катэры ў мора штурмаваць апошні безыменны астравок, што горад, у якім людзі, паспытаўшы ўдосталь пакуты і болю, як малыя дзеці, радаваліся кожнаму новаму саджанцу, кожнаму ўцалеламу бараку, стаў падобны на сотні іншых гарадоў, якіх не кранула вайна, шчымела сэрца. Ахрэму здавалася, што горад ягонага юнацтва здрадзіў яму, як некалі здрадзіла і Алена.

Але ж да Мурманска было яшчэ няблізка. Наперадзе чакаў порт Дзвінск — арктычныя вароты на захад і ўсход,— і Ахрэм вырашыў, пакуль ёсць вольны час, даведацца пра лядовую абстаноўку на маршруце.

Максім, падклаўшы пад галаву рукі, ляжаў на засланым ложку. Ён не паднімаў накрыўку ілюмінатара; у каюце было змрочна. Максімаў твар, здавалася, яшчэ больш схуднеў, нібы выцягнуўся, толькі чарнелі вусікі.

— Засумаваў? — спытаў Ахрэм.

— Ды вось ляжу і разважаю,— паварухнуўся Максім.— Чаму няроўна дзеліць бог? Ты толькі падумай, Піліпыч,— у ягоным голасе чуліся даверлівыя ноткі,— быў у мяне некалі сябрук, а мо і не сябрук — проста знаёмы. У вёсны, сам ведаеш, і хочаш абмінуць чалавека, ды не можаш. Хлопца таго Лёхам звалі. Ужо да чаго даходзіў: людзі ў поле, а ён да іх у хату. Але, як кажуць, не злавілі, дык не злодзей. А бацька ягоны быў чалавек. Аграномам у калгасе працаваў. Кожны каласок, кожнае зярнятка лічыў за жывую істоту. Неяк вяртаўся я ў вёску, якраз цераз поле. Гляджу, стаіць сярод жыта аграном у сваіх вялікіх акулярах і нешта гундосіць. Падышоў я бліжэй і чую, як ён з гэтым самым жытам размаўляе: «Ну што, мае сардэчныя, чакаеце дожджыку? От мае гаротныя, от мае пасохлыя… Ці не напаіў бы вас, каб я мог? Пачакайце шчэ трошкі. Будзе вам цёпленькі дожджык. Удосталь нап'яцеся». А на небе ніводнага воблачка, быццам нехта расцягнуў блакітную прасціну. Тады я ціхенька адбег убок і, калі аграном мяне ўжо не мог пачуць, рагатаў да слёз: гэта ж трэба з глузду з’ехаць, каб з полем, як з каханай, размаўляць. А цяпер на мой розум, — уздыхнуў Максім,— дык перад такім чалавекам на калені трэба падаць, бы перад іконай. Таму што сэрца ў яго шчодрае. А Лёха не разумеў яго, саромеўся. Можа, ад гэтага свайго дурнога сораму і не патой сцежцы пайшоў. Пісалі мне, што асудзілі яго. Вось які кіслы вінаград. Але ж я пра сябе. Горка, што вось у Лёхі, гэтага злодзея і прахіндзея, такі добры бацька, а ў мяне...— Мавсім устаў з локця, балюча прыкусіў губу.— Можа, я і пайшоў на флот, каб потым з гэтым аграномам на роўных пагаварыць. Можа, таму і добрае слова патрэбна, бо многа навокал чэрствасці...

Пра чалавечую чэрствасць Максім, відаць, загаварыў нездзарма, і Забалотнага ахапіла жаданне расказаць, чаму вяртаецца ў Мурманск, пра сваё жыццё, але той раптам ляпнуў сябе далоняй па лобе.

— Во! Тры халеры дзве чумы: ледзь не забыў. Табе радыёграма з Вялікай зямлі. Няўжо не ікалася?

Хвалей дастаў з шафы радыёграму. Але ж не аддаў, падняў яе над галавой.

— Танцуй, Піліпыч!..

Адчуваючы, як дрыжаць рукі Забалотны разгарнуў складзены напалам бланк, у адно імгненне прабег па ім вачыма: «Тэлеграму атрымала чакаю Алена».

Мабыць, Ахрэм меў дурнаваты выгляд, бо Максім упікнуў:

— Зыркаеш ты, Піліпыч, як вясковая баба ў метро…

— I ты, калі з маё пражывеш, будзеш не толькі па баках зыркаць, але і часам аглядвацца назад, дабрадушна адгукнуўся Ахрэм.— Ну і жыццё, ёлкі-палкі! То шторм, то зацішша…

Раздзел дванаццаты

Алена Канстанцінаўна пакутавала: нешта ў іх з дачкой зноў разладзілася. Вольга не грубіяніла, як было яшчэ нядаўна, але Алена Канстанцінаўна адчувала, што дачка нешта тоіць ад яе, што нешта яе турбуе. Вольга амаль перастала хадзіць на рэпетыцыі. Вечарам зачынялася ў спальні і не выходзіла аж да самай раніцы, калі ўжо трэба было ісці на работу. Алена Канстанцінаўна неяк запыталася ў яе, што здарылася, але Вольга прамаўчала. Толькі калі ўжо ўваходзіла ў свой пакой, азірнулася на парозе: «Кніжку цікавую ў сяброўкі ўзяла. Вось і чытаю».

Не паверыўшы ў гэтую адгаворку, Алена Канстанцінаўна ўжо мелася запытаць, чаму не прыходзіць Ігнат, але ўбачыла нязвыклую стомленасць у Вользіных вачах і прамаўчала.

Турбаваў і хваравіты неспакой дачкі. Раней, калі яны былі ў кватэры ўдзвюх, Вольга, калі хто званіў, ніколі першая не адчыняла дзверы. Чакала, пакуль за яе гэта зробіць Алена Канстанцінаўна, а цяпер, як толькі чула званок, стрымгалоў ляцела ў калідор. Вось тады Алена Канстанцінаўна і зразумела: нешта ў іх з Ігнатам здарылася.

Востра раніла і тое — хоць Алена Канстанцінаўна адганяла гэтыя думкі,— што Вольга магла ўжо нарабіць глупства, за якое потым трэба будзе расплочвацца. Яна ўспомніла Ігнатаў твар, ягоныя вялікія вочы з пушыстымі доўгімі вейкамі, па-хлапчукоўску задуменную сарамлівую ўсмешку, але цяпер Ігнат здаваўся няшчырымі і небяспечным.

Падышоўшы да акна, Алена Канстанцінаўна паглядзела на вуліцу. Там панавала густая смалістая цемра. Недарэчна ўспомніла: калі вярталася з атэлье дадому, над шэрым, як у дождж, горадам вісела маўклівае фіялетавае неба, а вось мінула якіх паўгадзіны — і быццам нехта нябачны і злосны пафарбаваў дамы ў чорны колер. У горад патроху, але настойліва і жорстка вярталася палярная ноч.

Яна баялася гэтай ліпучай цемры, якая нібы ахутвала ўсю яе істоту. Алене Канстанцінаўне тады здавалася, што яе накрылі званом і нейкі маленькі гномік, пра якіх яна чытала ў казках, б’е па ім «бом-бом…», абуджаючы ўспаміны.

Адчуванне адзіноты прыпшло да Алены Канстанцінаўны не ўчора і не сёння, а многа гадоў таму назад. Можа, пасля таго вечара, калі нейкі мічман прынёс ад Валянціна білет у клуб маракоў. Тады яна спачатку спалохалася, бо ёй здавалася няшчырым у адносінах да Ахрэма, які дзесьці марнаваўся ў моры, ісці адной на вечар. Але яна ўспомніла, як цудоўна спявае Валянцін, ягоную галантную ўважлівасць і прымусіла сябе паверыць, што Валянцін проста добры мужаў сябар, і таму не будзе нічога заганнага, калі яна прыме прапанову.

У клубе было ажыўлена і весела, і Алена Канстанцінаўна трохі разгубілася.

Нечакана нехта закрыў ёй далонямі вочы. Алена Канстанцінаўна пачула за спіной прыглушаны смех. Яна здагадалася, што гэта Валянцін, але чамусьці не пакрыўдзілася на яго. Стаяла, бы нежывая, нерухомая.

— А я, грэшным чынам, ужо думаў, што вы не прыйдзеце.— Валянцін зазірнуў ёй у вочы, і Алена Канстанцінаўна сумелася пад гэтым уважлівым, крыху патрабавальным позіркам.

Яна ўжо мелася нешта сказаць у сваё апраўданне, але Валянцін узяў яе пад руку і павёў па лесвіцы наверх. Яны прайшлі па калідоры і трапілі ў невялікую залу, застаўленую столікамі. За імі шугала, як полымя, весялосць.

Валянцін пасадзіў яе за столік, і па тым, што на ім ужо стаяла вячэра, Алена Канстанцінаўна здагадалася, што столік ён заказаў раней. Спачатку гэта яе насцярожыла, а потым стала хораша, што Валянцін аказаўся такім клапатлівым: Ахрэм, нечага падумала яна, ніколі не дадумаўся б да такога. Яна адчула лёгкае, амаль непрыкметнае расчараванне, што муж у яе такі няўважлівы.

— А дзе ж цяпер Ахрэм? — быццам незнарок, спытаў Валянцін.

— Зноў у моры,— адказала Алена Канстанцінаўна.— Другі ўжо месяц. Ну а дзе дакладна, дык і не ведаю. Мой муж,— і яна сама не чакала, што пра гэта загаворыць.— больш пра заробак думае, чым пра мяне...

Валянцін быў прыгожы. Аднак гэтая прыгажосць была не мужчынская, а нейкая хлапчукоўская. Хударлявы, з тонкімі рысамі твар, на якім, бы два карычневыя вугалькі, гарэлі глыбокія вочы, ледзь прыпухлыя вусны, прамы, як высечаны, нос — усе гэтыя знешнія прыкметы выяўлялі ў ім характар няроуны, імпульсіўны. Ён, мабыць, быў з тых людзей, якіх не могуць спыніць ніякія перашкоды, калі яны нешта ўзялі ў галаву. Гэтае адкрыццё нечакана напалохала Алену Канстанцінаўну.

Заўважыўшы. што Алена Канстанцінаўна вагаецца, Валянцін мякка датыкнуўся да яе рукі. Гэты дотык — можа, насмешлівы, а мо асуджальны — быццам працінаў яе наскрозь. Алена Канстанцінаўна таропка адняла руку. Валянцін паглядзеў на яе стомлена, няўцямна, але зноў-такі цічога не сказаў. Нешта падобнае на запозненае раскаянне кранула Алену Канстанцінаўну. Яна падумала, што дарэмна крыўдзіць Валянціна, які, відаць, нешчаслівы.

Яна ўзяла чарку, паглядзела проста Валянціну ў мш. Алена Канстанцінаўна адчувала, што робіць шшіа непапраўнае. але ж галасы, бязладная веся-лоеш. шсая накааала ў зале. нібы ахутвалі ўсю яе іпвітмзші тужанам.

— Хай будзе ўдалым промысел,— сказаў Валянцін.— Ну і каб муж хутчэй вярнуўся дадому.— Ён узяў з вазы яблык, разразаючы, усміхнуўся.— А мо, Алена, і не трэба, каб ён хутчэй вяртаўся? Падганю калі-небудзь карэту і, як цыган, украду вас. А там чыстае поле, зоркі, касцёр... I такая цішыня, што кожнае слова можна пачуць здалёку. Яно бязгучнае, гэта слова, як само каханне...— Валянцін раптам пакрывіў свае ледзь прыпухлыя вусны.— Во дзівак! Усё гэта выдумкі. Жыццё больш празаічнае. Але бываюць такія ўсплёскі, што хочацца шалець ад радасці. Вы, Алена, у мастацкім музеі былі?

— Не, пакуль што не была,— ёй у гэтым было сорамна прызнацца.

— Аднойчы я на выстаўцы ўбачыў партрэт невядомай. На жаль, не запомніў прозвішча мастака. Калі стаяў ад партрэта непадалёку, дык нічога асаблівага не заўважыў: жанчына як жанчына. А вось адышоўся ў канец залы, паглядзеў на гэты самы партрэт і знямеў ад нечаканасці. Проста на мяне пазірала, бы жывая, гэтая незнаёмка. Нешта летуценнае, няўлоўнае, незразумелае ўбачыў я ў яе трохі самотным позірку. Здавалася, што яна зараз сыдзе на падлогу, зробіць рэверанс і загаворыць…—Валянцін нечакана змоўк, палез у кішэню.— Дазвольце, Алена, закурыць. Не думаў, што расхвалюе мяне гэты ўспамін…

Алена Канстанцінаўна ў знак згоды кіўнула галавой і ў душы пашкадавала, што Валянціну так не да часу захацелася курыць. Ёй стала да слёз шкада сябе, бо яе жыццё было абмежавана маленькім пакойчыкам і работай ды яшчэ нялёгкім чаканнем з доўгай-доўгай пуціны Ахрэма.

Унізе зноў зайграла музыка, прыглушаная, ледзь чутная.

— Дык што я хацеў вам сказаць? — парушыў маўчанне Валянцін.— Што я павінен сказаць? Толькі цур: на маю шчырасць не крыўдзіцца…

— Ну, калі нічога такога…

— Адзін класік некалі сказаў, што вялікае бачыцца на адлегласці,— зноў загаварыў Валянцін.— Вы помніце, як мы з вамі пазнаёміліся?

— Няўжо ж,— ціха адгукнулася Алена Канстанцінаўна. Яна ўспомніла, як разам з Ахрэмам слухала песню, якую Валянцін прысвяціў ёй, і захацелася зноў пачуць ягоны голас.— Цудоўны атрымаўся вечар. Мне даўно не было так хораша, як тады…

— Прызнацца, дык трохі боязна зараз,— паглядзеў на Алену Канстанцінаўну Валянцін.— Але памірае чалавек толькі аднойчы. У мяне было такое адчуванне, як тады перад партрэтам. Пайшлі вы з Ахрэмам дадому, а мне быццам цемра захінула вочы. Круціла, катавала душу: не ўбачу зноў вас, і жыццё губляе сэнс. Як насланнё. Ды і не гатовы я быў да таго, што мяне так можа скруціць бязлітаснае глупства. Разумею, што здраджваю Ахрэму. Засела штосьці балючае ў грудзях, а адступіцца не магу. Ці ж я вінаваты, што ўсё так атрымалася? — Валянцін, бы спустошаны прызнаннем, апусціў галаву.— Даруйце…

Усё адбылося так нечакана, што Алена Канстанцінаўна быццам знямела. Яна ніколі раней не лічыла сябе занадта прыгожай ці занадта разумнай, каб узбуджаць вялікія пачуцці. I вось гэты не падобны на іншых мужчына, які, пэўна, створаны для шчасця, прызнаецца ёй у каханні. Яна не магла ўявіць сабе, што нешта падобнае можа з ёй здарыцца. Гэта было зусім не тое, як некалі прапанаваў руку і сэрца Ахрэм: «Мне флот пакойчык выдзеліў…» Дык божа ж мой: ці ж справа ў гэтым уласным пакойчыку, дзе не госцем, а гаспадаром пасялілася тужлівая адзінота? Што яна бачыла шчаслівага ў сваім жыцці? Толькі тыя кароткія, як бліскавіца, імгненні, калі адчыняліся дзверы і ў хату ўваходзіў Ахрэм. Дык колькі тых імгненняў было? Няўжо ён не разумеў яе вялікую крыўду, калі і на беразе, у тыя лічаныя хвіліны радасці, бег на свой траўлер?

Ёй чамусьці захацелася выяўляць Ахрэмавы недахопы. Але раптам у цьмяным святле залы быццам усплыў стомлены мужаў твар, ягоная трохі вінаватая ўсмешка, пачуўся прастуджаны голас: «Ну вось я і дома, старая…» — і Алене Канстанцінаўне стала сорамна за свае думкі.

— Пагаварылі трохі, пасядзелі, дык і час дадому,— устаючы з крэсла, сказала яна.

— Тады дазвольце праводзіць,— папрасіў Валянцін.— Мне тут аднаму таксама млосна.

— Не трэба,— вырашыўшы быць непрыступнай, адказала Алена Канстанцінаўна.— Дарога дахаты недалёкая.

Валянцін пакорліва зноў сеў за столік. На ягоным хударлявым твары адбіліся цені.

— Хачу, каб усе жанчыны былі падобнымі на вас, Алена. Тады, мабыць, і мы будзем шчаслівейшымі…

«Будзем шчаслівейшымі…» — горка ўздыхнула Алена Канстанцінаўна. Яна ўключыла таршэр, і зеленаватае святло напоўніла пакой. Мілагучны стук гадзінніка на сцяне насцярожыў. Верзлася, што ў кватэры ёсць яшчэ хоць і нежывая, але разумная істота.

Алена Канстанцінаўна, нібы гэта было толькі ўчора, яскрава ўспомніла, як вярнулася тады з клуба, як блыталіся ў галаве думкі і аднекуль здалёку даносіўся голас Валянціна. Нібы клікаў у невядомае, скардзіўся на няўтульнае жыццё, і хацелася апрануць паліто, выбегчы на вуліцу, каб зноў акунуцца ў тую весялосць і тое яркае святло, дзе яна пакінула Валянціна.

«Дык што ж гэта такое? — роспачна вырвалася тады з яе грудзей.— Калі ўжо нарэшце вернецца Ахрэм? Ну, калі ласка, не бадзяйся доўга!..».

На наступны дзень — хоць Алена Канстанцінаўна раней гэтага ніколі не рабіла — яна зайшла ў дыспетчарскую порта даведацца, калі вернецца з промыслу нуль сто дваццаты, на якім апошнім часам лавіў рыбу Ахрэм. Дзяўчына-дыспетчар вельмі доўга шукала патрэбную картку, знайшоўшы, прыязна і па-змоўніцку ўсміхнулася:

— Хутка ўжо. Праз месяц. А вы, мабыць, нядаўна выйшлі замуж?

— Так, нядаўна,— абыякава адгукнулася Алена Канстанцінаўна, а калі выйшла з дыспетчарскай, сказала ўголас: «Знайшла, дурніца, хутка…».

Дадому яна вярталася па дарозе, якая ішла ўздоўж берага мора. Над ім клубіўся цёплы туман, і здавалася, што паміж сопак плывуць кучаравыя воблакі. Яна думала пра гэтае загадкавае мора, быццам пра жывога кепскага чалавека, які абрабаваў яе, прымусіў чакаць і пакутаваць.

Незаўважна Алена Канстанцінаўна дайшла да сваёй хаты. Адчыніўшы дзверы, яна ўжо мелася ўвайсці ў калідор, як пачула за спіной парыпванне снегу і здзівілася: хто гэта мог быць, бо хата стаяла наводшыбе. Павярнуўшыся, Алена Канстанцінаўна аж уздрыганула ад нечаканасці: да яе бег Валянцін. У скураным паліто, якія ўжо на самым канцы вайны завозілі амерыканскія матросы, ён быццам вынырнуў са снежнай халоднай ночы. I хоць колькі часу таму назад яна жадала гэтай сустрэчы, цяпер яе абразіла Валянцінава настойлівасць. Ёй карцела, бы вавёрцы, схавацца ў сваім пакойчыку.

— Ледзь вас не правароніў,— замест таго каб павітацца, выгукнуў Валянцін.

Алена Канстанцінаўна прамаўчала, ліхаманкава шукала выйсце з гэтага небяспечнага становішча. Валянцін прыйшоў знянацку, і яна разгубілася.

— А я да вас прасіць прабачэння за наіўную шчырасць,— сказаў ён.— I для мяне тое здарылася непрадбачана. Вясёленькая справа… Так што не крыўдуйце на мяне. Але ж сэрцу не забароніш…

Валянцін гаварыў усё цішэй і цішэй, і ягоны голас зачароўваў, нібы гіпнатызаваў Алену Канстанцінаўну. Вакол стаяла крохкая цішыня, і гэтая сустрэча здавалася нерэальнай, як выдуманая. Яна ўжо амаль не чула, пра што гаворыць ёй Валянцін. Толькі адчувала востры неспакой. Яна баялася, што зараз Валянцін напросіцца ў госці, а ў яе не хопіць рашучасці адмовіць яму. Але Валянцін стаяў нерухома, толькі нецярпліва гарэлі глыбокія вочы.

— Дык я ўжо і забыла,— каб не маўчаць, бо гэтае зацятае маўчанне палохала яе больш, чым усялякія словы, сказала Алена Канстанцінаўна.

— Вось як…— Валянцін запыніўся на паўслове. Потым загаварыў амаль раўнадушна.— Тады, значыцца, згода. А паколькі я вінаваты, дазвольце запрасіць у тэатр. Паказваюць «Гібель эскадры». Не бачылі?

Алена Канстанцінаўна адмоўна пакруціла галавой. Ёй зноў стала няёмка, што апошні раз яна хадзіла ў тэатр, калі яшчэ вучылася ў школе.

— Тады ў шэсць гадзін,— узрадаваўся Валянцін.

— Нават і не ведаю…

«Божа, навошта я тады пайшла ў тэатр? — жахнулася цяпер Алена Канстанцінаўна.— А што я тады разумела? Ды і Валянцін, пэўна, не выдумваў, калі гаварыў пра сваё пачуццё. А ўсё аказалася такім нікчэмным: і голас, і вочы, усё-ўсё…»

Яна адарвалася ад сваіх думак толькі тады, калі пачула, як у калідоры бразнулі дзверы. 3 работы вярнулася Вольга. Алена Канстанцінаўна падбегла да люстэрка, паправіла прычоску. Размова з дачкой чакалася нялёгкая. Яшчэ раніцай, калі Алена Канстанцінаўна адбіла тэлеграму Ахрэму, яна спалохалася: цяпер не вернеш.

Калі Вольга ўвайшла ў залу, Алена Канстанцінаўна зноў сядзрла на тахце, гартала часопіс. Зрабіўшы выгляд, што яна не чула, калі прыйшла дачка, адклала ўбок часопіс, запытальна ўзняла на дачку вочы.

— А я ненадоўга,— папярэдзіла Вольга.— Толькі пераапрануся. Вячэраць ужо буду потым.

Яна прайшла ў спальню, а калі праз нейкі час вярнулася, была ўжо ў бэзавым касцюме, у якім некалі ішла на канцэрт, і гэта нечакана скіравала думкі Алены Канстанцінаўны да Ігната.

Тады ў холе клуба маракоў яна не памылілася, калі вырашыла, што дзесьці ўжо бачыла Ігната. Гэта адбылося ў мэблевым магазіне. Яна прыйшла, каб паглядзець, ці ёсць у продажы кухонныя столікі. Якраз давалі гарнітуры. Народу ў магазіне было багата, але амаль адны жанчыны. I, мабыць, таму яна адразу вылучыла з натоўпу высокага хлопца. Той рабіў захады да маладзенькай прадаўшчыцы. Потым ужо Алена Канстанцінаўна здагадалася, што гэта было не звычайнае заляцанне, а чыста дзелавы інтарэс, бо ўбачыла, як без чаргі гэтаму высокаму хлопцу выпісалі чэк. Тады яна не абурылася і ні пра што не падумала, аднак ёй цяпер стала ніякавата ад гэтага мімалётнага ўспаміну: каму Ігнат мог купляць мэблю? Мо жонцы?

Яна падышла да Вольгі, якая стаяла каля люстэрка ўжо ў белай вязанай шапачцы і ў паліто. Твар у дачкі быў засяроджаны, як скамянелы.

— Ну, я пайшла,— сказала Вольга.— Не хвалюйся, доўга не затрымаюся.

— Пачакай хвіліначку,—вырвалася ў Алены Канстанцінаўны,— прысядзем.

Вольга моўчкі вярнулася ў залу, села ў крэсла, па-жаночаму сашчапіўшы рукі.

— А пра што пойдзе гамонка? Калі пра Ігната, дык нічога новага няма.

— Не ведаю, як табе лепей растлумачыць, але хутка павінен вярнуцца Ахрэм…

— Што? — у Вольгі сталі круглымі вочы.— I ты яго прымеш? Чалавека, праз якога і ты, і я пакутавалі? Ты разумееш, пра што гаворыш?

— Мо ён і не такі ўжо вінаваты? — ледзь не ўсхліпнула Алена Канстанцінаўна.

— А хто вінаваты? Можа, скажаш, я, што засталася без бацькі? Што нейкі таўстун Пашка мог тыцкаць мне ў вочы?

«Вось яна, расплата за колішнюю бяздумнасць, а потым за хлусню, шчырае жаданне абараніць і сябе, і дачку,— з пякучай горыччу падумала Алена Канстанцінаўна.— Але ж нічога ў жыцці не праходзіць бясследна. Чаму я тады гэтага не разумела? Думала, на ўсё можна забыцца, раз абарвалася апошняя нітачка, што яшчэ звязвала з Валянцінам…»

Усё, што набалела, накіпела на сэрцы — і адчай, і надзея, крыўда на сябе і на людзей, на іхнюю чэрствасць і разам з тым жаданне хоць на схіле гадоў неяк выправіць жыццё,— вылілася ў сутаргавы надрыўны плач.

Яна трохі сцішылася, але, калі Вольга абняла яе, паклала на плячо галаву, Алена Канстанцінаўна раптам заплакала яшчэ больш горка і няўтрымна.

— Ну супакойся, матулечка. Усё будзе добра. Не трэба…— Вольга ціхенька гладзіла яе плечы і гаварыла нязвыкла мякка, зусім як у дзяцінстве, калі смешна выцягвала вусны-банцікі.— Думаеш, мне зараз салодка? Вось Ігната выключылі з мараходкі. Не ведаю, што і рабіць…

Гэтае нечаканае балючае прызнанне неяк зблізіла іх. Абняўшыся, яны сядзелі на тахце кожная са сваім горам, са сваімі клопатамі і перажываннямі, быццам не маці і дачка, а дзве даўнія сяброўкі, якія наспыталі шмат гаротнага ў жыцці і маглі, не баючыся плётак, даверыцца адна адной.

Вольга адхінулася ад маці, і Алена Канстанцінаўна ўбачыла на яе вялікіх шэрых вачах горкія слёзы. Маленькія і бліскучыя, як расінкі.

— 3 Ігнатам у цябе сур’ёзна? — трывожна спытала Алена Канстанцінаўна.

— Вельмі, мама, сур’ёзна…

Ігнату пашанцавала. Пасля некалькіх няўдалых спроб знайсці кватэру ён неяк трапіў на ціхую непрыкметную вулачку з дужа не марской назвай — Чунная. На гэтай вулачцы, атуленай з аднаго боку выцвілым будынкам таварыства сляпых, а з другога — вострымі рэбрамі скалы, дамоў стаяла няшмат.

Прайшоўшы вулачкай з канца ў канец, Ігнат у нерашучасці спыніўся каля брамкі, на якой значыўся нумар «11». У глыбіні двара стаяла даўно ўжо не фарбаваная хатка.

Брамка была не зачынена. Па вузкай сцежцы Ігнат дайшоў да ганка. Пашукаў на дзвярах званок. Не знайшоў і пасміхнуўся: як хутка яго сапсаваў вялікі горад.

Нарэшце за дзвярыма пачуўся ледзь чутны шоргат, потым загрукатала: пэўна, нехта зачапіў вядро. Гаспадар аказаўся невялічкага росту дзядком, з сівымі валасамі і вострай казлінай бародкай. На ягоных плячах, як на вешалцы, вісела доўгае старое паліто з пушыстым каўняром, на нагах — валёнкі.

— Да мяне?— падазрона спытаў дзядок.

— Да добрых людзей,— нявесела пажартаваў Ігнат.

Прабурчаўшы нешта незразумелае, даядок усё ж такі запрасіў у хату.

— Чым магу служыць?

— Шукаю, дзе можна на нейкі час прытуліцца. У цэнтры цяжка ўладкавацца на кватэру. Ды я і не вельмі туды імкнуся. А ў вас добра: такая ціхая вулачка. Вось і зайшоў наўдачу: мо і пашанцуе.

— Ціхая, гаворыш? — дзядок нібы не пачуў апошніх слоў.— Будзе яна табе ціхая, калі суседскі хлопец з мора вернецца. Во вахлак!.. У мінулы раз глядзі што адмачыў: выпацкаў мне брамку дзёгцем. Як дзяўчыне нейкай…— Ён раптам склаў сухенькія кулачкі.— Ты наконт бойкі мацак? Калі што, зможаш абараніць ветэрана флоту?

— Не ведаю, бо не спрабаваў,— паціснуў плячыма Ігнат.

— А дакуменцік у цябе які-небудзь ёсць?

— Куды ж чалавеку без паперкі? — Ігнат неахвотна падаў дакумент.

3 дзедавага твару адразу апаў дурнаваты выгляд. Ён уважліва перагарнуў старонкі, вярнуў пашпарт.

— Значыцца, Ігнат Сяргеевіч Соблік. Ясна. Ёсць. Дваццаці гадоў. Халасты. Працуем у тралавым порце. А кім, калі не сакрэт?

— Грузчыкам,— выціснуў з сябе Ігнат.

— Так. I гэта ясна. Амаль калегі. Будзем знаёмы. Былы сігнальшчык гандлёвага флоту Цыбатуха, а па бацьку проста Захаравіч. Вось на старасці гадоў кінуў якар у апошняй бухце.

У пакоі, куды яны ўвайшлі, стаяў круглы стол, вакол яго некалькі крэслаў; да сцен прыткнуліся старамодны дубовы сервант і тахта.

— Не зыркай на чужое,— засмяяўся дзядок,— гэта мая персанальная каюта. Раней у ёй дачка з мужам жыла. Дык перавялі яго ў Піцер. Далі двухпакаёўку. Угаворвалі мяне прадаць гэтую хаціну і ехаць да іх. Дудкі!.. Мужык ейны дужа інтэлігентны. Печку распаліць так і не навучыўся, а пра тое, каб накалоць дроў, нават і не чуў. Сухапутны салапет, хоць і інжынер. I што мая Клаўка знайшла ў ім, далібог, не вазьму ў галаву…

Праз некалькі дзён Ігнат купіў пасцельныя рэчы, развітаўся з хлопцамі з інтэрната і пераехаў на Чунную.

Захаравіч аказаўся надзіва негаваркім чалавекам. Працаваў ён вартаўніком на кансервавым камбінаце: тры дні сядзеў дома, тры дні дзяжурыў. Аднойчы, вярнуўшыся з работы, не вытрымаў, спытаў:

— Ты што гэта, хлопча, пасля змены дома сядзіш? Мо дзяўчыны няма, ці як?

— Была дзяўчына, а вось цяпер, выходзіць і няма…

Ігнат бяздумна гартаў старонкі падручніка, і ў яго было такое адчуванне, нібы яго пасадзілі ў падвал, куды не далятае ніводнага гуку. Захаравіч пайшоў на дзяжурства, і застылая цішыня закалыхвала.

Успомніўшы, што гаспадар пакінуў бляшанку кансерваў, Ігнат падаўся на кухню. Раптам яму здалося, што нехта стукае ў дзверы. «Вярзецца ад адзіноты,— падумаў Ігнат.— Колькі часу жыву, а ніхто не заходзіў».

Злуючыся на сваю прымхлівасць, адчыніў дзверы. У кухню ўварваліся белыя марозныя клубы.

— Хто там? — спытаў Ігнат.

Цемра маўчала. I раптам з марознага туману выплыў Вользін твар.

— Вольга?..

— Вось я і сама знайшла цябе, Ігнатка. Сама…

У Вольгі ліхаманкава затрэсліся плечы. Усхліпнуўшы, яна кінулася да Ігната. Ён адчуў на шыі яе халодныя рукі, на шчацэ — слёзы.

Ігнат абняў Вольгу за плечы, пачуў духмяны пах яе валасоў, і яму здалося, што ён стаіць на хісткай палубе.

Вольга не супраціўлялася пацалункам, толькі ўсхліпвала ці то ад болю, ці то ад пяшчоты. Раптам яна ўперлася ў Ігнатавы грудзі, узняла заплаканыя вочы.

— Я не веру, Ігнатка. Чуеш, не веру…

— I не вер. Прашу, не вер…— прашаптаў Ігнат.

Раздзел трынаццаты

Судны развітваліся. У кожнага была цяпер свая дарога. Адным далей на захад з тэрміновымі грузамі, другім, як «Хуткаму»,— на запраўку. Над шэрай вадой луналі гудкі, весела пераміргваліся сігнальныя пражэктары: кропка, працяжнік, кропка. Судны развітваліся, як людзі, якіх разам звяла доўгая нялёгкая дарога.

3 каюты Хвалея даносілася музыка. Пэўна, той зноў круціў магнітафон.

— Заходзь, медны чайнік,— адгукнуўся ён на стук у дзверы.

Максім сядзеў за столікам, на якім стаяла апаратура. Быў ён ужо ў сінім дыхтоўным касцюме, з-пад пінжака выглядвала стракатая кашуля. Чорныя валасы старанна залізаныя на прабор, а вусікі пад носам-бульбінкай акуратна апрацаваныя.

— Прабач, боцман. Думаў, што нехта з нашых гаўрыкаў засумаваў па сапраўднай музыцы.

— А на швартоўку я за цябе пайду? — спытаў Забалотны.

— Дык божа ж ты мой,— жартаўліва абурыўся Хвалей.— Праблема: накінуць адзін трос на дзесяць кнехтаў. А на палубе сотня ахламонаў. Дык навошта блытацца ў іх пад нагамі?

— Хопіць,— абсек Забалотны,— апранай на свой святочны касцюм штармоўку і — на налубу!

«Хуткі» асцярожна ўваходзіў у бухту. Да пацямнелай вады падстунаў высокі бераг. Там-сям ляжаў снег. I таму здавалася, што нехта на бераг накінуў маскіровачную сетку: пляма белая, пляма чорная…

— Швартовай камандзе на бак!

Забалотны застаўся на кармавой надбудове. Паволі наплываў на выратавальнік прадаўгаваты пірс. Першы раз Забалотны бачыў, як швартуецца гэты яго капітан, і, мабыць, таму на душы было неспакойна.

Але «Хуткі» прышвартаваўся шыкоўна, амаль упрытык падляцеў да прычала і задзірыста загойдаўся на тросах.

— Дзякую за работу, хлопцы,— калі замацавалі карабель, сказаў Ахрэм.— А на бераг у першую чаргу сыходзяць…

— I Хвалей таксама? За якія такія заслугі?

— Дык яго ж нельга без нагляду адпускаць у вялікі горад. Пры мне і будзе, як морж пры дрэсіроўшчыку,— пажартаваў Ахрэм.

Порт Дзвінск быў такім, як і сотні іншых, у якіх давялося пабываць Забалотнаму. Роўныя пліты прычалаў, каржакаватыя краны на заінелых рэйках, няроўны ланцужок складскіх памяшканняў, а ля ўвахода на тэрыторыю стаяла зялёная хатка, дзе знаходзілася партовая ахова. Паміж будынінамі мільгацелі бляклыя агеньчыкі. Порт весела ўсміхаўся, ва ўсіх вокнах яшчэ гарэла святло.

Ахрэм і не ўбачыў, як Максім нырнуў пад шлагбаум.

— Куды, нячыстая сіла?

Тоўстая невысокая дзяўчына ў не на росту доўгім шынялі і шапцы-вушанцы трымала Максіма за хлясцік курткі. Максім дыбіўся, як неаб’езджаны конь.

— Прычапілася, тры халеры дзве чумы…

— А гэты недаростак з вамі? — праверыўшы ў Ахрэма дакументы, спытала вахтавая.

— Са мной,— ледзь стрымліваючы смех, пацвердзіў Забалотны.

— А адкуль прыйшлі? — пацікавілася дзяўчына.

— 3 Ніягарскага вадаспада,— выскаліўся Максім.— Хадзем, боцман, адсюль. Нас тут не зразумеюць…

Хвалей супакоіўся толькі тады, калі трапілі на цэнтральную вуліцу. У няяркім святле паўкруглых ліхтароў, якія нагадвалі маладзікі, праносіліся машыны, тралейбусы, глядзелі ў ноч багатыя вітрыны магазінаў.

— Можа, Піліпыч, зазірнём на хвілінку? — спыніўся каля універмага Хвалей.

— Схадзі, я пачакаю,— махнуў рукой Забалотны.

Максім не забавіўся ў магазіне. На ягонай худой шыі з-пад курткі выглядвала чырвоная хустачка.

— Казалі, апошняя мода,— растлумачыў ён.— А табе, Піліпыч, на памяць запальнічка.

— За што заслужыў? — разгубіўся Ахрэм.

— Маці ў мяне не курыць, а больш няма каму… Але ты не думай, што гэта бясплатна,— іранічна супакоіў Хвалей.— 3 цябе, Піліпыч, вячэра.

— Вячэра дык вячэра,— расчулена адказаў Ахрэм і чамусьці падумаў, што даўно ўжо яму нічога не дарылі. Нават у дзень нараджэння.

Хоць мінула толькі шостая гадзіна, у рэстаране людзей хапала. На вешалцы амаль не было свабодных месцаў. А ў зале ўжо іграў аркестр.

Нечакана Максім адкінуў убок меню, выскачыў з-за стала. Ён падбег да нейкага круглага, з пушыстай светлай бародкай мужчыны, як старога знаёмага, узяў таго пад локаць. Праз нейкую хвіліну ён падвёў да Ахрэма незнаёмца.

— Вось мой начальнік, Ахрэм Піліпавіч,— паказаў Максім на Забалотнага.— А гэта сталічны рэжысёр, які ішоў з намі, па Арктыцы.

— Аркадзь Нікіфаравіч,— схіліў галаву рэжысёр.

— Прабачце, Аркадзь Нікіфаравіч, афіцыянтка яшчэ не ўзяла заказ, але ж, бачыце, на стале каньяк і шампанскае. Мо не пагрэбуеце з намі пасядзець?

— Можна,— палагаднеў рэжысёр.— Хоць я і павячэраў. А праз чатыры гадзіны павінен быць у аэрапорце. Скончылася камандзіроўка.

— Ну што ж,— сказаў Максім,— сем футаў пад кіль. А нам яшчэ канца не відаць.

— А на якім судне вы плавалі? — адкусваючы яблык, пацікавіўся рэжысёр.

— Па-першае, не плавалі, як вы сказалі, а ішлі, а па-другое, на выратавальніку «Хуткім» з портам прыпіскі Мурманск,— удакладніў Максім.

— Не ведаю,— нібы і не пачуў першых слоў Аркадзь Нікіфаравіч.

— Дык вы многа чаго не ведаеце,— усміхнуўся Хвалей.— Нават тое, што мы з боцманам,— ён кіўнуў на Ахрэма,— на вашых здымках ледзь богу душу не аддалі…

— Як гэта? — пагладзіў бародку рэжысёр.

— Вельмі проста. Калі падрывалі лёд, мелі поўную магчымасць трапіць да Нептуна ў госці…

— Вялікае мастацтва патрабуе ахвяр,— сказаў рэжысёр.— Здараецца, што і прафесійныя артысты на здымках гінуць. Рызыка ёсць у любой рабоце. Тым больш вам, марскім ваўкам, здаецца, не прывыкаць да яе.

Гэта прагучала як пахвала, але ж Забалотнага аж перакруціла ад спакойнага паблажлівага тону, які ўзяў Аркадзь Нікіфаравіч.

— Скажыце, а дзе вы ваявалі? — спытаў ён.

— Як вам растлумачыць? Кожны ваяваў на сваім месцы. Мне не давялося ўдзельнічаць у баях. Але ж і я змагаўся з кінакамерай у руках. Здымалі ў эвакуацыі фільмы.

— Бачна, што ў эвакуацыі,— не стрымаўся Забалотны,— Таму і чалавечае жыццё не навучыліся цаніць.

Рэжысёр смешна зморшчыў твар, з непрыхаванай іроніяй паглядзеў на Ахрэма.

— Дарэчы, я не страхавы агент, паважаны. Так што вы памыліліся адрасам. Дзякую за пачастунак,— ён зноў па-тэатральнаму нахіліў галаву.

— Чаго ты вызверыўся? — калі пайшоў Аркадзь Нікіфаравіч, спытаў Максім.— Нават не даведаліся, як будзе называцца фільм. Усё ж такі цікава паглядзець.

— Я на гэты ягоны фільм і бясплатна не пайду,— адрэзаў Забалотны.

Настрой сапсаваўся. Ахрэм разумеў, што павінен быў стрымацца, але ж падкрэсленая перавага, з якой размаўляў з імі рэжысёр, балюча параніла яго.

— Давай, Максімка, лепей за твае поспехі. Каб у цябе добра ўсё ў жыцці склалася: па сэрцу знайшоў дзяўчыну, паступіў у вучылішча.

Паступова горкае пачуццё ад размовы з рэжысёрам знікла. Ды і ў зале павесялела: зайграла музыка. На сцэну выйшаў лысаваты, але яшчэ маладжавы мужчына ў светлым бліскучым касцюме. У залу палілася трохі самотная песня:

В окна домов застучала морзянка:

для всех любимых — возвращаемся в порт!

И только мне отозвалось невнятно:

для нелюбимого — берег не ждет!

Ахрэм наструніўся. Яму здалося, што ён ужо некалі чуў гэты мяккі, як зазыўны голас. Але ніяк не мог успомніць, дзе ён мог яго чуць.

Проходит время, обида тает,

в душе оставив соленый стон.

Морзянкой море корабль качает.

Для нелюбимых каюта — дом

Чымсьці паўзабытым, горкім дыхнула на Забалотнага. Быццам ён зноўку перажыў, пачуў пякучыя словы: «Нялюбы ты мне стаў. Няўжо не бачыш?..»

Яны сядзелі далёка ад эстрады, і адсюль, з глыбіні залы, немагчыма было разгледзець твар мужчыны. Аднак ягоная маладжавая пастава здавалася знаёмай.

— Штосьці апельсінаў захацелася,— схлусіў Ахрэм,— Мо пад прылаўкам ёсць?

Ахрэм не пайшоў па праходзе, а, нібы хаваючыся ад чужых вачэй за высокімі зялёнымі пальмамі, узяў бліжэй да сцяны. Спыніўся ў кутку непадалёку ад стала адміністратара.

Эстраду падсвечвалі рознакаляровымі пражэктарамі. Святло мянялася: то чырвонае, то сіняе альбо зялёнае з фіялетавым, і таму здавалася, што па айсбергу бегае паўночнае ззянне.

Пасярэдзіне эстрады стаяў Валянцін. З залы ён выглядаў эфектна, і Ахрэм без зайздрасці падумаў, што, пэўна, яго і зараз кахаюць жанчыны. Але зласліва ўзрадавала думка, што Валянцін на схіле гадоў вымушаны зарабляць у партовым рэстаране. «Я ж не сцвярджаю, што жыву дзеля чыстага мастацтва. Каб існаваць, трэба мець кавалак хлеба...»

«Не хацеў бы я на старасці есці такі хлеб», — успомніўшы гэтыя словы, паківаў галавой Ахрэм.

Песня скончылася, і, калі Забалотны паглядзеў на сцэну, Валянціна ўжо не было. Толькі прыладжваліся да нейкай новай мелодыі музыканты, Ахрэм пайшоў да свайго століка, за якім сумаваў Хвалей.

Убачыўшы былога Аленінага мужа, Ахрэм яскрава зразумеў, што нічога бясследна не мінула, толькі крыўда стала яшчэ больш балючая і абвостраная. Ён думаў пра тое, што Валянцін не адмовіцца пачаставацца за чужы кошт. I тады ён, Ахрэм Забалотны, зможа зазірнуць у вочы чалавеку, які яго некалі абрабаваў.

— Ты запомніў спевака? — спытаў у Максіма Забалотны.

— А што, даць яму пяцёрку, каб паўтарыў сваю баладу? — здзівіўся Максім.

— Запрасі яго за наш столік: бачу, у цябе прападае вялікі талент на знаёмствы. А сам, калі так душа патрабуе, можаш запрасіць дзяўчыну на танец.

У эале гойсалася мелодыя танга, сінімі нітачкамі ўзнімаліся да столі цыгарэтныя дымкі, і, здавалася, людзі таксама гойдаюцца на арэлях.

У гэтым наэлектрызаваным натоўпе Максім адчуваў сябе, нібы шчупак, якога злавілі, а потым зноў выкінулі ў ваду. Спрактыкавана абмінуўшы парачкі, ён узабраўся на эстраду, пра нешта запытаў у доўгавалосага ўдарніка, які раз-пораз папраўляў на пераноссі вялікія зялёныя акуляры і нарэшце знік у дзвярах побач з намаляванымі пінгвінамі, нібы з’ехаў за айсберг.

«Прыйдзе Валянцін ці не?» — адчуваючы, як узмакрэў лоб, думаў Ахрэм.

Хвіліны цягнуліся, нібы вечнасць. Забалотны і не заўважыў, як моцна сціснуў у руках чарку: толькі ўздрыгнуў, калі адчуў, што ў далоні нешта хруснула. Ён страсянуў асколкі шкла на падлогу і, каб ніхто не заўважыў, згроб нагой пад стол. Хоць на далоні выступіла кроў, Ахрэм болю не адчуваў.

«Мёртвым не баліць…» — нечага ўспомніў Ахрэм.

Але Забалотны быў жывы чалавек, толькі з душой, бы высахлы калодзеж, у які нейкі нядобры чалавек кідаў вострыя каменьчыкі. А там — на самым дне — трывожна білася сэрца. I ад дотыку кожнага каменьчыка-ўспаміну яно на імгненне спынялася, каб потым зноў запульсаваць устрывожана і няроўна.

Калі музыканты скончылі граць, на эстраду зноў вылез Максім. У модным касцюме з павязанай на худой шыі хустачкай яго можна было прыняць за хлопца з аркестра. Надзіва, Хвалей і сапраўды скіраваў да мікрафона. Як канферансье, для якога выхад да слухачоў звычайная справа, ён паставіў мікрафон зручней, патрабуючы цішыні, узняў руку. Максімавы тонкія нітачкі-вусікі блішчалі нібы намазаныя тлустам.

Доўгая паўза, якую вытрымаў Хвалей, прымусіла змоўкнуць нават самых гаваркіх.

— Антракт,— схіліў галаву Максім.— Музыканты стаміліся…

Гэтыя словы прагучалі так нечакана, што прайшла яшчэ хвіліна-другая, пакуль у зале зразумелі, што гэты хлопец звычайны наведвальнік, які, відаць, на п’яныя вочы ўзлез на эстраду. I толькі калі нехта з музыкантаў не дужа далікатна спіхнуў Хвалея з п’едэстала, у зале зарагаталі, але нязлосна, хутчэй добразычліва.

Максім не падышоў да століка: па дарозе прычаліў да дзвюх дзяўчат. Ён, пэўна, адчуў Ахрэмаў позірк, бо, павярнуўшыся ў ягоны бок, весела ашчэрыў зубы і ўзняў уверх вялікі палец: «Поўны парадак, стары!..»

«На што я спадзяюся? — як абдало халодным душам Ахрэма.— На тое, што, зрабіўшы балюча Валянціну, змагу нарэшце знайсці душэўную раўнавагу? Так, як я гэта не разумеў раней? Галоўнае для чалавека — пачуццё раўнавагі. Тады не будзе такога адчування, нібы ты гойсаеш на арэлях: уверх-уніз, уверх-уніз. А прызнайся, стары,— пастукваючы далоняй па стале, размаўляў сам з сабой Забалотны,— табе прыемна, што і Валянцін сеў на мель? I твар ягоны, нібы пашкрабанае люстэрка, на якім лёгка ўгадваецца расчараванне і стомленасць. Ну а што ты? Салодка табе? Ды, шчыра кажучы, і твой твар не дужа маладжавы. Твар марскога бадзягі, які да самай старасці не знайшоў прытулку. Не,— абурыўся на свае думкі Ахрэм,— толькі не бадзягі, бо ў таго нічога за спіной не застаецца…»

Раптам Забалотнаму адкрылася ісціна: ён ніколі не здраджваў Алене, і ўвесь час — і ў моры, і на беразе — жыла ў ім, білася ў грудзях вялікая і таму яшчэ больш абразлівая вернасць сваёй былой жонцы.

«Яна і сапраўды была безабаронная,— падумаў Забалотны.— Безабаронная і няшчасная. I яшчэ адзінокая. Не, не. Не круці перад сваім сумленнем: сапраўды адзінокая. I тое, што з’явіўся Валянцін,— не прычына, а вынік тваёй асабістай бяздумнасці. Дурань, от дурань: хацеў грашыма ўтрымаць каханне. Нічога сабе мужанёк! Вось і пацягнулася яна да нечага загадкавага, невядомага. I гэта проста няшчасны выпадак, што на яе жыццёвым шляху з’явіўся Валянцін».

Разумеючы, што думкі скіраваліся ў даўно ўжо высахлае рэчышча, што зараз не той выпадак, каб разважаць спакойна, Забалотны тым не менш не хацеў супраціўляцца імклівай плыні, і, калі думкі блыталіся, пераскоквалі цераз парогі памяці, круціліся ў шалёным віры, ён нібы радаваўся сваёй трохі ачмурэлай фантазіі, і яму здавалася, што ён быццам распранаецца на людзях ці бязлітасна б’е па сваім голым целе далонямі-наждачкамі. Але ж думкі былі зласліва-соладкімі, як і чаканне Валянціна.

Забалотны заплюшчыў вочы, і яму здавалася, што і сапраўды цела ў яго ліпкае, а па твары струменяцца жоўтыя ручайкі. Чаму менавіта жоўтыя, ён і сам не мог растлумачыць. Але здавалася, што ў душы загучаў верш, які ён некалі пачуў ад Міколы-музыканта.

Тады яны адпачывалі пасля вылазкі ў нямецкі тыл. Разведка аказалася няўдалай: фрыцы заўважылі іх яшчэ на нейтралцы, і пра тое, каб захапіць языка, не магло быць і гаворкі. А калі ўжо вярталіся да сваіх, шалёнай куляй параніла Івана з Крычава.

— Ладна, хопіць нябожчыкамі прыкідвацца.— Мікола злосна пхнуў нагой пустую бляшанку з-пад амерыканскай тушонкі «другі фронт».— Раз сёння геройскіх сто грамаў не заслужылі, дык хоць закуску на камбузе рэквізую. Паразіту-страўніку ўсё аднолькава: прыцягнулі мы ганса ці не. Ён, бессаромная халера, сваё законнае патрабуе…

Мікола адхінуў рукой плашч-палатку, якая закрывала ўваход у грот, і нібыта нырнуў у густую паўночную цемру. Вярнуўся ён не вельмі хутка, але з такім ззяючым выглядам, быццам з любоўнай уцехі. Падміргнуўшы, ссунуў на патыліцу старэнькую, але па-матроску шыкоўную бесказырку, па цьмянай стужцы якой блішчэлі літары — «Бывалы», потым дастаў з-пад дэсантнай курткі пацёртую газету.

— Во, кок удружыў. Вершык тут адзін ёсць. Не вершык, а чыстыя слёзы.

Разгарнуўшы газету, Мікола бліжэй пасунуўся да агню, да яго прыціснуліся дэсантнікі.

— Вось паслухайце,— пачаў ён чытаць:

Жди меня, и я вернусь,

Только очень жди.

Жди, когда наводят грусть

Желтые дожди…

Разведчыкі сядзелі маўклівыя, тужліва глядзелі на бледна-ружовы агонь. I яшчэ доўга пасля таго, як скончыў чытаць Мікола, у бліндажы-гроце панавала зацятая цішыня, у якую зрэдку і бязладна ўрываліся стрэлы і глухія выбухі: фрыцы лажыліся спаць.

— Пад Кіевам, хлопцы, я бачыў такі дождж,— парушыў маўчанне нехта з разведчыкаў.— Карычневая тлустая зямля на брустверы і жоўтыя фантанчыкі на ім, а там, наперадзе,— немцы: так і здаецца, што вось зараз яны праб’юць гэтую жоўтую сцяну і накрыюць цябе ў тваім акопе. Хоць на многае, пакуль адступалі, нагледзеўся, мурашкі, па спіне бегалі…

Дрыжалі на белых схуднелых тварах водбліскі, хісталіся на сценах цені, і, мабыць, кожны быў там: у маленькіх і вялікіх гарадах, на спаленых станцыях і паўстанках, пабітых, скалечаных вайной, але зноў-такі жывых.

«Жоўтыя дажджы…» — паўтарыў услых Забалотны. Ён з цяжкасцю адарваў позірк ад белага абруса і сустрэўся з карычневымі, нібы жаўтаватымі ў цьмяным святле вялікай залы, вачыма Валянціна.

— Прысаджвайся,— не здзівіўшыся, прапанаваў Ахрэм.

Валянцін моўчкі адсунуў з-за стала крэсла і сеў, паклаўшы на абрус худыя, з доўгімі, бы дзявочымі, пальцамі рукі. Здавалася, што ён не разгубіўся, убачыўшы ў гэтым партовым горадзе Ахрэма.

«Няўжо я стаў ахвярай гэтага чалавека? — падумаў Забалотны.— Не, тут нешта іншае. Але што менавіта?»

Валянцін не даў часу на роздум: кранутыя сівізной вусы схавалі трохі паблажлівую ўсмешку, якую можа дазволіць сабе толькі чалавек, што адчувае перавагу.

— Са шчаслівым прыбыццём,— павіншаваў Валянцін.— Што, паклікаў на суд праведны?

— Ды не,— злуючыся на сябе, адгукнуўся Ахрэм.— Няма ў мяне такога права, каб судзіць цябе. А калі б і было — не змог бы. Як гаворыцца, спішам грахі за даўнасцю гадоў.

— Згодзен,— нявесела пасміхнуўся Валянцін,— Ну што ж, шчырасць за шчырасць. Не вінаваты я перад табой.

— Не трэба чапаць мінулае.

— Нават неабходна, Ахрэм. Асабліва калі засталося дыхаць паветрам нейкі год, трохі меней ці болей.— Валянцін перахапіў насцярожаны позірк Забалотнага.— Ёсць такая хвароба. Гавораць, таму, хто знойдае на яе лекі, паставяць пры жыцці залаты помнік.— Ён абыякава махнуў рукой.— Мне дык не давядзецца паглядаець на той помнік. Хутка буду гуляць у дурня з архангеламі. Гульня, як нажуць, у адны вароты: і абыграць хочацца, і нельга, каб не трапіць да чорта. Дарэчы, за тое, што кінуў Алену, мне даўно ўжо належыць з’явіцца ў чысцілішча. А ты не скупіся. Налі трохі,— упікнуў Валянцін.— Во, зусім іншая справа… Дык вось з Аленай. Ты, браце, побач з ёй дужа няўклюдным глядзеўся. Далібог, як крывы дуб і стромкая бярозка. Можа, таму і кінулася ў вочы яе правінцыянальная некранутая прыгажосць. Кінулася і асляпіла. I ведаеш,— ён паглядаеў Ахрэму ў вочы,— я шчыра верыў, што буду шчаслівы. Але ж… Вельмі хатнім аказалася яе пачуццё. Так, занадта хатнім…

Апусціўшы галаву, Ахрэм сціснуў кулакі. Не хацеў, каб Валянцін заўважыў, як яму балюча. Але той заўважыў.

— А ты мне ўрэж, боцман,— параіў ён.— Толькі перш хачу сказаць: я сваё атрымаў на канцы дарогі. З’ехаў я тады з дачкой аднаго начальніка штаба. Калі ёсць час,— Валянцін запытальна паглядзеў на Забалотнага,— магу пазнаёміць. Аднак гэта я дарэмна. Не на твой характар. Адным словам, узяла мяне дачка вялікага начальніка за каўнер і тыцкае носам у тое дзярмо, што сам нарабіў.— Ён сашчапіў на грудзях рукі.— Кахаю я яе, сцерву. I ведаеш чаму? Ніколі не здагадаешся. Таму што яна мне здраджвае. Лёгка і бяздумна, як некалі і я. Ды і маладзейшая за мяне: кроў іграе. Вось і цягнуўся да яе нейкім нечалавечым хворым каханнем. Люблю і ненавіжу, што яе абдымаюць іншыя. Ці ж гэта не страшная расплата за мінулае?

— Дык кінь яе,— нечакана паспачуваў Ахрэм, але праз імгненне ашчэрыўся.— Вопыт у цябе багаты.

— А за труной ты пойдзеш? — спытаў Валянцін.— Не ўжо. Калі жыў бязбожна, дык хай мяне і пахавае бессаромная жанчына. Так будзе справядліва. Ну ды хопіць: што я ўсё пра сябе. А мне, Ахрэм, няма асабліва чым хваліцца. Вунь паглядзі на столік афіцыянтаў,— Валянцін паказаў рукой у бок эстрады.— Бачыш, за ім сядзіць мужчына ў світэры. Убіў сабе ў галаву, што ён Аляксандр Блок. На меншае і не згодзен. А наогул чалавек не без здольнасцей. Словы для песні, што я выконваў, напісаў. Вось і падкармліваюць яго хлопцы з аркестра. А ўвечары зноў крычыць, што ён Блок. Так і ў мяне. Ці ж не марыў я пра вялікую эстраду, рэцэнзіі ў газетах і каляровыя плакаты? Ды што там марыў: кожную ноч бачыў сябе ў святле рампы. Думаў, як Уцёсаў стварыць свой ансамбль. А што на фінішы атрымалася? Фініта ля камедыя. Вось і сышліся ў гэтай зале два няўдачнікі: адзін верыць, што ён Блок, а другі ўжо даўно пахаваў сваю мару. Дыялектыка спусташэння, а іншымі словамі — выцягнуў звычайную шасцёрку ў вялікай калодзе жыцця.

— Ты што, у карты пачаў гуляць? — каб неяк спыніць гэтую запозненую споведзь, спытаў Забалотны.

— А што, па-твойму, калі я душу сваёй мегеры прадаў, дык і тыя пяцёркі, што часам перападаюць ад знаўцаў музычнага асартыменту, таксама павінен аддаваць ёй? Лепей я іх прайграю сябрам па няшчасці. Таму ж Аляксандру Блоку.

Не, не такой уяўляў гэтую размову Ахрэм. Яму здавалася, што перад ім хістаецца доўгі-доўгі цень.

— А ведаеш, была ў мяне яшчэ магчымаспь стаць на капыты,— раптам Валянцін загаварыў пра тое, што хацеў і баяўся пачуць Ахрэм.— Быў я патрэбны адной жанчыне. Не здагадваешся якой?

— Не здагадваюся,— глуха адказаў Ахрэм.

— Твая бяда. Таму, мабыць, і біяграфія ў цябе крыштальная, бы слязінка на вейках малога. Не тое, што ў мяне. Дык вось, калі мне стала зусім кепска, надумаў вярнуцца да Алены. Нават аліменты перастаў высылаць. Разважаў так: знойдзе мяне, не можа не знайсці. Аж не. Не апусцілася да маіх капеек. Ведаеш, што яна папрасіла?

Ён паклаў руку на Ахрэмава плячо, і Забалотны ледзь стрымаўся, каб не ўдарыць па гэтым прыгожым твары.

— Перавесці дачку на тваё прозвішча — Забалотная. Во як! Ганарыстая. Не тое, што іншыя бабы. Вось тады я і зразумеў, што канец табе, Валянцін свет Бацькавіч, правінцыяльны донжуан і безгалосы спявак. Ну а цяпер бывай. Я перад табой распрануўся…

Валянцін пайшоў па праходзе да эстрады. Спыніўся ля століка, за якім, размахваючы рукамі, штосьці расказваў сваім новым знаёмым Максім.

Сустрэўшыся з позіркам Забалотнага, Максім нешта сказаў дзяўчатам і падаўся да стала.

— Шэрасць, непрыхаваная паўночная шэрасць,— яшчэ не ўсеўшыся ў крэсла, абурыўся ён.— Я ім пра Монтэ-Карла, а яны пра маю зарплату. Першабытныя норавы і драпежныя апетыты. А ты што не ў гуморы?

— Потым раскажу,— каб адчапіцца, паабяцаў Забалотны.

«Чаго я дамогся? — падумаў ён.— Навошта шукаў сустрэчы з гэтым чалавекам? Навошта?»

— Прыемныя навіны, боцман,— трохі азадачана сказаў Хвалей.— Гэты выцвілы маэстра расплаціўся за вячэру. Ён што, быў табе павінен?

— Павінен,— адгукнуўся Ахрэм.

Раздзел чатырнаццаты

Ноч навалілася, як заўсёды, нячутна і імкліва. Судны ў порце стаялі ля прычалаў ціхія і стомленыя. I калі б не асветленыя вокны ілюмінатараў ды не прастуджаныя гудкі, можна было падумаць, што ты трапіў не ў порт, а на невялікія карабельныя могілкі.

Упершыню гэтая думка пра могілкі прыйшла да Ігната, калі яны з хлопцамі разгрузілі вялікі рыбалоўны траўлер «Айвенга» і бліскучыя, нібы брусы антрацыту, буксіры пацягнулі судна з вузкага горла заліва туды, дзе ўдалечыні выторкваліся з вады сухія докі. Судна адпраўлялі ў рамонт, а мо і ў апошнюю дарогу. Усё залежала ад таго, які прысуд вынесе партовая камісія.

— А якая мне справа да «Айвенга»,— пакутліва падумаў Ігнат.

Крыху павагаўшыся, Ігнат падаўся ў вагончык грузчыкаў. Хлопцы, відаць, скончылі партыю ў даміно, бо Анатоль сядзеў пад сталом і брахаў, бы неразумны шчанюк на месяц. Хлопцы ледзь не падалі ад рогату. У ім, гэтым, па першы погляд, дабрадушным рогаце, адчуваліся і зласлівыя ноткі: не ўсё табе камандаваць.

Збянтэжана пагладжваючы сваю лысую галаву, Анатоль вылез з-пад стала. Убачыўшы Ігната, нечага ўзрадаваўся.

— Заходзь, курсант. Мабыць, намерзся. Ну ды нічога. Я чалавек добры.— Ён павярнуўся да хлопцаў.— Вось што, грузкантора: на сёння — шабаш? А то прыдумае яшчэ які дурань грэбці снег. Кукіш… Мы — прафесіяналы. Праўду я кажу?

— Бог сведка,— адгукнуліся хлопцы.

— Тады, каб не мазоліць вочы начальству,— дамоў!

Гэтая навіна Ігната не ўзрадавала. 3 Вольгай яны дамовіліся сустрэцца толькі ў шэсць гадзін, а бадзяцца без мэты па горадзе не хацелася.

— А ты чаму не радуешся? — спытаў Анатоль.— Калі пра заробак галава баліць, дык плюнь. Ад нас не ўцячэ. Радуйся, што раней дадому ідзеш.

— Вось ты і радуйся,— агрызнуўся Ігнат.

— Дзяніс быў пра цябе лепшай думкі. Але ж чорт з табой. Я не ганарысты. Запрашаю ў госці: а то за работай і не даведаешся, што ты за чалавек. Анкета — адно, душа — другое. Правільна я думаю?

— Ладна,— пагадзіўся Ігнат.— Хадзем. Мо і бясплатна пакорміш.

Анатоль не падаў выгляду, што пакрыўдзіўся. Зачыніў дзверы, ляпнуў пячаткай у пластылін.

— Ты дзе жывеш? — спытаў Ігнат.— Калі на другім канцы горада, дык гэты нумар не пройдзе. У мяне, брат, справы.

— Не яршыся: дзвесце метраў ад прахадной.

— Тады іншая гаворка. Слухай,— ён паглядзеў на Анатоля,— навошта я табе спатрэбіўся? Без прычыны — і ў госці. Яшчэ і жонка вытурыць.

Анатоль не адказаў. Як здзівіўся Ігнатавай наіўнасці.

— Ды вось ужо і прыйшлі,— адчыняючы брамку, сказаў ён.

Дом быў драўляны, падобны на той, дзе пасяліўся Ігнат. Было чуваць, як у доме плача малы.

— Мой малодшы,— растлумачыў Анатоль.— Нядаўна год споўніўся. А дзве дачкі-блізняткі ў садзіку. Таня і Каця. Мы з жонкай на рабоце, дык з малым цешча ўпраўляецца.— Ён раптам заклапочана спытаў: — А дзе, курсант, будзем абедаць? У зале ці на кухні?

— На кухні. Не дыпламата прымаеш.

3 увішлівасцю, па якой заўсёды можна вызначыць чалавека, які прывык да самастойнасці і не любіць назаляць жонцы, Анатоль накрыў на стол. Нарэзаў хлеб, каўбасу, адкрыў бляшанку кансерваў, паклаў некалькі кавалкаў вэнджанага палтуса, якога даўно не было нават у фірменным магазіне «Акіян».

— Палтуса дзе нагледзеў? Гэта ж дэфіцыт. I на вялікім прыёме такой закускі не ўбачыш.

— Галаву на плячах трэба мець.— Анатоль адсунуў на акне фіранку.— Вось паглядзі на гэтую будыніну. Сваімі рукамі паставіў. Канешне, не вельмі прыгожая, але карысць ад яе вялікая. Трэба круціцца, бо на руках чацвёра. Трое малых і цёшча. Яна ж таксама не працуе,— растлумачыў ён.— I колькі б я пуп ні надрываў на рабоце, вышэй за галаву не скокнеш. Вось і прыйшлося шукаць нейкае выйсце. Хлопцы мне з рэйсаў заўсёды некалькі скрынак марожанага палтуса прывозяць…

— Слухай, а Дзяніс Пятровіч пра твой падпольны бізнес ведае? — спытаў Ігнат.

— Ты што, здурнеў? — не на жарт спалохаўся Анатоль.— Таму калі трапіш на кручок — не пашкадуе і бацьку роднага. Такі ўжо чалавек.

«I ад гэтага чалавека залежыць мой лёс? — шчыра здзівіўся Ігнат.— Не, не ад яго. Ад мяне самога, ад людзей, якія побач. Толькі не ад яго…»

На спатканне Вольга прыйшла раней. Яна і сама не эаўважыла, як гэта здарылася. Наогул увесь сённяшні дзень — з таго часу, калі яна прачнулася і ўбачыла спалатнелы, бы пасыпаны снегам, матчын твар,— прамільгнуў як камета.

Раніцай Вольга, накінуўшы на сябе халат, яшчэ добра заспаная, выйшла ў залу і ў цемры па матчынай пасцелі зразумела, што маці ўжо даўно не спіць. Яна спачатку падзівілася, чаму гэта маці так рана ўзнялася, потым, адчуўшы няясную трывогу, падалася на кухню, адкуль з-пад няшчыльна зачыненых дзвярэй выбівалася вузкая палоска святла.

— Ты чаго гэта не спіш? — спытала Вольга. — Табе ж сёння ў другую змену.

Маці ўздрыгнула, павярнулася да Вольгі. Твар у яе быў вінаваты, як у малой, што нарабіла шкоды.

— Талерку разбіла,— ціха пажалілася яна.— Зусім новы сталовы сервіз.

Вольга паглядзела на падлогу, на якой былі раскіданы асколкі, і ёй стала шкада маці.

— Што ж цяпер рабіць? — Маці раагублена апусцілася на табурэтку.— Толькі што перадавалі па радыё: заўтра Ахрэмаў «Хуткі» прыходзіць у порт.— Яна, бы на могілках, заламала рукі.— Казалі, прыкладна ў адзінаццаць гадзін раніцы.

Усё гэта так было непадобна на маці, што Вольга трохі спалохалася. Яна абняла яе за плечы і, датыкнуўшыся да яе шчакі, прашаптала:

— Супакойся. Вось успомніш мае словы, усё будзе добра. Ды і заўтра яшчэ не сёння…

Але часу ўжо не было. I Вольга гэта добра ведала і адчувала. Як ведала і адчувала, што маці чакае і вельмі баіцца сустрэчы з Ахрэмам.

Цяпер, калі ў яе жыцці неспадзявана з’явіўся Ігнат і калі ўжо і сама перажыла і расчараванне, і шчасце, Вольга разумела маці. Разумела, што, можа, праз яе, Вольгу, Алена Канстанцінаўна нікуды не хадзіла — нават да знаёмых у госці,— усё больш сядзела дома, нібы манашка. Яна была непадобная на тых легкадумных жанчын, якія, сустракаючыся ўпотай з мужчынамі, лічаць, што гэтым некаму адпомсцілі.

Разважаючы, як дарослая жанчына, Вольга хацела толькі аднаго: каб маці стала шчаслівай. Ёй было няёмка, сорамна, што яна некалі думала пра яе кепска, прымушала перажываць і пакутаваць. I цяпер, гледзячы на панурую матчыну паставу, яна дакарала сябе і маліла, нібы прымхлівая бабуля: «Божа, хай ён будзе толькі не п’яніца нейкі, хай жа ёй будзе добра…»

Яна падумала, што дарэмна прызначыла Ігнату спатканне, бо лепей было б у гэты вечар пабыць разам з маці. Можа, таму і прыбегла раней часу. I хоць яна ведала, што Ігнат не вінаваты, пачала злаваць: мог бы ўжо і прыбегчы. Няўжо нічога не адчувае?

Ігнат з’явіўся, як заўсёды, нечакана. Убачыўшы Вольгу, заўсміхаўся на ўвесь твар, памахаў рукой. Гэтая непрыхаваная радасць адразу ж растапіла яе сэрца.

— Як табе не сорамна спазняцца? — ужо жартаўліва спытала яна.

Смеючыся, Ігнат пастукаў пальцам па шкле гадзінніка, потым прыгарнуў Вольгу да сябе.

— Нават раней прыбег. Можа, заўтра і не зможам убачыцца. Сябар мой з мора прыходзіць. Даўно не бачыліся.

— Нешта ты мне пра яго не расказваў.

— Не расказваў? — Ігнат задуменна ссунуў на пераноссі свае густыя бровы.— Ага, здаецца, і сапраўды не расказваў. Мы пра яго з тваёй маці пасля канцэрта размаўлялі. Ну, помніш, калі цябе чакалі ў вестыбюлі? Пазнаёміліся, калі ён у вучылішча паступаў. А вось як атрымалася: не паступіў — стаў матросам, а я з курсантаў — у грузчыкі…

У ягоным ломкім голасе чулася вінаватасць. I адразу востры боль крануў Вользіна сэрца.

Яны моўчкі пайшлі па вуліцы. Вольга ішла з нейкай незразумелай цяжкасцю, гледзячы сабе пад ногі, і Ігнат зразумеў, што нешта яе хвалюе, непакоіць. Ігнат ужо меўся запытаць яе пра гэта, як Вольга раптам спынілася. Па-дзіцячы прыкусіўшы губу, паглядзела на Ігната.

— Твой сябар, якога ты хочаш сустракаць, як Дзяніс Пятровіч, на рыбалоўным траўлеры плавае?

— Ну колькі цябе, Волечка, вучыць? — засмяяўся Ігнат.— Не плавае, а ходзіць. Разумееш, ходзіць… На выратавальніку «Хуткі». Работка, адзначу, не для кожнага. Вясёленькая работка.

У Вольгі перахапіла дыханне. Можа, прызнацца, што на гэтым выратавальніку працуе і яе бацька?

«Не, не трэба,— спалохалася яна сваёй думкі.— Яшчэ невядома, якім бокам усё паверыецца…»

Ёй раптам захацелася, каб Ігнат убачыў Ахрэма такім жа высокім, дужым і ўсмешлівым, якім на фотаздымку бачыла яго сама. Але ж не паддалася спакусе, прымусіла сябе падумаць: «Столькі гадоў чакала, а цяпер мо і не трэба…»

Ад невядомасці, ад таго, што хацела і баялася ўбачыць бацьку, штосьці завіравала ў грудзях. Стала так балюча і боязна, як тады, калі хмарнай ноччу вярнулася дадому з кватэры Дзяніса Пятровіча.

— Можна, я пайду з табой на прычал? — кідаючыся, як у бездань, спытала Вольга.

— Чаму ж не? — здзівіўся Ігнат.

Раздзел пятнаццаты

Забалотны не пазнаваў Мурманска. Нават сопак, якія ў вайну аблазіў удоўж і ўпоперак, не пазнаваў. Ён не думаў, што за час, пакуль ён бадзяўся па свеце, нічога не зменіцца. Жыццё, як і гады, меркаваў ён, вядома, бяруць сваё. Аднак тое, што ён убачыў, узрушыла, нават глыбока засмуціла яго. Нічога, зусім нічога не пазнаваў Ахрэм.

На сопках, якія з захаду заступалі падыходы да горада і, дзе нават пасля вайны — Ахрэм гэта добра помніў — стаялі зенітныя батарэі для марскіх парадаў, падпірала шэрае ліпкае неба жоўта-ружовая тэлевізійная вежа, на самым версе яе гарэлі сігнальныя агні. Вакол вежы светлымі камякамі-куранятамі разбегліся двухпавярховыя дамы. Сопкі нібы стаміліся, нахілілі свае паголеныя ветрам галовы і цяпер нібы заснулі, слухаючы цішыню. I гэта не было сентыментальнае адчуванне слязлівага чалавека: там, дзе раней грувасціліся, лезлі адзін на аднаго валуны, і за якімі некалі хаваліся варожыя снайперы, тырчалі ўжо рознакаляровымі лязамі доўгія гмахі будынкаў.

У хадавую рубку Забалотны падняўся загадзя, яшчэ да таго, як «Хуткі» павінен быў увайсці ў заліў. Ён спадзяваўся ўбачыць той маленькі, бы пятак, астравок, які яны адбілі ў фрыцаў і дзе загінуў Мікола-музыкант. Судна паволі праходзіла міма астраўкоў — большых і меншых,— але таго, шчодра палітага крывёю, ён не знаходзіў. I калі знікла апошняя надзея і «Хуткі» ўвайшоў у вузкі шэры лабірынт, акаймаваны сопкамі, ён ледзь стрымаўся, каб не застагнаць: «Прабач, братка Мікола, прабачце, хлопцы...» Аднак не паварушыўся, застаўся стаяць моўчкі, быццам каменная глыба, толькі мацней — аж збялелі пальцы — сціснуў халодныя поручні трапа.