Цвіў бэз, іграла скрыпка

БЯРОЗКА НА ГРУДКУ

Сустрэліся яны ў ляску за пасёлкам. Надзя Козыр, тварам крыху падобная на манголачку, танклявая праворная дзяўчына, з’явілася перад Аляксеем, як з зямлі вырасла. Выскачыла з-за тоўстай хвоі, і не паспеў ён апамятацца, як яна чмокнула яго ў шчаку.

— А вось і я. Прынёс што?

— А як жа! — Аляксей выцягнуў з-пад рэменя палатняную торбачку — у такіх да вайны вясковыя школьнікі насілі кнігі і сшыткі,— дастаў з яе пакунак і працягнуў Надзі.— «Правда», «Советская Белоруссия» і лістоўкі. Якія ў вас навіны?

— Уласаўцы сталі насцярожвацца. Што такое? Апошнім часам і засады, і аблавы іхнія — найчасцей упустую. Партызаны спалохаліся, прыціхлі? Дык жа на чыгунцы то там, то тут грукоча, ляцяць пад адкос эшалоны.

3 лета ў вёсцы размясцілася буйная вайсковая часць уласаўцаў. Раскватараваліся па хатах.

На першым часе пры гаспадарах яны асцярожнічалі, паводзілі сябе з аглядкай. Але пакрысе насцярожанасць іхняя ўсё больш прытуплялася: каго ім, да зубоў узброеным, баяцца тут? У размовах між сабой у іх часам прарывалася такое, што адразу ўлоўлівала старонняе чуткае вуха: «Засада пад Рудзенскай...». «Аблава ў ваколіцах Баравухі...» Калі падобнае чулі і вяскоўцы, якія не мелі сувязі з партызанамі, усё роўна яны здагадваліся, каму трэба пераказаць пачутае: дзяўчатам-сакатухам — там жа, у партызанах, іхнія хлопцы... Нярэдка і такое бывала: на падпітку расхваліцца які-небудзь балбатлівы гора-залётнік перад дзяўчатамі, і сарвалася ў яго з языка: «Заўтра ўвечары, хай толькі лясныя бандыты ўздумаюць да чыгункі сунуцца — мы іх каля Баранаўкі, як зайчыкаў, возьмем...»

Праз гадзіну-другую па «жывым ланцужку» паляцелі звесткі гэтыя ў лес.

— А не прыкмецілі, можа, на каго канкрэтна ўпала падазрэнне? — Аляксей зноў засунуў торбачку пад рэмень, уважліва пазіраў на Надзю.

— Пакуль што не прыкметна такога. Тут яшчэ другое!..— Надзя сумна ўсміхнулася.— Многія вяскоўцы залічылі дзяўчат у здрадніцы Радзімы. Са здраднікамі знаюцца, значыць, і самі здрадніцы. У адкрытую сцёбаюць па вачах. Учора Валі Мікалаевай і Соні Паўленка папала. Ідуць яны па вуліцы, а Маруся Гузей ад сваіх весніц крычыць: «Што, панюхаліся ўжо?» I сыпанула абразы.

— Патрыё-ётка — Маруся! — крутнуў галавою Аляксей.

— Ага, ёй лёгка быць патрыёткай,— пакрыўдзілася Надзя.— Няхай бы яна пабыла на іх месцы. Соня расказвала, пасля якога нюхання яны ішлі з пагулянкі. Адзін уласавец так чапляўся да Валі! Набычана ўставіўся на яе і чаўпе: «От ты ўсё дзярэшся: мы і шкурнікі, і здраднікі... То чаго ж вы ліпнеце да нас? I зоркі разам з намі ў небе лічыце, і абяцаеце замуж за нас павыходзіць, як вайна скончыцца. Чаго?» А Валя — ты ж ведаеш яе хватку, не забыўся, можа, яшчэ? — сячэ і паліць: «Дзівак!.. Дык жа дзе цёпла, туды і рукі працягваеш, каб пагрэць іх. Зразумеў?.. А замуж я магу выйсці за цябе хоць зараз, толькі скажы мне па сакрэту, дзе немцы маёнтак табе выдзеляць за верную сдужбу. Хачу стаць графіняй. Ха-ха-ха!.. Ён звёў рыжыя бровы: «Кручаная ты дзеўка, Валянціна. І сапраўды, відаць, рукі пагрэць табе хочацца, і гэткай высакароднай карціць павыстаўляцца: усё вочы колеш. А што, калі б я цябе зараз да обер-лейтэнанта?.. Каб пацікавіўся бліжэй, што яно такое — тваё высакародства?» Гэта Валя толькі магла так — яна ўсміхалася: «Скажы мне, горды рыцар, як пішацца слова «дабро»? 3 вялікай ці з малой літары? — I не дала апамятацца ўласаўцу: — Не ведаеш? А вось обер-лейтэнант, відаць, ведае, што з вялікай. Хадзем папытаем?» Тут і Соня ўставіла сваё: «Не, давайце запросім обер-лейтэнанта сюды, у наш вясёлы гурт. Чалавек ён культурны, абыходлівы, з ім цікава будзе». «Не трэба,— запярэчыў уласавец. Пасядзеў, уставіўшы вочы ў дол, рэзка ўскінуў галаву: — Гляджу я на цябе, Валянціна, і думаю: да каго б ты была падобная, каб табе вусы прыклеіць?» «А няўжо падобная была б?» — пляснула Валя далонямі. Яна здагадалася, каго ён меў на ўвазе. I смуглявая ж, і нос з гарбінкай... Уласавец калюча, яхідна ўсміхнуўся, але адразу ж патух, прыгнуў плечы і нібы сціснуўся. «Кручаная ты, Валянціна, і дужа хітрая — усё на мазгі гарачым капаеш. Прызнайся, ёсць у цябе хто ў партызанах ці не?» «Ха-ха-ха! — закацілася рогатам Валя. Раўнуеш?»

— Вось такое было там нюханне,— закончыла расказ Надзя.

— Што паробіш! — развёў рукамі Аляксей.— Пасушыце зубы з тымі кавалерамі, пафліртуйце...— і дадаў. весела ўсміхнуўшыся: — на карысць Радзіме.— У вачах яго раптам загарэліся хітрыя іскрынкі.— Толькі глядзіце там!.. А то хаханькі, хіханькі ды, чаго добрага...

Надзя засмяялася:

— Раўнуеш? Раўнуйце, раўнуйце, злей ваяваць будзеце. Зноў жа, мацней...— Яна не дагаварыла, што «мацней», толькі бліснула вялікімі белазорымі вачамі. Ды ёй і не трэба было дагаворваць, Аляксей усё зразумеў. Скаааў з вясёлай жартаўлівасцю:

— А мацней некуды. Зразумела? Так і перадай дзяўчатам... Але, Надзейка,—да справы. Што яшчэ ў цябе?

— Яшчэ Вера перадавала асабіста табе. Прасіла, каб слова ў слова. Адзін уласавец, з пастаяльцаў вашага двара, падышоў да маці вашай і кажа: «Хадзяйка, дзіўны сон сёння сасніў я. Быццам ёсць у цябе сын, і быццам пайшоў ён у савецкую банду. А мы твайго бандыта злавілі. I прысніцца ж!.. Дык што скажаш, хадзяйка?» Маму як токам ударыла: шапарнуў хто? Божа літасцівы!.. Узяла сябе ў рукі, усміхнулася: «Харошы сон». Уласавец здзівіўся: «Харошы? Чаму?» «Значыць, не зловіце». Ён збянтэжыўся: «Дык што, сапраўды твой сын не ў Германіі, а ў партызанах?» «Ну во, хто ж на жарт адказвае сур’ёзна? На жарт — жартам».— Яна завярнулася і пайшла ў хату, а ён услед ёй: «За такія жартачкі — каб гаўптман пачуў!..» — Над Надзіным тварам навісала кучаравая галінка бярозы. Дзяўчына сарвала лісток з яе, прыклала яго да вуснаў, быццам пацалавала, уздыхнула.— Гэта я слова ў слова пераказала. Цяпер вось яшчэ. Вера гаварыла, што да таго ўласаўца трэба ёй прыгледзецца. Раніцай пра сон выдумляў, а надвячоркам украдкі ад сваіх чытаў нешта. Паазіраўся, ці няма каго на двары, шмыгнуў пад павець, выхапіў з халявы бота нейкую паперку і прыпаў да яе вачамі. А Вера за ліпай, што ў вас за плотам расце, стаілася. Ён прачытаў, хуценька сунуў паперу назад за халяву. Пакрочыў не ў хату, а да весніц. Вера выйшла з-за ліпы, кашлянула. Крутнуўся, як на стрэл. «Ты што?!» «Як што? Нічога». «I сапраўды, што я пытаю?» Разгубленая, горкая ўхмылка скрывіла яго рот.

Заціўкала птушка над галавой у вецці бярозы. Паспрабавала свой тоненькі спеўны галасок і змоўкла, нібы рыхтавалася, каб ужо заспяваць на ўсю моц і надоўга.

— Калі ён чытаў лістоўку, то дзе ўзяў яе? — гаварыла далей Надзя.— Нашу? Дык як яна трапіла да яго? Праз каго?

«Можа, трапіла і з іншага боку, ад Уладзіміра Якімава?» — мільганула ў Аляксея думка.

Надзя працягвала:

— Зноў-такі ж, калі лістоўка, то каго яна яшчэ сярод іх цікавіць? Пэўна ж, не аднаго яго... Усё гэта, Вера сказала, неадкладна пастараемся разузнаць і паведаміць вам... Ну, цяпер усё. Прывітанне Юру і ўсім астатнім.

— Наступны раз Юрка прыйдзе,— шматзначна сказаў Аляксей.

Яны развіталіся. Надзя, лёгкая, імклівая, як матылёк, хутка знікла за дрэвамі.

Аляксей ступаў шпарка, шырокімі не па росце крокамі. У партызанскім атрадзе ён стаў прывучаць сябе так хадзіць — каб як іншыя хлопцы, рослыя і статныя. А то паглядзіць на сябе як бы збоку — дык дрып-дрып, дрып-дрып... Цяпер ён не думаў, як яму трэба ступаць, а крочыў так хутка, бо думкі прыспешвалі яго. Газеты, лістоўкі... Трэба, каб іх таксама чыталі ўласаўцы, паліцаі. Абавязков трэба... Можа, каторыя абразумяцца. Славакі ж вунь, чэхі і нават немцы пераходзяць да партызан... Сярод гэтых гарачых думак найбольш востра гукалася адна: «А што калі і Яшку Трахімаву падсунуць «Вести с Советской Родины»? Ён намагаўся ўявіць, як бы павёў сябе Яшка і не мог. Аднак думка не цьмела, не размывалася.

Аляксей спяшаўся ў атрад, бо пра ўсё яму хутчэй трэба было далажыць камандзіру. Разважанні, накліканыя сустрэчай з Надзяй, захапілі ўсю яго ўвагу, але ў падсвядомасці ні на хвіліну не знікала адчуванне небяспекі, якая падсцерагала на кожным кроку.

Адмераў кіламетраў пяць. Наўкола было ціха, спакойна. Дарога ішла паўз лес. Пахла гарачай сухой зямлёю, нагрэтай смалістай сасной.

Ён спыніўся. На ўзбочыне сарваў рамонак і ўсунуў у пятліцу кашулі. «Кавале-ер!..» Слова прагучала весела і гарэзліва, стала святлей у напружанай душы, быццам пырснулі туды зыркія гуллівыя промні.

Непадалёку на ўзлеску пад лёгкім сонечным ветрам калыхала галінамі стройная кучаравая бярозка. Яна, аддзяліўшыся ад сваіх равесніц сасонак, горда красавалася на невысокім грудку. Аляксей на хвіліну залюбаваўся прыгажуняй. Спахапіўся, ступіў таропка.

— Хальт! — 3 лесу выскачылі трое.

Рука схапілася за «лімонку», падвешаную да рэменя. I абарвалася. Аляксей быццам выцяўся бокам аб нейкую нябачную патырчаку. У галаве бліснула: што так балюча рванула нутро? Ён упаў наўзніч і шырока расплюшчанымі вачамі пабачыў, як у небе калыхала галінамі бярозка.

Прайшло многа гарачкавых дзён і начэй у санітарнай партызанскай зямлянцы, у шпіталях, пакуль Аляксей зноў пабачыў тую гордую кучаравую бярозку на грудку. Журботным мысленным позіркам з далёкага-далёкага, з белай палаты на Вялікай зямлі. А яшчэ ён тады з ціхім здзіўленнем і ўдзячнасцю, ад якой стала цёпла сэрцу, падумаў: «Хто ж знайшоў мяне, бяздыханага, там, на дарозе?..»

...Маладыя гады... Усё тое помнілася Аляксею Пятровічу, быццам было яно ўчора.