ESPERANTO SEN ANTAUJUGHOJ

* * *

Komparante inter si la internaciajn lingvojn, ni povas konkludi jene:

1. Occidental kaj Interlingua fontas nur de kabinetaj laboroj, char iliaj tekstoj estas redaktitaj de kelkaj intelektuloj kaj specialistoj. Do tiuj lingvoj ne donas al esploranto materialon per kiu li povas reserchi la manieron kiel artefarita lingvo estas uzata de nekulturitaj homoj en la chiutaga vivo. Malpli ol "lingvoj", ili meritas la nomon "projektoj".

Male Esperanto estas vivanta lingvo, mondskale uzata en korespondado, grandaj universalaj kongresoj, teatro, interparolado ktp.

2. Occidental kaj Interlingua estas elitemaj, char destinighas al tiuj, kiuj jam havas internaciajn rilatojn, dum Esperanto kaj Ido estas por chiuj homoj, kun la rimarko ke Ido (same kiel Occidental kaj Interlingua) donas "grandan gravecon al la impreso farata de la skribitaj tekstoj sur okcidenta leganto".

3. Inter tiuj, kiuj kredas al internaciaj lingvoj, Esperanto estas nekompareble la plej uzata; krome, "audante paroli pri internacia lingvo, 95% el la alfabetinstruitaj personoj pensas pri Esperanto". "Tiu identigo konsistigas gravan avantaghon por la dischiploj de d-ro Zamenhof, char neniu alia el la universalaj idiomoj atingis ghis nun tioman popularecon..." (Paulo Ronai, "Babel & Antibabel", p. 87).

4. Dum Ido kaj Occidental estis menciitaj sen favoraj komentarioj en la raporto de la Ligo de Nacioj pri "Esperanto kiel helpa mondlinvo", en 1922, Esperanto ricevis ampleksajn kaj favorajn menciojn, kaj meritis la rekomendon al la liganaj regnoj, ke ghi estu instruata en la lernejoj.

En 1954 UNESKO aprobis la Rezolucion favoran al Esperanto, transskribitan sur pagho 5. Ekde tiu jaro tiu monda Organizajho havas konsultajn rilatojn kun Universala Esperanto-Asocio. Neniu alia internacia lingvo meritis tiujn rekonojn kaj ghuas tiun oficialan prestighon che UNESKO, malgrau la fakto ke Interlingua ricevis senprecedencan financan helpon.

5. Pri la lingva strukturo, Occidental kaj Interlingua konservas la chefajn malperfektajhojn de la naciaj lingvoj: etimologian ortografion kaj gramatikajn neregulajhojn. Male Esperanto havas fonetikan ortografion kaj simplan, regulan gramatikon, dum Ido iom devojighis de tiuj du kvalitoj.

* * *

Oni povus riprochi al Esperanto, kiel faras d-ro Manders, la malsimplecon de kelkaj ghiaj gramatikajhoj: la deviga akuzativo, la akordigho de la adjektivo, la distingo inter adjektivo kaj adverbo, la refleksa poseda pronomo, la objekta predikativo. Al tiu listo da "malsimplajhoj" ni povus aldoni la prepoziciojn da kaj po kaj la participojn -ata -ita. Ni analizu chiun el ili.

* * *

La akuzativo, signata per la finajho -n, estas uzata en Esperanto:

a. por esprimi la rektan objekton, t. e. la personon au ajhon, kiu ricevas la agon esprimitan de la verbo (la rekta objekto ligighas al la verbo rekte, t. e. sen prepozicio);

b. por esprimi la celon de movo, la direkton;

c. por anstataui prepozicion antau la tempaj, dauraj kaj manieraj komplementoj.

Kiel rekta objekto, la akuzativo alportas al la frazo klarecon, flekseblecon kaj la eblon reliefigi la objekton mem, ekzemple:

a. Marta vokis Johaninon.

b. Johaninon vokis Marta.

La propozicio a reliefigas nenion, dum la propozicio b signifas, ke "Marta vokis Johaninon, ne alian personon".

En la portugala, pro manko de la akuzativo, estas esprimebla parole nur la propozicio a ("Marta chamou Joana", au "Marta chamou a Joana"), dum skribe ankau la propozicio bestas farebla, dank' al la uzo de akcento: (a' Joana chamou Marta"). Vidu tiurilate ankau la ekzemplojn de la pagho 8.

Ni konsideru ankorau, ke la akuzativo, kiun oni riprochas, ekzistis en la populara latino, kaj farighis en la portugala la etimologia kazo, tio estas la kazo el kiu devenis la plimulto de la vortoj, ekzemple:

latino (akuzativo)

portugala

Esperanto

ratione(m)

veritate(m)

sermone(m)

razao

verdade

sermao

(racio)

(vero)

(prediko)

Krome la akuzativo estas uzata en kelkaj modernaj lingvoj (germana, greka, litova, latva, slavaj) kaj postvivas en multaj aliaj, ekzemple en la personaj pronomoj de la portugala: me (min), te (cin), se (sin), o (lin, ghin), a (shin, ghin), nos (nin), vos (vin), os, as (ilin).

Sendube multaj komencantoj ne scias uzi la akuzativon, kaj kelkaj veteranoj ankorau shancelighas en ghia uzado, kompreneble pro manko de kutimo en sia nacia idiomo. Tamen ne estas saghe kripligi la lingvon por ghin "faciligi", konsiderante ke, agante tiel, oni nuligas la jam cititajn avantaghojn de la akuzativo. Chu estus saghe redukti la klavaron de fortepiano au forstreki chapitron de la matematiko, por faciligi la koncernan studadon?

La lernado de Esperanto enhavas multajn edukajn valorojn, ekzemple: stimuli la lingvan klarecon, la logikon, la korektan prononcon de la fonemoj, kaj krom multaj aliaj, komprenigi la ordinaran gramatikan fakton nomatan "transitiveco de la verboj". Do, por atingi chiujn tiujn valorojn, la homoj devas levighi al Esperanto, kaj ne Esperanto malaltighi al la shajna "komforto", mensa mallaboremo, au plejofte nesuficha ekzercighado de kelkaj personoj. Oni ne forgesu, ke Esperanto estas lingvo por civilizitaj au civilizeblaj homoj.

* * *

"La akuzativo povas ankau montri la direkton, au sola: mi veturos Parizon, au post konvena prepozicio: mi vojaghas en Hispanujon" (PIV). Oni rimarku, ke sen akuzativo la dua supra ekzemplo signifus, ne ke "mi vojaghas al Hispanujo", sed ke "mi jam estas en tiu lando, kaj vojaghas tra ghi".

Por tiuj al kiuj ghenas tiu akuzativo de direkto, Esperanto permesas uzi tute korekte la konstruon kun prepozicio kaj nominativo: mi veturos al Parizo; mi vojaghas al Hispanujo.

* * *

Same kiel la dua, ankau la tria uzo de la akuzativo ("por anstataui prepozicion antau la tempaj, dauraj kaj manieraj komplementoj"), estas nedeviga: mi promenis la tutan tagon,au: dum la tuta tago; la domo estas tri metrojn largha, au: je tri metroj largha (PIV).

"Oni povas ankau anstatauigi prepozicion per akuzativo che kelkaj verboj kiel: obei, pardoni, kredi. koleri, sopiri...: ni obeu al la legho, au: ni obeu la leghon; li pardonis al sia malamiko, au: li pardonis sian malamikon ktp. (Francisco Valdomiro Lorenz, "Esperanto sem Mestre", p. 49).

* * *

Pri la akordo de la adjektivo estas tre taugaj la vortoj de Prof. G. Waringhien en lia bonega verko "Lingvo kaj vivo" (p-oj 378 kaj 379):

"Oni diras al ni, ke en la angla la adjektivo ne varias, kaj ke tian saman nevariecon devas havi la adjektivoj en lingvo internacia. Sed oni simple forgesas, ke la angla verbo, almenau en la prezenco, montras mem la pluralon, kaj ke aliaj rimedoj helpas ankau evitigi chian konfuzon. Angla esperantisto iam demonstris, ke lia lingvo iafoje esprimas la pluralon pli ofte, ol Esperanto. Inter a dog is a faithful animal kaj dogs are faithful animals, la pluralo estas esprimita kvin fojojn: per du pluralaj finajhoj -s, per la forigo de la singulara nedifina artikolo a kaj per la plurala formo de la verbo: en la respondaj esperantaj frazoj la pluralo estas esprimita nur trifoje (komparu: hundo estas fidela besto kaj hundoj estas fidelaj bestoj). Chu do la simpligo de tri pluralsignoj al du, kio estas la tuta plibonigo de Ido au Occidental pri tiu punkto, sufichas por kompensi la malpliigon de la klareco en la okazoj, kie adjektivo povos egale rilati al singulara au al plurala substantivo (kiel en jena ida frazo: la filii dil funcionero subskribinta co kontrato... kio povas egale signifi: "la filoj de la funkciulo subskribinta jenan kontrakton" au "la filoj de la funkciulo subskribintaj jenan kontrakton")?

* * *

Nun ni alpashu al la distingo inter adjektivo kaj adverbo, memorante, ke adjektivo modifas substantivon (homo "alta"), kaj ke adverbo modifas verbon (manghi "multe"), adjektivon ("tre" bela) au alian adverbon ("sufiche" frue).

En la portugala lingvo kaj aliaj, kelkaj adjektivoj funkcias ankau kiel adverboj: Joao fala alto: ele vende barato. "Alto" kaj "barato" estas adjektivoj, sed en la supraj du propozicioj ili modifas verbojn, do ili estas adverboj.

En Esperanto, kiu celas logikecon, oni esprimas tiujn frazojn per adverboj: Johano parolas "laute"; li vendas "malkare".

Kelkfoje tuta propozicio estas modifata de vorto. Chu tiu vorto estas adjektivo au adverbo?

En la portugala oni uzas tiukaze adjektivon: E "bom" que nao se pratiquem excessos.

En Esperanto oni uzas adverbon: Estus "bone" se oni ne farus ekscesojn, char la propozicio modifata de "bone" respondas al verbo: estas bone ne "fari" ekscesojn.

La samo okazas en propozicioj senpersonaj: port. Aqui esta "gostoso" (adjektivo); Esp.: chi tie estas "agrable" (adverbo).

* * *

Jen nun la posedaj pronomoj de 3-a persono singulara: lia, shia, ghia kaj sia, kiuj okazigas malfacilajhojn al la komencantoj. Vere la uzo de la tri unuaj estas facila: Paulo eliris sed "lia" fratino restis hejme; Maria sukcesis sed "shia" frato fiaskis; la libro estas sur la tablo, "ghia" posedanto prenu ghin.

"Sia" estas uzata por signifi, ke la posedanto estas la subjekto de la laste esprimita ago: bona patro amas "sian" infanon; shi lavis sin en "sia" chambro.

Do oni devas diri: venis Petro kun "sia" filo (char la posedanto, Petro, estas la subjekto de la propozicio), sed "lia" filino restis hejme (char la posedanto ne estas subjekto de la propozicio).

Temas nur pri respekto al la logiko kaj al la klareco, unuj el la edukaj valoroj de Esperanto.

Oni konsideru la portugalan propozicion: Seus pais fizeram todos os preparativos necessarios para a "sua" viagem. Chi tiu lasta posedpronomo sua povas havi plurajn sencojn: "de li", "de shi", "de ili" au "de si mem". Tiu dubsenceco ne ekzistas en Esperanio: liaj (shiaj au iliaj) gepatroj faris chiujn aranghojn necesajn por lia (shia, ilia au sia) vojagho.

* * *

Predikativo, lau la difino de PIV, estas "vortfunkcio, esprimanta kvaliton, kiun oni atribuas per helpo de verbo al subjekto au al objekta komplemento"; en la frazoj "la tago estas bela kaj vi shajnas malgaja, la vortoj "bela" kaj "malgaja" estas la predikativo de la subjektoj "tago" kaj "vi"; en la frazoj mi trovis tiun chi vinon bona kaj mi vidis la lumon rugha, la vortoj "bona" kaj "rugha" estas la predikativoj de la objektaj komplementoj "vinon" kaj "lumon".

Mi trovis tiun chi vinon bona signifas: mi trovis, ke tiu chi vino estas bona; mi vidis la lumon rugha signifas: mi vidis la lmnon kvazau ghi estus rugha.

Tamen se oni diras: mi trovis tiun chi vinon bonan, la senco shanghighus: mi trovis, renkontis tiun chi bonan vinon. Same okazus al la frazo: mi vidis la lumon rughan, kiu signifus: mi vidis la lumon, kiu estis efektive rugha. (Vidu en "Esperanto sem Mestre", F. V. Lorenz, p-ojn 40 kaj 41).

Do estas facils videble, ke ankau la objekta predikativo estas uzata en Esperanto obee al unu el la chefaj leghoj de la esprimo: klareco. Kontraustari tlun chi, same kiel aliajn gramatikajn esperantajn konstruojn, en la nomo de faciligo, estas nutri la antaujughon, ke internacia lingvo devas esti kripla kaj nesufiche klara idiomo, alivorte — ia sublingvo.

* * *

Pri la vorto da jen la chefaj instruoj de PIV:

"Prepozicio uzata por rilatigi kun iliaj komplementoj la vortojn, kiuj esprimas precizan au neprecizan, sed chiam gramatike nedifinitan kvanton, nombron, mezuron, pezon: glaso da akvo: unu kilogramo da teo; 60 paghoj da teksto."

Rimarkoj. 1. Bukedo da rozoj montras ian kvanton da floroj; bukedo de rozoj atentigas pri la speco de la floroj, ne pri ilia kvanto.

2. Oni ne devas uzi da: I. antau la artikolo la: kvaronjaro estas parto de la jaro; II. antau la vortoj chiuj kaj tuta: nur kelkaj el chiuj vochdonantoj; III. antau la montraj, posedaj kaj nombraj pronomoj kaj adjektivoj: iom de tiu chi kuko; rento de mil dolaroj; la nombro de niaj partianoj; IV. antau substantivo montranta per si mem precizan kvanton: parto de jaro.

* * *

Lau PIV po estas prepozicio, reganta nur numeralojn, kun la ghenerala signifo "en egalaj partoj konsistantaj el", kaj uzata: 1. antau subjekto au predikativo, por montri, ke la kvanto au mezuro esprimata de la numeralo ne rilatas unufoje al chiuj objektoj au personoj kune rigardataj, sed ja rilatas ripete kaj sinsekve al chiu el ili aparte: po kvin glasoj staris antau chiu festenanto; ghia vershofero estu po kvarono de hino (**) che unu shafido; 2. antau objekto, kun la sama senco: ni prenos po cent el mil kaj po mil el dek mil; al chiu li donis po kvin dolarojn; vi donos po kvin talentojn jare; ili eltrinkis po du botelojn. Rimarko: En tiuj du unuaj okazoj po efektive ludas la rolon ne de prepozicio, sed de numerala afikso; kaj estus pli logike uzi ghin prefikse: podu, pocent, pomiliono ktp. 3. antau adjekto, kun la sama senco: mi fumadis cigaredojn po 25 rubloj por cento; aranghu ilin en vicoj, po ses en vico. Rimarko: Oni atentu pri tio, ke po enkondukas chiam la distribuatan kvanton kaj ne tiujn unuojn, inter kiuj oni ghin dividas: veturi po cent kilometrojn en horo au hore (kaj ne: cent kilometrojn po horo!).

II. Prefikso, almetebla al numeralo au kvantesprima substantivo, kun la sama disvidida kaj ripeta senco: oni pagas pokvindek centimojn por dek vortoj de telegramo: vendi pogrande, pomalgrande; acheti popece, pometre; preni drogon pogute.

Tion supre klarigas PIV. Ni aldonu, ke po ne popularighis, almenau en Brazilo, char preskau chiam ghi estas emfaza vorto, nedeviga por la klareco de la frazo kaj anstatauigebla per la pli populara vorto chiu. Kiu diferenco estas ja inter "po kvar glasoj staris antau chiu festenanto" kaj "kvar glasoj staris antau chiu festenanto"? Temas nur, ke la unua frazo emfazas la ideon pri disdivido.

La samo okazas inter "al chiu li donis po kvin dolarojn" kaj "al chiu li donis kvin dolarojn".

Kaj anstatau la frazoj "vi donos po kvin talantojn jare" kaj "aranghu ilin en vicoj, po ses en vico", oni ghenerale preferas diri: "vi donos kvin talentojn chiujare" kaj "aranghu ilin en vicoj, ses en chiu vico".

Tamen, krom ghia emfaza valoro, la vorto "po" estas nemalhavebla en frazoj kiaj "ni prenos po cent el mil" kaj "lecionoj po 20 spesdekoj (***) por horo".

* * *

Pri la participoj en -ata/-ita, estas transskribinda, el la Jarlibro 1968, 2-a parto, la Akademia Oficiala Komunikajho, kiu solvas definitive dubojn pri ilia uzo:

"Petite de la Germana Esperanto-Asocio (DEB) "solvi la problemon de la pasivaj participoj lau Zamenhof", kaj de la unuanima Komitato de UEA "kiel eble plej baldau" difini tiun solvon; samtempe konsultite de la Unuigho Franca por Esperanto (UPE) kaj de la Esperanto-Unuigho de Germanaj Instruistoj (EUGI) pri la ghusta senco de kvar tipaj frazoj, kiaj povas trovighi en diplomatia, jura au politika dokumento), nome:

1. "Ni garantias ke la domoj detruitaj dum la milito estos rekonstruataj en 1970", do la garantiantoj estos kvitaj:

a) se en la dauro de 1970 oni komencos kaj daurigos la rekonstruadon;

b) nur se en la dauro de 1970 oni finos la rekonstruadon.

2. "Mi promesas, ke mia shuldo estos pagita la 9-an de Majo"

a) la shuldanto senshuldighos la 9-an de Majo;

b) la shuldanto senshuldighos plej malfrue la 8-an de Majo.

3. "Ni asertas, ke la automobilo de sro X estis efektive riparata la lastan semajnon"

a) la lastan semajnon oni efektive okupighis pri la riparado de la auto;

b) la lastan semajnon oni efektive finis la riparadon.

4. "Via propono estis unuanime akceptita la 3-an de Junio"

a) oni akceptis la proponon la 3-an de Junio;

b) oni akceptis la proponon antau la 3-a de Junio.

La Akademio, per 26 vochoj el 31 vochdonintoj (kaj 6 kromaj blankaj vochdoniloj) decidis kaj deklaras, ke en chiu el tiuj frazoj nur la senco "a" estas konforma al la tradicia lingvouzo de Zamenhof, kaj ke chia alispeca interpreto estas neoficiala. Tiu decido cetere nur konfirmas kaj kompletigas la rezulton de la vochdono farita de la Akademio en Julio 1965 pri la senco de la pasivaj participoj en la Fundamento.

Chia eblo de dusenceco en la uzo de tiuj participoj estas do forigita per chi tiu decido kaj ni esperas, ke la autoroj de lernolibroj de nun konsideros la chisuprajn modelajn frazojn en la senco aprobita de la Akademio.

La 25-an de Novembro 1967.

G. Waringhien, Prezidanto

P Neergaard, A. D. Atanasov, Vicprezidantoj

R. Bernard, Sekretario

D. B. Gregor, Direktoro de la Gramatika Sekcio".

* * *

Resumante la komparon inter la internaciaj lingvoj, ni povas enkadrigi iliajn chefajn aspektojn jene:

Nur kabinetaj

Occidental

Interlingua

Iomete vivanta

Ido

Plene vivanta

Esperanto

Elitemaj

Occidental

Interlingua

Por chiuj, sed kun favorado al okcidentanoj

Ido

Por chiuj, sen favorado

Esperanto

Kun nenia oficiala rekono

Ido

Occidental

Interlingua

Kun la rekono de UNESKO kaj Unio Internacia de Telekomunikado

Esperanto

Sen populara nomo

Ido

Occidental

Interlingua

Kun populara nomo

Esperanto

Kun strukturo konservanta la malfacilajhojn de la naciaj lingvoj

Occidental

Interlingua

Kun skema sed ne tute kohera strukturo

Ido

Kun skema, kohera strukturo

Esperanto

* * *

Ni daurigu la analizon de la oka antaujugho.

"Esperanto, pro sia arbitra radikelektado, stranga ortografio kaj siaj kontrausciencaj pluraloj en "j", aspektas fremde."

* * *

La elekto de la radikoj en Esperanto ne estas arbitra, sed obeas ghenerale al ilia internacieco. Pro tio la plimulto de la radikoj devenas de la latino au romidaj lingvoj; aliaj estas ghermanaj au, en malpli granda kvanto, slavaj. La leganto povas facile kontroli la internaciecon de la radikoj, observante la vortojn sur tiu chi pagho.

La ortografio de Esperanto estas fonetika, t. e. al chiu sono respondas unu sola litero, kaj inverse al chiu litero respondas unu sola sono. La fonetikeco oferas la historian aspekton de la vortoj; kompense ghi eksterordinare simpligas la uzadon de lingvo.

Al la nunaj brazilanoj kaj portugaloj shajnus stranga, unuavide, tiu chi ortografio:

"Vehiculo da ideia, e a palavra o mais bello e util apanagio da humanidade. Filha do homem, traz com o homem frisante analogia. Sua origem, como a do seu putativo genitor, tem o cunho do mysterio, perde-se na noite remota dos tempos, e offerece as pesquisas dos sabios indecifravel enigma. Como ele ainda, ella nasce, cresce, adoece e morre. Em sua propria estructura, em seus elementos morphologicos, encontra certa classe de glottologos um organismo vivo, e nos falam da vida das palavras e da vida da linguagem..."

(Eduardo Carlos Pereira, "Grammatica Historica", Prologo, 7.a eld., 1932).

("Veturilo de la ideo, estas la parolo la plej bela kaj utila atributo de la homaro. Filo de la homo, ghi havas kun la homo signifoplenan analogion. Ghia origino, same kiel tiu de ghia shajna patro, havas la stampon de l' mistero, perdighas en la malproksima nokto de la tempoj, kaj prezentas al la esploroj de la kleruloj nedechifreblan enigmon. Same kiel li, plie, ghi naskighas, kreskas, malsanighas kaj mortas. En ghia propra strukturo, en ghiaj morfologiaj elementoj, renkontas iu klaso de lingvistoj vivantan organismon, kaj ili parolas al ni pri la vivo de la vortoj kaj la vivo de la lingvo...")

Tamen antau kelkaj jardekoj onl skribis en Brazilo kaj Portugalujo lau tiu etimologia au historia sistemo, kaj certe oni mirus en tiu tempo se iu proponus skribi lau la nuna pli simpla maniero: veiculo, belo, misterio, oferece, ele, ela, estrutura, morfologicos, anstatau vehiculo, bello, mysterio, offerece, elle, ella, estructura, morphologicos... (****)

Internacia ortografio ne nur estu simpla tial ke ghi estas uzata tutmonde sed ankau pro tio ke ghia uzado devas ampleksi la nunon kaj la estontecon. Pro tiuj du faktoj: ghiaj universaleco kaj projekciado en la venontan tempon, ghi ne povas havi malfirman bazon, kaj dependi de estonta plibonigo. Tio chi evidente malfortigus au rekte pereigus la ideon pri internacia lingvo, pro la kvereloj nepre okazontaj.

Esperanto estas do modelo de ortografio fonetika, kiu cetere stimulas la raciigon kaj simpligon de la naciaj ortografiaj sistemoj. Antau nelonge aperis en la portugala lingvo almenau du multobligitaj presajhoj defendantaj la ideon fonetikigi la nacian ortografion: "por-ke nao" ("kial ne?"), aperinta en la jaro 1971, en Fortaleza (Ceara'), kaj lau kolegia nivelo, "A Galera" ("La Galero"), eldonita en 1974 de lernantoj de Liceo "Conde do Pinhal", en Sao Carlos (San-Paulo). Pri ambau presajhoj respondis personoj ligataj al Esperanto.

Jam multe pri frua, la libro "Um Ano de Ortografia Simplificada Brazileira" ("Unu jaro da brazila simpligita ortografio"), de generalo Klinger, (Companhia Editora Americana, Rio de Janeiro, 1941), informas en la p. 89 pri tri revuoj tiam eldonataj en Meksikio por la ortografia simpligo de la hispana lingvo: "Renovigo" (el Meksiko, D. F.), "Neo-Grafiko" (el San Luiz de Potosi) kaj "Orto-Grafiko" (el Guadalajara). Kurioze la nomoj de la tri revuoj estas esperantaj vortoj kaj "Renovigo" estis eldonata de Jesus Amaya, multverkisto en la Internacia Iingvo.

* * *

Aserti ke la pluralo en "j" estas kontrauscienca estas malverajho, char Zamenhof prenis tiun duonvokalon el la malnova greka lingvo. Chu la greka, en kiu skribis tiom da grandaj poetoj kaj filozofoj, inter kiuj Aristotelo, la unua kiu klopodis klasifiki la sciencojn, estis ja "kontrauscienca"?

Evidente la finajho "s", adoptita en Occidental kaj Interlingua, estas pli internacia. Sed la strukturo de Esperanto ne permesis alian elekton, char la finajho "s" estis rezervita por la verbaj tempoj: amas, amis, amos, amus.

Kiel ajn, internacia lingvo ne povas konservi mallogikajhojn de naciaj lingvoj, se ghi volas meriti la favoron de la amasoj en la mondo. Formoj kiel ricchezza, tyranno, mechanickaj multaj aliaj pruvas la strangecon ne de Esperanto sed de Interlingua.

* * *

Shajnas ke la plej bona maniero kontraustari la chi analizitan antaujughon estas rimarkigi:

a) ke Occidental kaj Interlingua, malgrau multaj admirindaj kvalitoj, povus taugi kiel komunaj lingvoj nur por okcidentanoj;

b) ke naturalismo, t. e. konservado de chiuj neregulajhoj de naciaj lingvoj, ne estas defendebla en planlingvo destinata al la tuta homaro; (*****)

c) la saghecon de la deklaro de la franca lingvisto profesoro d-ro Antoine Meillet:

"La principo, sur kiu bazightas Esperanto estas bona.

La ebleco krei lingvon artan, facite kompreneblan kaj lerneblan, kaj la fakto, ke tiun chi lingvon oni povas uzi profitdone por si, estis pruvitaj en la praktiko. Chia teoria diskuto estas vana: Esperanto ekfunkciis..."

(*) En la p-o 7 ni jam klarigis la "artefaritecon" de Esperanto.

(**) Hino: mezurilo por likvajhoj, chirkau 6 litroj (PIV).

(***) Speso: internacia fiktiva monunuo elpensita de R. de Saussure en 1907, kaj valoranta tiam 0,0025 fr. (PIV).

(****) La nuna ortografia sistemo de la portugala lingvo estas sendube pli simpla ol la antaua, escepte de la akcentoj.

(*****) Al naturalismo kontraustaras skemismo, t. e. la redukto de la gramatiko al inalmultaj reguloj smesceptaj. Esperanto es-tas evidente skema lingvo, char, kvankam bazighante sur naturaj lingvaj faktoj, ghi forjhetas la neutilajn apartajhojn kaj neregu-lajhojn.

<< >>

2.9. La dialektjgho de Esperanto estas neebla

Naua antaujugho: "Ech se Esperanto post kelkaj jarcentoj sukcesus, kun la tempo ghi dissplitighus en dialektojn, char chiuj popoloj prononcas malsame Esperanton kaj iom post iom la esperantistoj havus malfacilajhojn kompreni unu la alian."

* * *

Al la latino okazis tia dialektigho. Kial? Char pro la falo de la Romana imperio rompighis la ligiloj inter ghia administra centro kaj la provincoj. Sekve la provincoj ekhavis autonoman vivon, kaj la latino tie parolata evoluis libere kaj transformighis en novajn idiomojn.

Hodiau ne estas plu eble okazi dialektigho dank' al la progreso de la komunikiloj. Gazetaro, libroj, diskoj, sonbendoj, kino, televido, satelitoj ktp. unuecigas lingvon. Cetere ne nur lingvon, sed ankau modon, muzikon ktp.

Krome en Esperantujo ekzistas organizo: la Akademio de Esperanto, kiu zorgas pri la saneco parola kaj skriba de la Internacia Lingvo. Kaj chiu esperantisto konscia, antau ol uzi parole au skribe la lingvon, studas ghisfunde la verkojn de Zamenhof, en kiuj trovighas la modela Esperanto.

Oni aldonu, ke la chiujaraj Universalaj Kongresoj kaj naciaj aranghoj multe helpas la unuformecon de la prononco de la Intemacia Lingvo. Kaj plie: "ghia prononco estas klara kaj principe akceptebla en chiuj geografiaj klimatoj kaj por chiuj psikologiaj karakteroj; aldonighas, ke ghia prononco estas nek intense malfermita, nek intense fermita, sed okazas en meza punkto, kio multe faciligas la alghustighon de chiuj popoloj kaj rasoj al tiu agrabla meza vochtono" (Ramatis, "A Sobrevivencia do Espirito", p. 152).

Sekve, post preskau unu jarcento da ekzistado, la Internacia Lingvo konservas sian unuecon kaj kompreneblon en la tuta Esperantujo. Chu oni povas kredi, ke kun la konstanta disvastigho de la kulturo kaj la senchesa progreso de la komunikiloj aperos iam kondichoj favoraj al la dialektigho de Esperanto?

* * *

Por opozicii la chi analizitan antaujughon, estas bone, ke la adepto:

a) perfektighu en la aktiva uzado de Espcranto, studante unue la verkojn de Zamenhof;

b) audu kaj disaudigu diskojn kaj sonbendojn kun paroladoj au konversacioj de alilandaj esperantistoj;

c) audu kaj audigu esperantlingvajn radioprogramojn (ekz. el Vieno, Sofio, Romo, Zagrebo ktp);

ch) igu neesperantistojn konstati, che Universalaj Kongresoj au okaze de vizitoj de alilandanoj, ke esperantistoj facile komprenighas inter si malgrau la malsameco pri patrolandoj.

2.10. Esperanto favoras ajparte neniun popolon au grupon de popoloj

Deka antaujugho: "Eble Esperanto estas relative facila por la okcidentanoj, sed la orientanoj (ekz. japanoj kaj chinoj) certe havas grandegajn malfacilajhojn por ghin ellerni. Do Esperanto ne nur ne estas egale facila por chiuj popoloj, sed ghi estas nova kashita instrumento de supereco de la okcidentaj popoloj super la aliaj."

* * *

Certe orientanoj havas grandegajn malfacilajhojn por ellerni Espsranton, char ech ghia latina alfabeto estas tre malsimila al iliaj naciaj skribsistemoj.

Esperanto ja ne povas esti (kaj iu alia lingvo ankau) same facila por chiuj popoloj, char ghia vortaro bazighas, lau la kriterio de internacieco, precipe sur la latina kaj romidaj lingvoj. Pro tiu proksimeco de siaj idiomoj al Esperanto, brazilano, hispano, franco au italo lernas la Internacian Lingvon multe pli glate, ol anglo au germano. La avantagho de Esperanto super la aliaj lingvoj kushas precipe en ghiaj reguleco kaj simpleco, ghueblaj por chiuj uzantoj. Tiuj du kvalitoj, krom aliaj, permesas al orientano lerni Esperanton post unu frakcio de la tempo, kiun li konsumas por lerni iun ajn fremdan lingvon. Jen vortoj transskribitaj el la raporto pri "Esperanto kiei internacia helpa lingvo", entreprenita de la sekretariaro ghenerala de la Ligo de Nacioj, en 1922:

"Eksperimentoj faritaj pruvas, ke Esperanto estas tre facile lemebla, char infanoj europaj kaj amerikaj lernas ghin en unu jaro per du horoj chiusemajne kaj infanoj el Ekstrem-Oriento en du jaroj per sama nombro da lecionoj semajne, dum ili bezonas ses studjarojn kun kvar ghis kvin horoj semajne por akiri alian europan lingvon."

(Edmond Privat, "Historio de la lingvo Esperanto, II", p. 140).

* * *

Japanoj kaj chinoj publikigas regule revuojn en perfekta Esperanto: la unuaj eldonas "Oomoto"'n, organon de la religio samnoma (centra sidejo: Ten-Onkio, Kameoka, Kioto-fu, Japanujo); la duaj aperigas "EI Popola Chinio", revuon de politika propagando.

Jarlibro de UEA publikigas chiujare liston de lernolibroj, vortaroj, libroj pri historio, politiko, geografio kaj vojaghado, eldonataj en orientaj landoj: Japanujo, Chinujo, Nepalo, Hindujo, Vjetnamujo, Koreo ktp.

La japana kontribuo por la originala esperanta literaturo ne estas malshatinda. Drago Kralj, en sia libro "Kvar prelegoj pri esperanta literaturo", mencias laude la verkistojn Kenjhi Ossaka, Saburo Ito, Miyamoto Masao. Nisimura Masao kaj Teru Hasegaua.

* * *

Estas menciinda libreto de Georges Fradier, achetebla che Libroservo de UEA, publikigita antau kelkaj jaroj kun la financa helpo de UNESKO, sub la titolo "Oriento kaj Okcidento — al reciproka kompreno". "La broshuro pritraktas la kulturan intershanghon inter Oriento kaj Okcidento ekde la antaukrista tempo kaj montras, kio ankorau malhelpas pliproksimighon: nescio, miskompreno, stereotipoj. Je la fino, la autoro atentigas pri la rolo de UNESKO, aparte pri ties projekto "Reciproka aprezado de la kulturaj valoroj de la Oriento kaj la Okcidento".

Lige kun tiu projekto UEA eldonas la serion "Oriento-Okcidento", kies lasta publikajho estas Negha Lando, nobelpremiita romano de Kawabata Yasunari.

* * *

Chu Esperanto estas "nova kashita instrumento de supereco de la okcidentaj popoloj super la aliaj"?

Tute ne. Esperanto apartenas al neniu popolo au grupo de popoloj. Ghi estas tutmonda, do ghi taugas por esprimi la sentojn, la aspirojn kaj la ideojn de okcidentanoj kaj de orientanoj.

La nura plimulteco de la latinaj kaj romidaj radikoj povus ankau gheni ekzemple anglojn au germanojn. Tio ne okazas: Britujo kaj Germanujo (krom Svislando) estas la landoj kie plej ofte okazis Universalaj Kongresoj de Esperanto. Cetere la historio instruas, ke post la konkero de la Romana imperio la ghermanoj adoptis la latinan lingvon, same kiel antaue la kleraj Romanoj lernis la idiomon de la grekoj.

* * *

Jen kelkaj manieroj kontraustari la chi analizitan antaujughon:

a) diskonigi la raporton pri "Esperanto kiel internacia helpa lingvo", entreprenitan de la sekretariaro ghenerala de la Ligo de Nacioj, en 1922, kaj la Rezolucion de UNESKO adoptitan en 1954, pri la Internacia Peticio favora al Esperanto;

b) diskonigi la verkojn de orientanoj en la Internacia Lingvo;

c) atentigi pri la serio "Oriento-Okcidento";

ch) atentigi pri la "Promeso de 85 japanaj sciencistoj" (Augusto 1950) kaj la "Resolucio de 20 chinaj universitataj profesoroj (Majo 1951). Oni legu la p-on 9 de tiu chi verko.

МЕНЮ/MENU/НАВЕРХ

2.11. Esperanto ligighas al neniu politika ideologio

Dekunua antaujugho: "Esperanto estas kamuflita komunlsmo. Multaj esperantistoj estas konataj komunistoj kaj, cetere, Esperanto estas vaste uzata por propagandi la t. n. "popoldemokratiajn landojn" kaj por disvastigi la internacian komunismon."

* * *

Esperanto ne estas politika movado. Tio estis klare difinita jam en la komenco de ghia movado, kiam la Unua Universala Kongreso kunveninta en 1905 en Bulonjo che maro, Francujo, aprobis la Deklaracion pri Esperantismo ghis nun valida:

"La Esperantismo estas penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de la lingvo neutrale homa, kiu, "ne entrudante sin en la internan vivon de la popoloj kaj neniom celante elpushi la ekzistantajn lingvojn naciajn", donus al la homoj de malsamaj nacioj la eblon komprenighiadi inter si, kiu povus servi kiel paciga lingvo de publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj batalas inter si pri la lingvo, kaj en kiu povus esti publikigalaj tiuj verkoj, kiuj havas egalan intereson por chiuj popoloj. Chiu alia ideo au espero, kiun tiu au alia esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata, por kiu la Esperantismo ne respondas."

La oficiala reprezentanto de la esperantistoj estas Universala Esperanto-Asocio (UEA), en kies Statuto oni legas:

"UEA estas neutrala rilate al nacieco, raso, religio, politiko kaj sociaj problemoj."

Eakte en Esperantujo ekzistas ankau neneutralaj organizajhoj, kiuj uzas la Internacian Lingvon por atingi siajn celojn. Jen kelkaj: katolika, kristana, kvakera, laborista. Sed, ni insistu, temas pri aferoj pure privataj, por kiuj la Esperantismo ne respondas.

Krome kelkaj nacioj el la komunisma mondo uzas Esperanton propagandcele. Ne nur ili: ankau aliaj landoj ne komunismaj faras same. Evidente ankau por tio ne respondas la Esperantismo. Cetere, por disvastigi ideologion, oni ne uzas nur Esperanton, sed ankau aliajn lingvojn. Chu oni povas kondamni ekzemple la anglan au la francan, tial ke oni uzas ilin por disvastigi komunismon?

Oni prefere konsideru la pozitivan aspekton de tiu fakto, ke Esperanto estas tauga ilo por diskonigi ideojn mondskale.

* * *

La plej bona maniero eviti la chi analizitan antaujughon estas ne uzi Esperanton por politikaj celoj, konforme al la Deklaracio pri Esperantismo kaj la Statuto de UEA. Krome estas bone vidigi, ke la Internacia Lingvo, same kiel iu ajn idiomo, estas duklinga tranchilo: ghi povas esti uzata por propagandi ideologion, sed ankau por ghin kontraubatali.

Rilate Brazilon, almenau du oficialaj instancoj jam plurfoje uzis Esperanton: IBGE, "Instituto Brasileiro de Geografia e Estatistica" (Brazila Instituto por Geografio kaj Statistiko) kaj la Poshta Servo (che eldonoj de poshtmarkoj omaghe al Zamenhof au Esperanto, kaj uzante specialajn stampilojn por memorigi esperantajn eventojn). Tion oni povus difini kiel pasivan uzon de la Intemacia Lingvo. La brazilaj kaj la alilandaj esperantistoj povas labori por ke oficialaj instancoj uzu Esperanton ankau aktive, t. e. por diskonigi la koncernajn landojn kaj popolojn.

2.12. Esperanto havas neniun politikan celon

Dekdua antaujugho: "Esperanto naskighis en la fino de la pasinta jarcento inter multaj sentimentalaj utopioj de la tiama etburgha mensostato. Ghi estas frukto de kosmopolitaj doktrinoj de la kaduka pacifismo kaj celas forpreni la atenton de la laborista klaso for de la batalo kontrau la internacia kapitalismo."

* * *

"Utopio", kiel sciate, estas vorto el greka deveno, kun la senco: "tio, kio he havas lokon, kio ne ekzistas konkrete".

Studante la evoluon de la homaro, ni povas aserti, ke utopio estas la unua pasho en la direkto de la konkretigo de iu idealo. Ni konsideru nur kelkajn ekzemplojn cherpitajn el la brazila historio: la politikan sendependecon de la lando, la abolicion de la sklaveco, la konstruon de la chefurbo Brazilio. Chiu el la tri faktoj menciitaj estis, komence, nur utopio, sed hodiau ili estas realajhoj, apartenantaj al la chiutaga vivo.

Estas ankau facile cherpi ekzemplojn el la universala historio. Jen kelkaj: la plibonigo de la laborkondichoj, la jura egaleco inter viroj kaj virinoj, la senkoloniigho, la monda solidareco en kelkaj kampoj, kiel ekzemple sano. Chiuj tiuj faktoj ne plu estas "utopioj", sed anstatau ili la homaro nutras nun aliajn revojn, kiuj siatempe same konkretighos.

* * *

La aspiro pri paco estas normala che civilizita homo. La malkonsentojn kun siaj najbaroj li solvas ne plu per materiaj armiloj sed per juraj rimedoj. Li ne plu faras justecon per siaj propraj manoj, sed alvokas la leghojn kaj la justicon por protekti sian ofenditan rajton. Civilizita socio ne nur donas protekton kontrau individua malrespekto al ies rajtoj, sed ankau al la eventualaj perfortoj, kiujn la publikaj instancoj povas praktiki kontrau individuo.

Tio, kio validas por civilizitaj homoj, validas ankau por civilizitaj nacioj; en siaj rilatoj kun la aliaj nacioj ili submetighas al la regado de la leghoj.

Male la necivilizita homo estas militema. Por li juro estas abstraktajho nekomprenebla. Li akceptas nur unu leghon: tiun de la plejfortulo. Char li nur iomete pli evoluis ol la besto, eble nur fizike, li submetighas komplete al la legho de la bestoj: kiu estas la plej forta, tiu regas. Same agas necivilizitaj popoloj. Do pacemo kaj militemo estas mezuriloj de la civilizo de individuoj kaj popoloj. Fakte en kelkaj okazoj pravighas militoj, nome por liberigi la patrolandon el fremda regado, au por defendi ghin kontrau milita atako. Sed sisteme intenci solvi internaciajn kverelojn pere de militoj estas postrestajho de barbaraj tempoj.

Tio klarigas kial tiel precize difinas sian pacaspiron la homo de la 20-a jarcento: unue pere de Ligo de Nacioj, kaj poste pere de UN. La unua fiaskis kaj la dua ne tute sukcesas, sed almenau ghi estas universala politika forumo, kie la popoloj jam havas oportunon debati kaj pledi por siaj rajtoj.

Eventuala fiasko de UN ne pruvus, ke la idealo pri paco estas absurda. Ni scias, ke la evoluo farighas per sinsekvaj provoj; UN povus farighi nur malsukcesinta dua provo, kaj, post ghi, eble aperus tria kaj definitiva monda organizajho kapabla reguligi efektive la interpopolajn rilatojn kaj jure solvi la internaciajn malkonsentojn. Evidente, por la bono de la nuna homaro estas preferinde, ke UN sukcesu.

* * *

Pri la aserto, ke Esperanto "celas forpreni la atenton de la laborista klaso for de la batalo kontrau la internacia kapitalismo", ghi estas nete malvera. Unue char Esperanto ne havas politikajn celojn (vidu la Deklaracion pri Esperantismo kaj la Statuton de UEA, paghon 4). Due char neneutralaj organizajhoj jam de longe uzas Esperanton por disvastigi siajn celojn, ekzemple: Laborista Sennacieca Asocio Tutmonda SAT, 67 Avenue Gambetta, P 75020 — Paris, Francujo).

Tio, kio ne estas klare dirita en tiu antaujugho, estas, ke Esperanto, proksimigante inter si personojn kaj popolojn, malarmigas la spiritojn kaj ne instigas, ke iu homo agu militeme kontrau alia homo. Por tiuj, kiuj lautvochas la perforton kiel ilon por solvi la intemaciajn kyerelojn, Esperanto fakte malhelpas. Ghi taugas nur por civilizitaj homoj el kiu ajn politika sistemo.

* * *

La plej tauga ilo por opozicii la chi analizitan antaujughon estas la pacedukado, farebla en chiuj lernejaj gradoj. En ghi grava rolo ludus la instruado pri UN, ties agentejoj kaj la homaj rajtoj.

En la brazilaj unuagradaj lernejoj oni jam instruas pri UN en la lemobjekto nomata "Sociaj studoj". Sufichus do nur emfazi la gravecon de tiu politika monda organizajho. Sed por kompleta pacedukado estus necese, krome, pliampleksigi la programojn de alia lernobjekto: "Morala kaj civitana edukado".

2.13. Esperanto ligighas aparte al neniu religio

En la malantauaj paghoj ni analizis la chefajn antaujughojn kontrau Esperanto, kolektitajn de s-ro Gian-Carlo Pighiera. En Brazilo, krom tiuj, regas ankau alia antaujugho, eble pli forta ol ili, nome: "Esperanto ligighas al spiritismo." Ni analizu ankau ghin.

* * *

Kio estas spiritismo? (*)

Lau ghiaj plej kleraj adeptoj, ghi estas samtempe scienco, filozofio kaj religio, kiu studas la komunikadon inter la vivuloj kaj spiritoj de mortintoj, faratan de specialaj personoj nomataj mediumoj. Kiel scienco, ghi studas eksperimente la okultajn fenomenojn (trancon, psikografion, obsedon ktp.). Kiel filozofio, ghi konsistigas principaron celantan klarigi la chefajn misterojn de la vivo (kial ni vivas? el kie ni venas? kien ni iras? ktp.). Kiel religio, ghi celas ligi komplete la homojn al Dio (**), plibonigante ilian konduton, lau sia devizo: "For de karitato ne estas savo".

Ja en Brazilo granda parto de la esperantistaro estas ankau spiritisma. Kial? Char, kiel chiu religio inda je tiu nomo, spiritismo lautvochas la fratecon, kaj Esperanto estas evidente bonega ilo, por ke la homoj interfratighu.

Sed ni insistu pri tio: aliaj religioj au filozofioj ankau uzas Esperanton (ekzemple: la periodajho "Espero Katolika", Centra Oficejo: CH — 9106 Zurchersmuhle — Urnasch — Svislando); Esperanto ne estas religio, sed neutrala movado; ghia kreinto, d-ro Lazaro Ludoviko Zamenhof estis judo, sed pri religio li ne havis firmitan vidpunkton; li ech fondis, post Esperanto, superreligian movadon nomitan "homaranismo" (***), kies celo estis, kvazau praa ekumenismo, kunigi la homojn el chiuj religioj kaj filozofioj.

* * *

Por kontraustari la chi analizitan antaujughon estas bone:

a) disvastigi la Deklaron pri Esperantismo kaj la Statuton de UEA;

b) diskonigi la liston (aperantan en UEA-Jarlibroj) de neneutralaj organizajhoj uzantaj Esperanton;

c) eviti diskutojn pri religio en Esperanto-kluboj.

(*) Estas rimarkinda la eldonaktivado de Brazila Spiritisma Federacio (Avenida Passos, 30, 20.000 Rio-de-Janejro, RJ, ZC-58, Brazilo), pro la kvanto kaj precipe la lingva kaj presarta kvalito de la verkoj publikigitaj. Jen kelkaj titoloj: "Vochoj de poetoj el la spirita mondo", "Nia hejmo", "Kristana agendo", "La Evangelio lau Spiritismo", "La libro de la spiritoj", "Paulo kaj Stefano", "Antau du miljaroj", "Ago kaj reago", "Sur la vojo al la lumo", "La libro de la mediumoj", "Kio estas Spiritisrno?", "La Konsolanto".

(**) Unu el la plej bonaj difinoj pri Dio estas donita de Zamenhof en la du komencaj versoj de lia poeziajho "Pregho sub la verda standardo": "Al Vi, ho potenca senkorpa mistero,/Fortego, la mondon reganta...".

(***) Pri homaranismo oni legu i. a. la verkojn "Vivo de Zamenhof", de Edmond Privat, en Esperanto, kaj "Doutor Esperanto", de Walter Francini, en la portugala.

2,14. Esperanto spegulas la kulturon universalan, sed havas ankau sian propran kulturon

S-ro Valnir C. Chagas, en sia libro "Didatica Especial de Linguas Modernas") ("Speciala didakliko por modernaj lingvoj"), eldonita de "Companha Editora Nacional", San-Paulo, 1957, skribis la jenon:

"Iu lingvo ne valoras pro si mem; sed pro la kulturo de ghi entenata. Esperanto ne imponis ghis nun, malgrau sia mirinda simpleco, ekzakte tial, ke ghi ne havas la esencan elementon de iu ajn idiomo: kulturon. Kaj char mankas al ghi tiu homa substrato, al ghi mankas animo, mankas vivo — ghi estas mehhanismo por esprimo, iu Frankenstein (*) el vortoj, malvarma kaj logika, tiel logika, ke ghi ne havas esceptojn! Do lerni fremdan idiomon estas ne nur asimili difinitan nombron da vortoj kaj konstruoj, por ricevi kaj transdoni la ideojn, kiuj povus bone esprimighi en nacia lingvo kaj komprenighi pere de bonaj tradukoj. Lemi lingvon estas ankau, antau chio, koni kaj senti alian manieron konsideri la vivon, vidi la mondon el iu nova dimensio, kiu ampleksigas al ni la horizontojn, richigas nian sperton kaj igas nin pli saghaj kaj toleremaj... (...) Kaj de la fremda kulturo, kontraumetata al la nia kaj ech al tiu de aliaj nacioj, ni alvenos fine al la plano de la umversalaj valoroj, jam ekvidante tiam, inter tio karakterize persona au nacia, tiujn punktojn de similo, kiuj, starante super la cirkonstancoj rasa, hautkolora, politika au religia, identigas chiujn homojhn en la spaco kaj la tempo. La idiomo estas, tiel, mialpli celo en si mem, ol rimedo por atingi tiujn chi objektojn. Oni ja volas formi la spiriton kaj la koron de la adoleskanto; kaj oni ja studas, lastanalize, la civilizacion kaj la kulturon de iu popolo, super ia denominatoro komuna de ghia lingvo" (p-oj 115 kaj 116).

* * *

"Esperanto ne havas kulturon."

Tio estas evidenta malverajho, unue, char pro sia internacieco Esperanto spegulas kaj esprimas la mondan kulturon (tiurilate oni vidu ekz. la esperantajn tradukojn de la intemaciaj chefverkoj); due, char ekzistas kulturo esprimata nur au unue en Esperanto: la originala literaturo, la esperantaj periodajhoj, la universalaj kongresoj, la internaciaj someraj iiniversitatoj ktp.

* * *

"Mankas al ghi.animo." .

Pri tiu dua malverajho, oni legu la paghon 8 de tiu chi libro. .

* * *

"Lerni lingvon estas ankau, antau chio, koni kaj senti alian manieron konsideri la vivon... kaj alveni al la plano de la universalaj valoroj."

Tio estas korekta. Tamen oni devas konsideri, ke ghi estas malfacile atingebla mondskale, pro la granda nombro da idiomoj. Male estas facile atingi tion pere de Esperanto, char ghi permesas, per siaj literaturo, periodajhoj, kongresoj kaj internacia korespondado, multe pli rapide kaj komplete koni la psikologion de la diversaj popoloj kaj la moralajn trajtojn, kiuj identigas la homaron.

* * *

Por kontraustari la chi analizitan antaujughon, estas konvene disvastigi la originalan kaj tradukitan literaturon en Esperanto kaj la gheneralan kulturan aktivadon de la esperanta movado: kongresojn, simpoziojn, somerajn universitatojn, periodajhojn, internacian korespondadon ktp.

(*) Frankenstein: iama kina monstro, ludita unue de la aktoro Boris Karloff.

2.15. Esperanto ne estigas grandtipajn titolojn en gazetoj char la bonaj novajhoj ne funde impresas la plimulton de la legantoj

Dekkvina antaujugho: "Iam Esperanto estis pli disvastigita. Nuntempe shajnas, ke oni plu ne parolas pri ghi."

* * *

Fakte la historio de Esperanto prezentas periodojn, kiam la efektivigo de grandaj kampanjoj alportis al ghia nomo grandegan popularecon. Tio okazis che la agado en la iama Ligo de Nacioj, kie la afero proponita — enkonduko de Esperanto en la lernejojn — kvazau sukcesis, sed la interesoj de la franca registaro fine malvenkigis la iniciaton.

Alia favora periodo por la disvastigo de la Internacia Lingvo okazis en 1954, kiam, post peticio subskribita de milionoj da interesatoj en la mondo, UNESKO oficiale rekonis la rolon de Esperanto en la alproksimigho inter la popoloj.

En la urbo San-Paulo (SP, Brazilo), la Komunuma Kurso de Esperanto, starigita de urbestro Ademar de Barros, ebligis, ke granda nombro da homoj studu la Internacian Lingvon. Celante redukti la komunumajn elspezojn, la urbestro, kiu lin postvenis, malaperigis la kurson kaj tio okazigis videblan malkreskon en la varbado de novaj lernantoj. Tamen San-Paulo Esperanto-Asocio, kiu prezentas en sia propra sidejo (*) kursojn por komencantoj kaj progresintoj, reagis kontrau la manko de oficiala helpo kaj, danke al vigla informado pere de la gazetaro kaj radio, la nombro da enskribitaj lernantoj en ghiaj kursoj kreskadas konstante.

Esperanto estas ideo pozitiva kaj, char ghi respondas al morala kaj praktika vero, ghi povos morti neniam. Tion pruvas ghia postvivado al du grandaj militoj kaj al perfortaj persekutoj, kiaj tiuj fare de naziismo en Germanujo kaj stalinismo en Sovetunio, kie la simpla esperantisteco estis "kulpo" suficha por kondamni iun al morto...

La duonombro, kie vivas Esperanto, rezultas de la fakto, ke ghi postulas sentemon, kiun la plimulto de la homaro ankorau ne posedas. Lau tiu aspekto, Esperanto nuntempe memorigas la semon enfermitan tere, en la atendo de favoraj kondichoj por burghoni en sia pleneco kaj prezenti al la mondo la grandan servon de la interkomunikado facila kaj neutrala. Tamen, kiuj jam posedas tiun sentemon kaj studas la Internacian Lingvon, tiuj ne misuzas sian tempon, char, alighante al la esperantista mondo, ili tuj povas ricevi la avantaghojn, kiuj estonte farighos kolektiva havajho de la homaro. Tiurilate la hodiauaj esperantistoj similas la automobilposedantojn, en Brazilo, de antau proksimume kvardek jaroj: — ili estis tre malmultaj, tamen absolute konvinkitaj pri la avantaghoj havi automobilon, dum la aliaj homoj kune proklamis la superecon veturi per tramo...

Oni konsideru ankau, ke bonaj novajhoj ne funde impresas, ne okazigas grandtipajn titolojn en la gazetoj, char la homoj estas ghenerale altirataj per negativaj informoj: perforto, misuzata sekso, skandaloj. Kian jhurnalisman intereson havas por la plimulto kongreso universala, chiujare okazanta, kun la meza partopreno de 2000 homoj uzantaj nur Esperanton? au la centoj da bonfaraj servoj plenumataj chiutage de la delegita reto de UEA? au la lancho de Dia Komedio kaj Internacia Komerca-Ekonomika Vortaro en la Internacia Lingvo? au la Internaciaj Someraj Universitatoj, en Esperanto?

Chio tio estas bona, sed normala; ghi ne estas vendebla jhurnalisma materio kaj tial ghi estas kondamnita al la duonombro.

* * *

Shajnas, ke la plej bona maniero eviti la antaujughon chi analizitan estas disvasligi Esperanton lau la Principaro de Frostavallen (p. 11) kaj subteni Universalan Esperanto-Asocion pere de aligho al ghi kaj disvastigo de la mondskalaj kampanjoj periode farataj de tiu Asocio, ofte en kunlaboro kun UNESKO (Jaro de la Internacia Libro, Jaro de la Internacia Kunlaborado, Jaro de la Homaj Rajtoj ktp.).

(*) Tio signifas, ke, achetinte la proprieton pri sia sidejo, San-Paulo Esperanto-Asocio ne plu devas zorgi pri pago de luprezo kaj sekve ghi povas trankvile sin dedichi al la asociaj celoj. Kompreneble propra sidejo estas grava atingo en landoj, kiuj rekonas la rajton je privata proprieto.

Tria parto:

ESPERANTO NETRAFITA

"Longa sperto instruis al mi, ke la lingvaj aferoj ne estas submeteblaj al reguleco absoluta". (G. Waringhien).

3.1. Kritikoj kaj respondoj

Kiuj ne studas funde aferon, kaj ghin jughas, tiuj povas alveni al falsaj konkludoj, nomataj antaujughoj. La chefajn antaujughojn kontrau Esperanto ni analizis en la dua parlo de tiu chi libro.

Aliflanke oni povas funde analizi aferon, kaj trovi en ghi malbonajhojn verajn au nur shajnajn. En liu chi tria parto, ni celas ghuste respondi al la plej komunaj kritikoj kontrau la Internacia Lingvo, cherpitaj precipe el la jenaj verkoj:

"Babel & Antibabel", Paulo Ronai, Edltora Perspectiva, Sao Paulo, 1970;

"Les Langues Internationales", Pierre Burney, Presses Universitaires de France, 1962;

"O Homem e as Linguas" ("La homo kaj la lingvoj"), Frederick Bodmer, Editora Globo, Rio de Janeiro, Porto Alegre, Sao Paulo, 1960 (portugala traduko de Aires da Mata Machado Filho, Paulo Ronai kaj Marcelo Marques Magalhaes);

"Deveno kaj vivo de la lingvo Esperanto", Petro Stojan, Flandra Esperanto-Instituto, Brugge, 1953.

3,2. Kritikoj pri la alfabeto kaj sonoj

3.2.1. "La supersignitaj literoj (c^, g^, h^, j^, s^, u^) estigas malfacilajhojn al la presistoj" (Ronai).

* * *

Fakte tiaj literoj ne ekzistas en komunaj presejoj. Tamen la esperantaj presejoj ekzistantaj en la mondo garantiadas, ofte kun alta nivelo de presarto, la publikigadon de libroj, gazetoj, revuoj kaj chiuspecaj presajhoj en la Internacia Lingvo.

Cetere estas memorinda la formulo de la karmemora brazila esperantisto Ismael Gomes Braga: "La presistoj devas servi al la lingvo, kaj ne la lingvo servi al la presistoj. "

* * *

3.2.2. "La supersignitaj literoj malhelpas la rekonon de la intemaclaj radikoj, kaj bremsas la rapidan skribadon" (Bodmer).

Jen kelkaj vortoj komencighantaj per supersignitaj konsonantoj: chesi, ghemelo, ghentila, hhirurgio, jhumalo, shtato. Chu necesas speciala peno, ekz. al la portugal-lingvanoj, por ke ili rekonu siajn naciajn vortojn cessar, gemeo, gentil, cirurgia, jornal, estado (devenintaj respective de cessare, geminu, gentile, kheirurgia, diurnale, statu)?

Aliflanke chu ne estas pli rapide kaj logike skribi "c^evalo", ol "chevalo"? au "g^ermo", ol "ghermo", anstatauigante digramon per unusola litero?

* * *

3.2.3. "La adopto de "u^" (kun renversita duoncirklo) kaj "j", por indiki respektive la duonvokalojn "u" kaj "i", kontraustaras la kutimon de la plimulto de la lingvoj" (Ronai).

U^, kun renversita duoncirklo, kaj "j" (kiu havas la valoron de mallonga i) estas necesaj en fonetika ortografio, kia estas la esperanta, por indiki la duonvokalon, t. e. la elementon pli malfortan de diftongo. Char en Esperanto chiuj plursilabaj vortoj estas akcentitaj en la antaulasta silabo, la klara indiko de la duonvokaloj prezentas la avantaghon eviti misprononcojn.

* * *

3.2.4. " H kaj h respondas al sonoj malfacile prononceblaj, samkiel sc kaj nkc" (Bodmer).

Vere h ne prezentas malfacilajhon: ghi reprezentas sonon similan al tiu, kiun ni faras blovante en la manojn, por ilin varmigi.

Male h^, cetere tre malofta, respondas sendube al malfacila sono, kaj Esperanto, kiel vivanta lingvo, prezentas la tendencon anstatauigi ghin per k. Tiel, ekz., flanke de hhaoso, hhemio kaj hhirurgio, ekzistas kaoso, kemio kaj kirurgio.

Sc (ekz. disciplino) estas ankau malfacila, sed kompense tre malofta.

Pri la grupo nkc, aperanta ekz. en funkcio, oni povas diri, ke ghi ne estas pli malfacila, ol en la latina functio, la franca fonction au la angla function.

* * *

3.2.5. "La konstanta ripetado de la finajhoj -oj, -aj, -ojn, -ajn kaj de kelkaj tre komunaj vortoj lacigas la bushon kaj la orelojn."

La konstanta ripetado de sonoj estas malagrabla en chluj idiomoj. En la portugala, estas tre facile ripeti la sonon ao (aun) kiel ekz.: Pedimos-Ihe antorizacao para a realizacao de uma reuniao em que se tratarao os seguintus assuntos... (Ni petas al vi permeson efektivigi kunvenon en kiu oni pritraktos la jenajn aferojn...).

Certe oni evitas tion facile, uzante sinonimojn au allajn vortkonstruojn: Pedimos-Ihe licenca para realizar uma reuniao, a fim de tratar-se dos seguintes assuntos...

La samo okazas al Esperanto: ni povas en ghi eviti la ripetadon de -ojn, -ajn samkiel de tre komunaj vortoj kiel: estas, kiu, tiu chi ktp. Iom da atento kaj bona volo plibonigas la stilon kaj silentigas la kritikon.

<< >>

3.3. Kritikoj pri aliaj gramatikajhoj

3.3.1. Se oni konsentas la principon, ke artefarita idiomo devas esti supera al la ekzistantaj lingvoj, kaj forigi ties neperfektajhojn, ne pravighas ekz. la konservado de la akuzativo: la angla kaj la latinidaj lingvoj vivas tiel bone sen ghi! La akordo de la adjektivo kun la substantivo konsistigas alian lukson" (Ronai).

* * *

Pri tiuj du gramatikajhoj bonvolu legi respektive la paghon 14 de tiu chi libro.

* * *

3.3.2. "La ses participoj estas nenecesaj" (Ronai).

* * *

Ni imagu, ke ni observas la movadon en konsultejo: estas unu persono atendanta, ghis konsulti la kuraciston: li estas konsultonta kliento; alia persono jam konsultas; li estas konsultanta; kiam tiu chi eliros el la konsultejo, li estos konsultinta. Siavice la kuracisto estas respektive konsultota, konsultata kaj konsultita.

Do ekzistas tri aktivaj participoj: futura, en -onta; prezenca, en -anta; kaj preterita, en -inta; kaj tri pasivaj: futura, en -ota; prezenca, en -ata; kaj preterita, en -ita.

En la portugala, ekzistas nur la participo prezenca aktiva: "consultando", kaj la preterita pasiva: "consultado". La aliaj kvar participaj formoj ne ekzistas, kaj, por esprimi ilin, oni devas uzi ne ununuran vorton kiel en Esperanto, sed adjektivajn propoziciojn kun tri au pliaj vortoj: "pessoa que vai consultar" (persono konsultonta) au "que ja consultou (konsultinta); "doutor que vai ser consultado" (doktoro konsultota) au "que esta sendo consultado" (konsultata).

Antau tiuj simetrio, klareco kaj precipe koncizeco de la Internacia Lingvo, chu eblas aserti, ke ses participoj estas nenecesaj?

* * *

3.3.3. "Esperanto uzas la rimedon, kies utilo estas dubebla, etiketi chiujn partojn de la parolo per ilia registrita marko: "-o", "-a", "-e", "-i", respektive por la substantivo, adjektivo, adverbo kaj infinitivo" (Bodmer).

* * *

Jen la avantaghoj de tiu rimedo:

a. Tuja rekono de la klaso al kiu apartenas la vorto;

b. En la aktiva uzado de la lingvo, tiu sistemo (skemigo) faciligas la esprimadon, malsharghante la memoron, char sufichas koni radikon por havigi al si la formon substantivan, adjektivan, adverban au verban bezonatan. Ekz., konante la sencon de parol-, oni automate disponas pri la jenaj vortoj: parolo (substantivo), parola (adjektivo), paroli (verbo) kaj parole (adverbo).

* * *

3.3.4. "La tabelo de la korelativaj vortoj estas nenatura, fantazia."

* * *

Iuj pronomoj kaj adverboj formighas lau difinita sistemo: ili komencighas kaj finighas per karakterizaj literoj.

Jen la tabelo de la korelativaj pronomoj:

Nedifinaj

I

Demandaj, rilataj

KI

Montraj

TI

Kolektivaj

CHI

Neaj

NENI

U

Persono

O

Ajho

A

Kvalito

ES

Posedanto

Per la samaj radikoj formighas la tabelo de la korelativaj adverboj: (*)

Nedifinaj

I

Demandaj, rilataj

KI

Montraj

TI

Kolektivaj

CHI

Neaj

NENI

E

Loko

AM

Tempo

OM

Kvanto

AL

Kauzo

EL

Maniero

Kunmetante la komencajn literojn kun la finajhoj, ni havas:

iu, ia, io, ies, ie, iam, ial, iel, iom;

kiu, kio, kia, kie, kie ktp.

Jen kelkaj ekzemploj transskribitaj el "Esperanto sem Mestre", de Francisco Valdomiro Lorenz:

Mi rigardis lin kun ia ironio. Chu io nova? Subite mi audis ies krion. Mi ie audis chi tiun nomon. Estis iam tre bonkora regho. Se mi ial ne venos, iru vi sola. Kvar malfacilajn jarojn shi iel trenadis sian vivon. Lia kapo estas iom en malordo.

Tiu chi tabelo timigas la komencantojn kaj malkontentigas la adeptojn de naturalismo; tamen vere ghi konsistigas alian bonegajhon de Esperanto tial, ke ghi malsharghas la memoron el pluraj radikoj, kaj ghi estas, pro sia simetrio, facile memorebla.

* * *

3.3.5. "Plursenceco de kelkaj sufiksoj".

3.3.6. "La rilato inter "herbo" kaj "herbejo" ne estas la sama ekzistanta inter "bovo" kaj "bovejo". La samo okazas inter "sukero, sukerujo" kaj "franco, Francujo" (Ronai).

La plursenceco de kelkaj sufiksoj ne ghenas la naciajn lingvojn; kial do ghi devus estigi problemojn por Esperanto?

Oni povus respondi, ke planita lingvo devas ne prezenti la malperfektajhojn de la naciaj idiomoj. Korekte. Tamen, kio estas preferinda: idiomo centpocete logika, kun speciala sufikso por chiu aparta senco, do kun vortaro eksterordinare granda kaj malfacile memorebla, au lingvo kie afikso povas esti uzata senembarase por sencoj similaj, samkiel nacilingve, kaj kies vortaro kompense estas multe pli facile lernebla?

-Ej- estas "suifikso montranta lokon difinitan por io au karakterizita per io." Do, herbejo: loko karakterizita per herbo; bovejo: loko difinita por bovoj. Kio stranga?

Oni komparu en la portugala la vortojn estrebaria ("stalo") kaj pradaria ("herbejaro"), kun la sama sufikso -aria uzata, senembarase, por malsamaj sencoj.

Lau PIV la sufikso -uj esprimas: 1. objekton, kiu entenas tute en si pli-malpli grandan kvanton da aliaj objektoj de difinita spaco, montrataj de la radiko: sukerujo, cigarujo, salujo; 2. vegetajhon, kiu donas la fruktojn montratajn de la radiko: pirujo, pomujo (pro klareco, oni usas en tiu senco la sinonimojn "pirarbo", "pomarbo"); 3. landon, loghatan de la popolo montrata de la radiko: Francujo, Anglujo, Germanujo. En tiu lasta senco, la tendenco (jam permesita de la Akademio) estas anstatauigi -uj- per -i-: Francio, Anglio, Germanio.

* * *

3.3.7. "Kelkaj sufiksoj kontraustaras malnovegajn kutimojn. Ekz.: uzi -o por chiuj substantivoj, ech la indikantaj inojn: patrino, virino" (Ronai).

Fakte la komencantoj ne akceptas bone formojn kiel "patrino" kaj "virino". Tamen laumezure kiel ili estras la esperantan strukturon, ili lernas senti en la sufikso -in- ian "detonaciilon" de la ideo pri ina sekso. Krome, iom post iom ili perceptas, ke tiu sufikso (indikanta inan sekson kaj de personoj kaj de bestoj) simpligas la lernadon de la vortaro, forigante la neceson parkeri grandan nombron da vortoj kies nacilingvaj radikoj vira kaj virina estas malsimilaj inter si. Ekz.:

portugala

Esperanto

genro, nora

frei, soror

bode, cabra

bofilo, bofilino

frato, fratino (monahho, monahhino)

kapro, kaprino

La chi analizata kritiko estigas aliajn konsiderojn.

Post longa batalado kontrau la viraj antaujughoj, alvenas en la mondon tempo, kiam la virinoj ghuas la samajn rajtojn, kiel la viroj. Nuntempe la inoj okupas la plej altajn postenojn (vidu Indiran, Goldan ktp) kaj ech (bedaurinde...) luktas en batalkampoj. La unuseksa modo kaj precipe la oportuneco vestigas simile ambau seksojn. Kio distingas ilin? Nek la pantalonoj, nek la hararangho, sed, evidente... la enhavo. Ghuste kiel en la esperantaj vortoj: patro, patrino; avo, avino; profesoro, profesorino... chu Zamenhof anticipis la seksan egaligon?

* * *

3.3.8. "Kelkaj afiksoj devenas de aliaj lingvoj kaj estas chirkauitaj de aureolo de necerteco. Aliaj estas fruktoj de la fantazio de d-ro Zamenliof" (La autoro de tiu chi aserto estas Bodmer, kiu citas, kiel ekzemplojn, la afiksojn bo-, -et-, -eg- kaj mal-).

* * *

La kritiko estas maltrafa char necerteco kaj fantazio ne karakterizas la esperantan afiksaron. Por pruvi tion, sufichas nur ekzameni la ekzemplojn prezentitajn de Bodmer.

La prefikso bo montras la peredzighan parencecon: bofilo, bofrato, bopatro, bopatrino. Ghi devenas el la franca beau: beau-fils, beau-frere, beau-pere, en kiuj beau estis vorto de respekto kaj estimo.

-Et- estas malgrandiga sufikso; ghi respondas al la portugalaj -eto, -ete, en vortoj kiel: poemeto (samkiel en Esperanto) kaj artiguete ("artikoleto").

-Eg- estis prenita el la greka adjektivo mega ("granda"), kun la forigo de la "m", kaj funkcias ghuste kiel pligrandiga sufikso: arbo, arbego; vento, ventego.

Mal- devenas de la franca, kaj formas antonimojn:

franca

Esperanto

habile, malhabile

heureux, malheureux

honnete, malhonnete

lerta, mallerta

felicha, malfelicha

honesta malhonesta

* * *

3.3.9. "Broso, martelo ktp, unuflanke, kaj kombilo, tranchilo ktp. aliflanke."

* * *

La sufikso -il-, kiu esprimas instrumenton, estas sendube oportuna, char ghi simpligas la lernadon de la vortaro. Tamen ghia uzo ne povas gheneralighi, char male la lingvo ighus tro logika, peza kaj neklara. Chu estus avantagho uzi kushilo, sidilo kaj skribilo, anstatau lito, segho kaj krajono?

La. samo okazas al la prefikso mal-. Oni uzas alta, malalta; bona, malbona; helpi, malhelpi, flanke de jes, ne; acheti, vendi; komenci, fini.

Ni memoru, ke Zamenhof, observante, ke la esenco de iu lingvo bazighas sur konvencio, do sur la komuna uzo, malkonsilis la troan logikecon kaj subordigis chiujn principojn, kiuj devas regi internacian lingvon, al la regulo de la "ghusta mezuro" (oni legu paghon 14).

* * *

3.3.10. "Kelkfoje ech progresintaj esperantistoj hezitas inter la uzo de la sufikso -ec- kaj de la simpla finajho -o."

* * *

Por respondi al tiu kritiko, ni transskribu la informojn de PIV sub la artikolo -ec-:

"Sufikso esprimanta abstraktan ideon de kvalito au stato: moleco, blankeco, boneco, beleco, certeco, soleco, infaneco, homeco, regheco...

"Rim. 1. Proprasence, post adjektivaj radikoj, la o-formo signifas la abstrakton, la ec-formo kvaliton: oni do evitu chi tiun lastan, kiam temas ne pri ies kvalito: mi ne havis la eblon fughi; bono kaj vero renkontighas; li amas la novon. Male, oni chiam povas uzi la o-formon, kiu estas resuma, sinteza finajho: kie estas la furiozo de la premanto?; sagho de homo lin faras pacienca.

* * *

3.3.11. "La sendependeco de la afiksoj ne havas praktikan valoron" (Bodmer).

* * *

Kritiko absolute maltrafa, char la sendependeco de la afiksoj, tial, ke ghi permesas plirichigi kaj elastigi la idiomon, sen trosharghi la memoron, estas ghuste unu el la bonegajhoj de Esperanto. Jen kelkaj ekzemploj de vortoj derivitaj de: a. izolitaj afiksoj: acha, aro, are, ajho, ano, ebla, eblo, eble, eco, eksa, inda, praa ktp; b. kunmetitaj afiksoj: eksigi, eksighi, ereto, idaro, estraro ktp.; c. prepozicioj plus afiksoj: alighi, anstatauigi, senigi, antauajho ktp. (vidu che "Esperanto sem Mestre", F. V. Lorenz, de p. 234 ghis 237).

* * *

3.3.12. "La multsenceco de la prepozicio de".

* * *

Ankau en la portugala la prepozicio de havas multajn sencojn.

En Esperanto, per pluraj manieroj oni povas eviti tiun multsencecon:

a) anstatauigante de, se eble, per pli preciza prepozicio (en, el, pri, por, super kc): la kongreso en Goteborg; la fruktoj el la ghardeno; la problemo pri la senarmigho; la preparoj por la festo; la ministro akceptis la honorprotektecon super la kongreso ktp.;

b) anstatauigante de per ekde, de post au detempe de, kiam oni devas esprimi la punkton de la tempo, kie komencighas ago: redonu al shi chiujn elspezojn de la kampo de post la tago, kiam shi forlasis la landon; li estas batalisto detempe de siaj plej junaj jaroj; chi tiu knabino loghas che ni ekde sia naskigho;

c) anstatauigante de per deloke de, kiam oni devas esprimi la punkton de la spaco, kie komencighas ago: mezuru la koridoron deloke de la pordo;

ch) anstatauigante de per disde post pasiva verbo montranta malproksimighon: de la amaso li estis apartigita disde mi;

d) anstatauigante de per fare de au far, kiam oni devas samtempe esprimi la subjekton kaj la objekton de substantiva ago: nutrado de la infanoj fare de ilia patrino (au: far ilia patrino).

Chiuj tiuj ekzemploj estis transskribitaj el PIV (artikolo "de") au el "Esperanto sem Mestre", P. V. Lorenz, p. 186.

(*) La tabeloj de la korelativaj vortoj estis transskribitaj el la verlco "ABC d' Esperanto", de G. Waringhien, p-oj 20 kaj 23.

3.4. Kritikoj pri la vortaro

3.4.1. "Arbitro en la elekto de multaj radikoj" (Burney).

"La vortaro de Zamenhof konsistas el kolekto de radikoj arbitre elektitaj... La malperfektajho plej evidenta de la esperanta vortkolekto estas ne esti kohere internacia" (Bodmer).

"Neoportuna enmeto de granda nombro da germanaj kaj rusaj radikoj, kun malmulta internacieco" (Ronai kaj Bodmer).

* * *

Antau la miloj da radikoj elekteblaj, neniu lingvisto, ech la plej lerta, sukcesus eviti la kritikon pri "arbitro". Ni pensu nur pri la enlanda elekto de futbalistoj por la Monda Turniro... chiu futbalamanto farighas spertulo, kaj prezentas "sian" selektitaron, ghenerale ne koincidantan kun la oficiala. Se la teamo venkas, chio estas bona; sed se ghi ne kontentigas la esperojn, la "spertuloj" laute protestas.

Al Esperanto okazos la samo: kiam ghi estos oficiale akceptita en la tuta mondo, oni plu ne parolos pri la Zamenhofa "arbitro".

Kaj kial la germana kaj rusa idiomoj ne povas liveri grandan nombron da radikoj al lingvo celanta esti vere internacia?

Cetere, en la praktiko, la komunaj esperantistoj ech ne atentas la naciecon de la radikoj, samkiel malsataj klientoj en restoracio ne zorgas, chu la laberdano venas el Norvegujo, la fruktoj el Argentino au la kafo el Brazilo...

Tamen estas oportune transskribi chi tie tre klarigan tekston el la libro de Edmond Privat "Historio de la lingvo Esperanto, Deveno kaj komenco, 1887-1900", p-oj 18-21:

"Serchante por sia unua vortaro la plej komunajn vortradikojn inter la romanaj kaj germanaj lingvoj, Zamenhof fakte elektis tiamaniere la plej disvastigitajn modernajn formojn de l' antikvaj indoeuropaj radikoj.

"Chiu radiko devene estas indo-europa, sed ghin oni povas nomi romana au germana lau tio, se oni konsideras ghian nunan formon en la romanaj au en la gerrnanaj grupoj (ekzemple: frat kaj Bruder, brother).

"Tamen pro la reciproka interpenetrado de la lingvoj ofte okazis, ke romana radikformo envenis en germanajn lingvojn kaj vivas en ili ech flanke de pli malnova germana formo (ekzemple: Fraternitat kaj fraternity flanke de Bruder kaj brother). Tiam kompreneble la romana radikformo estas la plej disvastigita, kaj ghin elektis Zamenhof (ekz.: frato). Reciproke ankau okazis kelkafoje.

"Kiam por la sama ideo la romanaj kaj germanaj lingvoj uzas tute malsimilajn formojn de l' sama radiko (ekz.: kan kaj hund) au formojn de tute malsamaj radikoj (ekz.: an kaj jar), Zamenhof elektis la formon la plej klaran kaj ne konfuzeblan. Hund estis elektata, char kan jam ricevis alian sencon en Esperanto. Jar estas Esperanta formo konservata en preskau chiuj germanaj lingvoj, dum an jam ekzistas kun speciala sufiksa senco.

"Se oni trarigardas verkon kiel la "Universala vortaro" de Zamenhof au "Naulingva etimologia leksikono" de Louis Bastien, oni vidas, ke la plej granda nombro de radikformoj elektitaj en Esperanto ekzistas samtempe en diversaj vortoj de preskau chiuj romanaj kaj germanaj lingvoj kaj ech ofte de l' slavaj.

"Resume, estas utile memori, ke la vortaro kaj gramatiko de Esperanto estas eltiritaj de l' indo-europa fundamento tia, kia ghi ankorau aperas en la modernaj lingvoj de l' romana, germana kaj slava grupoj. Esperanto estas komuna lingvo de l' modernaj ariaj gentoj de l' okcidento kaj pro tio kompreneble speciale facila por ili. Tamen la homoj de ne-ariaj gentoj ghin ankau facile lernas pro ghia rimarkinda simpleco kompare kun la ofte tre granda malfacileco de siaj propraj lingvoj."

* * *

3.4.2. "Esperanto ne emas akcepti vortojn eksterajn al sia sistemo. Ghi formetas la sufiksojn -ion, -or, -ura, -iv, -ment, kiuj konsistigas grandan parton de la internaciaj derivajhoj. Ghi estas devigita formeti vorton tiom internacian klel "radar", char "radaro" en Esperanto signifas "aro da radoj" (Burney).

"La reguleco de la sufiksado malhavigas al Esperanto grandan nombron da internaciaj vortoj: ekz.: urbestro kaj imperiestro, anstatatau "prefekto" kaj "imperatoro"; "malavara", anstatau "liberala"; antaua kaj malantaua, en la loko de "anteriora" kaj "posteriora" (Ronai).

* * *

Pri la kapablo akcepti vortojn eksterajn, la 15-a regulo de la esperanta gramatiko atestas jene:

"La tiel nomataj vortoj fremdaj, t. e. tiuj, kiujn la plimulto de la lingvoj prenis el unu fonto, estas uzataj en la lingvo Esperanto sen shangho, ricevante nur la ortografion de tiu chi lingvo; sed che diversaj vortoj de unu radiko estas pli bone uzi senshanghe nur la vorton fundamentan kaj la ceterajn formi el tiu chi lasta lau la reguloj de la lingvo Esperanto." Ekz.: teatro (substantivo), teatra (adjektivo); fiziko (substantivo), fizika (adjektivo); Azio (substantivo), Azia (adjektivo), aziano (derivita substantivo); parapsikologio(substantivo), parapsikologia (adjektivo).

La internacia vorto "radaro" ekzistas en Esperanto, flanke de homonimo signifanta "aro da radoj". Tiu homonimeco ne estigas konfuzon, char la senco de la vorto estas difinita de la kunteksto. Komparu: "La radaro registris la alproksimighon de aviadiloj" kaj "mi shanghis la radaron de la veturilo". Krome oni povas aliigi la duan propozicion jene: "mi shanghis la aron da radoj", au "la radan aron", au simple: "la radojn de la veturilo".

-Ion, -ura kaj -ment ne ekzistas en Esperanto kiel sufiksoj, sed kiel finajhoj, ekz.: leciono, Pasiono, struktura, natura, tachmento, parlamento ktp.

-Or aperas en internaciaj vortoj kiel ero de la vort-fino atoro, kiu havas la jenajn signifojn: 1. aganto: diktatoro, spektatoro, uzurpatoro ktp.; 2. agilo: generatoro ktp. Rimarko: En tiu dua senco, -atoro ne ghuste sinonimas la esperantan sufikson -ilo; chi tiu estas ordinare rezervita por simplaj instrumentoj uzataj per homa mano, dum -atoro montras pli komplikan aparaton au mashinon, funkciantan pli-malpli automate. Ghenerale la vortoj kun -atoro postulas apartan pritrakton; sed kiam la radiko mem estas jam esperanta vorto, -atoro aperas kiel teknika pseudosufikso, ekz. en kondensatoro, oscilatoro, transformatoro (Vidu la artikolon -atoro che PIV).

-Iv jam estas neoficiala sufikso montranta, ke iu au io povas, kapablas fari ion (aktiva ideo responda al la pasiva ebl): produktiva grundo, pagiva kliento, elvokiva vorto.

Estu klare, ke la neadopto de kelkaj tre internaciaj sufiksoj ne kauzas ghenon al Esperanto, char ghi adoptas aliajn sufiche taugajn sufiksojn kaj gheneralan racian sistemon por esprimi klare kaj efike la penson kaj faciligi sian lernadon al chiuj popoloj. La kritiko pro manko de kelkaj internaciajhoj devenas de la adeptoj de la naturalisma skolo, preferantaj la tujan rekoneblon fare de kelkaj nacioj, ol la facilon por chiuj teranoj.

La internaciaj vortoj prefekto kaj liberala ekzistas en Esperanto: la unua signifanta "shtata funkciulo, administranta pli-malpli grandan distrikton"; kaj la dua signifanta i. a. "favora al la libereco kaj toleremo". Chi tie estas memorinde, ke internacieco de radiko ne chiam respondas al internacieco de senco: "prefeito", en Brazilo, signifas "urbestro"; en Francujo, "prefet" estas "departementestro", dum "urbestro" esprimighas per la vorto "maire". Pli grave estas, ke la reguleco de sufiksado, okazanta en Esperanto, estas multe pli oportuna por la aktiva uzado de lingvo, ol la parkerado de vortoj.

* * *

3.4.3. "Malgrau chio, "la internaciaj vortoj ne malpli invadas Esperanton. La naturalistoj vidas en tiu invado la pruvon pri la forto de la fluo trenante la interlingvistikon al la natureco" (Burney).

* * *

Fakte oni perceptas en Esperanto la tendencon adopti neologismojn el internacia deveno, kaj por difini novajhojn, kaj por precizigi malnovajhojn au nur anstatauigi mallonge tre longajn esprimojn, precipe en la poezia lingvo. Tio nur pruvas, ke Esperanto estas vivanta lingvo kaj kiel tia, ghi reagas kontentige al la postuloj de la vivo.

Unuavide oni povus riprochi al Esperanto la ekziston en ghi de duoblaj formoj: la unua esperantdevena, kaj la dua ekstera, neologisma. Ekz.: vizitpermeso, konservema, laborejo, observejo, popola, direktisto, administrejo, klarigi, kondukisto, movado, nokta, polusa, formado, flanke de audienco, konservativa, laboratorio, observatorio, populara, direktoro, administracio, ekspliki, konduktoro, movimento, nokturna, polara, formacio. Tamen la neologismoj pravigas sian ekziston, char ili havas alian sencon, ol la esperantdevenaj vortoj.

Certe ekzistas ankau neologismoj prezentantaj neniun apartan signifon: deklaracio, automomio, delegacio, nacionalismo, flanke de deklaro, autonomeco, delegitaro, naciismo ktp. Ilia kunekzisto flanke de la esperantdevenaj vortoj ne konsistigas problemon: la uzado montros la preferatan formon, kaj sekve la alia malaperos. Cetere ankau la naciaj lingvoj prezentas duoblajhojn, ekz. en la portugala: cobarde, cousa, aluguer, flanke de covarde, coisa, aluguel ktp.

Chu oni povas konkludi, ke la neologismoj aliigas la karakteron de Esperanto, kaj trenas la lingvon al "naturalismo"?

Ne, char Zamenhof inteligente antauvidis la alprenon de internaciaj vortoj, kaj kontrolis ilian eniron en la lingvon per la jam transskribita 15-a regulo de la esperanta gramatiko.

* * *

3.4.4. "La vortoj internaciaj au duoninternaciaj de Esperanto ofte farighas tute nerekoneblaj au, minimume, malfacile rekoneblaj, ekz. kafo, venko, koni, kuri" (Bodmer). S-ro Ronai siavice kritikas la nerekoneblon de agho kaj detru.

* * *

Memorante, ke la c kun velara valoro de la naciaj lingvoj reprezentighas en la Internacra per k; ke la esperantaj substantivoj finighas per -o, kaj la infinitivoj per -i, oni facile rekonas la vortojn kafo, venko, koni, krom la radiko detru. La aliaj du: kuri kaj agho estas tuj rekoneblaj de franclingvanoj.

* * *

3.4.5. "Nek Zamenhof nek liaj dischiploj iam faris inteligentan provon raciigi la vortan materialon. Escepte se la verko destinighas al gastronomo, hortikulturisto au birdogardisto, estas malfacile kompreni, kial 36-pagha angla-esperanta vortareto devas esti embarasita per artikoloj kiaj

artichoke: artishoko;

artichoke (Jerusalem): helianto;

nightshade (deadly): beladono;

nightshade (woody): dolchamaro.

En la sama verketo, "nursing of the sick" (Esperanto: flegi) distingighas de "nursing of children" (Esperanto: varti), kvankam taugus por la du aferoj nur unu esperanta vorto. La libreto "The Key to Esperanto" troigas ghis la grado citi la vortojn "kiso" (angle: "kiss") kaj shmaco (iangle: "noisy kiss"). chamo estas besto, sed la ledo per kiu mi purigas la fenestran vitrajhon nomighas shamo" (Bodmer).

* * *

La unua parto de la kritiko estas stranga. chu artishoko, helianto, beladono kaj dolchamaro, kies sciencaj nomoj estas respektive Cynara scolymus au Cynara cardunculus, Helianthus, Atropa belladonna kaj Solanum dulcamara, ne estas vegetajhaj individuoj kun siaj specialaj trajtoj? Ankau en la portugala lingvo chiu el ili ricevas apartan nomon: "alcachofra", "girassol", "beladona" kaj "dulcamara".

Flegi kaj varti estas aferoj malsimilaj inter si: oni "flegas" malsanulon, sed oni "vartas" estulon, kiu bezonas helpon pro sia juneco, nefortikeco. Ankau en la portugala oni distingas inter "enfermeira" kaj "baba" (au "ba").

Shmaco estas ne nur "brua kiso" sed ghenerala bruo de suchado; ekz.: dum la tuta mangho li nauze shmacis, por montri sian plezuron.

Chamo estas besto; sed shamo estas ne nur la "chama ledo, preparita por servi kiel frotpurigilo", sed ankau "la felo de iu ajn besto, preparita kiel surogato de shamo".

Kiel estas videble, oni povus riprochi al la vortareto ghian pritrakton de detaloj shajne neoportunaj, sed evidente pri tio ne respondas d-ro Zamenhof kaj liaj dischiploj. Aliflanke oni ne povas postuli, ke internacia lingvo prezentu la samajn vortajn solvojn kiel iu, kvankam tre disvastigita, nacia idiomo.

* * *

3.4.6. "La tro granda nombno da vortoj deveneblaj el la sama radiko pligrandigas la eblon de konfuzo" (Ronai).

* * *

La Intemacia Lingvo donas al siaj posedantoj la eblon cherpi el ghiaj grandegaj rimedoj; do poetoj kaj filozofoj, ekzemple, trankvile renkontas taugajn vortojn por siaj esprimnecesoj. Certe por la komuna konversacio au skribado ne estas necese uzi chiujn eblojn de la lingvo; tamen, se tio necesus, konfuzo okazus nur al komencantoj.

* * *

3.4.7. "Esperanto prezentas falsajn amikojn, kiel foresto, obligo, vetero, sesono, fosilo, sago, kiuj memiorigas la portugalajn vortojn "floresta", "obrigacao", "veterano", "sessao", "fossil", "sagu", sed signifas tute aliajn aferojn" (Burney, Bodmer).

* * *

"Falsaj amikoj" estas neeviteblaj en chiuj lingvoj: la anglaj verboj "to record" kaj "to realize" havas sencojn malsimilajn ol tiuj de la portugalaj "recordar" kaj "realizar"; la francaj vortoj "ville" kaj "appeler" ne estas la samo kiel la portugalaj "vila" kaj "apelar"; kaj la itala frazo "camminando per la strada comprai un poco dl burro" sonus al brazilano nekomprenanta la italan, ne jene: "piedirante lau la strato, mi achetis iom da butero", sed jene: "piedirante lau la autovojo, mi achetis iom da... azeno!"

* * *

3.4.8. "La konfuzantaj homonimoj, ekz.: volont-e kaj vol-ont-e, rabat-o kaj rab-at-o; Esperant-o kaj esper-ant-o, batat-o kaj bat-at-o, postul-o kaj post-ul-o, katar-o kaj kat-ar-o".

* * *

Homonimoj ekzistas en chiuj lingvoj, ekz. en la portugala: "amo" ("mastro" kaj "mi amas"); "manga" ("maniko" kaj "mango"); "sao" ("sana", "ili estas" kaj mallongigo de "santo", "sankta").

En Esperanto, same kiel en la naciaj lingvoj, la homonimoj ne estigas konfuzon, char ilia preciza senco estas donata per la kunteksto, ekz.: "volonte mi akceptas vian proponon" kaj "volonte la libron, vi avertu min"; "la rabato mortis pro koratako" kaj "mi de la verko n-ro 56 povas doni nur 30% da rabato"; "Esperanto estas la Internacia Lingvo" kaj "la vera esperanto konservas daure sian optimismon"; "la kataro miauas" kaj "li uzas kuracilon kontrau la intesta kataro" (chu eblus pensi pri intestaj katoj?); "la batato ne eltenos plu!" kaj "mi manghos bataton".

La homonimeco inter "postul-o" kaj "post-ul-o" jam malaperis, char oni anstatauigis la duan formon per "poste-ul-o".

Estus timinda la homonimeco se ghi malhelpus la pensesprimon kaj ne ekzistus en la naciaj lingvoj. Vidu ekz. en la portugala: golfo — golfinho; ser — servil; ar - armarinho; aba — abacatada; limo — limonada; borra — borracheira; gado — estorcegado; dor — dormente; mula — mulatinha; aguar — aguardente; como - comodista; cama — caminha; ancora — ancoradouro; mar — marear; idade — fertilidade; mento — truncamento, esbanjamento; dor — comprador, vendedor, auxiliador, totalizador, amortecedor ktp. Chi lasta vorto havas tri homonimojn: amortece-dor, amor-tecedor kaj amor-tece-dor...

* * *

3.4.9. G. de Reynold, citis la "komplikajn chirkaufrazojn" kaj la "infanecajn divenajhojn" de Esperanto.

"Li kritikis la esperantajn tradukojn de "ere": tempego (granda tempo) au jarcentaro ("kolekto de centoj da jaroj"), kiuj estas tamen tre klaraj. Li vidigis la tradukon de la vorto "haie". Esperanto ja diras branchobarilo, kaj dornobarilo, kiuj shajnas atesti troan serchon de precizeco..." (Burney).

* * *

La kritiko ne trafas, char la francajn vortojn "ere" kaj "haie" oni esperantigas jene: erao kaj hegho. La klaraj chirkaufrazoj branchobarilo, arbetobarilo kaj dornobarilo estas uzeblaj, kiam la precizeco ilin postulas.

Cetere chiuj lingvoj havas siajn chirkaufrazojn, ekz. en la portugala: "vira-lata" (hundacho), lauvorte: "ladskatoltuma hundo", "mal-dos-peitos" (tuberkulozo), lauvorte: "brustmalsano"; "agua-que-passarinho-nao-bebe" (unu el la popularaj nomoj de brando), lauvorte: "akvo, kiun birdo ne trinkas" ktp.

Fine, sufichas legi esperantan libron au revuon, por ke oni trovu, anstatau "komplikaj chirkaufrazoj" au "infanecaj divenajhoj", esprimojn ja klarajn kaj oportunajn, kiel: pendseruro, samideano, chiutageco, senharulo, malhelpi, gajigisto, hurai, ghisnuna, perlabori, porchiama ktp.

* * *

3.4.10. "La verboj esperanta oferi kaj portugala oferecer estigas malfacilajhojn al la brazilaj kaj portugalaj esperantistoj, pro la simileco de formoj kaj malsimileco de sencoj."

* * *

La malfacilajhoj estas nur shajnaj. Jen kelkaj portugalaj frazoj kun la verbo "oferecer" kaj iliaj tradukoj:

a. "Os pagaos ofereciam as vltimas aos deuses": la idolanoj oferis la viktimojn al la diajhoj.

b. "O autor ofereceu-me um exemplar de sua obra": la autoro dedichis al mi ekzempleron de sia verko.

c. "Of ereci-lhe um presente pelo seu aniversario": mi faris donacon al li pro lia naskigha datreveno.

ch. "Os amigos ofereceram-me um livro de presente": miaj amikoj donacis al mi libron.

d. "Oferecer uma cadeira, uma xicara de cafe: prezenti seghon, taseton da kafo.

e. "Oferecer seus servicos": proponi siajn servojn.

f. "Oferecer uma mercadoria": oferti, proponi varon.

3.5. Kritikoj pri esprimivo

3.5.1. "Esperanto nepre oferas grandan nombron de nuancoj esprimataj de naciaj lingvoj. La esprimo de la sentoj, tiel grava en la parolo, malfacile trovas sian lokon en tiu lingvo klara, kie chio estas eksplicita. Same iuj stilaj diferencoj ne povas esti tradukataj... (Burney).

* * *

Chiuj plej gravaj sentesprimiloj ekzistantaj en nacia lingvo, kiel la portugala, ekzistas ankau en Esperanto: interjekcio, onomatopeo, Ia uzo de -as anstatau -is-tempo (en rakontado), forigo de la verbo, tripunkto, uzo de pligrandigaj kaj malgrandigaj sufiksoj por esprimi sentojn, sona plilautigo, aliordigo, ripeto ktp.

Krome, ekzistas en Esperanto aliaj sentesprimiloj, ekz.: la uzo de la afiksoj kiel sendependaj vortoj, kiel en ege bela, anstatau belega; la shanghebleco de la fraz-konstruo: mi emas kanti, mi estas kantema; A. farighis grafo, A. grafighis (chi lasta enhavas iom da moko); la verbigo de adjektivoj: el la maro roko grandegas; la uzo de adjektivoj, adverboj au substantivoj en ekkriaj frazoj: kiel blanka! kiom blanke! kia blanko!; la karesaj sufiksoj chj kaj nj: pachjo, panjo; ktp. Tiurilate estas tre utile legi la verkon de d-ro E. Privat "Esprimo de sentoj en Esperanto", el kiu estis transskribitaj la supraj ekzemploj.

Jen kelkaj portugalismoj kaj iliaj esperantaj tradukoj:

"Vou sair agora mesmo": mi estas tuj elironta.

"Que ingchnuo que fui!": kia naivulo mi (ja) estis!

"O pobre do menino": la kompatinda infano.

"Que inferno de casa!": kia infera domo!

"Que diabo esta voce a fazer aqui?": kion, al la diablo, vi faras tie chi?

"Eu e que nao tenho culpa": ne mi estas kulpa.

"Nao e o mar que afunda o navio, senao os ventos": ne maro dronigas shipon, sed la ventoj.

"Isto e que me admira"; jen kio min mirigas.

"Foi a mim que o senhor chamou?": chu ja min vi vokis?

"Eram eles que tao lamentosamente gemiam": estis ili, kiuj tiel plende ghemadis.

"Passar desta para a melhor": fari sian lastan translokighon.

"De o fora!, caia fora!" ("suma-se, rua!"): enpakighu kaj forighu, en bona ordo tra la pordo!

"Ele e meio pancada", au: "tem um parafuso frouxo": mankas klapo al lia kapo.

"Enlouqueceu, deu-lhe a doideira" lia cerbo iris promeni.

Esperanto, same kiel iu ajn idiomo, havas ankau idiotismojn: trafe au maltrafe (hazarde); vole-nevole (devigite); trafite! (ekzakte! ghuste!); perfekte kaj sen komo!(korektege!); jen staras la bovoj antau la monto! (tie kushas la problemo); nek pikite, nek hakite (nek io, nek alio); komenci de Adamo (ekde la komenco); li neniam venkis la alfabeton (li estas stulta); ktp.

Por diri, en familiara lingvo, ke iu peno estas vana, Esperanto utiligas plurajn idiotismojn, ekz.: cherpi akvon per kribrilo; batadi la venton; melki kaproviron; kalkuli mushojnktp.

Pri idiotismoj bonvolu legi la specialan chapitron en la verko de P. V. Lorenz "Esperanto sem Mestre", el kiu estis transskribitaj la supraj ekzemploj.

* * *

3.5.2. "Kiel oni tradukus en Esperanton tekstojn slangajn, popularajn au familiarajn?" (Burney).

* * *

La jhus prezentitaj ekzemploj montras la facilon de Esperanto por esprimighi popularece au lau familiara maniero. Restas respondi al la kritiko pri slango.

"La slango", lau Brazila Enciklopedio Merito, "krom signifi la lingvon uzatan de friponoj, shtelistoj ktp., por ke ili ne estu komprenataj de aliaj personoj, indikas ankau, ordinare, la specialan terminologion de iuj homaj grupoj. Multaj vortoj de slango estas sankciataj de la populara uzado kaj, post iom da tempo, eniras en la lingvon. Okazas tiel richigo, dank' al ]a procedo de vort-formado, fare de la populara uzado. La slango konsistigas universalan fenomenon kaj, ghenerale, la procedoj aplikataj estas similaj en la diversaj landoj. Okazas ekzemple forigo de silaboj, kiam oni diras: taksio anstatau taksimetro. Ofte oni anstatauigas substantivon per adjektivo indikanta karakterizan proprecon: sonanto, anstatau mono en monero. Estas komuna ankau la uzo de metaforoj: brando, anstatau malvirto, manio, senbrida inklino, "tio, kion oni amas samkiel la drinkemuloj amas brandon"; angheleto, anstatau pilotlernanto, t. e. "ankorau ne ekzercighinta en la flugado".

La supre transskribitaj konceptoj kaj tradukoj de brazilaj ekzemploj montras sufiche, ke ankau la slangaj procedoj ne estas fremdaj al la Internacia Lingvo.

* * *

3.5.3. "Esperanto ne kapablas esprimi kontentige chiujn pensojn."

* * *

Kelkfoje oni audas tion ech de lertaj esperantistoj. Oni povas respondi, ke Esperanto efektive kapablas esprimi chion, ofte same bone kiel la naciaj lingvoj, kelkfoje kun pli au malpli da avantagho.

Ghenerale, pacienca esploro permesas trovi la deziratan esperantan tradukon. Antau nelonge klera esperantisto plendis al mi, ke li ne trovas taugan tradukon por la brazila esprimo: "sou viciado em cafe." Mi ne sukcesis helpi lin tuj. Post kelkaj minutoj venis al mia kapo aro da bonaj tradukoj: mi estas kafamanto, kafadoranto, mi adoras kafon. Bedaurinde, post ol mi trovis la solvojn, mi ne plu vidis la... kaftrinkemulon.

3.6. Aliaj kritikoj

3.6.1. "Zamenhof laboris kun rapideco, per metodoj pli empiriaj ol la niaj" (Burney).

* * *

La "letero pri la deveno de Esperanto", (*) kiun Zamenhof skribis al N. Borovko, montras kiom da tempo li konsumis por la kreado de la Internacia Lingvo. Eri tiu dokumento li citas au subkomprenigas la jenajn jarojn en kiuj okazis gravaj faktoj por lia entrepreno:

1875: li ekstudas la anglan lingvon;

1877: li atentas la surskribojn Shvejcarskaja ("Pordistejo") kaj Konditorskaja ("Sukerajhejo");

05-12-1878: festo pro naskigho de lia "lingwe uniwersala";

1879-1885: perfektigado kaj provado de la lingvo.

Se oni ekskludas la jarojn 1875-76, dum kiuj la ellaborado de la lingvo estis pli mensa ol praktika, kaj oni prenas la jaron 1877 kiel la deirpunkton de lia lingva konstruado, oni alvenas al la konkludo, ke Zamenhof laboris minimume 9 jarojn por la kreado de Esperanto.

Pri empirio estas oportune transskribi la konsiderojn prezentitajn de la Imperia Akademio de Vieno, pri la demando je elekto de la internacia lingvo:

"Al ni shajnas ke, se oni solvu la demandon, tiun solvon oni trovos sur la ghis nun irita vojo da empirio, t. e. per raciaj provoj kaj zorga adaptigho al la realaj bezonoj, pli ghuste ol per teoria esplorado" (el la libro "Leteroj de L. L. Zamenhof", prezentado kaj komentado de G. Waringhien, 2-a volumo, p. 196).

* * *

3.6.2. "Zamenhof mem intencis reformi Esperanton, sed li ne sukoesis pro la konservativemo de la adeptoj."

* * *

La vero estas, ke Zamenhof ne prezentis propravole proponojn por reformi Esperanton, sed premite de kelkaj adeptoj tro insistemaj, kaj por savi de ruinigho la movadon kaj la ideon mem pri internacia lingvo. Tio okazis en 1894 kaj en 1906.

Feliche por li kaj por Esperanto, la reformoj ne prosperis.

En la jhus citita libro de prof. G. Waringhien oni povas abunde informighi pri la reformproponoj kaj la sinteno de Zamenhof che ili.

* * *

3.6.3. "Nek la Fundamento, nek la verkaro de Zamenhof, nek la "laboroj" de la Akademio kun Lingva Komitato, nek iu alia institucio — formulis la principojn de Esperanto" (Stojan).

* * *

Ni malkonsentas kun la kritikinto. Lau ni la principoj de Esperanto estas klare esprimitaj en la "antauparolo" al la Fundamento, lau jene: a) tri verkoj estas rigardataj kiel fundamento de Esperanto: 1 — la 16-regula gramatiko; 2 — la "Universala Vortaro"; 3 — la "Ekzercaro"; b) havante la karakteron de fundamento, la tri verkoj devas antau chio esti netusheblaj; c) la netushebleco de la Fundamento garantios, ke la plibonighado kaj perfektighado de la lingvo farighados ne per arbitra, interbatala kaj ruiniga rompado kaj shanghado, ne per nuligado au sentaugigado de la ghisnuna literaturo, sed per vojo natura, senkonfuza kaj sendanghera. Alivorte, la neologismoj vivos flanke de la malnovaj formoj, kiuj ne perdos sian valoron, sed, samkiel okazas en la naciaj lingvoj, iom post iom arkaikighos.

Tiuj tre klaraj kaj oportunaj principoj klarigas, kial Esperanto plibonighis kaj senchese richighas, discipline kaj sen rompo de sia unueco.

* * *

3.6.4. "La Esperanta akademio preferis nenion fari ol... erari! Jen kial, post 30-jara senerara funkciado, ni ankorau ne havas regulon pri la artikolo, pri la akuzativo, pri -ata, -ita, kaj m. a." (Stojan).

* * *

La konservativemo de la akademioj estas universala kaj normala fakto. Jam en la komenco de la nuna jarcento skribis Bourlet: "La Akademio devas esti antau chio konservativema. Tio estas evidente necesa. Se ghi prenus sur sin enkonduki "a priori" en Esperanton novajn vortojn, novajn formojn, novajn sufiksojn au prefiksojn, ech se ghi nur iom facilanime tro rapide oficialigus novajhojn troveblajn en nia literaturo, sed ne sufiche elprovitajn, ghi riskus esti devigata nuligi siajn proprajn dekretojn, konstati, ke ghi eraris; kaj, tiel, ghi baldau kompromitus sian tutan autoritatecon. La Akademio devas do nepre esti tre singardema. Tiuj, kiuj plendas, ke ghi ne sufiche laboras, estas malpravaj. Pli bone estas, ke la Akademio faru malmulton, sed bonon, ol ghi faru multegon, sed malbonon" (el la libro "Monumento de Carlo Bourlet", Artikoloj el "La Revuo" elektitaj de Ismael Gomes Braga, Livraria da Federacao E. Braslleira, Rio de Janeiito, 1940, p. 6).

Kaj en la p. 7 de la citita verko oni legas: "Estas interkonsentite, ke la Akademio devas neniel iniciati, sed nur konstati kaj kontroli, ke tiu iniciato devas aparteni al privatuloj."

Stojan asertis, ke ni ankorau ne havas regulon pri multaj gramatikajhoj. Kia stranga aserto! Se tio estus vera, kiel klarigi, ke la kritikinto uzis senerare en sia verko la artikolon, la akuzativon, la participojn ktp., montrante veran majstrecon en la uzo de Esperanto?

La vero estas, ke kelkaj gramatikaj duboj povas okazi en la menso de komencantoj, samkiel che la studado de iu ajn nacia lingvo; sed por orienti sin en la uzado de la Internacia Lingvo, la progresintoj facile renkontas vastegan materialon. Kaj en tiu materialo, gravan rolon ludas la Komunikoj de la Akademio, el kiuj, por ekzemplo, ni sube transskribas la publikigitan je la 4-a de Februaro 1974: