Тоқтату үшін тежегішті бассаң, ол тоқтайды. Газды бассаң, жүреді. Уақыт ондай емес қой. Сондықтан тайм-менеджмент – уақытты басқару деген ұғым түбегейлі қате.

Колледжде оқыған кезімде, мықты ұстазым болды. Оның пікірін бағалайтындар көп еді. Сондықтан кеңес сұрап көп адам келетін. Оның ішінде эффективті тайм-менеджментке қатысты. Неге екенін, тайм-менеджмент десе бәрімізге алдымен «ұйқыны қысқарту керек» деген ой келетін. Бірақ оның бізді таңғалдырғаны әлі есімде. Сонда айтқаны: «Аз ұйықтауға тырысып керегі жоқ, ояу жүрген кезінде өнімді болуға тырысу керек», – деді. Демек, «ұйқыны ойлама, ояу жүргенде қатырып ал».

Мысалы, ораза кезін, Рамазан айын алшы. Түстің кезінде бірден үш сағатқа байып кетесің.

Сонымен, бәріне үлгеріп, нәтижелі болудың құпиясы неде? Өзімізді басқару туралы айтқанда, біз өзіміздің энергиямызды меңзесек керек. Белгілі бір уақыт көлемінде бір істі орындауға жұмсайтын энергиямыз. Басқаша айтқанда, ақша деген уақыт емес, ақша деген энергия. Сенде энергия бар. Менде де бар. Бәрімізде өлшеулі энергия бар. Ұйықтасаң да, қыдырсаң да, бұлттарға қарап отырсаң да жаратасың. Жеңіске жұмсасаң да жаратасын.


Энергия деген – адамның бойындағы толқын. Ол толқынды қалай бұрамыз, солай болады.


Қаншалықты дұрыс пайдалансақ, соншалықты нәтижелі боламыз. Энергияң таусылып келе жатқанда оны байқап, уақытында қалпына келтіріп алу керек және оны ұқыпты жұмсауға тырысу, негатив, қауіп пен үрейге, т.б. шашыратпау жағын ойластырған жөн. Оны таңдап жұмсау керек. Бұл жолда өзім түйген бірнеше ереже бар.

«Жоқ» дей білу. Кейбір істерге, адамдарға, кездесулерге, жиындарға «жоқ» деп айта білу маңызды. Өйткені менің ойымша, жеңіс деген бір іске, жобаға не икем, дағдыға жұмсалған энергияның жиынтық өлшемі. Шындығында біз энергиямызды дұрыс жұмсаудағы ептілігімізді ақшаға айналдырамыз.

Федор Овчинниковтың энергияны үнемдеу туралы айтқаны есімде қалыпты. Ол бизнесінің бір кезеңінде венчурлық қорлардан инвестиция тартумен айналысады. Бұл, әрине, ұзаққа созылған, қиындығы көп шаруа еді. Ақырында, келісімшарт алдына келгенде, оған қол қоюдан бас тартады. Кәсіби инвесторлар – Blue Wire Capital мен «Спутник» тобымен жұмыс істегісі келмей қалады. Оның орнына ашық нарықтағы шағын жекеменшік инвесторлардан көмек сұрайды. Неге? «Жылдар өте өзімді тыңдау керегін түсіндім, – дейді ол. – Бір кездерде шешімді ақылмен қабылдау керек, бір кездерде жүрекпен. Өйткені жүрек деген – мотивация. Ал мотивациясыз бизнес болмайды. Мотивациясыз жақсы нәтижеге жету мүмнін емес. Ақшаның өзі ештеңе емес. Әлемді энтузиазм билейді. Мен формальды бизнес-жоспарлар құрастырып, өзімді алдап, мағынасыз тірлікке уақыт жоғалтқым келмейтінін түсіндім. Бұл менің энергиямды соратын еді. Ал сен айтарлықтай бірдеңе жасағың келгенде, күшті үнемдеу керек. Үлкен спортқа қара. Бірінші болу үшін әр қимыл маңызды. Рационалды, нәтижеге жұмыс істейтін кәсіпкермін. Мақсатыма жету үшін өзіме ұнамайтын нәрселерді істеуге, тіпті жақсы көріп кетуге көндіретінмін.

Алайда қазір түсіндім. Менің бизнесім үшін бұл деңгейде басқа, жақсырақ шешім бар».

Приоритет қоя білу. Брайан Трейси «Оставьте брезгливость, съешьте лягушку!» деген кітабында эффективті жұмыс істеудің заңдылығын бүге-шігесіне дейін баяндады. Кітаптың сығындысы мынау: ұсақ-түйекке алданба, ең қиыны, ең қорқыныштысы болса да, ең маңызды істі бірінші бітір. Ол ең күрделі, ұнамсыз болуы мүмкін, бірақ егер оған бірінші кіріспесең, ешқашан кіріспейсің.

«Құрбақаны» желкесінен алмасаң, күнделікті күйбеңге алданып өмірің өтіп кетуі де ықтимал. Біздің алдымызда өте көп мақсаттар бар, істейтін жұмысымыз да көп. Бірақ приоритет деген болу керек. Қайсысы сенің болашағыңа, арғы, түпкі мақсатқа неғұрлым жақындатады? Содан баста. Ұсақ-түйекке алтын уақытты қор қылма.

Маңызды VS жедел. Стивен Кови52: «Өз әрекеттеріңізді приоритеттерге сай ұйымдастырыңыз», – дейді. Жедел істеуге тиіс, күттірмейтін істер болады және маңызды істер болады. Мәселен, бүгiн сағат бірде түскі ас ішуің керек. Бұл – жедел іс. Басқару стильдері бойынша бір конференция күтіп тұр. Конференцияда сөйлейтін пәленше де пәленше деген адамды басқа жерде кездестіруің неғайбыл. Ал саған сол адаммен қалай да байланыс орнату керек. Қайсысы маңыздырақ?

Осы сәттегі назарыңды талап ететін нәрсенің бәрі соншалықты маңызды болмауы мүмкін. Ковидің тілімен айтқанда «табан асты нәтижеге әкелуі» шарт емес. «Жедел» мен «маңыз» қатар тұрғанда, екіншісін таңда. Бірақ дегеніне жеткізетін шаруалар көбірек энергияны талап етеді. Оларды қолға алу үшін бастамашыл, проактив болу керек. Тасбақаны сауытынан шығу керек.

Маңызды істер кейде жедел болмауы мүмкін, бірақ бұл олардың маңыздылығын жоймайды. Мысалы, өмірлік миссияны анықтау, ұзақ мерзімді жоспар құру, адамдармен қарым-қатынасымызды түзеу... Бұл жедел болып көрінбегендіктен, көп адамдар олар туралы ұмытып кетеді де, соның зардабын тартады.

Құрбандыққа дайын болу. Әрине, баланс ұстағанға не жетсін! Жеке өмірің мен карьеранды, той-думан мен интеллектуалдық жетілуіңді, т.с.с. қатар алып жүруге тырысу керек. Өйткені бәрі маңызды. Құрбыларыңмен кофе ішу, достарыңмен көңіл көтеру – ол да маңызды. Өйткені адам бақытының 85 пайызы оның өзгелермен қарым-қатынасының сапасына байланысты. Достық та адам үшін маңызды. Достықты сақтап тұру үшін де күш керек, уақыт керек, жауапкершілік керек.

Бірақ маңызды нәрсе мен ең маңызды нәрсенің арасында да айырмашылық бар. Егер сенің өмірлік миссияңа жетелейтін жол мен достарыңмен кездесу тұрса, біріншісін таңдаған орынды. Приоритет болуы керек, приоритеттің шекарасынан шығатын нәрселердің бәріне сыпайы, батыл түрде, жымиып тұрып «жоқ» деп айта білу керек.

Мысалы, Мұхтар Мағауин – жазушы. Ол өзінің өмірлік миссиясын қазақ халқына қызмет ету деп санайды. Ол осы жолда белгілі құрбандықтарға да әзір. Ол өзі жазатындай, тойларға бармайды, құда-жекжат «бір шәугім шайға» келгенде кабинетінен шықпай жұмыс істейді, балаларды шулатқызбайды... Қазақ үшін бұл қаншалықты қиын болуы мүмкін? «Бір түрлі» дейтін шығарсыз? Ал осының бәрі болмағанда, біз «Аласапарынды» білмес едік, «Шақан Шері» мен «Сары қазақты», «Шыңғыс ханды» сүйсіне оқымас едік. Бүкіл халықтың ұлттық танымын кеңейтіп, ұлттық мақтанышын оятатын шығармалар маңызды ма, жазушының құдағиының көңілі маңызды ма? Айналасының бәрі біледі, ол – ерекше адам. Және оның ережелерімен санасады. Өзінің уақытын, өзгенің уақытын бағалайтын қоғам, осындай адамдар көп болғанда қалыптасады.

Бірақ Мағауин ғана емес, сен де ерекше адамсың.

Мейлі, сенде ондай жазушылық талант жоқ. Бірақ сенде басқа қабілет бар ғой. Сенің де өмірлік миссияң бар. Неге ол өзгелердің жай ғана бос уақытын өткізу үшін құрбан болып кетуі керек?

Уақыттың бағасын білу. Батыстың адамы мен қазақстандықтардың ең үлкен айырмашылығы, уақытқа деген ұстанымы. Батыста ең кәрі кемпір мен селкілдеген шалдың да уақыты кестеленген. Бізде бәрі тұманды. Уақытты резеңке сияқты көреді. Жиналыстар жарты сағат кеш басталады. Той туралы айтпай-ақ қояйын. Бірақ өмірдің біреу екенін ескерсек, әр минут маңызды. Аудиокітаптар, аудиодәрістер тыңдайтынмын. Әрине, музыка тыңдауға болады, бірақ алдыңғылардың пайдасы көбірек. Интернеттегі ұсақ статустарды оқымаймын, кітап оқимын. Өйткені маңызы жоғарырақ.

Уақыттың бағасын білу үшін, пунктуалды болуды үйрен. Үнемі кешігіп жүретін адам, жалпы, өмірінде де бірдеңеден құр қалып келе жатқаны анық. Өйткені бұл әдет өзгелердің де, өзінің де уақытын (=өмірін) бағаламайтын адамдардың дерті. Ал ерте жүрсең қандай жақсы. Кездесуге, жиынға әдеттегіден бес, он минут ерте барсаң, дайындыққа, атмосфераға үйренуге мүмкіндік болады.

Тренингтерге, маңызды кездесулерге ертерек баруға тырысамын. Өйткені кешіккен адамда, сыртқа білдірмесе де, «кешігіп келдім ғой, ыңғайсыздау болды ғой» деген қобалжу болады. Ол өз кезегінде концентрацияға кедергі болады. Уақыт туралы түсінігің дұрыс болғанда ғана, сен уақыт кеңістігіндегі өзіңді басқара аласың. Бізге керегі де осы емес пе?



ТАРАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ КІТАПTAP MEН ФИЛЬМДEP TІЗІМІ:


•«Человек, который изменил все» фильмі.

•«Миллиарды» сериалы.

•Игорь Манн, «Номер 1. Как стать лучшим в том, что ты делаешь».

•Петр Людвиг. «Победи прокастинацию! Как пере стать откладывать дела на завтра».

•Хэл Элорд. «Магия утра. Как первый час дня опреде ляет ваш успех».

•Андрэ Моруа. «Открытое письмо молодому человеку о науке жить».

•Мейсон Карри. «Режим гения. Распорядок дня великих людей».


VII ТАРАУ

ДАМУДЫҢ ТЕГІН ЖОЛДАРЫ САПАЛЫ АДАМНАН САПАЛЫ ӨНІМ ШЫҒАДЫ.


Жазған кітабымның да, әр адамның өмір сүруінің де мақсаты – соңынан із қалдыру. Ол үшін бәріміздің де сапалы өнім шыгарып, саналы әрекет жасағымыз келеді және бұл дұрыс-ақ. Себебі адам өмірі сапалы болмаса, ол ешқашан да сапалы өнім шығара алмайды. Жақсы киінбейтін, пайдалы тағам жемейтін, салауатты өмір салтын ұстанбайтын адам дұрыс өнім шығармайды. Жақсы тамақ ішкен адам – жақсы жұмыс істейді деп бекер айтпайды ғой. Қазіргі таңда тұрмыстық жағдайың жақсы болса, сенің сыртқы әлеммен бөлісетін энергияң да сондай жақсы.


Біреумен келісімшарт жасасқанда, жұмысқа қабылдағанда, адамның сырт келбетіне, киген киіміне, қолындағы ұялы телефонына назар аударамын. Себебі, өмірін сапалы қыла алмаған адам, менің жұмысымды жақсы, жоғары деңгейде жасайтынына сенімді емеспін. Көлігі кір бола тұра, мейрамханамның ішін таза ұстайтынына кім кепіл? Адам қандай болса, оның кәсібі де, істеп жүрген жұмысы да дәл сондай.

«Rumi»-ді ашпай тұрып, қарызға белшемнен батып жүрсем де, сапалы мейрамханаларға барып, дәмді тағам жейтінмін. Қарызға ақша алып, сол мейрамханада қалдырып кетемін. Бірде інім Дархан мырза менің досыммен мейрамханада отырғанымды көріп қалып: «Қарыздарымыз бастан асады, бизнесіміз жүрмей жатыр, сен болсаң мейрамханада отырсың», – деп ұрысқаны есімде. Бірақ, сол уақыттағы осындай әрекеттерім мені осы дәрежеге көтерді ғой.

Адамдарға осыны жеткізгім келеді. Олардың қателігі, өзін емес, жұмысын немесе бизнесін бірінші орынға қоюы. Бірақ жұмыс істейтін, кәсіпті дамытатын өзі емес пе? Сол себепті, өзімізге көңіл бөлуіміз керек. Кітаптың басынан-аяғына дейін жазып, сенімен бөліскен тәжірибем мені осы деңгейге көтерді. Сапалы адам жақсы нәтиже көрсете алады, жеңіске де жетеді, жақсы ақша да табады, егер өзін жеңе білсе, оқыса, дамыса, өзін және өзінің өмірінің сапасын жақсартса ғана.


ШЕДЕВР


Бізде «шедевр тек қана ұлы адамдарға тән» деген жаңсақ пікір бар. Бетховеннің 5 симфониясы, Майкл Фелпстің әлемнің 26 дүркін чемпионы болуы, Нұрғиса Тілендиевтің «Отырар сазы» ансамблін құруы, Шәмші Қалдаяқовтың қазақ вальсінің атасы атануы сияқты биіктер, тек ұлы адамдардың қолынан келеді деп ойлаймыз. Әрине, олардың бұл туындыларының, жұмыстарының шедевр екеніне сөз жоқ. Бірақ біз де «болмасаң да, ұқсап бақ» деген қағиданы ұстанатындықтан, өз саламызда шедеврге мән беруіміз керек.


2017-жылы «Rumi Group» командасы болып Мәскеу қаласына жәрмеңкеге барғанда, әуежайдан бізді «Wheely» такси қызметінің автокөліктері мен жүргізушілері қарсы алды. Әдемі, қара «Mercedes-Benz» 3 автокөлігі тұр екен, бес сағаттық рейстен кейін, шаршап тұрғанында ұқыпты, әдемі киінген көлік жүргізушілерімен автокөліктер көз қуантады. Көліктің іші таза, су мен сағыз дайын тұр, жүргізуші қандай музыка тыңдағыңыз келеді деп, сенің не қалайтыныңды сұрайды. Қарап отырсаң, жай ғана көлік жүргізушісі, бірақ тәнті боласың, қызығасың. Жүргізуші болса да өз саласында, өз әлемінде шедевр жасап жүр.

«Үміткер» реалити-шоуының жеңімпазы Арман Шуманахтың ақтық сайыста жасаған презентациясы ол да бір шедевр: басы бар, аяғы бар, таңдаған шрифті әдемі.

Біздің «Rumi Group» мейрамханаларының тағамдарын түсіретін фотограф бар. Енді, қазіргі таңда foodphoto дамыған ғой, бірақ ол басқалардан ерекше, өз ісін шедеврге айналдырған маман. Тағамдардың суретін дискіге жүктеп бізге береді, бірақ дискінің сыртын да әдемілеп әрлеп, тапсырыс берушіге ыңғайын келтіріп жасайды.




Біз шедевр жасауға лайықты адамбыз. Ол үшін симфония жазып, кино түсірудің қажеті жоқ. Өміріміздің өзі – кино, өзі – театр. Сондықтан да әр қойылымымыз, әр сәтіміз шедевр болса, кейін бүкіл өміріміз де шедеврге айналады. Сондықтан да әрбір істі, ол әуежайдан қонақ күту болсын, тұсаукесер жасау немесе суретке түсіру болсын, жазған хат немесе есеп болсын, шедевр етіп жасау керек.

Әлі есімде, 2010 жылы бастықтарым Түркияға жиналғанда: «Қуаныш Түркияда оқыдың ғой, бізге бір экскурсиялық бағдарлама жасап берші», – деп өтініш білдірді. 2009 жылы Түркияға Елбасымыз келген, сол кезде оның қарамағындағы азаматтардан Президенттің күн тәртібіндегі барлық кездесулердің минутына дейiн жазылғанын көрдім. Содан соң, мен де кесте түрінде әдемі бағдарлама жасадым. Әр минутына дейін, ауа райына дейін, мысалы, «Сағат он бірде қонақ үйдің алдынан көлік күтіп алады. Ауа температурасы плюс тоғыз градус, сондықтан жылы киініп алыңыз. Күн бұлтты болады, қолшатырыңызды ұмытпаңыз» деп жаздым. Қолымнан келгенше бұлттың суретін, баратын жерлерінің картасын салып, барлығын қамтып, А4 форматтағы қағазға бағдарлама жазып бердім. Сол кезде бастығым: «Қуаныш, қалай керемет жаздың», – деп таңғалған.

Егер өмірінде кез келген жұмысты «шедевр жасаймын» деген ниетпен жасамасаң, сен бiл, өз жолыңды -1 болып, бір қадам арттан бастадың. Артқа шегініп бастадың, себебі, сенің ниетiң дұрыс емес, бастамай тұрып «жеңіске жетемін» деген ойың жоқ. Әр бастамамыз – үлкен іс, алға жасалған қадам. Мысалы, қазір сенің осы кітапты оқып отырғаның, өміріңнің бір бөлігін алады. Ал егер сен бұл кітапты дұрыстап оқымасаң, уақытың, өміріңнің бір бөлігі зая кетеді.




Адамдар ғұмырының 1/3 (үштен бір) бөлігін жұмыспен өткізеді. Егер жұмысымызды жақсылап жасамасақ, біздің өміріміздің 1/3 бөлігі шедевр болған жоқ. Демек, статистиканың құрбаны болған мыңдаған өмірлердің бірі болып қаламыз.


Статистиканың құрбаны. Сен кімсің? Бұл өмірде өз орнын тапқысы келген, бойында жаны бар, жүрегі соғып тұрған тірі адамсың ба, әлде жай ғана статистиканың құрбанысың ба?

Жарық дүние есігін аша салып-ақ, қолымыздан келетін іс – статистиканың ақпараты болу. Мысалы, сен өмірге келдің, демек, 1986 жылы туғандардың қатарында барсың. Бірінші сыныпқа бардың – сол жылы мектепке барған оқушылардың тізіміндесің. Үйленсең, АХАЖ бөлімінде некесін тіркеген отбасылардың қатарындасың, өлгенде де статистикаға мағұлмат болып енесің.

Ал енді, сұрақ. Сен сол статистикадағы сандардың, мағлұматтардың бірісің бе, жоқ, әлде, оған қоса жеке қалыптасқан тұлғасың ба?

Статистиканың құрбаны болу кез келгеннің қолынан келеді, тіпті үйсіз-күйсіз жүрген азаматтар статистикалық мәліметтерге өз септігін тигізіп жүр. Ал сен ол сияқты статистика құрбаны болудан бөлек, өмірде жеңіс жолында жүріп, өзіңнің миссияңды атқара алдың ба?

Сондықтан да жай ғана көптің бірі болып, сандарды, мәліметтерді толықтырып тұратын тағы бір «+1» болғаннан гөрі, тұлғаға айнал, ол үшін сенің ісің де, өміріңде шедевр болсын.


ЖАҚСЫМЕН ӨТКЕН ЖAPTЫ CAҒAT


Сократ айтады: «Менiң бiлетiнiм – ештеңе білмейтінім» деп. Жеңіске жетудің төте жолы – өзіңнен ақылды, өзіңнен тәжірибелі адамнан үйрену.


Қай саланы таңдасаң да, сол саладағы авторитеттерді білуің керек. Қай салада да саған үйретері көп адам табылады. Олармен араласу көзқарастарыңды өсіреді, біліміңді тереңдетеді. Сонымен бірге ең жоғарғы орталарға есік ашады.

Адамдардың көбі кездесулерге, танысуларға мән бермейді. Есесіне, жақсы адаммен өткізілген жарты сағат өмірге деген көзқарасыңды өзгерте алуы мүмкін. Сондықтан да өмірлік жолыңнан, уақытыңды алатын, пайда әкелмейтін, ықпалы кері, әрдайым кедергі келтіретін адамдарға өз уақытыңды ысырап етпе.

Өзіңнен табысты адамдарды ізде. Мысалы, Федор Овчинниковті іздеп Сыктыкварға бардым. Ол кезде әлі не істейтінімді білмеймін, бірақ бірдеңе істеуге болатынын білем. Жаңа тыныс керек болды. Бірақ қай бағытқа қараймын? Елдің бәрі Түркияға барып жатқан кез. Шабыт іздеген жерімді қараңыз. Бір қарағанда түсініксіз. Бірақ, ел қатарлы өмір сүрсең, елден ерекше нәтиже бермейсің деген жақсы сөз бар. Ел бармаған жермен жүру керек, ел көрмеген жерді көру керек. Бұл өзі жердің түбі. Мәскеуге дейін бес сағат ұшасың, одан әрі тағы бес сағат. Мың шақырымнан кейін Солтүстік Мұзды мұхит. Овчинников – «Додо Пиццаның» негізін қалаушы. 24 жасында «Сбербанктен» 400 мың рубль несие алған. Пәтер жөндеймін деп алған несиеге Сыктыкварда кітап дүкенін ашады. Біраз уақыттан кейін ол инвесторларды тарта алды, сөйтіп, «Книга за книгой» сегіз дүкеннен тұратын сауда желісіне айналды.

Алайда 2008 жылғы дағдарыстан соң қарыздардан кұрылу үшін өзінің үлесін түкке тұрмайтын ақшаға сатуына тура келеді. Бұл туралы журналист Максим Котин «И ботаники делают бизнес» деген кітап жазды. 2011 жылы Федор Сыктыкварда бірінші пиццериясын ашты. Бес жылдан кейін әлемнің тоғыз елінде (АҚШ, Англия, Эстония, Литва, Румыния, Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан) 160 пицериясы жұмыс істеп тұрды.

Бүкіл Ресейді пиццаға «отырғызды»: 140 пиццериясы бар. Ол, керек десеңіз, итальян тағамдарына маманданатын IL Patio желісін де (135 мейрамхана) басып озған адам. Қысқасы, Овчинников білгенімен көп бөлісті, мені шексіз байытып жіберді. Одан көп нәрсе үйрендім. Егер сонда бармасам, бәлкім, «Rumi»-дің негізгі философиясы да болмас па еді. Әлі күнге дейін араласып, жөн сұрасып тұрамыз.

Мысалы, ол соншама табысты кәсіпкер болғанына қарамастан, өзі блог жүргізеді. Бұл – ол үшін франчайзингке адамдар тартудың, басқа сөзбен айтқанда, бизнесін кеңейтудің жолы. Қаржылық мәселенің, кіріс-шығыс есебінің бәрін ашық жариялайды интернетке.

«Мұның не?» дегенде: «Бұл артқа шегінбеуге стимул» дейді. «Кірісің мен шығысың елдің көз алдында болған соң, жарты күшпен жұмыс істеуге құқы жоқ», Маған осы идеясы ұнады, өзіміз де есеп-қисабымызды ашық жүргізуге тырысып жүрміз. Сол сияқты, Артем Овечкинмен кездесу үшін Мәскеуге екі сағатқа ұшып барып келгенім бар.

Көмек сұра. Феррацци «консультативті кеңес» деп атайтын мамандар тізбегін қалыптастыруды айтады. Екі-үш кенесші, өзіңнен тәжірибелі, өзіңнен білімді адамдардың кеңесі ешқашан артық етпейді. Бір қызық құбылыс бар, оны Трейси де атап өтеді: адам өзіне көмектескен адамнан гөрі өзі көмектескен адамды көбірек ұнатады.


Өйткені сен біреуден көмек сұрасаң, ол бейсаналы түрде жаны семіріп, мерейі үстем болып қалады: өзін ықпалды, маңызды адам сезінеді. Сондықтан менторлардан көмек сұраудан қысылма. Мұныңмен өзіңе пайдалы, оларға жағымды әрекет жасадым деп санай бер. Мен Овчинниковқа барғанда, ол үшін бейтаныс адам едім. Әлі бизнесі де жоқ. Бірақ ол пікірлесуден қашқан жоқ, ойын жайып салды, кеңестерімен бөлісті. Бұл маған көп көмек берді.

Табысты адамдардан өзгелер де үйренетін жағдай жаса. Жақында IFC-де (Әлемдік банктің бөлімшесі) корпоративтік басқару бойынша курстан өттік, үздіксіз өсу, тәуекелдерді басқару, стандартизация, т.б. маңызды нәрселерді үйретті. Жас компаниямыз, бірақ бізге стартап деңгейінен тезірек өтіп, басқарудың неғұрлым дамыған үлгілерін пайдалану керек болды. Сол сияқты, «Превосходный сервис» кітабының авторы Джон Шоулдың53 семинары өтті. Оны біздің қызметкерлер жақсы біледі, өйткені көп үрдісті дәл осы кітап бойынша рельске қойғанбыз. Біздің командадан 16 адам, оның ішінде өзім де бармын, семинарды тыңдадық. Семинардан кейін, әрине өзіміздің палауды ұсындық. Ең тамашасы, Шоул «Тамаша сервис» деп баға беріп кетті. Бірақ осы семинардан біз әлі де өсе алатынымызды түсініп қайттық. Қысқасы, керек адамдармен танысып, олардан дәріс алу, үйрену – өсемін деген адамның міндеті.

Соңғы кезде маған түрлі сұрақтармен келетін адамдар көбейді және байқағаным, жоғарыда айтқан ережелерді ғана емес, ең қарапайым дүниелерді ескермейді екенбіз. Кездесуге байланысты мына ойларыммен бөлісейін.

Кездесетін адамың туралы ақпарат ізде. Әсіресе, ол саған «керек» болса. Google-дан ізде, Facebook, Twitter, Instagram, «В Контакте» желісін ақтар, таныстарыңнан сұра. Қысқасы, оның немен айналысатынынан хабардар бол. Ақпаратты басқарған адам, ситуацияны да басқарады. Сөйлесетінің кәсіпкер болса, оның өнімінің (тауарынын) дәмін татып көр. Маған іскерлік қарым-қатынас ұсынып, ешқашан «Rumi»-де болмадым деген адаммен сөйлессем, өзімді қолайсыз сезінемін. Әдетте алдымен біздің мейрамханаға барып көруін сұраймын, содан кейін ғана кездесуге келемін. Сонда немен айналысатыныңды түсіндіріп уақыт шығындамайсың.

Егер іскерлік қарым-қатынас, орнатқың келсе оның айналасын зертте. Ортақ жоба бастағалы тұрған адамның айналасына назар аудар: оны қоршаған адамдар қалай киінеді, қандай көлік мінеді, не ішеді, қанша уақыттан бері жанында... 2011 жылы бір кәсіпкер бірлесіп жұмыс істеуді ұсынды. Естуімше, сол кезде оның есепшоты 19 миллион доллар шамасында еді. Бірақ, қасындағы орынбасарына қарап, олардың осыншама табыс табатынына сенбейсің. Оң қолы болып саналатын, компанияға жылына 800 мың доллар шамасында табыс тауып беретін қызметкері 75 мың теңгеге пәтер жалдап тұратын, автокөлігі арзан, киімі мен стилі де атқарып жүрген қызметіне сәйкес келмейтін. Сол кезде түйгенім: басқа біреуді жарылқамаған адам, сені де жарылқамайды. Сондықтан да біреумен жұмыс істемес бұрын, оның басқаларға деген қарым-қатынасына назар аудар.

Таразда жүрген кезде, бір адам мал шаруашылығымен айналысуды ұсынды, оны әкем қолдап, ет сатып табыс табуды жөн көрді. Бұны қайдан көрдіңіз, идея қайдан келді деп сұрағанымда, әкем мен сол танысына апарды. Барсам, үйі зәулім сарайдай, мінген автокөлігі үлкен, сол кезде бұл кәсіптің жақсы пайда әкелетінін түсіндім.

Бір адам жақында ғана Өзбекстаннан жеміс-жидек әкеліп, оларды өткізумен айналысайық деп ұсыныс жасады. Бірақ өзінің түр-сипатына қарап, оның сондай жұмысты алып кете алатынына, жеңіске жеткізетініне сенбейсің. Бұндағы айтайын деген негізгі идеям – адамның өзі жақсы болмай, өзгенің жақсы болуына көмектеспейді. Өзін жарылқамаған адам, басқаны да жарылқамайды. Сондықтан да кез келген жұмысты бастамас бұрын, адамның өзіне және оны қоршаған адамдарға үлкен назар аудару бұл өте қажет лайфхак деп есептеймін. Бұны Олег Тиньков та әрдайым айтып жүреді. Сондықтан мен де өзімнің осы бақылауыммен бөліскенді жөн көрдім.

Егер адамға қатысты ұзақ мерзімді жоспарың болса, түсінбеушілікке жол берме. Бірде менің танасым «Rumi»-ден ас ішті. Мәзірден тапсырыс беріп, өзі санап та қойыпты. Бірақ 10% қызмет ақысын қоспаған. Ақырында өзі күткеннен 9 мың теңгеге көбірек төледі. Сөйтіп, ашуланды. Оған біздегі жағдайды түсіндірдім, ол Түркияда пайыздар болмайтынын, «Rumi» әлі Кеңес Одағында жүргенін айтып біраз тулады. Ақырында ақшасын қайтарып бердік. Кейін сол адам маған келіп, бірге жұмыс істегісі келгенін айтты. Қалай ойлайсың, біз оның ұсынысын қабылдадық па?


МАЙДA ЖЕҢІСТЕР НЕМЕСЕ ГИГАНТОМАНИЯНЫҢ АНТИПАЙДАЛАРЫ.


Көпшілік гигантоманиямен ауырады. Бірден бастық болғысы, үлкен компания ашқысы, қомақты қаражат тапқысы келеді. Ақырында, бірден ауқымды, үлкен жауапкершілікті мойнымызға артып алғаннан кейін, тура сондай ауқымдағы сәтсіздікке ұшыраймыз.


Кішкентай тетікті бекітіп жатса, «ұшақ құрастырып жатырмын» деп қиялдап кетеді. Ал сол сәтте сенен тек тетікті барынша сапалы бекітуге зейін қою ғана талап етіледі. Үлкен жобалармен ауырамызда, кішкентай детальдардан қағыламыз. Бұл ертеңге әсер етеді ғой.

«ЖЕҢІСКЕ ЖЕТЕМІН» деп ауырғаннан гөрі жеңіске жеткізетін нәрселермен ауырған дұрыс. Білім, шешендік, талғам, елден өзгеше ойлау. Онымен бітпейді. Жеңіске кедергі келтіретін дүниелерді жолдан алып тастау қажет болады.

Үлкен жеңістер көптеген кішігірім жеңістерден құралуы қажет. «Қалай өзгерсем болады?», «Бизнесімді дамыту үшін не ітсеймін?» деп жазатындар өте көп. Айтарым бір-ақ сөз: күнделікті кішігірім жеңістерге жетіп отыр.

Жиырма бір күнде әдет қалыптасады дейді. Сенің сенімділігіңді арттыратын, дамуына септігін тигізетін әрекеттерден баста. Жүгір, дұрыс сөйле, әдептілік таныт, кітап оқы, өзіңе ұнайтын адамға ұқсауға тырыс.

Кішкентай жеңістердің дәмін татпаған адам, үлкен жеңістерге қол жеткізбейді.


ӨМІРДЕН ЛӘЗЗAT AЛУ


Жалпы, біз, қазақ жұмысқа берілген, еңбекқор халықпыз ғой. Ешқашан өзімізге ақша қимаймыз.

Бір затты қалап тұрамыз да, отбасын ойлаймыз, үйдің шаруасын бітіру керек, тағысын-тағы. Дұрыс түсін, үйге ақша апарма, отбасыңды асырама демеймін. Жай ғана, әр жеңістен соң немесе жасалған жұмыстан кейін біз өзімізді марапаттай білуіміз керек. Бұл бізді алға итермелейді, әрі қарай жұмыс жасауға серпін береді.

Керемет іс тындырдың ба, өзіңе сыйлық алып қой. Жаңа телефон, автокөлігіңе қысқы дөңгелектер, жаңа көйлек немесе қымбат мейрамханада кешкі ас, шетелге саяхат дегендей. Ал біздің адамдар өзінен ақша аяйды, демалыссыз, марапатсыз еңбек етіп шаршайды, қажиды, өмірден түңіледі, ондай жағдайда жеңіс түгіл, кішігірім жеңістерге де жетпейді, себебі, адам өмірден ләззат ала білуі керек.


Шымкентте керемет қылып, «ЕКІНШІ БОЛМА!» тренингін өткізіп, мәз болып қайттық. «Versus» академиясының директоры Мейірбек мырза болса, дем алмастан Астана қаласында өткізілетін дәріске қызу дайындық жүргізіп кетті. Оны жұмыстың ортасынан шығарып алып, дүкенге апардым. Шоппинг адамды демалдырады дейді. Сондықтан да біз қымбат дүкенге барып, Мейірбек мырзаға қомақты қаражатқа киім алдық. Киімі жоқ емес, бар, бірақ бұл Мейірбек мырзаның атқарған жұмысы үшін менің оны марапаттауым, оған деген көңілім толды деген сөз. Содан ол да, көңілі көтеріліп, Астанада өткізілетін тренингтің қамына кірісті. Біз әр істі бітіргеннен кейін, демалып, өмірден ләззат ала білуіміз керек.


ЖЕҢІСКЕ ЖЕТЕЛЕЙTIH ӘДЕТТЕР


Өзімізді қаншалықты құдіретті сезінсек те, түптің түбінде қартайып, кішірейіп, топыраққа айналатын органикалық ағза ғанамыз. Мәңгілік өмірдің құпиясын ешкім тапқан жоқ, оның керегі де шамалы сияқты. Біз басқа ғаламшарға ұшып, әлемді жаулауымыз мүмкін, бірақ өте нәзік болып жаратылған ағзамызға тәуелдіміз. Сондықтан оны күтіп ұстау бізге міндет.


Мұхтар Мағауин «Мен» деген романында өзінің басынан өткен бір жайды жазады. Кітапханалардан шықпай ізденіп жүрген кезінде ол дұрыс тамақтанбайды, кітапханада қонатын кездері де болған. Ақырында асқазаны ауырады. Сонда жазушы өзінің миссиясына қандай қауіп төнгенін түсінеді. Ол – алдына үлкен мақсат қойып ізденіп жүрген жас ғалым. Бірақ егер денсаулығын құртып алатын болса, стресске тап болады. Назары мақсаттан ауытқиды. Бұл оның миссиясына төнген қауіп еді. Содан бастап ол өзін емдей бастайды. Күнде таңертең аш қарынға бір қасық бал жейді. Тамақтануын түзейді. Физикалық жаттығуларға да көңіл бөле бастайды. Солай, асқазанын емдейді.

Бәріміз де осындай көзқараста болуымыз керек. Өйткені біздің ағзамыз – әзірге бізде бар ең қымбат қазына. Ол бізді мақсатқа жеткізетін құрал, керек десеңіз. Осы ағзамыз барда ғана мақсатымыз бен миссиямыз, рухани ұмтылыстарымыз бар. Оның сыртында ештеңе де мүмкін емес. Сондықтан биохакингтің негізгі үш постулатына тоқталғым келеді.

Біріншіден – ұйқы гигиенасы. Адам аштықтан бес күнде, не бір аптаның ішінде өліп кетуі мүмкін. Ал ұйқысыз үш-бес күнге ғана шыдайды. Бұл тақырыпта толып жатқан зерттеулер бар. Тәжірибелер де жеткілікті. Сальвадор Дали54 сияқты эксцентриктер55 екі сағат қана ұйықтайтын «суперменнің» күн тәртібін жасаған. Әр төрт сағат сайын жиырма минуттан алты рет ұйықтайды екен. Никола Тесла56 одан сәл ұзағырақ ұйықтауды ұсынған.

Екі сағат жиырма минут. Түнгі он екіде ұйықтап, жиырма минуттан кейін оянған, одан әр түнгі екі мен төрт аралығында ғана ұйықтаған. Уинстон Черчилль57 түнгі үште ұйықтап, таңғы сегізде оянатын болған, түстен кейін бір жарым сағат «сиестаға» кеткен. Яғни, алты жарым сағат ұйықтаған.

Бірақ бұлардың бәрі эксперимент еді. Ғалымдардың әр түрлі ұйқы паттерндерін58 зерттей келе, келген қорытындысы төмендегідей: жеті-сегіз сағат ұйқы – абсолютті қажеттілік. Дәл осындай уақыт ағзаның толыққанды, дұрыс қызмет етуіне қажет. Өйткені ұйқы кезінде біз жай ғана тынықпаймыз, жараларымыз жазылып, зақымданған жасушалар қалпына келеді. Ағза ояу кезінде ешқашан өзін емдей алмайды. Сондықтан да ауруханаларда адамды ұйықтатып тастауға барлық жағдай жасайды. Сергей Фаге59 «Мне 32 года, и я потратил $200 тысяч на «биохакинг» деген мақаласында Пенсильвания университетіндегі зерттеуді мысалға келтіреді. Онда сегіз сағат ұйқының «естен адасып кетпес үшін» міндетті екен дәлелденген. Фаге сонымен бірге ұйықтамас бұрын көк түсті блоктап, ұйқыға кетерде бөлмені қараңғылап тастауды ұсынады. Ал жатын бөлме тым ыстық не суық болмау қажеттілігі түсінікті, соңғы жылдары ғалымдар 18–19 градусты оптималды деген қорытындыға келіпті. Ең бастысы, ұйқы гигиенасын сақтау үшін белгіленген уақытта ұйқыға кетіп, белгіленген уақытта ояну керек.

Екіншіден – дұрыс тамақтану. Бұл тақырыпта мыңдаған кітап бар. Олардың бәрінің айтатыны бір нәрсеге саяды. Қысқа қайыратын болсақ, қант пен тұзды азырақ пайдалану не түбегейлі бас тарту, суды мейлінше көп, тәулігіне үш литрге дейін тұтыну. Консервіленген тамақтар мен бояғыш концентраттар қосылған жасанды өнімдерден бас тарту, фастфудты тұтынбау. Табиғи өнімдерді рационға көбірек енгізу, оның ішінде, әрине, жеміс-жидекке басымдық беру. Алкогольдің зияны туралы да диетологтардың ойы бір жерден шығады. Ал етті шамадан тыс пайдалану ағзаға артық жұмыс екенін естен шығарып алатын сияқтымыз. Жаһандық жылынуға қанша алаңдаулы болсақ та, қазаққа «еттен бас тарт» деп айтуға дәтім бармайды. Жақсы жаңалық ет жейтін болсаңыз, жылқының етіне басымдық беріңіз. Онда холестерин өте аз, тез қорытылады, ал қымыз тіпті қандағы холестериннің бәрін шайып шығады. Баяғыда қазақтың денсаулығы неге мықты болғанын осыдан-ақ түсіне беріңіз. Сондай-ақ отыз күн оразадан бөлек, аптасына бір не айына бір рет ашығып тұруды әдетке айналдырсаңыз ұтылмайсыз. Төрт сағат сайын, аз порциялармен жеу керегін еске салсам артық етпейтін секілді. «Rumi»-ден басқа жерде тауыса алмайтын тамағыңа тапсырыс берме.

Үшіншіден – физикалық жаттығулар. Өміріміз тым жеңілдеп кетті. Баяғыда ата-бабаларымыз көшіп-қонып, атқа мініп, үздіксіз қозғалыста жүрді. Адамзат о баста біздің бабаларымыз – көшпенділер сияқты табиғатпен етене, бірігіп өмір сүруге жаралған. Бірақ урбанизация келді, бәріміз тас қамалдарға бекідік. Төрт қабырғадан шыға алмаймыз, жұмсақ диваннан тұрғымыз келмейді, айналмалы креслода күніне сегіз сағат тапжылмай отырамыз. Мұның бәрі – организм үшін шок. Әр дене мүшеңіз бұл жағдайларға әр түрлі деңгейде қарсылығын білдіреді.


Сондықтан ауырмаудың бір жолы – физикалық белсенділікті сақтау. Әрине, қазір жаттығу залына баруға уақыт жоқ. Сондықтан да HIIT (high intensity interval training) трендте. Бұл әдістеме жайында ақпаратты да, жаттығуларды да YouTube-тан таба аласыз. Оның авторларының айтатыны: он минут болса да, барынша күш салып жаттықсаңыз, нәтижесі көп күттірмейді. Ал жалпы, көбірек жаяу жүруге, таңертең жаттығу жасауға не жүгіруді әдетке айналдыруға тырысыңыз. Иә, «биохакинг» деген – өте заманауи, жаңашыл болып естілгенімен, бәріміз мектеп қабырғасында үйренген қарапайым қағидалар. Әттең, есейе келе сол сабақтарды естен шығарып аламыз...

Эмоционалды интеллект. Қазақтың тәрбиесі жақсы, бірақ кейде көңіл-күйді басқаруды үйретпей ме деп қаласың. Әйтпесе неге көпшілік жерлерде даяшылары жұлқынып, сатушылары сілкініп отырады? Бұл дегенің біздің табиғатымызға қарсы. Бәріміз бала кезімізден бір нәрсені көріп өстік. Ол – қонақжайлылық. Қонақ келгенде ішкен асымызды жерге қойып, қолымызда бар ең бағалы нәрсені алдына тосамыз. Мен осы қонақжайлылықты «Rumi»-ге сипат етіп алдым, басқа құпия жоқ.

«Starbucks»-тағы адамдар неге жылы ұшырап тұрады? Олар «Starbucks»-та жұмыс істейтіндіктен емес. Керісінше Starbucks онда осындай жылы жүзді адамдардың жұмыс істейтіндігінен ашық-жарқын болып көрінеді.

Ақылды адамдар айтады, егер дұрыс команда жинай алмасаң, қаржылық табысқа да жетпейсің дейді.

«Rumi»-де ең кәсіби даяшылар болмаса да, олар мейiрiмдi. Бұл көзқарасты біз «Starbucks»-тан алдық. Оның негізін қалаушы Говард Шульцтен60 былай сұрапты: «Өз қарамағыңыздағыларды жымиып тұруға қалай үйреттіңіз?». Сонда Шульц: «Біз күле білмейтін адамдарды жұмысқа алмаймыз» деп жауап берген екен. Менің ұстанымым да сол, жаңа персоналды жинағанда, олардың қайырымдылығына қараймын. Даяшы болам деп бетінде безеуі бар жігіт те келді, алайда, ол мейірімді болса жеткілікті. Ол үстіңе шай төгіп алуы мүмкін, бірақ шын өкініп, кешірім сұрағанда, сен оны түсініп, кешіре аласың. «Бізге жұлдыздардың командасы керек емес, жұлдызды команда керек» дегенді жиі қайталаймын және осыны айтқанда, «Жұлдыз» деп эмоционалды интеллектісі бар адамдарды айтамын.

Егер көңілді адаммен кездессең, қандай сезімде боласың? Өзің де қуанып қалмайсың ба? Дәл солай, егер сен өзіңді көңілді ұстасаң, өзгелер де сенің жаныңа үйір болады. Жалпы, менің ұстанымым: жақсы сөйлеу керек. Жақсы нәрсе айтпасаң, ештеңе айтпай-ақ қой. Айналаңдағы адамдарға мұқият зер салып жүр. Өйткені адам өзінің ойы мен пікірін ылғи да сөзбен жеткізе бермейді. Ол оның бет қимылында, жестінде, мимикасында жазылып тұрады. Осыны оқи білсең, өмір сүру жеңілдей түседі. Өзіңе де, өзгелерге де көбірек пайда әкелесің.

Уэйн Дайер61 айтады: «Сезім дегеніміз ара-тұра сізге келіп қонатын эмоциялар емес. Бұл – біз өзіміз таңдайтын реакциялар. Егер эмоцияларымызды игере алсақ, өзімізді көп қатерден сақтай аламыз». Баяғыда, Сократ айтып кеткен: «Адам өз ойларын басқара алады, ал эмоциялар ойлардан туады». Демек, адам өзінің ойында, эмоциясын да басқара алады. Оның миы, жүрегі, өз таңдауымен ғана әрекет етеді. Басқа ешкім оған әмір жүргізе алмайды. Егер біреу саған «мен сені сүйемін» десе, ол адам кез келген сезімде болуға ерікті, бірақ сені сүюді қалады деген сөз. «Қаным басыма тепті» десе, кез келген реакцияға ерікті, бірақ өзі ашулануды таңдады деп қабылдау керек.

Осыны түсінуді эмоционалды интеллект немесе әлеуметтік интеллект дейді. Өз эмоцияларын басқара алу, өзгелердің эмоцияларын оқи алу және дер кезінде қолдау білдіре алу. Мұның бәрі адамды жеңіске жетелейтін ең маңызды факторлардың қатарында.

Практикалық интеллект. Білім алған дұрыс. IQ-ді көтерген дұрыс. Қалай болғанда да, IQ-і жетпiске тең адам мен IQ-і жүз отызға тең адамның жеңіске жету коэффициенті бірдей емес. Бірақ жалпы интеллектімен бірге практикалық интеллект деген болады. Біздіңше айтқанда – өмірді білу. Қоғамды білу. Керек жерде, керек адамға, керек сөздерді айта білу. Өмірді білу деген – ынжық болмау, өз ойыңды айта білу, өзіңе керектіні ала білу, саған керек нәтиже болатындай дұрыс сөздерді қолдана білу.

Практикалық интеллект шығармашылық адамдарында, интеллектуалды орталарда кемшін болады. Мұның да түсіндірмесі бар. Әдетте өздерінің біліміне тым сенімді адамдар, дүниенің кейбір заңдылықтарын қабылдаудан бас тартып жатады. Бірақ дүниенің заңдылықтарын ешкім өзгерте алмайды. Өзіңді осы дүниеге бейімдеп, мінезіңді, реакцияларыңды басқара аласың. Мұның қажеттілігін келесі мысалдардан анық көруге болады Канадалық попсоциолог Малкольм Гладуэлл «Гении и аутсайдеры. Почему одним все, а другим ничего?» (Outliers: The Story of Success) деген кітабында өте ақылды екі адамды мысалға келтіреді. Бірі – Кристофер Ланган, IQ-і жүз тоқсан беске тең, гений. Қатардағы адамның IQ-і 100-ге жақын, Эйнштейндікі 150 шамасында болған. Оныкі – 195. Алты айында сөйлеген, үш жасында әзіл-сықақ бағдарламалар тыңдап, өз бетімен әріп таныған, бес жасында Құдай туралы сұрақтар қоя бастаған, ал америкалықтарға міндетті САТ емтиханын тапсырғанда, емтихан үстінде қалғып кеткеніне қарамастан, ең жоғары балл алған. Бірақ осы данышпан, екі университетке тапсырып, екеуін де бітіре алмаған, дұрыс жұмыс таппаған, көп жағдайда қара жұмыс істеп күн көрген.

Неге? Гладуэлл мұны «Ланган парадоксі» деп атайды.

Өйткені, дисфункционалды отбасынан шыққан, ішкіш анасы мен өгей әкесінен таяқ жеп өскен, жұдырық ала жүгірмесең таяқ жегізетін көшеде ер жеткен ол, жай ғана ойын жеткізе алмайтын болған. Ол бірінші универсиетінен анасының қаржылық форманы дұрыс толтырмағаны үшін шәкіртақыдан қағылып, сол себепті шығып қалады. Екінші университетінен көлігі сынып, ақша таба алмай, екі қаланың ортасында жүруден шаршаған соң шығып қалады. «Екі жағдайда да оны тұрмыс тежеді. Бірақ тұрмыстың арғы жағында адамдарға деген сенімсіздік, ішкі қарсылық «бәрібір ешкім көмектеспейді» деген ой тұрды» дейді Гладуэлл. Мүмкін, оныкi де дұрыс шығар.

Роберт Оппенгеймер деген тағы бір генийді мысалға келтіреді. Ол да оңай шағылатын жаңғақ емес, тек, студент кезінде жетекшісіне қаны қайнағаны соншалық, улап өлтірмек болады. Мұнысы мәлім болып, үлкен шу шығып, университеттен шеттетіледі. Ал енді осындай «мінезі тұрақсыз тип», біраз жылдан кейін атом бомбасын зерттейтін жобаның басқарушы қызметін иеленеді. Қалайша? Жай ғана, ол өзіне керек жауапты ала алатын, өзгелерге керек жауапты бере алатын адам болған. Психикасының дұрыстығына күмәні бола тұра, адамдар оның сенімді жауаптарын естігенде позицияларын жұмсартады екен.

Бірінші жағдайда біз «дүние қатыгез» деп санап, ішкі қарсылығының кесірінен бәрінен құр қалған адамды көреміз. Екіншісінде эмоционалды тұрақсыздығына қарамастан, өзіне қажет кезде ортаға бейімделе алатын адамды көреміз. Әрине, екіншісінің есте қаларлықтай карьера жасап, едәуір жеңістерге жеткені айтпаса да түсінікті. Бұдан шығатын мораль: дүниені өзгертем деп әуре болма, дүниедегі өзіңді өзгерт. Бұдан келіп шығатын қорытынды, адамның қабілеті мен білімі ғана емес, оның қалай ойлайтыны маңызды. Әрі қарай адамның жеңіске жету үшін шартты ой паттерндері туралы айтқым келеді.

Ширақтық. «Практикалық интеллектінің» бір аспектісі бар. Қазақта оны «ширақтық», «пысықтық» дейді.

Десе де «пысық» деген сөзге көзқарас екіұдай. Пысық десе – бәріне үлгереді, жылдам істейді, жолы болғыш жеңіске жеткіш деген сөз. Және «пысықай» десе – жүрмейтін жері жоқ, кіріспейтін ісі жоқ, бірақ ештеңені соңына дейін жеткізбейді деген мағына береді. Бұл – жағымсыздау анықтама. Жалпы, бізде пысық адамнан гөрі момын адамды мысалға көп келтіріп, амбициядан гөрі ұяңдықты насихаттай ма деп қорқам. Менінше, осы қатынасты өзгерту керек. Орыстар «предпримчивость» дейтін қасиет туралы айтып отырмын. Осы мағынадағы пысық болудан қорықпа. Ширақ бол. Уақыт соны талап етеді. Өзіңе берілген бір ғана өмірді лузер болып өткізуге құқың жоқ. Сондықтан етiң тірі болсын.

Владимир Познер62 сегіз жасында газет тасыған («Прощание с иллюзиями»). Ричард Брэнсон63 он екі жасында Рождествода сату үшін шырша өсірген. «Теряя невинность» (Losing My Virginity: The Autobiography) деген кітабында ол өзі өсіріп жатқан шырша бұтақтарын қояндар қырқып кеткенін айтады. Сонда ол, қояндарды ұстап алып, көршілеріне сатып, бәрібір ақша жасапты.

Өз басым ең алғашқы табысымды 2000 жылдары таптым ғой деймін. Базарға шығып, шырша сатқаным бар еді. Он төрт жасар бала үшін 2000 теңге деген әжептәуір ақша болатын. Сол ақшаға өзім армандаған кроссовки сатып алғаным есімде. Анама сол кезде маған жұмыс істеуге рұқсат бергені үшін әлі күнге дейін алғыс айтамын.

Өйткені өзінің 14 жасар баласы базарда шырша сатып жүргені оған аса ұнай қоймағаны анық еді. Ең бастысы, ол маған кедергі келтірген жоқ, қайта жұмыс істегенімді қолдады.

Талай жылдан кейін, Алматыда кофейняда отырып, тоғыз жасар Стас деген баланы көрдім. Ол ойыншық сатып жүр екен. Әдетте демалыс орындарында қайыр сұрайтындарды аса ұнатпаймын. Ал бұл баланікі қайыр сұрау емес, адал еңбек еді. Баланы шақырып алып, 3000 теңгеге ойыншық сатып алдым (4000 теңге деп тұр екен, саудаласып, бағасын түсірдім). Сол балаға қарап, қуандым. Алақан жаймайтынына, салфетка мен қалам сияқты ұсақ-түйек емес, кәдімгідей қомақты тауар жинай алғанына риза болдым. Қоржынында бағасы он мың теңгеге дейінгі қымбат ойыншықтар да бар еді. Енді ойлап қарасаң, бұл бала сол ойыншықтың бәрін бір жерден алды ғой? Бәрін сатып алуға ақшасы жетуі неғайбыл. Демек, біреуді (ол әжесі болса да) көндіріп, сендіріп, жалға алғаны анық. Осы шаруамен айналысуға рұқсат ала алғаны (тіпті ата-анасынан болса да) да анық. Қарап отырсаң, оның осы кафеге дейінгі жолының өзі жолсыз жерде жол іздей алатын ширақтығын көрсетеді. Баланың жеңілдің асты, ауырдың үстімен жүруге тырыспайтынына, қазірден бастап жұмыс істеуден қашпайтынына риза болдым.


ҰБТ алғаш шығып жатқан кез еді. Бірде танысым келіп: «ҰБТ деген жақсы тема, тест кітаптарын басып шығарса, демде өтіп кеткелі тұр», – деді. Маған айтқан себебі, мамам ол кезде білім беру саласында істейді. «Мамаңмен сөйлесiп көр». Бірден қызығып кеттім. «Мама, мен осылай бизнес жасайын», – дедім. 67 мың теңге керек еді.

Сұрап едім, бермеді. «Балам, мені мұндайға араластырма. Қызметімді, абыройымды ондай нәрсеге қолданбаймын», – деді. «Жақсы». Бардым да, буфеттегі әпкеден 100 доллар, өзім киінетін бутиктен 200, тәрбиешіден жетпегенін алып, бизнеске кірістім. Он күнде 83 мың теңге пайда таптым. Үнемі кітап әкелетін болдым. Апталық табысым жүз мыңнан кем емес. Ол кезде көп ақша. Қазір мен туралы: «Он тоғыз жасында алғашқы миллионын тапқан», – деп жатады. Алғашқы миллион сол кезде келген.

Мұны неге айтып отырмын? Жылап-сықтап отырғанша бірдеңе істеу, әрекет етуді, жоқ жерден мүмкіндіктер жасауды бағалаймын. Мүмкіндікті күтіп отырмайтын, өздері жасайтын адамдар міндетті түрде жеңіске жетеді деп сенемін. Еңбектің қадірін неғұрлым ертерек түсінсе, соғұрлым табысты болады.

Рухани интеллект. Шамиль Аляутдинов айтқан «рухани білім» туралы айтуға құқылымын деп ойламаймын. Дін туралы қай деңгейде ізденуді әркім өзі шешсін. «Рухани білім» дегенді мен басқаша түсінемін. Бұл – өзіңнің рухыңды, ішкі ойлау жүйеңді басқара алу. Бұл дегенің өте көп ұғымды сыйдырады. Ол – позитив ойлау, өз ойы мен ісі үшін жауапкершілік ала білу, өзіне және Құдайға деген сенім, т.б. Біртіндеп баяндайын.

Позитив. Кез келген тұлғаның өзін дамыту тренингіне барсаң, позитивті ойлаудың қажеттілігі туралы айтады. Өйткені, ең күшті материя – адамның ойы. Ал ойыңды өзің ғана түзей аласың. Демек, сен өзгермей ештеңе өзгермейді. Жалғыз проблема – өзіңсің. Жалғыз шешім де өзіңсің. Мысалы, «Лада Калинаға» мініп алып, жол ережесін сақтамайтын адамдар, өздерінде осындай көлік болған соң жолды кесіп өтеді. Олар жолда тәртіп сақтамайтындықтан, сондай көлік мінеді. Ең алдымен адамның ойын өзгерту керек. Егер ойлау жүйеңді өзгертсең, бәрі өзгереді. Ой тағдырыңызды жасайды. Стивен Кови мұны парадигма дейді. Осы парадигма, демек өмірге деген қатынасың, ішкі мотивің позитив болу керек.

Хэл Элродтың бестселлерге айналған «Магия утра. Как первый час дня определяет ваш успех» (The Miracle Morning. The Not So Obvious Secret Guaranteed to Transform Your Life) деген кітабы бар. Талай адамға ұсындым, оқығандардың ішінде ұнамады дегені болған жоқ. Сол Элродтың қайталайтын бір қағидасы: «Күнде таңертең өзіңізге позитивті көңіл күй белгілеңіз» дейді. «Бүгін жоспарымның бәрі орындалады», «Уақытқа баймын». Осылай позитивті ұйғарымдарды жиі-жиі қайталай беру керек. Бұл бір сектанттардың әрекеті сияқты көрінуі мүмкін, бірақ өзін дәлелдеген әдіс.

Психосоматикалық медицинаның негізін қалаған француз психологі Куэнiң жеңісі сол – ол пациенттерін күн сайын «Мен күн сайын жақсы болып барамын» деп айтуға мәжбүрлейді екен. Нәтижесінде шынында да олардың жағдайы жақсарады. Плацебо эффектісі дегенді бәріміз білеміз. «Сауығып кетемін» деп сеніп ішкен адам іші қуыс «дәріден» де айығып кетеді. Ең басты шарт, адамның сол «дәрінің» пайдалы екеніне сенуі ғана. Енді мынаған қара. Кейде кәсіби медицина жаза алмаған дертті емделушінің өзі сеніп барған балгерлер емдеп жібереді. Мұнда да көбіне емдеуші емес, емделушінің ойы маңыздырақ.


Осының бәрі – 1882 жылдан 1910 жылға дейін Францияның Труа деген қаласындағы кішкентай дәріханада жұмыс істеген Эмиль Куэнiң анықтағаны. Ол адамның санасы, дәлірегі, бейсанасының қаншалықты ықпалды екенін шегелеп кетті. «Мен жетемін!» деп қайталаған адамның дегеніне жетпеген жерін көргем жоқ» дейді ол. «Қай істі бастағанда да қолыңыздан келетініне сеніңіз, сонда жартылай дегеніме жеттім деп есептей берсеңіз болады». АҚШ-тың 32-президент Теодор Рузвельттің сөзі .

Брайан Трейси айтады: «Өмірдің ең маңызды сабағы – ол сіздің қаламайтын дүниеңіз туралы айтпау және ойламау». Тек қана саған керек, өзің қалайтын дүниені айт. Мүмкін, қазір ауылда шығарсың, бірақ Астанада тұрғың келетін шығар. «Астанада тұрамын» де. «Ауылда тұрмаймын» деме. «Болмай қалса...» емес, «болып кетсе» дегенге дайын бол. Нейромаркетинг данышпандары «болымсыз шақта сөйлеуге тыйым салады. Темекі шекпеңіз», «Дәретхана қағазын тастамаңыз» деген ескертпелерге қарашы. Кішкентай балаға «балшықты баспа» деген сайын басады емес пе? Сондықтан

да «Rumi»-дің дәретханаларына «Бұл дәретхананы кішкентай балалар да пайдаланады» деген жазу қойдық. Меніңше, бұл «Не курить, не сорить» дегеннен гөрі жақсырақ әсер етеді. «Ма», «ме» болымсыз жалғауымен берілген тапсырманың ешқашан орындалмайтынын тарих та, психология да көрсетіп отыр. Яғни, тілекті де болымсыз жалғаумен айтудан тартын.

Позитивті сөйле, өмірдің өзі позитивті нәтижелерді көбірек ұсынады. Мұны Американың ең ауқатты бес жүз адамының өмірбаянын сараптаған Наполеон Хилл64 да дәлелдеді. Бернард Шоу: «Адамдардың көпшілігі жан-жағына қарайды да, «неге?» деп сұрайды. Мен жанжағыма қараймын да, «неге болмасқа?» деймін. Бұл дүние мүмкіндіктерге толы. Әр минутта жаңа мүмкіндік сен тосып тұр, әр қадам жаңа мүмкіндіктерді ашады.


Заманауи әлеуметтік зерттеушілердің бірі, композитор Бенджамин Зандер Тед лекциясын бергенде (The transformative power of classical music) мынадай нәрсе айтады.

XX ғасырдың басында Британияның аяқ киім шығарушы екі компаниясының өкілі Африкаға барыпты. Нарықты кеңейткісі келіп, экспортқа шығара алатын жаңа адамдар іздеген ғой. Бір аптадан кейін бірінші саудагер Манчестерге телеграмма жолдайды, «Келгенім бекер болыпты. Мұнда аяқ киім сата алмаймыз, Африкада адамдар мүлде аяқ киім кимейді екен» дейді. Дәл соның ізін ала, екінші өкілі жеделхат жіберіпті: «Ғажап! Шексіз мүмкіндіктер! Африкада ешкiм әлі аяқ киім кимейді екен!». Қарап отырсаңыз, екеуінікі де дұрыс. Мүмкіндікті көргісі келген адам оны көреді, ал көргісі келмеген адам кедергіні көреді.


Осы (QR кодты сканерлеп, композитор Бенджамин Зандер Тед лекциясын көре аласың.


Экономист, XX ғасырдағы ең әйгілі менеджмент теоретигінің бірі Питер Друкер айтады: «Эффективті адам проблемаларды ойламайды, ол мүмкіндіктерді ойлайды. Олар мүмкіндіктерін суарып, проблемаларды шөлдетіп ұстайды. Мүмкіндіктерге зейін қойғанда проблемалар өздері-ақ қаша жөнеледі. Өйткені проблемалар мүмкіндіктерден қорқады».

Өзіңді өзгелер сыйлайтын, құлақ, асатын, пікірін бағалайтын адаммын деп есептесең, уақыт өте келе шынында, да сондай адамға айналасың. Мүмкін, бәрі сен қалағандай емес, кедергілер көп шығар. Мүмкін, бүкіл дүние саған қарсы шыққандай сезімде болатын шығарсың.

Бірақ өзіңді алда. Бәрі жақсы сияқты кейіп таныт. Сонда бәрі жақсара түседі. Өмірді театр деп те, спорт деп те қарауға болады. Бірақ спорттан айырмашылығы – сенің жаттықтырушың өзің ғана. Сырттан біреу келіп көңіл күйіңді көтеріп бермейді. Өзіңе деген сенімді де өсірмейді. Өзің ғана осының бәріне жауаптысың.

Oйды басқару. Виктор Франкл, концлагерьден өткен әйгілі психиатр, былай дейді: «Адамнан бәрін тартып алуға болады, оның еркінен басқа». Адамды түрмеге қамап қоюға болады. Бірақ түрмедегі өмірді қалай қабылдайтынын басқара алмайсыз. Оны өлтіруге де болады.


Бірақ өлімге қатысты пікірімен ұстанымын тартып ала алмайсыз. Кез келген жағдайда оны қалай қабылдауды таңдай аламыз. Және бұл – түпкі еркіндік. Әлем сіздің ғана қарым-қатынасыңызбен өлшенеді.


Бұл шындығында тым жаңа түсінік емес. Сократ пен оның ізбасарлары қалаған философиялық мектеп, «адам өзін тани алады, өзінің сенімдері мен құндылықтарын өлшей алады» дейді және «адам өзін өзгерте алады, өзінің сенімдерін өзгерте алады, демек эмоцияларын да өзгерте алады. Өйткені біздің эмоцияларымыз біздің сенімдерімізден туады». Тағы бір қағидасы: «адамдар саналы түрде ойлау, сезіну мен әрекет етудің жаңа жолдарын әдетке енгізе алады». Бұл адамды құдіретті болмаса да, қуатты жаратылысқа айналдырады.

Ануар Садат, Мысырдың бұрынғы президенті, көп жылдар түрмеде отырды. Қол қусырып отырған жоқ, ойланды, кітап оқыды, рухани, психологиялық тұрғыда өзін қанаттандырды. Сонда ол мына ойға келіп тіреледі:

«Өзінің ойлау жүйесін өзгерте алмаған адам, басқа еш нәрсені өзгерте алмайды, демек, прогреске ешқашан жетпейді». Осы ойды түсініп, түйгеннен кейін, ол түрмеден шықты да, біраз жылдан кейін президент болды. Мысырдың саясатын өзгертті.

Екі адамның қайсысы көбірек жеңіске жетеді? Көбірек талаптанған адам. Көбірек жеңіс туралы ойлап, көбірек соны қалаған адам оған көбірек күш жұмсайтыны да анық. Бәрі ойдан басталады.


Сен қазір кімсің? Оған өзің ғана жауаптысың. Егер анау бір кітапты оқымасаң, ана бір адамға анау бір сөзді айтпасаң, анау жерде анау күні болмасаң, сен осы адам болмас едің. Салдар әр түрлі болуы мүмкін, себеп – өзің ғана. Өзіңді, өз қарым-қатынасыңды өзгертсең, болашақ басқа бір салдарға әкелуі мүмкін. Мүмкін ғана емес, әкелетіні анық та. Осы жерде өте маңызды концепцияға келіп тоқтаймыз. Ол – жауапкершілік.

Жауапкершілік. Арман мен мақсат туралы жоғарыда айттық қой. Бұл екеуінің тағы бір елеулі айырмашылығы бар. Армандағанда бәрі тамаша, таңғажайыптардың бәрі өзінен-өзі болып жатады. Мақсат үшін сен жауаптысың.

Брайан Трейсидің «Достижение Максимума. 12 принципов» деген кітабы былай басталады: «Баяғыда бір таудың бөктерінде данышпан қария тұрыпты. Оның білмейтіні жоқ екен, билеушілер де, саудагерлер де, бәрі соның алдына келіп сұрақтарына жауап іздесе керек. Сол таудың етегінде кішкентай ауыл бар екен дейді. Бұл ауылдың балалары шалға сұрақ қоюды әдетке айналдырған. Қарияның кез келген сұраққа жауабы бары оларды ойландырады. Шал жауап бере алмайтын бір сұрақ қояйық дейді.

Күндердің күні балалардың бірі, Арам: «Данышпанды жерге қарататын сұрақ таптым», – дейді. Қолына кішкентай құсты қысып ұстаған ол: «Шалдан мына құс тірі ме, өлі ме деп сұраймын. Егер өлі десе, жібере саламын. Тірі десе, өлтіре саламын. Не десе де, оныкі дұрыс болмай шығады», – дейді. Балалардың бәрі шуылдасып, Арамды ортаға салып, шалға келеді. Сосын жаңағы бала: «Міне, қолымда құс бар, ол өлі ме, тірі ме?», – дейді. Оның көзіне қарап мысқылдаған Шал: «Арам, ол сенің қолыңда», – депті.

Мен осы шалмен келісемін. Сенің әр әрекетің жаңа мүмкін болашақтарды тудырады. Өміріңде болып жатқан барлық нәрсеге өзің ғана жауаптысың. Мемлекетті кінәлама. Ата-анаңды кінәлама. Бауырларыңды, достарынды кінәлама. Ұстаздарыңды кінәлама. Әсіресе бастығын мен әріптестеріңді кінәлама. Өйткені басқаны таңдай алмасаң да, жұмысты таңдайтын өзің. Кім болатыныңды өзің шешесің. Тағдырыңды қолмен жасайсың. Сен өз өміріңнің бағбанысың.




Осы QR кодты сканерлеп, Алан де Боттонның дәрісін көре аласың.


Self help кітаптардың бәрінің айтқысы келетіні де осы. Алан де Боттон65, өзінің алты миллион рет қаралған Жеңіс туралы тед дәрісінде (A kindler, gentler philosophy of Success) мынаны айтады. Осыдан төрт жүз жыл бұрын кедей адамды unfortunate дейтін. Яғни, жолы болмаған, Құдайлар, не әйтеуір бір жоғары күштердің бұйрығымен кедейлікті арқалап жүруге мәжбүр жандар. Қазір кедей адамды loser деп атайды, демек, жоғалтқан, қолында барынан айырылып қалған және осы екі сөздің арасындағы айырмашылық адам психологиясының төрт жүз жылдық даму эволюциясын көрсетеді. Біздің жеңіске жеткен жетпегенімізге бұрын Құдай жауапты деп ойласақ, қазір өзіміз жауаптымыз деген тоқтамға келдік.

Бір орнында тұрған көліктің кілтін бұрап, газды бассаң, ол орнынан жылжиды. Дәл солай сенің өмірің де өз әрекетіңді күтеді. Кез келген мақсат жауапкершіліктен басталады. Бұл менің өмірім, оны қалай сүретінім өзіме байланысты, мынау менің мақсатым, оған жетуім өзімнің қолымда. Адам осылай, өз өмірі үшін жауапкершілік алуы керек.


Өзің ойлашы, мемлекетті сынағаннан, билікті жамандағаннан тұрмысы түзелетін болса, осы уақытқа дейін қазақтардың бәрі баяғыда миллионер болатын еді ғой? Аяқты аспанға асып қойып, тағдырға шағым айтып жата беруге болады, одан не өзгереді?


Тек қана әрекет, саналы әрекетің сені жақсы өмірге жетелейді. Жақсылық өзінен-өзі бола қалады, бақ құсы келіп басыма қона салады деп күту әбестік. Өзінен-өзі ештеңе де болмайды.


Тағдыр деген тылсым. Тағдырды жаратқан Құдай сені де жаратты. Өмірге керектің бәрімен қаруландырды. Ақыл-ой, сана берді, тылсымның бәрін сезетін жүрек берді, шешім қабылдап, іске кірісетін ерік берді. Күндердің күні әкімдік үй бере салады деп күтіп жүруге болады. Сөйтіп, қартайғанша пәтер жалдап, қартайғанда далада қалуға да болады. «Біздің де қолымызға қарға саңғыр» деп, өмір бойы күтіп жүре беруге де болады.

Бірақ тек қана Құдайдың сәтін күтіп жүре беру аз. Оған дайындалу керек. Әзір болу керек. Өмірдің беретіні тым көп. Алла сондай жомарт. Тек қабылдауға дайын бол.

Осыны түсінбей, бірақ интуитивті түрде бірдеңені түртпектеп, ылғи да алға жылжитын адамдар болады. Түсініп, саналы түрде таңдау жасайтындарда бар. Осы екі топ дүниені алға жылжытады. Жаңалықтар ашады. Марсқа ұшады. Өзге ғаламшардан адамзатқа мекен іздейді. Өз бетімен жүретін көлік шығарады. Айфон ойлап табады. Фейсбукты ойлап табады. Жеңіске жетеді.


Бірдеңені іздеп, тырысып, тырмысып жүретін адамдар көбірек табысқа жетеді.


Кәсіпкер емес, тырыскер дейтінім де содан. Кейде жауапкершілік маған әлемдегі ең маңызды қасиет сияқты көрінеді және байқауымша, адамдардың көпшілігі солай қабылдайды. Егер өз өміріңе жауапкершілік алсаң, өз қателігіңе жауап беруден қорықпасаң, қоғам да мұны құрметтейтін болады.


Олай дейтінім, 2017 жылы Алматыда күтпеген жерден жағымсыз оқиға болды. 23 қыркүйек, сенбі күні 35 адамға арналған палау, салат, жасымық сорпасы секілді көлемді тапсырыс түсті. «Достық» даңғылындағы «Rumi» мейрамханасы мен Абай даңғылындағы «Мәдени» асханасын біріктіріп, тапсырыс берген мекенжайға жеткізген едік. Кейінірек бес адамның тамақтан уланып, ауруханаға түскені мәлім болды. Ести сала ауруханаға бардық.

Бәрі де көп ұзамай жұмыстарына шығып кетті. «Rumi» мен «Мәдениге» келіп, 1300 адам дәл сол тағамдардың 350 порциясына тапсырыс берген екен. Бірақ олардың ешқайсысынан шағым түскен жоқ. Сондықтан біздің топшылауымызша, кінәрат тағамдарды сатып алғаннан кейін дұрыс сақтамаудан болды-ау деп жобаладық. Осыны ескерген зиян шегуші тарап та бізге кінә артпады.

Қалай болғанда да СЭС өкілдері келіп, жағдайды анықтау үшін тексеріс жүргізді. Олардың тапқан міні 34 сағаттың ішінде жойылды. Тіпті талап етілмесе де, қайтадан дезинфекция жасап жібердік. Бұл біз үшін өте қолайсыз жағдай болды. Өйткені осындай инциденттердің алдын алу үшін талап етілгеннен де жиі анализ жасаймыз, қызметкерлерімізді оқытамыз, қадағалаймыз. Осының бәрін ескере отырып, әлеуметтік желілерде пост жаздым. Жағдайдың бәрін болған күйінде түсіндірдім. Мен айтпасам, сол желідегі адамдардың, біздің тұрақты және потенциалды қонақтарымыздың көбі сол жағдайды естімес те еді. Бірақ біз барынша тұнық бизнес жүргізгіміз келеді. Мүмкін, ол қымбатқа түсер, бірер қонақтарды жоғалтып та алармыз. Бірақ шындық қымбат. Әрине, кінәліні басқа жақтан іздеп, өзімізді судан ақ, сүттен таза деп жариялауға да болатын еді. Бірақ біздің кінәлі болуымыз құрығанда бір пайызға мүмкін болса, ақауды өзімізден іздейміз. Өзімізге прокурор, өзгелерге адвокат болғымыз келеді. Керісінше емес. Біз дәмханаларымызды қайталап тексереміз, СЭС қызметкерлерін өз еркімізбен шақырамыз. Кемшіліктерімізді көрсетсін. Қажеттілік болса, ескертпелерді түзету үшін уақытша «Rumi»-ді жауып та қоя аламыз. Әрине, ақша тапқымыз келеді, бірақ қонақтарымыздың денсаулығы бәрінен де маңызды. Осы жағдайларды түсіндіргенде, желі қолданушылар «Rumi»ді тіпті көтеріп әкетті. Өйткені жауапкершілік деген – бәріміз де бағалайтын қасиет.

Өзіңе сену. «Ғажайып оған сенгендердің ғана уысына түседі. Өз күшіне сене алмайтын адамның жеңіске жетуі мүмкін емес». Дени Дидроның сөзі. «Көп адамның өзі ғажайыпқа айналудың орнына сырттан келетін сиқырды күтіп жүретінін байқаймын. Бұл дұрыс емес». Жетімдер үйінен шығып, бүкіл әлемге танылған, өзін дамыту бойынша әйгілі тренерлердің бірі, бірқатар бестселлерлердің авторы Уэйн У.Дайердің пікірі.

Кеңестік қыспақ күндерді есіне алған Мұхтар Мағауин бiрде былай дейді: «Сол тар күндердің өзінде күш берген немене? Сенім болса керек. Өзіңді өте жақсы көретін едің. Мен жазбасам, қазақ әдебиеті тұралап қалады, мен күреспесем, ежелгі мұра біржола ұмытылады, атаның әруағын арқалап жүрген – жалғыз өзім, алаштың мұратын келер ұрпаққа жеткізетін – Мен, Мен ғана, Мен болмасам, ұлысымның ырысы ортаяды, ұрпағымның көкіреккөзі ашылмайды, Мен, Мен... деп ойладың. Аз ба, көп пе, бар жасаған еңбегің – осы. Сенімнің көрінісі». Бұл – Мұхтар Мағауиннің «Мен» автобиографиялық романынан үзінді.

«Өзіңе сен, өзіңді алып шығар, Ақылыңмен еңбегің екі жақтап» дейді Абай.

«Мен ең күштімін. Менен асқан ешкім жоқ. Бұл эго, жалған мақтан емес. Күн сайын мен өзіме қайталаймын. Мен үздікпін. Менен асқан ешкім жоқ. Осыны қағазға жазып, айнаға іліп қойдым. Есіме түсіріп тұру үшін. Бүкіл әлемнің чемпионымын. Ресей, Қытай, Жапония, Америка, бүкіл әлемнің чемпионымын. Осылай қайталай бердім. Шынымен чемпион болғанға дейін және жай ғана чемпион емеспін, өзіме дейін болғандардың бәрінен артықпын». Мұхаммед Әли, 1971 жылы берген сұхбатында солай дейді.

Ағылшындар айтады: fake it, until make it. Алдымен жеңіске жеткендей кейіп танытасың, сосын оған жетесің.


«Мен – бiрiншiмiн. Ойымда, өз қиялымда мен ылғи біріншімін. Басқалар не десе, о десін, мен бiрiншiмiн». Криштиану Роналду осылай дейді.

Жеңіске жете алатынына сену керек. Сонда ғана сен өзіңді жеңіске жетелейтін қадамдар жасайсың. Бақыт пен жеңіс заңдылық деп қабылдау керек. «Қолымнан келеді десең де, қолымнан келмейді десең де сенікі дұрыс».

Конфуцийге66 телінетін сөз. «Егер сіз бірдеңе қаласаңыз, демек оның орындалуына керектінің бәрі сіздің ішіңізде бар» дейді Трейси.

Жолыңа бөгет болатын нәрсенің бәріне түкір. Наполеон Хилл айтады: «Адам шын қаласа, мақсаттарға жеткізетін сиқырлы күшке ие болғандай сезінеді». Жоспарлар іске асқан сайын, сенің өзіңе деген сенімің арта түседі. Бұл жаңа белестерге жетелейді.

Құдайға сену. Құдайға сену керек. Достоевский67 бірде «Егер Құдай болмаса, Оны ойлап табуға лайық еді» деген. Расында, Құдай бәрін жеңілдетеді. Күшті Содан сұрайсың. Тәуекелді Соған тапсыра аласың. Ал дінсіз мүмкін шығар, бірақ қиын. Мықты мемлекеттер – дінге құрылған мемлекеттер. Рим империясы, Осман империясы сияқты ұзақ өмір сүрген империялардың бәрі дінге құрылған. КПСС жетпiс-ақ жыл өмір сүрді.

Он екі жасымда намаз оқыдым.

Бұл біздің отбасымыз үшін қиын кезеңдер еді. Сол кезде дін болмаса, жағдайым қиын еді. Анам: «Балам, Құдай бізді сынап жатыр», – дейтін. Сол сынақтардан аман өттiк.

Алайда, мұнда да адамның жеке қабылдауының маңыздылығын жоққа шығара алмайсың. Жалаң діннің өзі бірдеңе шешсе, бүкіл мұсылмандар керемет болып кетер еді ғой. Ол – адамның қолындағы құрал іспетті. Қалай сілтесең, солай әрекет етеді. Дін күш-қуаттың бұлағы ретінде жақсы. Қиналған кезде тіреу, рухани сүйеніш ретінде жақсы. Болашағың ғайып, жеңісің ғайып. Осы кезде Құдайға деген сенім болса жақсы, болмаса депрессияға шалдығасың. Өз басымнан өткендіктен айтамын, депрессиядағы адамды да Құдайға деген сенім ғана алып шығады. «Қайырлысы» деген сөз жақсы.

Құдайдан сұрап Фатих Сұлтан Стамбұлды алған, Құдайдан сұрап қаншама сәбисіз отбасы балалы болған. Құдайға жалбарыну керек.

Байлық менталитеті. Жалпы, пендені әр түрлі нәрсемен сынауға болады ғой. Оның қиыншылық кездегі әрекеті, төтенше жағдайдағы әрекеті, асқан қуаныш пен асқан қасірет кезіндегі әрекеті. Мен үшін біреудің жеңісін қабылдауына қарап та адамға «диагноз» қоюға болады.

Осы орайда мен білетін екі тип бар. Бірі өзгенің жетістігін көре алмайды. Бұл – лузерлердің типі. Ал екіншілер өзгенің жеңісін көргенде, одан әрі шабыттана түседі.

Оның өз мүмкіндігіне деген сенімі өзгенің жеңісінен әлсіреп қалмайды. Керісінше, өзгенің жеңісі оның жетістігін жақындатады. Өйткені басқа біреудің қолынан келген, оның да қолынан келетіні анық. Және бір заңдылық, өзінен озып кеткендерге күйе жағып, сынайтындардың, қызғанып, арыз ұйымдастыратындардың ешқайсысы ол биікке жетпейді. Өйткені биікке жету үшін адам рухани тұрғыда биік болу керек.

Стивен Кови мұны «байлық менталитеті» («менталитет изобилия») дейді. Адамдардың көбі «жетіспеушілік менталитет» деп аталатын екінші сценариймен ойлайды. Мұндай адамдар, Ковидің тілімен айтқанда, «Өмір деген бір бәлішті бөліп жеу» деп түсінеді. Егер біреу үлкенірек алып қойса, басқаларға азырақ қалады. Жетпей қалады. Мұндай адамдар құрметті, сенімді, билікті, табысты, тіпті соның бәріне жету үшін өздеріне көмектесетіндермен де бөліскісі келмейді.

Олар сөйтіп дертке шалдығады. Тіпті ең жақын адамдарының жеңісіне де шын қуана алмайтын болады. Біреу үлкен құрметке бөленіп, не аяқ асты жолы болып, лотерея ұтып алып жатса, «жетіспеушілік менталитетіндегі» адам өзін әлденеден қағылғандай сезінеді. Біреу өзінен тиесілі бірдеңені тартып алғандай қорланады. Бұны қазақ «мысықтілеу» дейді. Олар іштей басқалар бір бақытсыздыққа ұшыраса екен деп тұрады. Өйткені оның логикасында, өзгенің бақытсыздығы оның өз позицияларын күшейтетіндей. Мұндай адамдар бар күшін адамдар мен заттарды алуға жұмсайды: «бағасын көтеру үшін». Іштарлық дейді бізде мұндайды. Бұл әдет ұшпаққа шығармайды. Іштар адамның ұлы болғанын көрген емеспін.

«Байлық менталитеті», керісінше, өзіне деген терең сенімге негізделеді. Бұл дүниеде бәріне бәрі жетеді деген парадигма. Бұл көзқарастағы адамдар – құрметті, абыройды, табысты бәрімен бөлісуге құштар адамдар. Соның арқасында ондай тұлғаларға жаңа есіктер ашылады, шығармашылық пен табысқа оңай жетеді. Алдыңғы топтан соңғы топқа өту үшін үлкен күш-жігер, өзін бақылау, тәртіп керек. Бірақ ең бастысы, «байлық менталитеті» бар адамдармен араласу керек.

Мысалы, Хью Хадсон68 түсірген «Огненные колесницы» (Chariots of Fire, 1981) деген фильм бар. Төрт бірдей «Оскар», екі бірдей Канн фестивалінің сыйлығын алған киноклассика. Оқиға Англияға көшіп келген еврейдің баласы, талантты жеңіл атлет Гарольд Аббрахамс пен миссионер отбасынан шыққан спортшы, аңызға айналған «қанатты шотланд» Эрик Лидлдің текетіресі туралы. Болған оқиғаға негізделген. Сюжет желісін тәптіштеп баяндамай-ақ қояйын, бірақ негізгі мәселе осы. Бір жарысқа қатысуға тиіс болған екеу, ақыры екі бөлек жарыста алтын медаль тағынады. Мораль қарапайым, жеңіс бәріне де жетеді.

Өзіңмен бірге өзгелерді де өсір. Әлемдегі нөмірі бірінші нетворкер Кейт Феррацци «Никогда не ешьте в одиночку и другие правила нетворкинга» (Never Eat Alone: And Other Secrets to success, One Relationship at a Time) кітабында былай дейді: «Мен адамдарға өзін дамыту бойынша кеңес бергенді жақсы көрем. Бұл менің хоббиім. Жүздеген қыз-жігітке білгенімді айттым, бір ғана қоңыраумен оның жұмысқа тұруына, не стажировкаға қабылдануына ықпал ете аламын. Маған ешқандай рақмет те, ақша да керек емес, кейін олардың жеңіске жеткенін есту маған зор қуаныш сыйлайды» және ол жеңістің негізгі өзегі деп мәрттікті айтады. «Бөлісуге дайын адамдар ғана ұлы жеңістерге жетеді», дейді. Мен осымен келісемін. Неғұрлым көп адамға көмектескен сайын, өзің де соғұрлым көп адамның көмегін сезінесің.

Мысалы, мен «Rumi»-дің қызметкерлеріне отбасым сияқты қараймын. Компания өсуі үшін менің жеке басым емес, бүкіл қызметкерлер өсіп отыруы маңызды. Сондықтан, өзім ғана қыдырмаймын, өзгелерге де саяхаттауға мүмкіндік жасаймын. Мәселен, осыған дейін «Rumi Group» командасы Әзербайжан, Грузия, Түркияға барып, жаңа идеялармен сусындады. Өзім көргенді олар көрсе, өзім оқығанды олар оқыса, сонда ғана алға қойған мақсатты түсінеді. «Уикенд с Rumi Group» деген жобамен бірнеше қызметкерлерімізді шетелге жіберіп жатырмыз. Олардың арасында басқарушы қызметкерлер ғана емес, аспаздар, ет мамандары, даяшылар да бар. Сондай мүмкіндіктерді ылғи іздестіріп жүремін. Өйткені «мен» дегеннен гөрі «біз» деп ойлайтын байлық менталитеті табысқа тезірек жеткізеді.

Репутация. Бауыржан Момышұлын69 алып қара. Көз алдыңа шыншыл, әділ, кесіп айтатын, кесек сөйлейтін нағыз батырдың образы келеді. Бұл – оның соғыста көрсеткен ерлігі ғана емес, соғысқа дейін де, соғыстан кейін де, күнделікті өмірде жинаған абыройының көрінісі.

«Қасықтап жинаған абыройды шелектеп төгу оңай» деген тұрақты тіркес бар. Абыройды жинау қиын, жоғалту оңай, ұстап тұру маңызды.

Авраам Линкольннің екінші аты – «Шыншыл Эйб». Өйткені өмір бойы шындықтың сойылын соғып өткен.

«Шыншыл» деген атқа кір келтірмеген. Жастау кезінде, дүкенде сатушы болғанда, «сдачасын» ұмытып кеткен әйелдің артынан екі квартал жүгіріп барып, ақшасын қайтарыпты. Содан бастап ылғи да өзінің шыншыл адам екенін дәлелдеп келген. Ешкім оған күмән келтірмейтін болған. Нәтижесінде оны еркінен тыс болмаса да, сыртынан президенттікке ұсынды.

Егер адамдар саған сенбесе, олар сенімен бірге жұмыс істеуден бас тартады. Жобаңа ақша бөлмейді. Серіктес болмайды. Сондықтан қай салада да өзіңе деген адамдардың сенімінсіз, жеңіске жетем деп ойлама. Репутация – сенің барың. Әсіресе бизнесте. Кәсіпкерлік деген – ойы мен қыры көп сала. Бір сәтте бүкіл әлем уысыңда сияқты сезінуің мүмкін, келесі сәтте оның бәрінен айырылып қалуың мүмкін. Сондай басына күн түскен жағдайда ер-азаматты құтқаратын – оның репутациясы.

Егер сен жеңіске жетем деп шешсең, тура сол сәтте жақсы адам болам деп шешім қабылда.

Мен бұл жерде мораль окығалы отырған жоқпын, тек жақсы адам болудың жеңіс үшін қаншалықты маңыздылығын ескерткім келеді.

«Жақсы адам» дегеннің өзі тұманды категория. Әркім оны әр түрлі критерийлермен анықтайды. Және әркім оны әр түрлі ракурстан бағалайды. Бір ситуациядағы әрекетiң біреулер үшін «жақсы», біреулер үшін «жаман» болады. Келісіп алайық, сенің бәріне ұнауың мүмкін емес. Бәріне ұнауың мақсатта емес. Сенің мақсатың – алдымен өзіңе ұнау. Өзіңнің ұстанымдарыңа адал болу. Содан кейін өзгелердің үдесінен шығу. Стивен Кови: «Адамды арман жетелеу керек, бірақ ол принциптерге сүйенуі керек», – дейді. Принциптері бар адам қандай? Кедейлік оның абыройын таптамайды, ал байлық тәкәппарлығын оятпайды.

Принцип – адамның өзін бағалауының шкаласы.

Принциптерден аттаған кезде өзіңе ұнамайсың, принциптерге сәйкес кезінде өзіңмен келісімдесің.

Иә, біреудің жолын кесіп, аттап, таптап, алаяқтық жасап байып кетуге болады. Бірақ байлық жеңіс пе? А.Балабановтың70 культке айналған «Бауыр» деген фильмінде («Брат», 1996) Данила сұрайтын еді: «Күш неде? Мысалы, менің ағам айтады, ақшада дейді. Ал, ақшам бар дейік. Ал не болды? Мен ойлаймын: күш – шындықта. Шындық кімнің жағында – сол күшті. Сен біреуді алдадың, ақша жасадың, содан күшті болып кеттің бе? Жоқ, болған жоқсың. Өйткені әділет сен жақта емес. Әділет алданған адам жағында. Демек, ол күштірек. Солай емес пе?».

Гай Кавасаки «Стартап по Кавасаки. Проверенные методы начала любого дела» атты кітабында былай дейді:

«Өнегелі адам болу деген – өте құнды қасиет. Оның арқасында адамдар сізді әдепті, шыншыл деп санайтын болады және сізбен тілдескісі келеді. Оған қоса бұл – құрметтің ең жоғарғы формасы мен мансаптың шыңы. Мен сіздің көп ақша тауып, үлкен мекеме құрудан әрірек барғаныңызды қалар едім». Және өнегелі адамның ең бірінші қасиеті деп жақсылықты қайтара алмайтын адамдарға жасауды айтады. Одан әрі марапат күтпей жақсылық жасауды айтады. Шынында да жақсылық үшін марапат кейде өзіңнің көтеріңкі көңіл-күй мен жақсылық жасадым деген сенімің ғана болуы мүмкін. Соның өзі жеткіліктіден де көп. Адам әлеуметтік жаратылыс және көбінесе оның тамақ ішуге, ұйықтауға деген қажеттілігі сияқты, жақсылық жасауға да қажеттілігі болады. Өзіңді кем бағалама. Жақсылықты риясыз жаса.

Өзгелерге ұнау. Жеңісті қолдан жасаймыз деп айттық қой. Ылғи да жолың болу үшін фокус қою керек, еңбектену керек, іздену керек. Қазақта «Адамның күні адаммен» деген мәтел бар. Шынында да бәріміз адамдардың қоршауында өмір сүреміз. Сондықтан қайда барсақ та жолымызды ашатын да, жабатын да адам. Жақсы адам болудың үлкен пайдасы бар. Сен өзгелерге ұнайсың. Ал өзгелерге ұнау – жеңіске жетудің ең үлкен алғышарттарының бірі.

Қалтасында көк тиыны жоқ адам қалай миллиондар жасайды? Өйткені ол өзіне ең алғаш даяшы, не жүк тасушы жұмысын берген адамнан бастап, соңғы бизнесіне ақша салуға келіскен инвесторына дейін ұнайды.

Егер сен Стив Джобс болсаң, өзгелерге ұнамай-ақ iPhone шығарасың. Бірақ Аррlе сияқты компанияның бастауында тұрған алғашқы өнімді шығару үшін Возняк сияқты генийді бірге жұмыс істеуге көндіретін сенім күші керек.

Иcхак Калдерон Адизес71 «Идеальный руководитель. Почему им нельзя стать и что из этого следует?» деген кітабында жазады: «Сізді жақсы менеджер не лидер қылатын– біліміңіз емес өзіңіз. Уақыт өткен сайын білім ескіреді, өзекті болмай қалады, ал сіз өзіңіз болып қаласыз. Білімі бар кісіні жұмысқа алып, оны Адам жасағанша, Адамды жұмысқа алып, оған білім берген оңайырақ

Өзгелерді ойлау. Жақсы адам болу – өзіңді ғана емес, өзгелерді де ойлау деген сөз. Өзгелерге көмектесуге дайын адамға өзгелер де көмектесуге дайын тұрады. Өмір бумеранг сияқты дегенді бәрі айтады ғой. Ол расында да солай. Не ексең, соны орасың. Аңызға айналған миллионер, филантроп Джон Рокфеллердің72 жай клерк болып төрт доллар тапқан кезі болған. Сол төрт доллардың жиырма пайызын жинаған, елу пайызын шіркеуге берген, ал өзі қалған отыз пайызын ғана жұмсаған. Бірнеше жылдан кейін ол АҚШ-тың ең ірі мұнайшысының біріне айналды.

Брайан Трейси оның өміріндегі мына фактіні келтіреді. Рокфеллер мұнай бизнесіне көңіл қойғаны сондай, өзгелерге уақыты болмайды. Ол 52 жасында әлемдегі ең бай адам саналған. Бірақ тура сол кезде денсаулығы сыр берген еді. Әрі кетсе, бір жылдан кейін өлесің дейді дәрігерлер. Сонда Рокфеллер компаниясының жартысын 500 миллион долларға сатып, «Рокфеллер қорын» құрайды.

Бұл қор ең қайырымды істерді қолдайды. Ғажабы, ол өзгелерге көп берген сайын, өзін жақсырақ сезіне бастайды. Біртіндеп, аурудан құлан таза айығады. Содан бастап өмірінің соңына дейін шіркеулер мен қайырымдылық қорларына жәрдемдесіп тұрған. Сөйткен Рокфеллер ұзақ өмір сүріп, 92 жасында қайтыс болды. Жалғыз өзі қайырымдылыққа жүздеген миллион доллар жұмсап, әлемдегі ең жомарт филантроп ретінде тарихта қалды. Соның өзінде ақшасы таусылған жоқ.

Тағы сол Брайан Трейси айтады: «Әлемнің ең мықты бизнесмендері ең жиі айтатын сөз: «Сізге қалай көмектесе алам?». Кейде расында да сенің қалай көмектесе алатыныңды айтар. Ал көп жағдайда адамдар көмегіңнен бас тартады. Бірақ саналы және бейсаналы түрде сенің көмек қолын ұсынғаныңды ұмытпайды».

Қысқасы, өзгеге көмектесуің таза эгоистік перспектива тұрғысынан да ақталады. Біріншіден, өзіңді жақсы сезініп, моральдық жағынан қанағаттанасың. Екіншіден, бұл сен мұқтаж кезде басқалардың көмегіне сенуіңе негіз болады. Қазақ үшін көрінген бұрышта «Сізге қалай көмектесе алам?» деп жүгіріп жүрудің өзі жасандылық сияқты көрінуі мүмкін. Белгілі банктің сол ұраны тіпті күлкіге айналып кеткенін білесіздер. Эмоциясын ашық айтпайтын халықпыз. Бірақ көмегің керек болған сәтті өзің де білесің, сезесің. Сонда тартынып қалма. Сен жомарт болған сайын, дүние де мәрт болады. Мәрттік мәрттікпен қайтады.

Алайда бұл қолыңдағының бәрін шашып тастауың керек дегенді білдірмейді. Грузиннің Пиросмани73 деген суретшісі еске түседі. Өте талантты адам болған, бір кезде қолына кішігірім дәулет бітіп, дүкен де ұстайды. Бірақ жүрегі жұмсақ бейшара, адамдарға көмектесемін деп тауарының бәрін қарызға таратып, ақыры тақыр жерде қалады. Халықтың жағдайы қиын еді, ол ешкімге де барып, «қарызды қайтар» деп айта алмады. Ал күндердің күнінде: «Не керек, бәрін алыңдар», – деп дүкенінің есігін ашты да, өзі аулаққа кетті. Өмірінің соңына дейін бір рөмке арақ пен бір бөлке нан үшін көрінген жерде сурет салып, қор болып өтті. Жертөледегі қуықтай бөлмеде бүрісіп өмір сүрді. Жақсы адам болғаны оны құтқара алған жоқ.

Бұдан шығатын қорытынды: әрине, адамдарға көмектесу керек. Қайырымдылықпен айналысу керек. Бірақ белгілі бір деңгейге жеткенде мұқтаж жандардың, көмек сұрайтындардың өте көп екенін түсінесің. Дүниедегі кедейлік пен жоқшылықтың бәрін жалғыз өзің жоя алмайсың. Соны түйгенде моральдық ориентирлерің сені алға жетелейді.

Өзіне ұнау. Ал одан да бұрын, өзіңнің ең басты судьяңды ұмытпа. Ол – өзің. Психолог Натаниель Бранденде «Өз алдыңда репутация жасау» деген ұғым бар. Өзіңді жақсы сезіну үшін, өзің туралы пікірің де жақсы болу керек. Әрине, оған негіз де керек. Өзін тежей алмайтын, құштарлығын меңгере алмайтын, қорқынышын құлыптай алмайтын, дене салмағын басқара алмайтын, өз уақытын, өз қарым-қатынастарын реттей алмайтын, тәртібі жоқ адам өзін құрметтей алмайды.

Бір қорқынышымды жеңдім, бағам өсті. Өзімнің алдымда. Бір азыруға төтеп бердім. Бағам өсті. Өзімнің алдымда. Осы үрдіс бәрінен де маңызды. Өйткені сен өзіңізді құрметтеген кезде өзгелерді де құрметтей бастайсың және оларда сені құрметтей түседі. Тіпті конструктивті емес сын естіген кезде сен оның конструктивті емес екенін біліп тұрасың. Егер өзің туралы пікірің төмен болca, әрине сен эмоционалды тұрғыда қорғансызсың.

Біреу сені сынады ма, келісуің міндет емес, қарсы шығып, жанжалға дейін баруың мүмкін. Бірақ іштей жеңіліп тұрсың. Өйткені оныкі дұрыс екенін білесің. Іштей өз бағаңды білесің ғой. Тыңда, сен сияқты ешкім де өзіңді білмейді. Өйткені ешкім дәл өзің сияқты жиырма төрт сағатты сенімен бірге өткізбейді. Сондықтан сенің өзің туралы пікірің бәрінен де маңызды.

Әрқайсымыз әртүрліміз. Соған сәйкес, әрқайсымыздың күресетін қарсыласымыз, алысатын дұшпандарымыз да басқа. Көрсеқызар үшін ол керек емес затты сатып алудан сақтану болуы мүмкін. Қызқұмар үшін зина жасаудан сақтану болуы мүмкін. Мешкей үшін тамақтан сақтану болуы мүмкін. Ақшаны қажет емес нәрсеге, артық шоколадқа жұмсамау, некеге адалдықты сақтап қалу да өзіңе деген құрметіңді арттырудағы бір қадам.

Дисциплинаға үйрену. Адамның жеңісі армандарының масштабына және жоспарларының миссиясына сәйкес келетініне байланысты. Арманды миссияға, миссияны шындыққа айналдыратын құдірет дисциплина (тәртіп) деп аталады. Көбіміздің үлкен жеңістерге жете алмайтынымыздың бір себебі – өзімізді тізгіндей алмайтынымыз.

Егер сенің де дисциплинаңмен жұмыс істеу керек екенін сезсең, ең алдымен қай салада кемшін түсіп жатқаныңды анықта. Мысалы, кей адамдар жоқшылықтың yысынан шыға алмайды. Ал одан шығу үшін, біріншіден, жұмыс істеу керек, екіншіден, ақша жинау керек. Ақша жинау үшін де дисциплина керек. Әр жалақыны, табыстың, кірістің отыз пайызын жинауды әдетке айналдырып отыру қажеттігі жалпыға белгілі. Клемент Стоун айтады: «Егер ақша жинай алмасаңыз, ірілік те қолыңыздан келмейді». Үйіңде жинай алмасаң, сенімді бір адамға – анаңа, жолдасыңа, досыңа жалақынның отыз пайызын сақтау үшін беріп қой немесе жалақы алатын банкіңнен депозит ашып, карточкаңнан автоматты түрде аударып отыруды әдетке айналдыр.

Болмаса, артық салмақпен күресіп жүрген шығарсың?

Артық шоколад жеп қоймас үшін, өзіңді сүйреп спортзалға апару үшін де дисциплина керек. Мүмкін, темекіні тастағың келетін шығар? Таңертең жаттығу жасауды әдетке айналдыра алмай жүрген боларсың? Келесі дүйсенбіден бастаймын, жаңа жылдан бастаймын дегеннің бәрі – жай ғана сылтау. Саған керегі дисциплина ғана.

Дисциплинаның негізі – әрекетті әдетке айналдыру. Бір нәрсе әдетке айналғанда, ол «ұнайды, ұнамайды», «істегім келеді, келмейді» деген категориядан шығып кетеді. Ол жай ғана әдетке айналады.

Психолог Терри Коул Виттакер айтады: кез келген әрекеттің әдетке айналуы үшін үш апта уақыт керек. Жиырма бір күннен кейін ол автоматты түрде істелетін болады.

Темірдей тәртіпке үйрену үшін, өзіңнің нашар әдетіңнің зардабын анықтауың керек. Дисциплинаның керектігін, оның зардабын бағаламайынша түсінбейсің. Оның бірден-бір оңай жолы – тізім жасауды үйрену.

ТІЗІМНІҢ «ҚҰДІРЕТІ». Мысалы, сен ақшаны көп жұмсайтын адамсың делік. Онда сатып алған заттарыңның бәрін ерінбей тізіп отыруды әдетке айналдыр. Бір апта, бір ай, бір жыл бойы жасаған тізімге қарағанда, қанша ақшаны қажет емес заттарға жұмсағаныңды білетін боласың. Болмаса қанша тәтті жегеніңді тізіп отыр. Қанша калорияны артық тұтынып қойғаныңды, қанша қантпен ағзаңды улағаныңды есептеу оңай болады. Үздіксіз жалғасқан тізімдердің арқасында адам кішкентай әрекетін үлкенірек контексте көре алады және сәйкесінше, оның нәтижелерін де бағалай алады.

Мысалы, қазір танымал бола бастаған «кроссфит» деген қозғалыс бар. Белгілі бір уақыт үзігінде адамдар қандай физикалық жаттығулар жасағанын тізіп отырады.

Онысы басқаларға да көрініп тұратындықтан, адам өзін-өзі шыңдауға, кешегісінен бүгін артық болуға тырысады. Бұл – басқамен емес, алдымен өзіңмен жарысу. Әрбір кішкентай жеңіс адамның бойындағы эндорфинді көтеріп жібереді. Егер жиі-жиі осы эндорфиннің көтерілгенін сезінсең, оған бой үйретіп қаласың. Келесі кішкентай жеңіске бейсаналы түрде ұмтыласың.

Бұл және бүгін ойлап тапқан әдіс емес. Ежелгі грек философтары «һupomnemata» деп аталатын журнал жүргізіп отыратын болған. «Бүгін қандай жамандықтан өзімді сақтадым? Бүгін қандай жақсылық жасадым?» деп есеп берудің арқасында, өздері сіңірген философиялық ойлардың өмірде де пайдаланылып жатқанын қадағалайды екен.

«Как работать по 4 часа в неделю, не торча в офисе от звонка до звонка» (The 4Hour WorkWeek) кітабының авторы, америкалық шешен және бизнес кеңесші Тимоти Феррис – өзін бақылаудың сөзсіз чемпионы. Ол өзін лайфхакер деп атайды: барынша аз күш жұмсап, дене салмағын қалпында сақтауды мақсат етеді. Он сегіз жасынан өз нәтижелерін тіркей бастайды. Соның арқасында қандай режимде ол жақсырақ ұйықтайды, жақсырақ тынығады, азырақ ауырады, тезірек жазылады… соның бәрін анықтай алатын деңгейге жетті. Мұндағы идея – өзіңді тану және өзіңді тану бойынша сарапшыға айналу.

Мүмкін, сенің негативке байланып қалатын әдетің бар шығар. Жюль Еванс «Өмірге арналған философия» (Philosophy for Life and other Dangerous situations) деген кітабында «Ризалық күнделігі» деп атайтын күнделік жүргізуді ұсынады. Бұл өмірдің қараңғы жақтарын көруге бейім жандарға өзін өзгертуге тамаша мүмкіндік дейді ол. Мысалы, Марк Аврелий екі мың жыл бұрын «Медитация» деген кітап жазды. Онысы тек қана күн сайынғы алғыс еді. Қазіргі смартфондарда көңіл күйіңді, ішімдік пайдалануыңды, ұйықтауыңды, диетаңды, физикалық жаттығуларыңды, шығыстарың мен кірістеріңді, қысқасы өміріңнің кез келген аспектісін тізіп отыратын қосымшалар толып жатыр. Өз әдеттерің мен эмоцияларыңды тізіп отыру, өз өзіңе есеп беруге және өзіңді тәртіпке салуға көмектесетін жақсы құрал дер едім.

Және әрине, жеңістерді де тізіп отыру керек. Темекі шекпеуге шешім қабылдадың ба, оны атап өт. Күн сайын. Қанша уақыт темекісіз өмір сүрсең, соншалықты өзіңе деген бағаң артады. Грек философы Эпиктет кез келген жаман әдеттен арылу үшін отыз күн керек деген. Тізім, жасауға күніне ұйқыға кетерде уақыт бөл. Қажет болса, телефонға ескертпе орнат. Бірақ тізім жасамайынша, ұйқыға кетпе. Сократ айтқан: «Қандай ас ішіп, қандай жаттығу жасағанын үнемі қадағалап жүретін адамға дәргердің керегі жоқ». Қысқасы, тізім жасау өзіңді жетілдіру жолында жүйелі қадағалаудың құралы бола алады.


СЕНІ БІРЕУ ҰРСА, ҚАЛАЙ ЖAУАП БЕРЕСІҢ? немесе ПРОАКТИВТІЛІК ТУРАЛЫ МОНОЛОГ


Өмірде әсер ете алмайтын нәрселер бар: ауа райы, адамның өлімі, ақша бағамының өзгеруі. Қаласақ та, қаламасақ та бұларды өзгерте алмаймыз. Бірақ, әсер ететін нәрселер бар: біліміміз, іс-әрекетіміз, табысымыз. Өзімізді дамыту арқылы басқа жайттарға әсер ете аламыз.


Проактивтілік дегеніміз – өрт лаулаған сәтте әрекет ету емес, өртті болдырмау үшін, алдын ала әрекет ету. Сені біреу ұрған кезде, жауап қайтару емес, сені біреу ұрмас үшін не істеу керегін ойлау.

Мысалы, студент болып жүрген кезде, жоғары оқу орнын бітіргенде жұмыс істеу емес, оқу орнын тәмамдағанда, саған жұмыс берушілер кезекке тұру үшін әрекет жасау. Отбасыңның қашан ыдырап кететінін күтіп отырмау, оны болдырмау үшін жарыңды сыйлау, оған гүл әкелу, бұл – проактивтілік.

Егер біз болған жағдайға реактивті емес, проактивті көзқараспен қарасақ, біздің өміріміздегі көптеген кері әсер тигізетін жағдайлардың болмауына әсер ете аламыз. Осы қағиданы дұрыс ұстансақ, көптеген жеңістерге жете аламыз.



ТАРАУҒА БАЙЛАНЫСТЫ КІТАПТАР МЕН ФИЛЬМДEP TIЗІМІ


•«Переломный момент» фильмі.

•«Құстар әні» сериалы.

•Малкольм Гладуэлл. «Переломный момент: Как не значительные изменения приводят к глобальным переме нам».

•Коносуке Мацуста. «Твой путь».


ТҮЙІН


Байқасаң, бұл кітапта революциялық ештеңе жоқ.

Алғы сөзде уәде еткенімдей, жеңіс туралы көрген-білгеніммен аянбай бөлістім. Мұны жазудағы логика қарапайым еді. Тренингіме келуге мүмкіндік таппайтын барша қазақтың баласына бір идеяны жеткізу.


«Сен лузер74» емессің. Бірінші болып туғансың. Ендеше, барға қанағат қылма. Кедей отбасында, бай отбасында, ауылда, қалада, қыз болып, ұл болып, сұлу болып, сұрықсыз болып, сау болып, мүгедек болып... қандай жағдайда, қандай сипатта дүниеге келсең де, бұл – сені, тек қана сені пьедесталға көтеру үшін жаралған дүние. Қандай жағдайда өмірге келсең де, осы өмірге келу фактіңнің өзі үлкен мүмкіндік.

Саған қалай мақсат қою керегін, мақсат қоюдың мәні мен жолдарын көрсеткім келді (түсінікті болу үшін «мақсат» деген сөзді нысанаға ауыстырмадым). Мақсатқа жету жолында қандай ішкі қасиеттерді дамытып, қайсысынан айырылу керегін айтуды жөн көрдім және осы жолда өзіңмен жұмыс істеудің, біліміңді дамытып, тәжірибе жинаудың, жай ғана ақшаның соңындағы зомби емес, толыққанды тұлға болудың маңыздылығын жеткізгім келді. Себебі, ұлы жеңістерге дайындалып, шыңдалу керек. Тіпті сөздікте де «дайындық» сөзі «жеңіс» сөзінің алдында тұр.

Дегенмен, бәрінен бұрын, саған адамның еркі әлемдегі ең құдіретті күш екенін айтқым келді. Лашықта туған шығарсың. Бірақ мәңгі бақи лашықта өтуің шарт емес. Қазір білімің шамалы болуы мүмкін. Бірақ өмір бойы сауатсыз болып өту шарт емес. Мінезің нашар шығар. Өмір бойы сондай «жексұрын» болып қалу маңдайға жазылмаған. Қазір денсаулығың нашар шығар. Ешбір диагноз еңсерімсіз емес. Қаншалықты, ауқатты, білімді тартымды, табысты, сау боламын деп шешсең, соншалықты деңгейде көрінесің.

Мақсатты бәрінен бұрын айтқан себебім – мақсатсыз адамның бағдары жоқ. Мақсаты жоқ адамдар, мақсаты бар адамдарға қызмет етеді. Өз арманыңды орында. Болмаса өзгелердің арманын орындайсың. Сен қызметші емес, қожайынсың. Әзірге банкте есепшотың, қарамағыңда қызметкерлерің, тіпті жеке баспанаң мен көлігің, я тіпті дипломың болмауы мүмкін. Бірақ сенің иелігіңде бүкіл дүниені бағындыра алатын күш бар, ол – өзіңсің және сенің тағдырың. Өз тағдырыңның, өз өміріңнің қожайыны екенін шын мәнінде сезінген сәтте саған қанат бітеді. Кедергілердің бәрі оңай еңсеріледі.

Түсінемін, адамдар құлаудан қорқуы мүмкін. Сол үшін де қанатын қомдап ұшпайды. Өзінің межелерін төмендетеді. Мен онымен келісе алмаймын. Амбициялы болу керек. Ашқарақ болу керек. Көбірек көруге, көбірек білуге, дүниеден көбірек алуға. Президент, бизнесмен, медиажұлдыз... Нені қаласаң да, қолыңнан келеді. Ешқандай кедергі жоқ. «Жолым ашық» деп ойлаған адамның жолы расында ашылады.

Ұлы істерге лайық сәтті күтіп жүр ме едің? Ендеше құттықтаймын. Дәл осы сәт – сол сәт. Қазір сен жеңіске жеткізетін құрал-саймандардың бәрін қоржыныңа салдың. Енді тек қана алға жылжу қалды. Егер өсуге, білім алуға дайын болсаң, дүниедегі ең мінсіз жаратылыссың. Ең биік армандарға жетесің. Бәлкім, күндердің бір күні келіп, маған дәріс оқып кетерсің. Сонда өзімді бақытты сезінер едім. «Бөліс» дейтін философиямның жеміс бергенін көргенім үшін.

Бір нәрсе анық болса, ол – кемшіліктердің, кедергінің бәрін жеңуге болатыны. Негізгі мақсатым – сені проблемаларға шұқшиту емес, қайталанбас қабілеттеріңмен, болмысыңмен, мінезіңмен ерекше жаратылыс, қазына екеніңе сендіру. Бірінші болуға лайық екеңіне сендіру.

Сондықтан... иә, екінші болма!».


Бұл кітапты оқып шығып, маған алтын уақытыңның бір бөлігін арнағаның үшін үлкен алғысымды білдіремін. Бәлкім, болашақта жолдарымыз тоғысып жатса, осы кітапты маған көрсетуді ұмытпассың. Қажетті жері сызылған, керек парағы қайырылған болса, мен тек қуанамын. Себебі, кітаптың оқырман кәдесіне жарағаны, ойға алған мақсатымның ақталғаны, еңбегімнің зая кетпегендігі деп білемін.

Сонымен қатар, күн сайын жанымнан табылып, менімен бірге дамуға мүдделі болған, менің өзгеруімнің, нәтижеге жетуімнің куәсі болып келе жатқан жақындарыма, туыстарыма, достарым мен қызметкерлеріме шынайы алғысымды білдіремін. Маған алтын уақыттарыңды бөліп, өз өмірлеріңнен орын бергендерің, ал менің жүрегімде өздерің ойып алар орын алғандарың үшін, қолдап, демегендерің үшін, сенім артқандарың үшін мың алғыс.


#ЕкіншіБолмаКітап

хештегін белгілеп, кітапқа қатысты пікіріңмен әлеуметтік желіде бөліс.

2018 жылдың соңына дейін әр ай сайын үздік пікірдің иесі сыйлыққа ие болады.


ӘДЕБИЕТТЕР

(Библиография)


Albert E. N. Gray, «The Common Denominator of Success.» Life & Health Insurance Sales, vol. 138, no. 9, 1995.


Angela Duckworth, Grit: The Power of Passion and Perse-verance. New York: Scribner, 2016.


Caroline Myss, Archetypes: Who are You? California: Hay House, 2013.


J.D. Meyer, Geting Results the Agile Way: A Personal Results System for Work and Life. Washington: Innovation Playhouse, 2010.


Jules Evans, Philosophy for Life and other Dangerous Situations.London: CPY Group, 2012.


Mark S. Granoveter, «The Strength of Weak Ties». American Journal of Psychology. 78 (6), pp. 1360–1380.


Nassim Taleb, The Black Swan: The Impact of the Highly Improbable. London: Penguin, 2008


Rick Rummage, The Psychology of Success: Why do some very smart people achieve so little, while others who are less-than-brilliant find great success? New York: Bank In- vestment Consultant, vol.23, Iss 3 (April 2015).


Serge Rage, I'm 32 and spent $200k on biohacking. Became calmer, thinner, extroverted, healthier & happier. https://hackernoon.comim-32-and-spent200k-on-biohacking-becamecalmer-thinner-extroverted-healthier-happier-2a23846ae113.



Thomas J. Stanley, William D. Danko, The Millionaire Next Door: The Surprising Secrets of America's Wealthy. New York: Taylor Trade Publishing, 2010.


Viktor E. Frankl, Man's Search for Meaning. The Classic Tribute to Hope From the Holocaust. London: Ebury Pub- lishing, 2004.


Абай, Қарасөздер. Алматы: – Атамұра, 1995.


Брайан Трейси, Выйди из зоны комфорта. Измени свою жизнь. 21 методов повышения личной эффективности. Москва: Манн, Иванов и Фербер, 2017.


Брайан Трейси, Достижение максимума. 12 принципов. Минск: – Попурри Минск, 2017.


Владимир Познер, Прощание с иллюзиями. Москва: – АСТ Издательство, 2017.


Гай Кавасаки, Стартап по Кавасаки. Проверенные методы начала любого дела. Москва: – Альпина Паблишер, 2017.


Дарси Резак, Связи решают все. Правила позитивного неворкинга. Москва: – Манн, Иванов и Фебер, 2008.


Дейл Карнеги, Как приобретать друзей и оказывать влияние на людей» http:/psyberia.ru/book/carnegy.pdf.


Игорь Манн, Номер Один. Как стать лучше в том, что ты делаешь. Москва: Манн, Иванов и Фербер, 2016.


Исхак Калдерон Адизес, Идеальный руководитель. Почему им нельзя стать и что из этого следует? Москва: – Алпина Паблишер, 2017.



Иона Бергер, Заразительный. Психология сарафанного радио. Как продукты и идеи становятся популярными. Москва: – Манн, Иванов и Фербер, 2017.


Кейт Феррацци, Никогда не ешьте в одиночку и другие правила нетворкинга. Москва: – Манн, Иванов и Фербер, 2016.


Малкольм Гладуэлл, Гении и аутсайдеры. Почему од- ним все, а другим ничего? Москва: – Манн, Иванов и Фербер, 2017.


Мұхтар Мағауин, Мен. Алматы: – Атамұра, 2003 Хэл Элрод, Магия утра. Как первый час дня определяет ваш успех. Москва: – Манн, Иванов и Фербер, 2017.


Ричард Брэнсон, Теряя невинность. Как я построил бизнес, делая все по-своему и получая удовольствие от жизни. Москва: – Алыпина Паблишер, 2017.


Сэм Мур Уолтон, Сделано в Америке. Как я создал Wal-Mart. Москва: – Альпина Паблишер, 2011


Тимоти Феррис, Как работать по 4 часа в неделю, и при этом не торчать в офисе «от звонка до звонка», жить где угодно и богатеть. Москва: – Добрая книга, 2009.


Уэйн Дайер, Как избавиться от комплекса непол ноценности. http://wwwkoob.ru/dyerinferiority_complex


Филипп Зимбарго, Эффект Люцифера. Почему хорошие люди превращаются в злодеев. Альпина Паблишер, 2017.


ФИЛЬМОГPAФИЯ


Alain de Botton, A kindler, gentler philosophy of Success. (https:/www. tedcom/talks/alain_de_botton_a_kinder_gentlerphilosophy_of_success/up-nextlanguage=en).


Benjamin Zander, The Transformative Power of Classical Music. (https:/wwwyoutubecomwatch?v=r%LСwІ5іErЕ).


Robert Waldinger, What makes a good life? Lessons from the longest study on happiness. (https://wwwted.com/talks/robert_waldinger_what_makes_a_good_life_lessons_from_the_longest_study_on_happiness/up-next.)


Ron Gutman, The Hidden Power of Smiling. (https://edted.com/ lessonsthe-hidden-power-ofsmiling-ron-gut man).


Алексей Балабанов, Брат. СТВ, 1996.


Аарон Корш, Форс Мажоры (Suits). Untitled Korsh Company Hypnotic Films& Television Universal Cable Pro- ductions Open, 4 Business Productions, 2011-2017.


Брайан Коппельман Дэвид Левин Эндрю Росс Соркин Нил Бёргер (прод.), Миллиарды (Billions). Best Avail- able! ТBTF Productions Inc., 2016-2017.


Габриелле Муччино, в погоне за счастьем (The Pursuit of Happiness). Columbia Pictures, 2006.


Дэмиен О’Доннел, А в душе я танцую (Inside I’m Danc- ing). Wт2 Productions, Bórd Scannan na hEireann, Octagon Films, Studio Canal, Working Title Films, 2004.


Джон Бокенкамп, Черный список (The Blacklist). Sony Pictures Television, 2014-2017.



Джон Лавин, Стрелок (Shooter), Leveragic Entertai- ment closest to the Hole Productions, Universal Cable Pro- ductions, Paramount Television, 2016–2017.


Пол Шойринг, Побег из тюрьмы (Prisonbreak), Fox Broadcasting Company, 2005–2009,


Роб Райнер, пока не сыграл в ящик (The Bucket List) Warner Bros.,2007.


Роман Прыгунов, Духless, Кинослово, Art Pictures Studio, Universal Pictures, 2012.


Роман Прыгунов, Духless 2. Кинослово, 2015.


Том Хупер, Король Говорит (The King's Speech). The Weinstein Company, Momentum Pictures, 2010.


Хьо Хадсон, Огненные колесницы (Chariots of Fire), Allied Stars, 1981.


Чан-Тxe-Ю, Партнеры с МБА (Meng Xiang he huo ren).

Mercury Films, Shanghai Film Studio, 2016.


Шонда Раймс, Как избежать наказания за убийство (How to Get Away with Murder). ABC Studios ShondaLand, 2014–2017.



КІТАП ТУРАЛЫ ПІКІРЛЕР


Өркен КЕНЖЕБЕК,

блогер, журналист

ОҚЫ ДА, ӨЗ ТҮЙІНІҢДІ ШЕШ

Қуаныш Шонбайдың «Екінші болма!» кітабы алдымен өз нәпсіңнің, өз эгоңның алдындағы бәс, бәсекеде жеңуді үйретеді. Не ол, не сен. Осы өз-өзімізбен арпалыста қолымызға лайық қару түспей, өзімізді қамшылар қуат табылмай, ол табылса, оны демерге, демесек, соңына деміміз жетпей қалып жатады. Оны былай қойғанда, қанағат пен жалқаулықтың айырмасын, ұяңдық пен ынжықтықтың арасын, мотивация мен шабыттың өзгешілігін білеміз бе? «Екінші болма!» жетістікке жетер жолымызды байлап тұрған түйіндердің шешімін көрсетеді. Оқы да, өз түйініңді шешкін!


Айнұр ТҰРСЫНБАЕВА,

айтыскер ақын


БАРШАҒА ТҮСІНІКТІ БИЗНЕС-КЕҢEC

Жалпы, қазір өсемін деген адам үшін мүмкіндік көп. Тек қана ақшамен немесе байып кетемін деген ыкыласпен табысқа жету мүмкін емес екенін жұрт түсіне бастады... Ең алдымен бизнестің қыр-сырын үйреніп алу керек деп жатамыз, бірақ сол қыр-сырын үйрететін ақпараттың бәрі орысша екені жасырын емес... Осы орайда Қуаныш Шонбайдың “Екінші болма!” кітабы қаракөз бауырларыма керемет көмектесіп жатқанын көріп қатты сүйсінемін. Өзім ғана өссем, өзім ғана байысам демей, бар білген ақпараты жөнінде кітап жазып, өз білгенін қазақ жастарына үйретіп келеді. Кітап өте қызықты, жеңіл жазылған. Тек қана бизнес саласында емес, өміріңізге қажетті кеңестерді де ала аласыздар. Тек қана алға Қуаныш!


Жанат БАҚЫТ

тележүргізуші


ӘР ҚАЗАҚ БІРІНШІ БОЛЫП ОҚУЫ ТИІС

Қуаныш мырзаның «Екінші болма!» деген кітабының атына қарап «Ешқашан екінші болма, бәрінің алдында бол» деп айтқысы келген шығар деп ойлап едім. Олай емес екен.

Мысалы, екі Жанат бар дейік. Біріншісі – еңбекқор, ерте оянады, уақытты ұтымды пайдаланады, ізденгіш, өз кемшілігін мойындап, сонымен жұмыс жасайды, күреседі.

Екінші Жанат – жалқау, өзіне сенімсіз, сөзінде тұрмайды, кездесуге ылғи кешігіп барады.

Міне, «Екінші болма» дегені сол екен.

Расында, біз біреудің өміріне прокурор, өз өмірімізге адвокатпыз. Өзгенің өміріне психолог, өз өмірімізде психопатпыз.

Жай ғана мысал. Бүгін мен парақшама бақуатты жанның тойына арнап пісірілген торттың суретін салып, сол тортты дайындаған маманның қандай профессионал екенін айттым. Ал көп адам уақытын БЕКЕР кетіріп, энергиясын БОСҚА жұмсап, «Қандай ақшаға жасалған той? Оданда сол ақшаға үйтпей ме, бүйтпей ме» деп прокурор бола қалды. Торттың ақшасы қайдан келгенін, торттың неше күнге жеткенін, қандай пакетке салынғанына дейін шемішкеше шағып тастапты ел... Бір уақыт өзіңізді жетістікке жеткен, бизнесі бар, мейрамханасы бар, мектеп, балабақша салған, қайырымдылыққа жұмсайтын қоры бар адам ретінде елестетіңізші. Екі емес, он тонна торт пісірсеңіз де – өз ақшаңыз! Сіз онда адвокат болар едіңіз.

Біз елестетпек түгілі, ондай жетістік жайында армандауға да қорқамыз. Неге қорқамыз? Өйткені біз өз-өзімізге сенбейміз. Еріншек екенімізді мойындағымыз келмейді. Мақсатымыз жоқ. Жеңіл жолмен пайда көргіміз келеді. «Ей, қойшы, бірдеме бастау үшін ақша керек, әке-көке керек» деп прокурор бола қаламыз. Мықтысың ба, алдымен өзіңді жең, ойыңды өзгерт.

Брайан Трейси «Биікке жетуің үшін өзіңнен мықты адамдармен дос бол! Оларды үлгі ет!» деген.

Әр қазақтың жігіті – Қуаныш мырзадай болса, аз уақытта дамыған 50 елдің қатарына қосылар едік!

«Екінші болма!» кітабын әр қазақ бірінші болып оқуы тиіс!


Дина ТӨЛEПБЕРГЕН,

тележүргізуші


ОЙЛАУ ҚАБІЛETІН ДАМЫТАТЫН КІТАП

Мен бұл кітапты қазақ сана-сезімі мен ойлау қабілетін трансформациялайтын алғашқы қадамның бірі деп білемін.

Бұл еңбекті бизнес құрғысы келетіндер ғана емес, һәм барша ата-ана оқып шығуы керек-ті! Өзім ана болған соң, “балаларымның ҰЛЫ ТҰЛҒА, бақытты да сәтті адам болып өсуі үшін мен не істей аламын, не істеуім керек?” деген сауалды өзіме жиі қоямын. Көкейiмдi кернеген бірқатар маңызды мәселелердің жауабын осы кітаптан таптым. Мәселен, Қуаныш “Ұлының ұлылығын дәріптеу” принципін алға тартады.

Қуаныш Шонбай өз кітабында “жұрттың баласымен” салыстыруды қойып, индивидтің қайталанбас дарынын дамыту керектігіне терең тоқталған. Былайша айтқанда, ұлының ұлылығын ұлықтағаннан ұтылмаймыз, ал ҰЛЫ ұтады!

Ұтымды дүние жасай білген Қуаныш, қуанта бергей бізді!


«Versus» қолданбалы жетістік академиясы:

•Тренингтер, курстар, мастеркластар мен басқа да бизнес кездесулер;

•Қуаныш Шонбай мен «Versus» командасының кеңестері;

•Өзіңізді және бизнесті дамытуға байланысты пайдалы ақпараттар;

•Қызықты сауалнамалар, оnline марафондар;

•Дамуға қатысты кітаптар мен фильмдер тізімі:

•Кейс талдау және т.б.

Арманыңызды мақсатыңызға айналдырып, өзіңізді, кәсібіңізді жаңа деңгейге шығарғыңыз келсе, «Versus» командасымен бірге дамыңыз! Толық ақпарат www.versus.academy сайтында Байланыс телефонымыз: 8778 066 66 08.

Почтамыз: admin@versus.academy.


«Rumi Academy» – «Rumi Group» компаниясының жобасы. Ол «Rumi Group» мейрамхана желісіне кіретін және бұл желіге кірмейтін мейрамханалар қызметкерлерінің біліктілігін арттыру мен білім беруге, консалтингтік қызмет көрсетуге бағытталған. Академия білім беріп қана қомай, қоғамдық тамақтандыру, қызмет көрсету, басқару мен стандарттау, қызметкерлермен жұмыс жүргізу бойынша кеңестермен бөлісіп, басқа компанияның осы саладағы жұмысын жүргізуге септігін тигізеді.


«Madeni» – бағасы тиімді, дәмі тіл үйірер тағамдардың түр-түрі бар, қызмет көрсетуі сапалы, жаңа форматтағы асхана. Ол үйдегідей дайындалған тағамдарды ұнататындарға арналған. «Madeni»-ді тез көрсетілетін қызметі мен мәзірі үшін шетелдік саяхатшылар, студенттер мен жақсы тамақтанғанды жаны сүйетіндер таңдайды.


2015 жылы құрылған «RUMI GROUP» мейрамханалар желісінің негізін қалаушылар: Қуаныш Шонбай мен Айдос Телжан. «RUMI GROUP» желісінің алғашқы мейрамханасы – Шығыс асханасымен танымал және көпшіліктің сүйікті жеріне айналған «Rumi» мейрамханасы. Қазіргі таңда «RUMI GROUP» желісіне Алматы және Астана қалаларындағы он мейрамхана, сонымен қатар мейрамхана бизнесі саласында білім беріп, консалтингтік қызмет көрсететін «Rumi Academy» кіреді.

«Rumi» – негізгі тағамы өзбек палауымен танымал мейрамхана, онда ошпаз-аспаздар дайындайтын палаудың үш түрі ұсынылады. Оған қоса, ас мәзірінде манты, лағман, маклюбе, самса және Шығыс асханасының басқа да тағамдары бар. «Rumi» – отбасылық отырыстар үшін, кездесулер мен келісімдер өткізу үшін ыңғайлы орын.

Бұған келген қонақтар өздерінің шетелдік достарын қарсы алып, отбасылық мерекелерді өткізуді ұнатады. Халық арасында «Rumi» – дәмді палау орталығы ретінде танымал.


«Dala» – түрік асханасына негізделген мейрамхана, Негізгі ерекшелігі – ет тағамдары, оның ішінде мәрмәр еттен дайындалған тағамдар. Барлығы да қонақтардың көзінше және ашық асүй принципімен мангалда дайындалады. Сонымен қатар, асқан шеберлікті қажет ететін кейбір астың дайындалуы барысында, мейрамхана қонақтары отты шоу тамашалап, дем алады. «Dala» мейрамханасында арнайы кондитер-аспазшы дайындайтын түрік тәттілері де ұсынылады. Келген қонақтарға «ala cart» жүйесі бойынша қызмет көрсетіледі. Содан болар, бұл мейрамхананы тағамды талғап жейтіндер, кәсіпкерлер, құрметті қонақтар мен етті бағалайтын адамдар таңдайды.

ТЕЛЕГРАМ

Канал с обзорами, анонсами новинок и книжными подборками

Книжный Вестник

Бот для удобного поиска книг (если не нашлось на сайте)

Поиск книг

Свежие любовные романы в удобных форматах

Любовные романы

Детективы и триллеры, все новинки

Детективы

Фантастика и фэнтези, все новинки

Фантастика

Отборные классические книги

Классика
ВКОНТАКТЕ

Цитаты, афоризмы, стихи, книжные подборки, обсуждения и многое другое

Книжный Вестник
БИБЛИОТЕКИ

Библиотека с любовными романами, которая наверняка придётся по вкусу женской части аудитории

Любовные романы

Библиотека с фантастикой и фэнтези, а также смежных жанров

Фантастика

Самые популярные книги в формате фб2

Топ фб2 книги