Грыбавар

Грышка, хіснуўшыся, шчубоўкнуў рухавічок далей ад берага, дзе было глыбакавата, — забурліла і замуцілася вада, у ёй забліскалі вяртлявыя ўклейкі, якія перш (ад усплёску) сіганулі ў бакі, бы стрэлкі; Грышка выграб з кішэні крошкі хлеба, пацяруху і сыпнуў на ваду, панаглядаў за ўклейкамі, якіх сабралася цэлая плойма, за жывою і мяккаю, бы пакулле, расчасанаю плынню вады травою, у якую заблыталася чырвоная, падобная на варанага рака лісціна... У плечы прыпякала сонца — паднялося з-за гары, над сасоннікам, у вершалінах якога мільтусілася, дробна высвечвала маладыя смалістыя іголкі, і на іх там-сям загараліся маленькія зорачкі расы.

Ужо як падняўся зноў да лазні, адчуў, што прытаміўся; апусціўшы канец шланга ў бачок для гарачае вады, сеў на лавачку аддыхацца. Канешне, ужо не тыя гады, калі мог утрух дабегчы з Малінаўкі да лугу і не ўспацець нават. Добра во, што хаця ваду не трэба цягаць. Ён, праўда, нікому не скардзіўся, не кволіўся, і што ўважылі, паспрыялі добрыя людзі — дзякуй ім за гэта.

Хвіліны праз дзве шланг выпруціўся, і з яго зацурчэла, пругка забілася ў дно вада, акурат птушка крыламі. Не адключаючы, ён перанёс шланг у другі бак, наліў і яго; вырваў з разеткі шнур. Спяшацца не было куды, і Грышка не мітусіўся, рабіў спакваля і чынна. Тут жа так: парупся, выпалі лазню раней, чымся прыедуць госці, — яна выстудзіцца, дух схлыне — і ніякага парання; кепска будзе, калі і не ўправіцца ў час, падпіраць будуць: давай ды давай. А гэтага Грышка акурат і не любіў, калі над душою стаяць. Хаця тут турбавацца надта і няма з-за чаго: сказаў жа Міротнікаў, што недзе к шасці вечара павінны быць. Калі яны самі не падкачаюць, то Грышка да мінуты ўсё можа раскласці. Роўна дзве гадзіны папалі ў печцы бярозавага аблету — і духу хоць адбаўляй; каб не было гаркаты, дровы Грышка спальваў датла, на шэры прысак — яго потым выграбаў саўком, і чадам блізка не пахла.

Грышка пакалоў тапаром, які ўзяў пад лавачкаю ў прымыльніку, смаляны чурбачок, прыхаваны знарок на падпалку; схадзіў за лазню і прынёс два бярэмы аблету, які зімаваў складзены пры сцяне. Некалькі пален паклаў у печку, падсунуўшы пад іх смаліну ад чурбачка. Цяпер адно падторкні запалку і — зашумела-загуло; праўда, бывае, што павук затчэ павучынаю комін, і, пакуль дым праб’е яе — цягі няма: дым кудлаціцца ў лазні, выплывае праз дзверы, лезе ў шчыліны акенца; а як прарвецца праз комін, тады над комінам шмаццём, акурат брудная марля, матляецца павучына.

Грышка замацаў у кішэні запалкі, пачак папярос «Беламор» — балазе цяпер папяросы добрыя, не тое, што некалі, да вайны, мох ды лісце сухое смакталі. Сеў на лавачку — з акенца на правае плячо яму падала святло — і закурыў. Віўся ўгору нервовы дымок, а ў галаве круціліся думкі. Колькі таго жыцця ў чалавека, і яно — у вечных турботах, пакутах... От, што праўда, то праўда: век зжыць — не мех сшыць. А можа, чалавеку адно здаецца, што павінна быць іначай? Можа, так яму і наканавана жыць, там ужо як хто сам выкручваецца? У яго, Грышкі, во з Мішам бяда, а другі — нават сваю душу прыструніць не можа, таму яна і не судзіць яго крэпка, калі ўсякую брыду вычварае... Шкада, канешне, што дзеці не ўсягды ад бацькоў бяруць лепшае, лягчэй благое пераймаюць і, пакуль самі гузакоў не наклепяць — не сунімуцца. А чаму, дзе тут хто вінаваты — спытаць бы ў каго? Урадзіўся, кажуць, такі. Гэта цяпер неяк блытана ўсё, змяшалася ў кучу, а раней — род браў сваё: у працавітага бацькі і дзеці працавітымі вырасталі, у злодзея — па вокнах лезлі. Дзіва што — пастаянна жылі пры бацьках, на сенажаці ды палях раслі, пад снапамі; потым жаніліся, ладавалі сабе гняздо — новае ці бацькаву хату дзялілі... Адныя ва ўсіх клопаты-чобаты былі, памагаў брат брату... у шчытным клубку, як рой тых пчол. А цяпер што — вось у яго, Грышкі? Сын... лепш не ўспамінаць, дачка — тая ў свеце, без нагляду, можна сказаць, і няпраўда гэта — што вочы не бачаць, дык душа не баліць. Баліць, ды яшчэ як баліць... Не, усё-ткі латву тыя бацькі ды маткі робяць, каторыя сваіх дзяцей ля сябе прывучаюць, а не выпіраюць «у людзі». Во хаця б таго Валодзьку Шапялёвага ўзяць. З аднаго краю, як быццам усё добра — жыве ў Мінску, сям’ю, кватэру мае, работу харошую, а з другога — шкадуе, што не на зямлі ён, па Малінаўцы тужыць... Знаць, круці не круці, чалавеку гэта сувязь, пупавіна з сваёю зямелькаю край патрэбна, і ніякія там красоты-пашаноты яе не абрэжуць...

Грышка схамянуўся ад таго, што раптам не ўбачыў на плячы сонечнага святла і ў лазні шарэў паўзмрок. Аж потам праняло: няўжо так задумаўся, што часу мінулася шмат? Сутаргава сашмаргнуў з рукі кашулю — гадзіннік паказваў палову другой. «Дык што ж ета засціла сонца?» Выглянуў на двор: неба было зацягнута густою, цьмянаю сінечаю; маленькія лугавыя сонейкі — адуванчыкі — таксама пахаваліся, акрылі свае галовы зялёнымі хусцінкамі; трывожна шумелі чубы бяроз, гнуліся ў бок Сажа. «Зноў на дождж... Недарма ўранні крычалі, дралі глотку вароны», — падумаў Грышка, і не зразумець было, ці то ён радаваўся дажджу, што зноў прамочыць зямлю і будзе латва грыбам, ці то шкадаваў, што дождж зглуміць гасцям свята і настрой. Ва ўсякім выпадку, ён выглядаў неба ў прасветліну між дрэў з прагнаю заклапочанасцю: зачэпіць хмара дом рыбака ці прагоніць міма — туды, аж за Глубку?

Раптам блізка пачуў галасы. Мужчынскія. Гуду машын, здаецца, не было, і душа ў Грышкі адно зварухнулася, але не сцялася, як бывае, ад зляку. Высокі шчытны плот хаваў таго, хто ішоў, але галасы акурат набліжаліся да варот, якія Грышка пакінуў незапёртымі. Ён чамусьці спешна патрухаў да іх, хаця людзі ў такой вусцішнай змрочнасці былі якраз не лішнія — можна перакінуцца словам, аджывіць душу, пасмяяцца.. Але— што за людзі? Амаль нароўні з Грышкам у вароты ткнуліся мужчына ў саламяным шэрым брылі і хлопец год дваццаці, у руках яны трымалі вуды; у хлопца цераз плячо вісела пухлая школьная сумка, а з-пад пінжака мужчыны тырчаў выслізганы кончык тапарышча. Людзі Грышку былі знаёмыя — зрэшты, ён ведаў адно мужчыну, а гэты хлопец, няйначай, яго сын: у абодвух чорныя бровы і даўгія, з прыплюшчанымі дзюбачкамі насы. Мужчына быў з Дабранкі, Грышка ўспомніў нават прозвішча — Марчанок. Ды і як было не ўспомніць — мужчына ўзяў у жонкі (зразу пасля вайны) іх малінаўскую дзеўку — адну з пяці Чубатчыных дачок; а потым, як вярнуўся з Данбаса, Грышка купляў у старога Марчанка, у якога жыў тады і сын з маладою жонкаю, цёлку; пазней выпівалі разам у сталоўцы райцэнтраўскай. Помніцца, добра ўрэзалі, надта Марчанок, у міліцыю забіралі яго, ды Грышка адстаяў, не даў. Любіў, чутка хадзіла, малады Марчанок гарэлку, дый не дзіва было — тады яе, зусім дзяшовую, прадавалі на кожным рагу; зайшоў у сталоўку абедаць — тут жа, на месцы, бяры малянкоўскую шклянку, так сказаць, для апетыту. Здаецца, Марчанок і цяпер быў цёпленькі: рудыя вочы яго туманіліся, на зацемненым акрайкам брыля лбе блішчаў пот; перасмяглі вусны, і ён аблізваў іх раз за разам.

Марчанок таксама пазнаў Грышку, лісліва заўсміхаўся і пераступіў у двор, як гаспадар; услед за ім — і сын. Грышка пастараніўся, але не збіраўся ісці ў бок дома, куды яўна мерыўся Марчанок. Адно цяпер Грышка ўбачыў на ягоным зашмальцаваным пінжаку шырокую планку ўзнагарод і не стрымаўся, пажартаваў:

— Ты як на свята сабраўся.

— А што? — Марчанок не траціў гонару, а, падобна, гатовы быў казырыцца далей. — Сянні і ёсць свята. А ты вот не знаеш. Толькі, бачыш, я... І пры ардзянах! — стукнуў кулаком у грудзі і не адымаў кулака.

Грышка стаў прыпамінаць, што за свята на пачатку ліпеня — ясна, што не вялікае, пра якое звычайна ведаюць усе, а нейкае, мусіць, прафесійнае — іх жа, лічы, на кожны тыдзень прыпадае, і ўсіх не запомніш.

— Э-э, браток!.. — паляпаў Марчанок Грышку па плячы. — Каму-каму, а табе грэх не помніць пра етае свята. Дом рыбака вартуеш, а не ведаеш, што сянні дзень... рыбака, вот! — Марчанок уставіўся ў Грышку, каб пабачыць, як той здзівіцца. У Грышкі сэрца, канешне, ёкнула, быццам тое, што ён не ведаў пра свята рыбака, і праўда — вялікі грэх, але з твару не змяніўся. Падумаеш, свята! Канешне, для сапраўдных рыбакоў, тых, што па моры ды акіянах плаваюць, гэта — свята, а Грышка ўсягды дзень шахцёра прывячае, але ён, гэты дзень, яшчэ праз паўтара месяца, у канцы жніўня, — тады і чарку бярэ, сяброў-забойшчыкаў прыгадвае...

— Вот я з сынам і сабраўся на рыбу... кінуў свой трактар — не збяжыць. Здаецца, зрання на дождж не паказвала, хаця нешта ўсю ноч раны мае нылі, — спавядаўся Марчанок, быццам Грышку край цікава было слухаць, — а тута зняцяйкі хмары нацягнула... А мы дайжа ніякага плашчыка не захвацілі з сабою, дык во і бяжым сюдой, у дом рыбака. Тута і абначыцца можна будзе... праўда, Мацвеевіч? — дзіўна, што Марчанок ведаў яго, Грышку, па бацьку, і гэта воляй-няволяй адгукнулася ў душы калі не ўдзячнасцю, то прыемнаю лагодаю пэўна. Дзе ж тут заначуеш, падумаў Грышка, калі сказалі яму, як вартаўніком ставілі, — «не пускаць у дом рыбака пастаронніх». Грышка, баючыся, што сваім «чагоканнем» не спадабаецца, і каб не здацца зусім дурным, не спытаў тады, хто ж «пастаронні», а хто свой; пасля ўжо сам паўміў — што ўсе тутэйшыя, каго ён ведае і каго не ведае (ад аўтара — аналогія з «Пінскай шляхтай»: хто бачыў і хто не бачыў; пад увагу, просьба, не браць), а таксама прыезджыя, аб якіх яго не папярэдзілі, — пастароннія, астатнія — свае, могуць адпачываць у доме рыбака.

— Нельга, — сказаў Грышка не столькі з цвёрдасцю ў голасе, пасля якой у кожнага чалавека не застаецца і каліва сумнення ў зрушэнні сваіх надзей, колькі з упэўненасцю, што іначай ён зрабіць не можа.

— Чаму ета нельга? — спытаў Марчанок, і сын яго, падобна, здзівіўся таксама: заплюскаў вачыма — быццам на яго парывам упаў вецер. — Я — патомны рыбак, у мяне дзед з бацькам рыбу лавілі!..

— А таму што забаронена, — Грышка не паддаваўся на перапалку, а стараўся як след уталкаваць.

— Хто пасмеў забараніць? — здаецца, Марчанок і блізка не прымаў Грышкавы довады. — Я ўвесь час толькі і думаў, калі дабяруся да етай хаты... Казалі, тута пакояў многа. Аблюбаваць адзін сабе хачу, снасці ў ім пакінуць, во... тапор, — віхнуў азадкам.

«Многа хочаш...» — пасміхнуўся ў душы Грышка, зусім не з’едліва, а толькі ад думкі, якая прыйшла,— што не перавяліся на белым свеце целяпеі, наіўныя людзі; хоць і слова нянаскае — «наіўныя», але, здаецца, тут яму месца.

— Схавацца ад дажджу схавайся, — міралюбна сказаў Грышка, — і то на маю рызыку, а хазяйнічаць тута не дазволена. Дый п’яны ты — шчэ спаліш... Так што не развадзі анцімонію.

У Марчанка забегалі вочы, ён, падобна, не збіраўся ісці да паразумення, як і кожны чалавек, апантана і безаглядна зацяты ў сваёй праўдзе; знутры яго, канешне, падагравала гарэлка, востры пах якой — калі Марчанок падступіўся блізка — шыбануў Грышку ў нос.

— Мне ўсё дазволена! Бачыш?.. — І Марчанок тыцнуў пальцам сабе ў грудзі.

— Я знаю, што ты ваяваў, раніла... Ордэн пасля ўжо вайны ваенкамат уручыў табе... помніш, замочвалі? — Грышка думаў, яго словы Марчанка расчуляць, улашчаць — па той прычыне, што ўсякаму, як кажуць, мёдам на сэрца, калі раптам нехта чужы назаве яго заслугі,— ды выйшла іначай: Марчанок ажно віскнуў ад захлісту пачуццяў, якія, здаецца, перапоўнілі яго з беражкамі, як веснавая вада Сож.

— Вот іменна! Я кроў за Радзіму праліваў, а ты як крот у нару зашыўся, а цяпер камандуеш мной! Сыдзі з дарогі!.. — Марчанок, чырвоны ад натугі, яшчэ больш пацямнеў з твару, і кроплі поту на лбе пабольшалі.

Грышка хацеў сказаць, што ён таксама ваяваў, праўда, куля злітасцівілася над ім, затое снарад па яго душу прылятаў двойчы — адзін раз скубануў каля самых грудзей — сарваў гімнасцёрку і адно скуру апёк, другі — дзюбнуўся ў акоп, ды не ўзарваўся (як потым раскруцілі мінёры — аказалася, пілавіннем нашпігаваны), дык вось, Грышка хацеў пра ўсё гэта расказаць, але падумаў, што ў іх з Марчанком пачнуцца асабістыя дамаганні, папрокі, дый, калі ўжо на тое, град мазгі Марчанку не адбіў, сам ён знае, што Грышка на вайне быў і не абы-кім з яе вярнуўся, а старшым лейтэнантам.

— Калі б ета была мая хата, я б табе словачка не сказаў... — Дзіўна, Грышка паводзіўся так, быццам толькі яго воля была, пускаць Марчанка ў дом рыбака ці не. — І нават Лісаветку сваю аддаў бы...

— Ды пайшоў ты!.. — Марчанок ірвануўся наперад міма Грышкі, але той залучыў яго рукою; і сын учапіўся бацьку за плячо, першы раз падаўшы голас — аказалася, картавы: «Не тлэба, тата!» — і было відаць, што яму не ўпершыню сунімаць п’яную наравістасць бацькі; ва ўсякім выпадку, хлопец паклаў на зямлю сваю вуду і стаў перад бацькам рукі ў бокі. Грышка таксама наструніўся, гатовы ў любую мінуту кінуцца нагрудкі Марчанку. Невядома, як бы ўсё разыгралася далей, калі б не сыпнуў дождж, не густы, але буйны, як гарох, — кроплі, падаючы ў пясок, узбівалі пыл; потым, калі пясок змачыла, выклёўвалі ў ім ямачкі. Марчанок, з апушчанаю галавою, паправіў пад пінжаком тапор і завярнуўся ісці.

— Куды ты... на дождж? — хацеў спыніць яго Грышка, але Марчанок адчайна махнуў рукою — у плечы яму білі кроплі, дробна, як мак, разляталіся; на сцежцы заставаліся белыя плямы слядоў, а праз мінуту іх пазамываў дождж (ад аўтара: як час замывае чалавечую памяць, каб, даўшы прастору новым уражанням, старыя пахаваць навечна ў бязмежнай прорве невядомасці).

Грышка са злосцю плюнуў — не ўслед Марчанку, якога яму было шкада аж да слёз, а ад прыкрасці — што ўлез вось у гэтае «старажоўства», цяпер пастыляйся з людзьмі, ворагаў нажывай. Мог бы, канешне, вушы апусціць, моў, як сабе хочаце, але навошта тады грошы палучаць. Тут так: або зусім кідаць гэту работу, або цвёрдым быць — і ніякага Якава.

Грышка распаліў у печцы і, пакуль корпаўся каля яе, на нейкі час забыўся пра нядаўнюю стычку. Дождж не забавіўся — хмары зачапілі адно крылом, — і цяпер чыста ды свежа блішчалі бярозы, мокрая вясёлая трава, з якой паравала тонкае, блакітнае марыва і, падагрэтае на вышыні сонцам, бясследна знікала. З норак выпаўзлі мурашы, напалоханыя вадою, насцярожана краталі вусікамі. На ружовым вяночку лугавога васілька сядзеў мокры чмель са склеенымі крыльцамі; Грышка пастаяў над ім, крануў за спінку пальцам — чмель пахіліўся і падняў уверх кручкі сваіх махнатых ног.

У доме, які Грышка адамкнуў адно цяпер, стаяла духата, цяжкае паветра пахла пылам і тою нежывою затхласцю, што немінуча зашываецца ў памяшканне, дзе рэдка бывае чалавек. Рассохлыя за лета, рыпелі пад нагамі масніцы, аж калола ў лоб з сярэдзіны. Грышка паадчыняў усе фортачкі і дзверы, працёр мокраю анучаю стол і падаконнікі. Шчоўкнуў тэлевізарам — паказвалі цёмных, аж чорных, людзей з абкручанымі ў белыя ручнікі галовамі і з аўтаматамі на плячы. Яны ішлі ўразвалку, смеючыся, па гарадской вуліцы, абапал якой перад горкамі яблык, гарбузоў і ўсякай іншай садавіны ды гародніны, назву якіх Грышка не ведаў, сядзелі загарэлыя прыгожыя хлопцы і дзяўчаты, а таксама старыя з чорнымі бародамі, маршчыністымі тварамі і глыбока схаванымі калючымі вачыма. Здагадаўся: мабыць, Афганістан, пра які цяпер шмат і часта гавораць, асабліва тыя, у каго хлопцы служаць у арміі. «Міша мой не папаў туды... Можа, і дарэмна — хаця б абразуміўся. Усё-ткі гонар, як ні кажы, інтэрнацыянальная місія... Так нам палітрук гаварыў, калі мы вызвалялі Еўропу ад фашысцкай сволачы». Цяпер, калі так здзеелася з Мішам, Грышка чапляўся за любы варыянт, які мог бы іначай павярнуць сынаў лёс і не давесці да ганьбы, бо горш, чымся атрымалася, — сам чорт галаву скруціць, а не прыдумае. Міша, Міша... Грышка падышоў да акна, каб выгнаць на двор мятлушку, што ўляцела праз адчыненую фортачку, і позірк яго ўпаў на Глубку — змрочнае, глухое балота. Грышка раптам пахіснуўся, стала млява ў грудзях, і ён абапёрся рукою на падаконнік, а ў вачах паплыло-паплыло...

...Выехалі рана. Над вільготнаю, цнатліваю з начы дарогаю плыў туман, ліп да рук, як павучына. Міша, шлёгаючы вожкамі, паганяў каня, Белазорага; колы мякка жавалі густы і белы, як цеста, пясок, на булыжынах і каменні стукалі ў восях, а па шашы дробна, як па арэхах, заекаталі. Ажывіўся і Грышка, зашчупаў у фуфайцы папяросы. «Ці справімся за сянні, сын?» — спытаў, закурыўшы і лаўчэй тулячыся ў фуфайку; спытаў, акурат не ён, сталы чалавек, а малагадовы сын большы ведае толк у сене. «Справімся! А што там спраўляцца?» — Міша ніколі не апускаў вушэй — яму, як і маці яго, Лісаветцы, усягды ўсё ясна і проста, і ад гэтай сынавай бадзёрасці спакайней стала і ў Грышкі на душы, якая яшчэ ад вечара трымцела ў нейкім незразумелым, брыдкім холадзе...

Глубка — гіблае месца; касіць — яшчэ паўбяды: уступіўся дзе на купіну — і махень касою, а страляваць сена — праблема... Перш вынесці на плячах з балота, потым канём усцягнуць на гару — па грэбельцы. Гэту грэбельку людзі гацілі адвеку — секлі, насілі галлё, ламачча, тоўстыя палкі, звозілі з поля і сыпалі каменне... Але прорва ўсё праглынала ў сваё ненажэрнае, ваўчынае нутро, і грэбелька здрадліва зыбалася, абапал яе рохкала-калыхалася вада пад шчытнаю, як сатканае палатно, раскаю.

Прыехалі, распраглі Белазорага і, навязаўшы на вожкі, пусцілі хадзіць — трава на гары, хоць і падпаленая спёкаю, зеляніць, і скубці яе адна латва. Нябачнае сонца, аднекуль спаднізу, лізнула вольхі і бярозы, і лісце на іх зальснілася ядранаю матавасцю. «Трэба масціць», — сказаў Грышка дужым голасам і ўзяў з калёс тапор; сышоў на адкос гары — і здрыганулася густая алешына, усплакнула расою з лісця. Тапор смачна ўядаўся ў дрэва, і Грышка, з сілаю гахаючы ім, зажмурваў вочы. Адно баяўся, каб тапор не хвіцнуў з алешыны і не лучыў на нагу. Міша ўхапіў алешыну за камель і, змятаючы дробнае сучча, сухую траву, павалок яе на грэбельку.

На грэбельцы — даўно не трывожылі — расла высокая, у калена, асака і распусціў свае ліловыя парасоны балотны дзягіль. Міша, у гумавых ботах, завалок алешыну на самы далёкі канец, патаптаўся па ёй, чуючы, як чвякае-хлюпоча пад нагамі твань; раска па-змяінаму засіпела, стала ўспучвацца ад дробненькіх пузыркоў, якія падымаліся з густой чорнай глыбіні.

Масцілі гадзіны дзве. Пры зямлі дымілася трава, сонца шылася скрозь лісце і лезла ў вочы порсткімі жоўтымі спіцамі — як джаламі вос. З пня на пень, каля якіх Белазоры завішна выгрызаў расяную мяккую дзяцеліну, пералятала плісіца, бойка патрэсвала хвастом — пасвіла каня. «Цівун-цівун», — падспешваў людзей, бацьку і сына, шэранькі, як мыш, лясны канёк, што ўсеўся на самую высокую яліну.

Грышка паглядваў на сонца і выціраў даланёю лысіну. У глушы тоўстых і гонкіх, як сосны, алешын час ад часу сочна, бы лапатаю па вадзе, плёскала — мабыць, дурэлі на ранішняй «зарадцы» бабры, ім тут, у недападной ні чалавеку, ні драпежніку Глубцы, прыволле: зімою вока праймае між алешын густа расстаўленыя каля вады чорныя стажкі з галля.

— Ну во, цяпер не бяды, — сказаў Грышка, пратупаўшы, гоцаючы, з канца ў канец грэбельку. Уплішчыў між дошак на калёсах тапор, узяў два скруткі плеценых пяньковых вяровак. — Пайшлі, сын... — Курыў на хаду, ідучы за сынам, — бачыў, як у таго ружова прасвечваюцца вушы, і яму пад грудзі зноў падкацілася нешта даўкае і халоднае, як мёрзлая бульбіна.

Сена было згрэбена ў невялікія копкі — акурат на ношку, — зелянкавае, сырое не толькі ад расы. Міша слаў проста на ваду вяроўку, даўгую і жоўтую, падобную на змяю, якіх тут на купінах, як угрэе сонца, аж блішчыць, а на траве вісяць сухія, бы дробная рыбіна луска, змяіныя вылінкі, якія маці просіць збіраць, бо яны добра памагаюць пры нарывах, — Міша напхаў імі ўжо ці не чатыры запалкавыя карабкі.

Грышка браў віламі з копак цяжкія ашмёткі сена і кідаў на вяроўку; стужвалі першую ношку, затым — другую, бралі, падсабляючы адзін аднаму, на плечы і неслі на сушэйшае — куды можна было дапяць з канём. Вяроўка, мокрая, цвёрдая, як дрот, упівалася ў плячо, з ношкі цурком збягала вада, вымочвала ўсяго ад патыліцы да пятак, праціўна, як жаба, пішчала ў ботах, яе часта трэба выліваць і зноў абувацца стоячы, бо садзіцца ў мокрае, хоць на табе няма сухой нітачкі, не надта прыемна — ёдка. За пятай ці шостай ношкаю Грышка выдыхся — ныла ў крыжы, — прываліўся задубелаю спінаю да алешыны, хаўкаў ротам, а Міша...

Міша, расчырванелы, як памідор, арудаваў віламі, накладаў ношку, сам стужваў, упёршыся ў сена нагою, як усё адно сашчапляў у хамуце клюшні. Грышка стаяў, і яму было брыдка за сваю нямогласць, але, дзівячыся Мішавай вынослівасці, ён адганяў гэты несур’ёзны, нейкі хлапечы сорам і, можа, упершыню за апошнія гады проста, без старэчага ныцця і хныкання, радаваўся за сына: «Ёсць! Ёсць сялянская цягавітасць!» Вяроўка, каляная, шорсткая асака намулялі Мішу шыю — скура гарэла, як апараная, і пэўна ж — садніла.

— Перадыхні, сынок... — сказаў Грышка, калі вада з-пад Мішавых ног (спатыкнуўся) пырснула яму на калені.

Вылезлі на сухое — на купіну, каб стоячы перакусіць. Бралі проста з сумкі нарэзанае яшчэ ў хаце сала, хлеб; адкусвалі цыбулі; потым аблупілі па вараным яйку; запілі малаком. Доўга раз’ядацца не было калі. Сонца стаяла нароўні з вершалінамі дрэў на гары. Пачуўся свіст, потым зашлепяталі ў балоце па вадзе дзікія качкі-лапаноскі — Грышка аж здрыгануўся.

— От бы смалянуць па іх з ружжа! — сказаў Міша і нацэліўся пальцамі дзвюх рук у балота. З вяроўкамі ў руках пайшлі па астатняе сена: мала яго там — на паўгадзіны носу.

Сена склалі ў пляскатыя, як ляпёшкі, копы — лягчэй цягаць, не развальваюцца. Грышка пайшоў па Белазорага, думаючы, што пачынаецца самае рызыкоўнае ва ўсім гэтым сенаванні. Конь пачуў яго і неяк нядобра павярнуў гнядую грывастую галаву, пакасіўся белым вокам з вузенькай, як у ката, зрэнкаю. «Ну, давай-давай, конік», — прывязваючы да гужа даўгую вяроўчыну, Грышка бадзёрліва паляпаў каня па цёплай тугой шыі. Закурыў. Прымеціў: нешта многа сёння смаліць.

Улегцы конь ішоў па грэбельцы спакойна, амаль не правальваўся, як быццам выбіраў месца, куды ступіць. Грышка абвёў каня ўкруг капы, падбіў вяроўку, прывязаў канец да гужа.

— Нэ, конік... Ну пайшоў! — махнуў на Белазорага рукой. Белазоры тузануўся, спорна затупаў нагамі — п-пае-е-ехала копка!

На грэбельцы Белазоры зашлопаў нагамі, правальваючыся то больш, то менш, — браў дужа, як бы ведаў, што гэтае месца трэба хутчэй праскочыць. На гары, калі Грышка развязваў вяроўку, у каня хадуном хадзілі бакі, дрыжалі ў клубах ногі; Грышка і бачыў гэта, і адчуваў, датыкаючыся плячом і локцем да Белазорага, акурат хацеў яго сцішыць ці перадаць сваёй сілы, — разумеў: перацягнуць усе копы будзе ой як нялёгка!

За кожнаю дваццацімінуткаю коп за грэбелькаю меншала, а на гары большала — яны, зялёныя, пляскатыя, блішчалі здалёк, як гіганцкія лягушкі — іх, лягушак, як і баброў, у Глубцы хоць грэбельку гаці, балазе бусел у гэтым краі рэдкасць, — і цяпер яны дзяруцца на карчах, аж трашчыць у галаве.

Спрэс па волаку ляжала звітае ў верацёны сена, а ў нейкае імгненне Грышку падалося, што тугі сенны скрутак вельмі ж нагадвае маладую Лісавеціну касу. Недарма ўспомнілася Грышку жонка — ужо другі тыдзень ляжыць яна плазам, без крывінкі на твары, сама не можа ўстаць — падае; вазіў яе Грышка ў бальніцу — нічога і дактары не прызналі. «А можа, проста не сказалі? — сумняваўся Грышка. — Можа, з яе крывёю самае страшнае?..» Грышка шкадаваў жонку — так у міг звяла, счэзла, бы тая вяргіня ў палісадніку па восені, як зняцяйкі хопяць маразы. Дзякуй во старой Чубатчысе, што згадзілася сёння разам з Ленаю пасядзець пры ёй.

Пад канец, лічы, за кожным разам Грышка даваў Белазораму аддыхацца на гары, скубнуць травы. Грэбелька ўся была разваяваная, галлё Белазоры ўплішчыў у твань і сам правальваўся, клаўся на пуза, з цяжкасцю вырываючы напаверх ногі, якія тут жа зноў лучалі ў глыбокія пячуркі. Стаміўся і Грышка, і калі б ён не быў мокры ад вады, то ўжо даўно быў бы мокры ад поту.

Тралюючы астатнюю капу, Белазоры загруз на грэбельцы і адваліўся на бок: выбіўся з сіл. Грышка абышоў каня, правёў далоняю па гарачых пруткіх ружовых ноздрах, даў з кішэні скарынку, але той не ўзяў яе, вінавата, з мальбою глядзеў нерухомымі белымі, як яйка, вачыма на чалавека, гаспадара. Тады Грышка прысеў і стаў гладзіць каня па лбе, мяккіх, як у сабакі, вушах: «Аддыхай, кося, аддыхай... Не спяшы. Куды цяпер спяшацца?» Гукнуў Міша, і Грышка замахаў яму рукою: заставайся на месцы.

— Ну, конік!.. — Грышка адступіўся, падняў над галавою дзягеліну. — Пайшоў!

Конь ірвануўся, аж, здалося, нешта хрупнула ў крыжы, — здрыганулася капа, але не зрушылася: мусіць, каня моцна засмактала твань.

— Ну, яшчэ! Ну, яшчэ разок!.. — махаў Грышка дзягелінаю, але ні разу не сцёбнуў ёю па кані. Конь ляжаў, мыліў запененымі зялёнымі губамі, якія дрыжалі, бы ў дзіцяці, што хоча заплакаць, — збіраўся з астатнімі духамі; потым, нечакана, сам ірвануўся з такою дужасцю, што, выхваціўшыся, не здзяржаўся на грэбельцы і шугануў разам з капою ў абманліва спакойную раску.

Залямантаваў, як звар’яцелы, Грышка.

Укруг каня падняліся бурбалкі — яны лопаліся, і ад гэтага, здавалася, на глыбіні вызваляецца месца каню, які асядаў неяк надзіва спакойна і да болю прыгожа. Грышка на імгненне заплюшчыў вочы: «Можа, сон?.. » Падбег Міша: «Тата!..»

Раска з двух бакоў, як шлюзамі, зацягнула спіну Белазорага, засталася адно крывая рудая звіліна, быццам у зялёнае радно, якім накрылі каня, уплялася недарэчна чужая нітка. І тады конь, пэўна, адчуў смерць. Ён гоцнуў — аж паказалася спіна — і забушаваў нагамі, як кувалдамі, па вадзе так, што прыбой пырскаў абдаў Грышку і Мішу з галавы да ног, і твары іх, дасюль белыя-белыя, сталі смаляна-чорныя, як у неграў. Белазоры вярнуў да грэбелькі, але яму, мабыць, не давала вяроўка — напіналася, рэзала шыю.

— Нож-ж-ж!.. — суматошна закрычаў Міша, лэпаючы сябе па кішэнях; нож быў у Грышкі. — Тата, нож!

Грышка са сцятымі кулакамі тупа глядзеў на каня: «Што?.. Нож?..» Не паспеў дастаць — Міша выхапіў у яго нож.

— Куды-ы!.. — закрычаў Грышка: Міша, не раздумваючы, скочыў на капу; перавесіўся, папоўз на жываце з яе. — Назад!!! Утопішся!!!

Белазоры, акурат меў розум, сцішыўся; з шырокіх ноздраў туга выходзіла паветра і выбівала каля храпы ў расцы глыбокія ямкі. Міша цягнуўся нажом да вяроўкі. Грышка маўчаў — зарвала мову, — але вусны варушыліся, як усё адно шапталі малітву.

Вяроўка, мокрая, цвёрда звітая, але ненапятая, не паддавалася нажу — ён саслізгваў, не ўядаўся ў пяньку. Міша, трымаючыся адной рукою за сена, не гледзячы, шмуляў і шмуляў нажом... А конь тым часам асядаў, задзіраючы галаву, як не адрываючы яе ад шыі.

— Вылазь! Сын, вылазь!.. — неяк похапкам, сутаргава, быццам замест зубоў у роце стаялі цвікі, ускрыкваў Грышка, гледзячы на каня.

Міша нарэшце перацяў вяроўку і карабкаўся на капу, але, цяжкі ад вады, засмактаны ў багавінне, абскаўзаўся — вырывалася жмутамі сена...

Трываць ужо не было як — вада падпірала да ноздраў,— і Белазоры зноў забушаваў нагамі, аж кіпела вакол, бурліла бела-зялёная, як на губах, пена. Капа асела ніжэй — паменшала, бы зляглася, як бывае з начы, — і Міша ўспоўз на яе — рукі, парэзаныя асакою, крывавілі. Грышка бачыў толькі гэту кроў і вочы ў каня, якія, набліжаючыся да вады, рабіліся з белых цёмна-сінімі — расшыраліся зрэнкі.

Міша стаяў ужо на грэбельцы, брудны, у расцы і траве, як лясун, і бачыў, што Белазораму ўжо не павярнуцца, не дастаць капытамі грэбелькі. Грышка чамусьці ўзяў сына за плячо, мусіць, каб абаперціся, і выдыхнуў з нейкаю адчайнай злосцю на сябе:

— Амбец!.. Утапілі каня...

Бацька і сын глядзелі на рваную, непрыгожую мясціну ў шчытнай свежа-зялёнай расцы, і старэйшы з іх, выціраючы вочы, размываў на кулаках закарэлую гразь.

Недзе ў глыбіні конь яшчэ сучыў слабымі, спутанымі тванню нагамі, і вочы яго, крануўшыся вады, ужо фіялетавыя, пустыя без зрэнак, былі падобныя на бурбалкі, што неяк сумна і ўжо спакойна ўсплывалі напаверх і — патухалі, як неўзабаве патухлі ў рудой цёмнай вадзе і фіялетавыя разумныя вочы Белазорага... Назаўсёды.

Блізіўся час, калі во-во павінны наскочыць госці, і ў душу Грышкі міжволі запаўзала хваляванне — не таму, што баяўся чым-небудзь не ўгадзіць незнаёмым людзям (звычайна яны мала зважалі на яго), а таму, што чалавеку ўсягды няпроста спасцігнуць тайну першай сустрэчы — сяброў, ворагаў, дзелавых людзей, закаханых; у ёй, мабыць, і спее зародак, з якога вырастае потым і дае сабе волю дабро ці зло. Грышка, вядома, іначай думаў, ён больш адчуваў нутром, як гэта край важна цяпер, пасля сутычкі з Марчанком, застацца калі не ўважлівым, то, сама меней, цярплівым і спакойным да іх, шаноўных гасцей. Не трэба, зусім не трэба яму гэткай адплаты: мне наплявалі ў душу, і я ў даўгу не застануся; а чаму б не так: мне перапала, але я не абазліўся, не азвярэў, бо я... Тут Грышка і не падабраў слова, якім бы мог назваць такога чалавека ці тое, што ў сэрцы яго. Мучыць галаву не стаў, махнуў рукою ды пайшоў падкладаць у печку дровы.

...Піпканне машын учуў зразу — густое, пругкае, як мяч, яно ляцела здалёк: госці, мабыць, назнарок загадзя абвяшчалі аб сваім прыездзе.

Пад’ехалі тры «Волгі», адна з якіх (Грышка пазнаў па імклівым алені на капоце) была міротнікаўская. З іх вылезлі расчырванелыя, з вясёлымі тварамі людзі, адзетыя ў спартыўныя касцюмы. Жанчыны і мужчыны. Нават хлопчык год пяці — у кепачцы і кароткіх чырвоных штоніках з вышытым ільвянём на кішэні, поўненькі, як памідорчык, — ён стаяў ззаду легкавушкі і на некага нецярпліва, аж дрыгаў ножкамі, зіркаў; нарэшце да яго падышоў мужчына ў белай майцы і сінім, з палосамі трыко (акурат у Валодзькі Шапялёва!), адчыніў багажнік і дастаў адтуль вялікі дзіцячы аўтамабіль — на чырвоных гумавых колах і з напраўдашным рулём.

Жанчыны выцягвалі з машын напакаваныя, цяжкія сумкі; а два мужчыны (адзін з іх тоўсты пузан, другі — лысы) неслі ў дом вялікую скрыню свежай рыбы, здаецца, ляшчоў — шырокіх, здаравенных, па засланцы, з ружаватаю лускою; павіталіся з Грышкам, ён адказаў ім похапкам, бо глядзеў ужо на Міротнікава, які спяшаўся да яго, заклапочаны, з гармоняю ў дзвюх руках.

— Ну як — усё гатова? — спытаў ён, тузануўшы гармоняю, каб паказаць, што занятыя рукі і таму не можа павітацца за руку. Грышка кіўнуў галавою і ўжо ўслед сказаў, што ўсё «на мазі», вуголле счахае і праз мінуту-другую можна ісці мыцца.

Мітусня чужых людзей Грышку была ўжо прывычная, а таму нішто ў ёй востра не ўражвала, акрамя хіба скрыні ляшчоў, якую, параіўшыся, тыя двое мужчын зразу пацягнулі да рэчкі; следам за імі праз нейкі час падаліся і жанчыны з нажамі ды місамі ў руках. «Ну і ляшчы!.. — цмокаў сам сабе Грышка. — Такенных у Сажы са свечкаю не вылавіш...»

Хлопчык сеў у сваю машыну, узяў у рукі вяровачку і хацеў паехаць, націскаючы на педалі, але дзе там: зямля — не асфальт, колы глыбока ўразаюцца, і не хапае духоў, каб зрушыцца з месца. Тады хлопчык вылез з машыны і, убачыўшы ў траве белыя мячыкі, стаў збіраць іх у кепачку. Гэта былі, канешне, не мячыкі, а звычайныя дажджавікі ці, як малінаўцы іх называюць, заечая бульба, а саспелыя — порхаўкі. Хлопчык вельмі хутка разабраўся, што да чаго, і, згледзеўшы порхаўку, тупаў на яе нагою, з-пад якой густа вырываўся рудаваты дым. Хлопчык смяяўся.

Вольныя ад рупаты мужчыны тым часам аблажылі лазню, і Грышка зразумеў, што мыцца яны будуць групамі, каб не надта цясніцца. Міротнікаву, здаецца, пакуль было не да лазні, ён бегаў па двары, як забрытаны, і ўсё пытаўся ў гасцей — што трэба; жанчыны пасміхаліся, мабыць, уяўляючы, якое б шчасце было мець такога спрытнага, скоранькага на падхват мужа.

З адчыненых дзвярэй кухні цягнула смажанай цыбуляю, мяккім пахам лаўровага ліста, разам з якім, здаецца, выплывалі і галасы жанчын — нейкія ўважліва-спакойныя, пакорныя, як у манахінь. А з лазні, напроці, ляцелі крамяныя воклічы, сыты, бадзёры смех мужчын. Нарэшце з прымыльніка ўвесь у клубах пары выхапіўся той пузаты мужчына, які ў пары з лысым нёс скрыню ляшчоў, і на пятках, паднімаючы кверху пальцы ступакоў, пабег да Сажа; цела яго, чырвонае, распаранае, дрогалася, як студзень. Грышка не бачыў з-за пагорка, але чуў, як пузан плюхнуўся ў Сож, загагатаў, бы гусак, ад холаду вады. «Няйначай, хоча жывот трохі скінуць, — падумаў Грышка. — Дзіва што — пырні іголкай, дык гадзіну шыпець будзе».

Грышка стаяў, прысаджваўся і хадзіў, як непрыкаяны, не ведаў, куды сябе дзець. Хоць збірайся ды сунься дахаты зусім, але ж не кінеш дом без прыгляду. Мала што здарыцца можа — тады наракай на сябе. Але такая дарэмная прывольнасць гасцей знелюбела яму аж да грэблівасці, ён не прымаў яе ні ў чым і, каб не распякаць сваю душу, надумаў сысці хоць на якую гадзіну. Падручны ў гасцей гэты раз, дзякуй богу, ёсць, і не абыхто, а сам Міротнікаў. Дзе гэта ён зараз — нешта не відаць?

Грышка пайшоў па гары, каля самага абрыву, што крута спадаў да лугу і быў наўскасы зрэзаны кароўскімі сцежкамі, на якіх гарбякамі выпіралі выбітыя з зямлі тоўстыя і шэрыя, бы чарапахі, карані дубоў і сосен; цяпер, калі ўжо не ганяюць на луг кароў, сцежкі, вылізаныя дажджом, — гладкія, неўскапычаныя, са шчытнымі астраўкамі шыгалля, шышак ды смецця. Грышка спыніўся і доўга глядзеў на высокі, ужо добра струпехлы асінавы злом, з частымі нарастамі, падобнымі на абернутыя талеркі, а яшчэ больш — на моцныя конскія капыты. У зломе было шмат дуплаў (з аднаго ці не чулася санлівае цыгканне маладых дзятлаў?), усякіх шчарбін і дзірачак; здаецца, у ім, гэтым зломе, мірыліся птушкі, мурашы, розныя казюлькі, шашалі і вусачы, што былі ці маглі стаць адно аднаму ворагамі, але валтузні іх не відаць было і не чуваць. Роўна, як па нітачцы, снавалі ўверх-уніз чорныя, бліскучыя, як пакрышкі вугалю, мурашы, скрыгаў усярэдзіне шашаль, а з кругленькай, бы ад цвіка, дзірачкі высоўвала залацістую галоўку асцярожная аса-журчалка. Каля злома раслі асінкі з чырвонымі, як брушніцы, бародаўкамі на лісці.

Нечакана на палянцы Грышка ўбачыў чалавека, які сядзеў на дыбках і нешта ў траве шукаў. Грышка прыхінуўся да сасны. Чалавек акурат павярнуўся бокам, і Грышка пазнаў Міротнікава — ён трымаў у руцэ шклянку, напалову — аднізу — чырвоную. «Суніцы збірае!..— здагадаўся Грышка. — Надумаўся ж...» Не зганяючы з твару ўсмешку, абагнуў Міротнікава і пайшоў сваёю дарогаю, выглядаючы бярэзіны, каб пазней, як пагрубее лісце, навязаць на зіму венікаў.

Калі ён вярнуўся, сонца, стухаючы, садзілася за ружавата-дымныя вольхі на Глубцы. Яно было круглае, бы яго нехта, акуратны, абтачыў з усіх бакоў ці сцяў у абруч, — спакойная, мяккая чырвань зусім не сляпіла вочы, разлівалася на лузе неназойлівай, вадзяніста-ружоваю светласцю. У паветры яшчэ вісела млявасць, але адчувалася — у зусім блізкім часе яна ападзе на зямлю расою, асвяжыць кусты і дрэвы, звялую на ўзлобках траву, скрозь якую свіціцца белы, што вапна, пясок. Каля Сажа ажывіліся надвечар гранкі, як называюць тут ластавак-берагавушак, — чуваць было іх змяшанае, густое цывіўканне.

Госці, аказваецца, вынеслі сталы вонкі і цяпер сядзелі ўкруг іх — вясёлыя і ўсё такія жвавыя, бы тыя матылькі, што напырхаліся ўдзень каля кветак, а ўвечары ім заманулася пагарэзнічаць. Згледзеўшы Грышку, госці замахалі яму рукамі, падзываючы да сябе, і ён нехаця падышоў, але сядаць не спяшаўся, хоць яму і выслабанілі месца за сталом — акурат каля хлопчыка, перад якім стаяў сподак з кавалкам смажанай рыбы.

— Штрафную дзеду! — крыкнуў ружовы, як макаў цвет, бліскучы ад поту пузан і падняў высока над галавою поўную чарку; не дакрануўшыся губ, выліў яе ў рот.

Грышку налілі ў шклянку, падалі ў рукі; ужо як стаў піць — каб адкаснуліся, не назалялі, — убачыў, што шклянка нячыстая, у чырвоных плямах і дробненькіх, як блошкі, жоўтых бубачках. Няўжо тая, у якую Міротнікаў збіраў суніцы? А якая ж — яшчэ сумняваецца... Хлопчык ягады паеў, а шклянку паставіў каля сябе, і ў яе без разбору бухнулі гарэлкі. Грышка не гідзіўся шклянкі, не такі ўжо ён, вясковы чалавек, чыстаплюй, але яго здзівіла такое супадзенне — што са шклянкі, у якую Міротнікаў браў суніцы, яму выпала піць — акурат знак нейкі, — ды яшчэ зачапіла за жывое гэта пузанова «дзеду». Няўжо і праўда ён такі стары? Канешне, столькі апошнім часам перажыў — не дзіва, што асунуўся, змарнеў і пасівеў, мабыць, яшчэ гусцей. Нераўня, канешне, гэтаму пузану, што толькі і дбае, як тлушч сагнаць. У плуг бы яго ды поле араць — дзе што і падзелася б. Такіх пузаноў, прымеціў Грышка, апошнім часам развялося вельмі шмат — пыхцяць у магазінах, на прыпынках і ў аўтобусах, у кабінетах і проста на дарогах, абліваюцца потам, знемагаюць ад смагі і сонца; а дарвуцца да піўнога ларка — пару куфляў заліваюць адным махам, не адрываючыся, толькі вушкі, як у кратоў маленькія, ходарам ходзяць.

На Грышку, здаецца, госці ўжо не зважалі, гаманілі між сабою, мужчыны прысільвалі жанчын піць, тыя прытворна аднекваліся, але чаркі не адстаўлялі і ўрэшце памалу выцэджвалі іх. Адзін з застольнікаў, мабыць, блізарукі ці ўжо добра падпіў, узяў са стала бутэльку і, думаючы, што яна пустая, шубнуў яе цераз галаву за спіну. Бутэлька аказалася, як нехта агледзеў, непачатаю, нават неадкаркаванаю, і ўсе дружна ахнулі, выдыхнуўшы з грудзей: «Во-о-ой-й!..» Няўдаліца-застольнік, сцяміўшы нарэшце, што да чаго, вінавата заўхмыляўся і ляпнуў па плячы Міротнікава, які падвярнуўся пад руку, тузануў:

— А, таварыш дарагі?..

Міротнікаў матлянуўся ў цемень; сагнуўшыся, стаў выглядаць на зямлі бутэльку. Застолле заціхла, як вымерла. Міротнікаў між тым прыступіўся на калені, поўзаў, пляскаючы далонямі па траве, — бутэлька, мабыць, слізганула некуды пад куст.

— Во, цэлая!.. — з дужаю радасцю нарэшце ўсклікнуў Міротнікаў і падняў над галавою бутэльку — мокрую ад расы, у пяску. Ён падышоў, аддаў бутэльку і стаяў, перамінаючыся з нагі на нагу, як дзіця, хоць было пагладзь яго па галоўцы ці дай цукерку.

Грышка ўсёй гэтай сцэны не бачыў, бо трошкі раней, улучыўшы момант, як вылазіў з-за стала хлопчык, яго сусед, таксама ўстаў, украдкаю паклаўшы ля сподка кусанік хлеба. Хлопчык, мусіць, ужо добра прыгледзеўся да Грышкі і, не знайшоўшы ў ім нічога небяспечнага для сябе, цяпер, здаецца, гатовы быў завязаць з ім дружбу. Грышка спытаў у хлопчыка, як яго завуць, і той назваўся Русланчыкам.

Русланчык хутка асвойтаўся; папрасіў Грышку пакатаць яго на машыне, бо, па-першае, сам не можа, а па-другое, у цемнаце страшна. Грышка спярша разгубіўся: ці не палічаць яго за дзівака, калі ён, стары пень, будзе цягаць за вяровачку дзіцячую машыну. Але падумаў-падумаў і не ўбачыў нічога брыдкага ў тым, што павозіць малога; больш таго — ён адчуў, як усяродку азвалася туга, што раней прыцішана, ды чуйна драмала, а цяпер заявіла ўсёй дужасцю, — ён сам ужо, калі б было ладна-складна з дзецьмі, мог мець унукаў, забаўляцца з імі, няньчыць — Ленка неяк пісала, што — цяжарная, і ў іх з Лісаветкаю скрозь перажыванні прабівалася тады-сяды свежая радасць, пакуль не прыйшло другое пісьмо — «памылілася, усё ў парадку». Хто ведае, як яно там, — можа, проста вызвалілася? І ў Грышкі раптам паднялася з грудзей такая шалёная злосць, што ён з сілаю тузануў машыну, аж хіснуўся ў ёй Русланчык, але сумеўся, бо хлопчык быў тут ні пры чым, ва ўсім вінаваты толькі ён сам, адзін ён, і болей ніхто, можа, яшчэ — Лісаветка. Але Грышка быў не з тых людзей, што ў грахах умеюць вінаваціць увесь свет, толькі не сябе, і замест таго, каб пачаць шукаць заганы з сябе, упарта, зацінліва, як той дурны вол, шукаюць іх ва ўсіх астатніх, таму ён гатовы быў узяць на сябе і нават жончыну віну: «Баба, што з яе возьмеш?» Проста вось так, па сваёй волі ўзяць, каб несці яе цяжар на сваіх плячах.

Двор быў прасторны, і Грышка меў дзе развярнуцца — спярша павёз Русланчыка паўз плот, далей ад людскіх вачэй, у цемнату, але яго і там заўважылі, запляскалі ў ладкі і закрычалі «брава», і тады ён — ужо, як кажуць, усё роўна — падагнаў сябе на трух. Хуткая язда Русланчыку спадабалася, ён загікаў на Грышку, як на каня, замахаў вырванай на хаду травінаю; соўгаў ножкамі так, што толькі белыя каленькі, бы зайцавы вушы, мільгалі абапал руля.

Грышка, разахвоціўшыся, абдаў яшчэ адзін круг вакол сталоў — намарач нейкая найшла на яго, ці што, можа, галоднаму, гарэлка ўдарыла ў галаву, але ён так стараўся, аж кроплі поту пасыпаліся з сівых скронь, узяла задышка, ды Русланчык гэтага не мог бачыць — азарт засціў перад ім свет, — і ён паганяў і паганяў травінаю Грышку, з твару якога не сыходзіла нейкая невыразная, як дзікунская, усмешка... Грышка і не прымеціў, як з-за стала выбавілася жанчына і цяпер ішла да яго.

— Дзякуй вам вялікае!.. — сказала яна харошым, расчуленым голасам, падышоўшы, і працягнула Грышку руку. Ён тузануўся, думаючы, што жанчына хоча яму проста паціснуць у знак аддзякі руку, але яна трымала паперку — дзесяць рублёў; вочы ў яе былі спакойныя, ветлівыя і без меры ўдзячныя. — Вазьміце, вазьміце, калі ласка...

Грышка стаяў, як апараны кіпетнем, моргаў вачыма, не цямячы, што і за што. І за нейкае імгненне не знайшоўшы, што адказаць, паволі адвярнуўся, выпускаючы з рук вяровачку ад машыны. Але жанчына заступіла яму наперад, і з яе рукі цьмяна адсвечвала дзесятка — ужо блізка ў Грышкі перад вачыма.

— За што?.. — спытаў ён сухавата, баючыся быць грубым і чуючы, як у скронях нездарова пульсуе кроў. Жанчына маўчала, з вачыма, поўнымі здзіўлення, і цярпліва чакала, пакуль у чалавека перад ёю мінецца, як ёй здавалася ўсур’ёз, дзіцячы капрыз. — Не зневажайце мяне, жэншчына, — сказаў ён дрыготкім ад узрушанасці голасам, але толькі позірк, якім асмеліўся нарэшце глянуць жанчыне ў вочы, сказаў ёй, чаму ён, Грышка, упарціцца.

А застолле тым часам гуло, смяялася, во і песню зацягнулі — пад гармонь, на якой, мусіць, іграў Міротнікаў — няўмела і бязладна.

Пусть бегут неуклюже

Пешеходы по лужам,

А вода по асфальту реко-о-ой!..

И неясно прохожим

В этот день непогожий,

Почему я веселый тако-о-ой...

Госці весяліліся і не ведалі, як не ведаў і Грышка Пруцікаў, маленькі чалавечак на зямлі, што ў 19 гадзін 56 мінут па маскоўскім часе ў Савецкім Саюзе з аэрадрома Байканур стартаваў новы касмічны карабель з міжнародным экіпажам на борце — пра гэта аб’явілі ў самым пачатку праграмы «Час», і сэрцы мільёнаў людзей, якія гэтаю парою сядзелі каля тэлевізараў, перапаўняў бязмежны гонар за нашу краіну, яе росквіт і моц. Ім бы, гасцям, зараз гэту навіну ў вушы — якія б тосты гучалі, колькі слоў, узнёслых і высокіх, было б сказана ў шчырым запале, як бы радасць іх набыла касмічныя памеры. Але ў доме рыбака гэтым вечарам тэлевізар, у мітусні не выключаны, высвечваў адно процілеглую сцяну, запаўняючы пакой мёртвым, халодным блакітам. Што ж, так накавана ім было сёння — апошнімі даведацца пра падзею сусветнага значэння; няхай не крыўдуюць добрыя людзі, бо ў жыцці яно ўсягды так: нешта знаходзіш, а нешта — губляеш.

Угаманіліся госці позна, бо святло на іх і на сталы падала ад лямпачкі, што была ўкручана пад стрэшкаю ганка. Усталі няспешна і пайшлі, нічога не прыбраўшы. Грышку ані слова не сказалі, але куды ўжо яму дахаты перціся. Позна. Перакантуецца ночку як-небудзь тут, а ўранні, тады, як госці паедуць, упарадчыць трохі што ды прымкне дом.

Грышка патупаў-пахадзіў па двары, скружыў вакол лазні. Недзе на далёкім, мусіць, дабранскім полі манатонна тарахцеў трактар, можа, і Марчанкоў — хто ведае; а што — пралупіўся ўжо і сеў за руль: у вясковай шафярні так водзіцца. Брахалі сабакі, але нязлосна, пэўна, услед некаму свайму, вясковаму. Груба чамусьці было на душы, хацелася спакою, пабыць аднаму, калі, можа, лягчэй не становіцца, затое ніхто не злякае думкі, не замінае ўздыхаць. І ён павярнуў да Сажа, але не прама ад дома, святло з вокнаў якога нязвыкла-вычварна выскубвала з цемры камлі і нізкія галіны дрэў, а збочыў, мяркуючы спусціцца з гары там, дзе ганяюць кароў. Ён ішоў, ніца апусціўшы галаву, і таму аж здрыгануўся, калі ў вочы неяк мякка, бы пер’ем, аддало светласцю,— колькі імгненняў ён стаяў атарапела, не цямячы, што і адкуль. Адно потым здаўмеўся, што свеціцца гнілы пень і пацяруха вакол яго — мабыць, надзяўбаная жаўною; з цёмнага марыва ночы глядзелі на яго трапяткія, матавыя агеньчыкі — вочы трутавіка, якому дождж выклапатаў вось такую латву, разбудзіў да жыцця. Грышка падняў гнілушку, патрымаў на далоні гэты халодны блакітны вугалёк і кінуў у траву, бо ён пачынаў ужо стухаць.

Каля Сажа цемра была не такая густая, як у лесе, і Грышка зразу напароўся на вялікую, бы мядзведзь, дубовую калоду-туніну, што некалі ляжала ў вадзе і, помніць Грышка, была дзіўна аранжавая на колер, а цяпер, ужо гады са тры, як памялеў Сож, апынулася на беразе. Ён сеў на яе, закурыў; глядзеў на зоркі, што адлюстроўваліся ў Сажы; ад шчарбатага месіка наўскасы праз усю раку слалася жоўтая дарожка, дрыжала ад лёгкага зыбу вады, як расплаўлены алюміній, з якога зразу пасля вайны вылівалі лыжкі ды міскі — недзе ў кладоўцы Грышка яшчэ зберагае гэты пасудак як памяць пра тую цяжкую пару, як сведку людской трываласці. На тым беразе, дзе ў шэрым тумане драмалі, нахалоджаныя расою, кусты лазняку, над якімі зданьліва цямнеліся шапкі дубоў, яра, не заціхаючы ні на мінуту, трэнкаў драч, а можа, іх было там некалькі і яны азываліся напераменку.

Заканапачаныя гэтым драчыным пярэгаласам, Грышкавы вушы не зразу ўлавілі за спінаю шорганне крокаў — нехта ішоў смела, не крадучыся, і Грышка не павярнуўся нават.

— Не спіцца, Мацвеевіч? — Падышоў Міротнікаў — у пінжаку наапашкі, з расхінутым каўняром белай кашулі.— Я таксама не ўлежаў, хоць і на верандзе... Такую віскатню-піскатню госці ўстроілі, як мышы тыя. Акурат ім па дваццаць гадоў...

Міротнікаў сеў побач з Грышкам — локаць у локаць. Грышка зацята смактаў папяросу, раз ад разу асвятляючы твар калінаваю чырванню, і тады былі відаць яго вочы, што глядзелі ўперад з упартаю нерухомасцю, тонкі нервовы нос. Кінуў недакурак ад сябе на ваду, і ён неяк ядавіта пшыкнуў у царстве гарлачыкаў. Грышка ўздыхнуў, а можа, проста выпусціў астаткі дыму. Міротнікаў паварушыўся, пагмыкаў, ачышчаючы горла і паказваючы, што гатовы на размову.

— Ты не крыўдуеш на мяне, Мацвеевіч? — зняцяйкі спытаў, прама гледзячы на ваду, голасам, новым для Грышкі, бо не было ў ім звыклай начальніцкай закамянеласці, як і не было гальштука на шыі, што Грышка таксама бачыў упершыню.

— А што крыўдаваць? — Грышка выпрастаў нагу, і яна, бы макароніна, хруснула ў калене, — ён сказаў гэта з такою апушчанасцю ў голасе, акурат здаўна было ясна: крыўдуй не крыўдуй — дзела не паправіш; а яшчэ таілася на душы ў Грышкі думка — што не тых ён гадоў, калі можна капрызамі сваімі некаму сагразіць, напрасіцца на спагаду.

— Ёсць за што... — сказаў Міротнікаў і ўздыхнуў. Грышку, бадай, здзівіла, што старшыня райсаюза быдта прыйшоў да яго з пакаяннем. — Я вось падумаў: каму ўсё гэта трэба — нашы прэтэнзіі, дамаганні... Урэшце, мы ўсе людзі, і ўсіх нас чакае адзін канец, як кажуць, адна магіла прыгорне... — Міротнікаў, няйнакш, задумаў нейкую малітоўную споведзь. — А ў жыцці — мы? Ого-го, трымаем марку, гонар, баімся ўраўняць сябе з іншымі. Куды там! Карона з галавы ўпадзе. Лухта ўсё гэта несусветная!.. Я сёння на гасцей, начальства свае паглядзеў, і горка мне стала. Тады я, Мацвеевіч, і падумаў... вось павер, цюкнула ў галаву — што, можа, і ад мяне каму-небудзь спакою няма, не соладка жывецца ад майго інтрыганства... ёсць такое слова. Думаў, займаю пасаду, дык цар і бог, аж не — бачу... — Міротнікаў нечакана асекся, бы спахапіўся, што перабраў меру, лішняе сказаў, — нязвыкла яму было сыходзіць з нябёс на грэшную зямлю і бачыць сябе простым чалавекам і такім жа смяротным, як усе людзі. Падточваў яго ўсё ж прывучаны да прыволля ў душы чарвячок самалюбства, і ажно страшна было: а раптам пасля гэтага прызнання можа рухнуць увесь свет, развеяўшы яго, Міротнікава, у пыл, які разнясе вецер і не застанецца ані следу. — Мы ўсе, скажу табе, Мацвеевіч, з аднога цеста і звязаны адзін з адным, як і куды б ні пнуліся — у старшыні, у дырэктары...

Грышку такі напышлівы, складны говар Міротнікава, здаецца, пачаў надакучваць ды «нярвіраваць», і не толькі таму, што нічагуткі амаль не цяміў у ім, а яшчэ і таму, што не любіў ён, калі пачыналі хныкаць перад ім людзі, у якіх усё ў руках і нават дадзена права камандаваць іншымі, — ён, Грышка, станавіўся тады няскрутлівым, няўломным, як той вунь дуб на далёкім беразе. Было такое ўжо з ім аднаго разу, яшчэ па маладосці, як з шахтаў вярнуўся, — калі заеўся ён са старшынёю калгаса Родчанкам. Яны, старшыні, мяняліся ў тыя гады часцей, чымся ў цыгана коні, — Грышку спадабаліся пачутыя ад жонкі словы. Гэтага, Родчанку, малінаўцы зразу ахрысцілі Мяллянькам — за драбнату і маленькі рост. Такім некалі быў іх аднавясковец Мяллян, чыё імя стала хадзячаю назваю — у кожнай вёсцы на Беларусі ёсць такія імёны, якія служаць трапным знакам чалавеку або яго паводзінам і якія перадаюцца з пакалення ў пакаленне.

...Да прыбіральшчыцы Чубатчыхі Алёны, кабеты з чырвоным, трохі калмыкаватым, а таму і нязвыклым тварам, у Родчанкі прыдзірак ніколі да сённяга не было. Яна да пылінкі вылізвала падлогу, акуратна палівала вазоны з кветкамі, і яны буялі пышнай крамянай зелянінаю, не тое, што нейкая там бульба ці кукуруза ў полі, куды не дапрасіцца ў неба дажджу; стол у яе ўсягды люстрана зіхацеў, акурат і шыбкі вокан, якія яна мокрай анучаю, а ўслед папераю працірала штораніцы. Любата, адно задавальненне прайсціся па такім кабінеце — чыстаю дарожкаю, пасланаю ад дзвярэй да стала, а то і проста па масніцах, чуючы яблычна-хрусткі рып новых туфляў.

Калі шчыра, дык, можа, і не Чубатчыха вінавата, што з самага рання ў Родчанкі збаламуціўся настрой, можа, проста яму трэба было на некім вымесціць злосць, і ўжо нейкая заведзеная спружынка даўно раскручвалася ў ім, аж пакуль зусім не сышла, і тады... І тады яму здалося, што дарожка паслана няроўна і не стыкаецца краем з парогам. Ён выглянуў на вуліцу, каб знайсці там і адчытаць Чубатчыху, але той нідзе не было — дзіва што, будзе сядзець яна, калі плойма дзяцей у хаце зяўлае.

Ну, клопат, урэшце, Родчанка — чалавек мяккі і памяркоўны да тых, хто не лезе яму ў вочы. Вось іменна — не лезе! Ён сеў за стол, дастаў з шуфлядкі паперы — астатнія зводкі па ўраджайнасці. Кепскія, канешне, справы, таварыш старшыня! Жыта шэсць цэнтнераў з гектара ледзь-ледзь набягае... Як ставілі за старшыню (ён тады ў насеннай інспекцыі рабіў), гаварылі ў райкоме партыі — слабы калгас, ставіць на ногі трэба. Што праўда, то праўда: куды ні кінься — на поле, ферму, — галава кругам. А што рабіць? Іншыя давялі, як кажуць, да ручкі, а яму цяпер падымай? Да яго не знайшлося гаспадара, выходзіць; і ён жа не дамадзей які-небудзь, таксама перадавы чалавек...

У адчаі, які, можа, мала знешне праяўляўся, бо калі б ён быў нават і вельмі вялікі, то ўсё адно на такім драбку, як Родчанка, не надта б яго ўбачыў, дык вось, у адчаі Родчанка і не пачуў, як у кабінет зайшоў чалавек. Гэта быў Грышка Пруцікаў, трактарыст. Стаяў каля парога ў рабочым камбінезоне, але з яшчэ чыстымі рукамі і тварам — мабыць, едучы ў поле, прыпыніў трактар і забег. Можа, адпрасіцца куды хоча ці даведку якую, ды мала што — Родчанку іншы раз так абрыдзеюць такія вось, ён лічыў, дробязныя тузанні, што кідае ўсё, залучае каго-небудзь з прыбліжаных — і ў кусты, а там ужо, сам бог сведка, без гарэліцы і прыволле не прыволле.

Родчанка маўчаў, маўчаў і Грышка, думаючы, што старшыня надта заняты, і чакаючы, калі той абзавецца.

— Гавары, што ў цябе? — сказаў нарэшце Родчанка, не адрываючы вачэй ад папер, што шалясцелі ад ветру, які дзьмуў з адчыненай фортачкі.

— Вы ўжо даруйце, што позна прыстукаўся, але во што...

Родчанка ўскінуў галаву і насцярожыўся сваімі жаўтаватымі быстрымі вачыма — за час яго старшынёўства гаворку з ім вось так, каб зразу каяцца, здаецца, яшчэ ніхто з людзей не пачынаў. Што ж такое? Няўжо мужык так крэпенька правініўся? Але падазрэнне гэта пачало развейвацца, а яго месца заступаць трывога, калі Пруцікаў стаў расказваць... Быдта ноччу, пераніцоўваючы ў Панітоўшчыне ржышча, ён бачыў, як да сціртаў пад’ехалі бартавыя (ды яшчэ са стойкамі!) машыны, навалілі пад неба саломы і цяжка, акурат паросныя свінні, пакалываліся на шашу, і толькі тады во цюкнула яму, Пруцікаву, у голаў, што не ў калгаснае гумно яны патарабанілі саломку, а некуды, ліха іх, набок, і па тым, з якою смеласцю гэтыя начныя людзі ўвіхаліся, відаць — за спінаю ў іх, няйнакш, нейкая важная шышка.

Во чорт! Гэта ён, Родчанка, дазволіў дырэктару райбыткамбіната ўзяць пару машын травяністае саломы, а той, са свайго боку, пакляўся хутка зрабіць рамы і дзверы на асабняк. Яго выкрутлівы розум тут жа пачаў шукаць выйсце, хаця, канешне, нічога яшчэ не пагражала. Ну, падумаеш, нейкі трактарыст злодзеяў асачыў. А можа, гэта зусім і не злодзеі — хто дакажа? Міліцыя, як відаць, не спыніла. Дый не за мяжу яе, салому, павезлі, а нашым людзям. Але тым не менш гэта быў сігнал — што трэба болей асцярожнасці яму, а то і ўліпнуць можна, як тая муха (ён глянуў спадылба на рудую ліпучку, што вісела пад столлю). Ды, на яго бяду, гэтым візітам не скончылася, хаця, здавалася, Родчанка і павёў сваю крутню-мутню з аглядкаю, на цвярозую галаву.

Гэты раз той жа Пруцікаў запаймаў яго на трактарным стане. «Ну і ўедзіна!..» — Родчанка хацеў адмахнуцца, але Пруцікаў не адставаў. Дзікаю сілаю волі ён прымусіў сябе супыніцца і слухаць, калупаючы наском туфля прапахлы мазутам гарачы, як прысак, пясок.

— Пайшоў ета я ў грыбы, у калгасны лес, — стаў, заікаючыся, гаварыць Пруцікаў, паглядваючы на старшыню,— і на незнаёмых мужчын напаў... Валяць сосны, ды самыя тоўстыя, самыя гонкія, — падаюць, аж звіняць, што косы. Вот... Я пробаваў пытацца, адкуль ды што, але бачу, невясёлы народ етыя лесарубы, не рады яны мне... І словы неяк дзіўна картавяць, не па-нашаму гавораць, значыцца, таго і глядзі, каторы тапаром замахнецца....

Тут Родчанка не сцярпеў ужо, ускіпеў — пры ўсіх:

— Што за кантралёр такі знайшоўся, га? Кажу табе, Пруцікаў: не сунь носа не ў сваё проса! Адцяпаюць!..

Як знаць было, Пруцікаў яго пагрозы не надта спалохаўся — саступаць не думаў. І, мабыць, не столькі з-за свае маладое ўпартасці, колькі з-за ўпэўненасці, нейкай дурной, казлінай упэўненасці, што правільна, упраўна робіць. Яму што — мірна жыць не хочацца? Дзівак, чэснае слова! Дзярэцца, як тая жаба на карчы, шахцёрышка задрыпаны.

Родчанка кіпеў недарма. Ціхачом ён будаваў у горадзе асабняк. Гледзячы, як кажуць, далей носа, ён разумеў, што не векаваць яму ў старшынях. Але, думаў ён, асланіўшы сябе з усіх бакоў хаўруснікамі-сябрамі, будзе потым адчуваць сябе ў трывалай крэпасці іх ласкі і адплаты. Тут, трэба сказаць, Родчанку здрадзіла самаўпэўненасць, бо так званыя сябры калі і кляліся яму ўсё жыццё спрыяць, то адно таму, што ён асядлаў крэсла старшыні, у мяккай раскошы якога было ўтульна і ім, а не таму, што знаходзілі з Родчанкам нейкае душэўнае паразуменне, — словам, яны былі шчырымі дзецьмі таго круга людзей, якіх збірае да кучы выгада.

Пруцікаў, канешне, пра ўсё гэта не думаў і таму, можа, нават неўпрыцям сабе, стаў Родчанку перак дарогі, ён гэта зразу адчуў. А калі старшыня зразумеў, што Пруцікаву проста так язык не прышчэміш, наважыўся на крайнасць — выкурыць яго з калгаса, балазе ён уладыка, у ягоных руках тэхніка, зямля, грошы і... вера ва ўласную непагрэшнасць — можа, і ёсць чым прыціснуць.

Грышка Пруцікаў, канешне, павек-вякоў не паддаўся б Родчанку, дудкі б яго чым узяў: галоўнае — рукі, а іх языком не звяжаш — кароткі, калі б Родчанка не зачапіў за душу, — на кожным сходзе пачаў бэсціць Грышку, маўляў, гультаяваты, пасля яго агрэхаў шмат на полі, карацей — зрабіў з Грышкі Пруцікава зусім нягоднага трактарыста, нікудышніка. Грышка, яснае дзела, не анёл з крыллікамі, можа, дзе і схібіў — жывы ж чалавек, як кажуць, — але каб такое слухаць... Людзі, вядома, бачылі, што перагінае палку старшыня, але каму хочацца лезці на ражон з начальнікам — ніхто не заступіўся, праўда, можа, хто-кольвек паспачуваў у душы, аднак усё-ткі былі і такія, каго суталка Грышкі са старшынёю радавала, — іх, гэтых людзей, іначай, чымся няўдачнікамі ў жыцці, не назавеш, і, зрэшты, няўдзячная іх доля — сплываць з зямлі чорнаю смалою зайздрасці.

Грышку баданула іменна вось гэтае — нягодны трактарыст, — і ён, як гэта амаль усягды бывае з чыстымі перад сабою людзьмі, якіх у нечым недаацанілі, несправядліва зганілі, адчаяўся на смелы ход — кінуў калгас і папрасіўся ў «Сельгастэхніку» — спярша раманцёрам, потым сеў на бульдозер; зімою расчышчаў заносы на шашы і дарогах, вясною і ўлетку, падчапіўшы коўш, грузіў на машыны і трактары торф... Няўрымста распякае чалавека, пэўна, тады, калі ён не згодны з думкаю іншых і не задаволены тым, што зрабілі да яго, — гэта, канешне, больш усякіх артыстаў ды пісьменнікаў кранае, але і Грышка адчуваў нешта падобнае: незразумелая сіла ўлілася ў яго — не вылазіў з кабіны мала не суткамі, адно, што шкодзіла яму, дык гэта дарога — няпроста было дабірацца з лясной Малінаўкі (пазней, у 70-х гадах, такія вёскі назавуць неперспектыўнымі) у раён: зрэдку, калі дазваляў механік, гробся дахаты на сваёй «чарапасе»-бульдозеры, а часцей — лавіў спадарожную, бо мінскі аўтобус, які ішоў з Крычава акурат па часе, на малінаўскай паваротцы супыняўся адно тады, калі нехта з яго вылазіў, і то не ўсягды браў — як вадзіцель: добры чалавек — падвозіў, які-небудзь хамула перад самым носам бразгаў дзвярыма.

...Тая зіма абрынула на зямлю шмат снегу, нават старажылы не помнілі, калі яшчэ такое было; сумёты ляжалі нароўні з стрэхамі, пахавалі пад сабою нізкія прыбудоўкі, парканы, і толькі самы высокі частакол тырчаў там-сям вяршковымі дзюбачкамі, здалёк падобнымі на ланцужок слядоў. Яна, тая зіма, і прынесла бяду. Магілёўская зямля — пясочак ды лясочак, яе не ўпоіш: вада прасочваецца, як праз сіта, а на Палессі, дзе дрыгва ды багны, вада паднялася і пайшла... Зносіла стагі сена, якія не паспелі за зіму звезці, размывала капцы бульбы на палях, крышыла лёгка, бы цацачныя, масты і слупы, затапляла паграбы і сіласныя ямы... Гінула скаціна, звяры ў лугах і балотах; людзі ратаваліся на стрэхах дамоў, у лодках і доўбленках пераплывалі вуліцу, а той-сёй умудраўся і кабанчыка ці авечку ў лодку зацягнуць — тады віскатні, тарараму было на ўсё ваколле.

Раней, калі кожны жыў сам сабе, такога зладу ў людзей, мабыць, не было, але цяпер на падсоб палешукам падняліся ўсе: трактары, машыны, катэры, маторкі з усіх канцоў, як мурашы да свайго стажка, узялі кірунак на Палессе. І Грышкаў бульдозер — таксама: парторг, вясёлы хлопец, Грышку не ўгаворваў, адно намякнуў і здзівіўся, як у стомленага чалавека ў замасленым камбінезоне загарэліся вочы, а сам ён напяўся, акурат для скачка. Двое сутак Грышка тарахцеў на сваёй «чарапасе» ў Столінскі раён, аж пад Давыд-Гарадок, дзе вар’явала-шалела Гарынь, — перакусваў на хаду, разгарнуўшы побач на сядзенні газету з хлебам і салам; курыў рэдка, але цыгаркі згортваў па таўкачу.

Такое Грышку адкрылася ўпершыню — мора ён не бачыў, і яму неверагодна дзікай падалася прастора вады. Як сцягнуць вокам — вада, вада... І на ёй, аж да небакраю, — чорныя астраўкі будынін, хмызняку і дрэў, паўзверх якіх з моташным крыкам насіліся-куляліся птушкі — дробныя і вялікія, белыя і чорныя... Туды-сюды шнуравалі катэры; раўлі, шукаючы пад вадою дарогу, трактары; звінелі, як струны, тросы, лопаліся — лёгка, без трэску, бы перапаленыя ніткі.

Усякага, канешне, люду сабралася — адчайнага і менш адчайнага, але, як зазвычай бывае ў суматоху, той-сёй разгубіўся, калі мужчына ў штармоўцы, з-пад якой віднеліся белая сарочка і гальштук, у гумавых ботах з даўгімі падкасанымі халявамі, прыплыўшы на маторцы, сказаў, што трэба адвесці (націснуў: «неотложно») ваду, інакш праз пару мінут яна затопіць ферму, і ў канцы дадаў: «Дело, дорогие товарищи, как видите, рискованное». Грышка адчуў, як душу зварухнуў забыты ад вайны халадок, калі даводзілася не раз чуць нешта падобнае, і яму чамусьці стала сорамна — можа, таму, што на нейкае імгненне засумняваўся, вызвацца яму першым ці пачакаць, пакуль гэта зробяць іншыя.

Ферма стаяла за вёскаю ў спадзіне, яе з аднаго боку затуляў невысокі сасоннік, а з процілеглага — высокі, круты ўзлобак, да якога прытыкалася гравійка; вада, падымаючыся, пагражала хлынуць праз гэтую гравійку — да фермы; можна скіраваць ваду за ўзлобак, тады яна знойдзе сабе волю на лугавіне; але для гэтага трэба прарэзаць ва ўзлобку гарлавіну — яе прарэзаць можна было адно падабраўшыся з тыльнага боку ўзлобка, і рызыка ў тым, што вада, знайшоўшы ход, усім сваім напорам ударыць у бульдозер — калі не разлічыш і не паспееш адкаціцца назад у тое імгненне, як будзе яшчэ заставацца маленечкі перашыек некранутае зямлі між гарлавінаю і вадою.

Грышка ацаніў і прадумаў усё гэта вельмі хутка; страявым крокам падышоў да чалавека ў штармоўцы, які па-ранейшаму не вылазіў з маторкі, стаяў і ківаўся ў такт хвалям, што біліся ў борт.

— У тебя, товарищ, бульдозер? — спытаў чалавек.

— Так точна! — адказаў Грышка па-салдацку, зусім не жартуючы, бо адчуваў, што рухі пачынае скоўваць тая сабранасць, з якою адыходзіў некалі на баявое заданне.

— Попытайтесь, — дазволіў чалавек. Відаць, гэта быў нейкі начальнік, якому даручылі быць камандзірам у барацьбе з паводкаю, — на гэта паказвалі ягоны сур’ёзны, строгі голас і ўменне распараджацца; адзенне таксама, канешне.

Грышка сеў за рычагі, крута развярнуў бульдозер, згарнуўшы гусеніцамі ў кучу гразь, — паехаў: ручнічком дарога! Усе бачылі, як ён збочыў з гравійкі на ўзлобак, паддаў газу, пусціўшы ўверх чорны дым, у які на нейкае імгненне трапіла варона, што павольна пралятала міма; праз нейкую паўсотню метраў бульдозер нырнуў за ўзлобак, акурат кульнуўся ў прорву; пачуўся натужны роў матора — мабыць, нож уклініўся ў зямлю і цяпер раздзіраў яе, рассоўваў на бакі. Кабіна над узлобкам яшчэ не вытыркалася, і таму ніхто не мог бачыць, што твар у Грышкі быў спакойны і засяроджаны; ад таго, што напружваў рукі і пільна, да болю ў вачах углядаўся, на шчоках хадзілі жаўлакі, а лоб пакрыўся дробным выпатам. Грышка ў гэты час ні аб чым не думаў, сцяўшыся, глядзеў на ўзлобак, за якім злою сілаю прытаілася вада. Вада... Якая яна ўсягды ласкавая, жаданая, надта пасля дарожнай пылюкі, а цяпер вось — небяспечная, падбірайся да яе, як да ворага. Грышка аж здрыгануўся ад думкі, што зняцяйкі іголкаю кальнула пад рэбры: «А што — калі?..» Не за сябе спалохаўся, дома ў яго засталіся сын і дачка — адзін пад адзін, зусім малыя, і бязбацькавічамі ім расці будзе вельмі ж не соладка. Грышка раптам уявіў іх яшчэ слабенькіх, бяспомачных, як толькі нарадзіліся, — зморшчаныя, смуглыя, з няцямлівымі, пад пухлымі вочкамі; адно тыдні праз два тварыкі пасвятлелі, гэтак жа, як і галоўкі, ды ўсё роўна было знаць, што валасы будуць кучаравіцца, а вочкі, спярша ў абаіх сінія, у Лены неўзабаве пацямнелі, а ў Мішуткі, здаецца, і застануцца сінімі, акурат у яго, Грышкі...

Грышка разумеў, што расчульвацца зараз зусім-зусім не варта — гэта пашкодзіць яму, адбярэ пільнасць, без якой наўрад ці зможа асцярожна зрэзаць узлобак, — і ён стараўся, як мог, адганяў ад сябе гэту здрадлівую думку... І тут нечакана ўбачыў белую чайку, яна зусім блізка праляцела каля бульдозера; схіліўшы чорную галаву, глядзела ўніз — здалося, проста ў кабіну, — акурат пыталася: «Чалавеча, над чым гаруеш — такое вакол прыволле?» Грышка не ўсачыў, як думка выскачыла з яго галавы, і болей не варочалася, быццам чайка, падчапіўшы яе крылом, як павучыну, знесла наўсягды.

Грышка перахітрыў ваду — тады, як засталося, можа, адзін раз штурхануць бульдозерам, ён выехаў з прарытае ім гарлавіны, зноў узгробся на ўзлобак і скрышыў нажом перашыек зямлі. Вада рэзка ўдарыла ў праход — і белы ад пены язык, крута расплываючыся, папоўз на лугавіну...

Тым часам, як Грышка змагаўся з вадою, на гравійку апусціўся верталёт; з яго вылезла некалькі чалавек у даўгіх брызентавых накідках, і цяпер яны кіраваліся да ўзлобка — настрэч бульдозеру. Грышка заглушыў матор і вылез з кабіны. Высокі чалавек (ён ішоў паперадзе усіх) з прыветлівым, дабрадушным тварам, усміхаючыся, падаў Грышку цёплую руку, поціск якой аказаўся па-мужчынску дужы і надзіва працяглы, нешта яшчэ сказаў, але Грышка, збянтэжыўшыся, не ведаючы, на каго глядзець і каго слухаць, не пачуў. І толькі потым аж увечары, ён дазнаўся ад сяброў-таварышаў, што яго віншаваў сам Пётр Міронавіч Машэраў. А крыху спагадзя пасля гэтых падзей-людзей Грышка прачытаў у газеце Указ: «...за мужнасць і адвагу, праяўленыя ў барацьбе са стыхіяй, узнагародзіць ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга ПРУЦІКАВА Рыгора Мацвеевіча...»

Тады, помніцца, як з’ездзіў у раён, дзе сакратар райкома партыі прышпіліў яму ордэн, Грышка з радасці кульнуў добрую чарку; радасны, узбуджаны, ён не мог справіцца з пыхаю, што раптам узыгралася ў ім з крутою сілаю, і заявіўся да Родчанкі проста ў кабінет. Родчанка аж адхіснуўся — столькі парыву было ў Грышкі, калі ён пляснуў на стол ордэн.

— Глядзі, сабака, які я нягодны трактарыст!!! — Ні слова больш не сказаўшы, забраў ордэн і павярнуўся спінаю да старшыні; ужо на вуліцы зноў прышпіліў яго на грудзі.

Дзён праз пару Родчанка прыязджаў да Грышкі сам, упрошваў вярнуцца ў калгас, суліў самы лепшы трактар — можа, ордэн прамыў яму вочы ці, хутчэй за ўсё, прыгнала старшыню тое, што ў калгасе не стала хапаць механізатараў; а можа, і зусім падумаў Родчанка, што нейкі Грышка Пруцікаў — пылінка для яго, каб ісці з ім на зацятасць, дрыжаць за свой гонар. Так ці іначай, але Грышка не прыняў старшынёвых упросаў — нават тады, калі ўжо абрыдла ездзіць кожны дзень у горад, ён перавёўся на смалакурню. «Раз я нягодны — нечага да мяне патыкацца!..»

І цяпер, седзячы з Міротнікавым на дубовай туніне плячо ў плячо і з болем прыгадваючы тое даўняе з Родчанкам, Грышка пакутліва думаў, што і праўда яно так: людзі не могуць поразь, рана ці позна стыкаюцца, якія б яны чужыя ні былі, дзе б яны ні рабілі, у якіх бы дамах ні жылі, бо ва ўсіх у іх пад ботамі зямля, як той асінавы злом для розных птушак, мурашоў ды казюлек... Толькі яму не падабалася, што ён як быццам калі не на пакору ды мір ішоў, то ўсё ж утаймоўваў, не распальваў у сабе злосць, ці што, на людзей, якія, бачыў, так яра пнуцца паставіць на сваім — несправядлівым ці нават брудным.

Злаваць — кроў псаваць; і ён проста пагарджаў імі — без крыку і лаянкі, убіваючы сабе ў галаву, што не трэба так, як яны, рабіць самому, іменна яму самому, акурат у ім здаўна жыла вера, што толькі так ён зможа адкалоць сябе ад гэтых людзей. Але — што яго і бадзёрыла — гэта аніяк не было ціхае прымазванне, гэта была ўсё ж барацьба, мабыць, не столькі ім зразуметая, колькі выкрасаная з душы нутраным чуццём, якому ён не мог загадаць, як і не мог кіраваць ім, іначай, думалася, чуццё гэта прытупіцца, сціхне, а то і зусім счэзне. Грышка — нешта яму падказвала, можа, тое загадкавае чуццё — проста бярог сябе, бярог, як ні дзіўна, раздзіраючы-кроячы сваю душу тою няшчаднасцю да сябе, суд якой чысцей за ўсе астатнія чалавечыя вымудры.

Грышка быў рады, што Міротнікаў не зашкодзіў яму пасядзець-паразважаць, успомніць, як і збіраўся, ідучы сюды, на бераг начнога Сажа, можа, нават у нечым памог, зачапіўшы ў душы тое хліпкае, што зныбела ледзь-ледзь і задрыжаць якое на поўную сілу мог прымусіць адно чужы дотык. Грышка гатовы быў падзякаваць Міротнікаву, што той пасядзеў з ім, бо ўсё-ткі, як ні кажы, вусцішна аднаму ў цемры глядзець, бы ў рай які, у залатое глыбокае скопішча зорак, ажно кружыць галаву і мроіцца — зараз нейкая чарадзейная сіла падніме цябе і пацягне ў глыбіню, адкуль ужо не будзе звароту назад, а апошняю, факт, мільгне думка: «Як шкада, шкада, хоць плач, разлучацца са светам, людзьмі, так мала зрабіўшы, але і паправіць нічога ўжо нельга...» Раптам у вадзе чырхнула роўная белая палоска, і Грышка з Міротнікавым пераглянуліся — гэта метэарыт, праляцеўшы па небе, адлюстраваўся ў Сажы... А можа, той прышэлец з космасу, пра што цяпер часта пішуць і гавораць? Ды ўсё адно добра, падумаў Грышка, што і Міротнікаў убачыў яе, гэту як адлінееную палоску, — знаць, і ён не проста сядзеў так, а глядзеў у глыбіню, якая, калі доўга на яе глядзіш, усягды наводзіць на сумныя думкі, у якіх часцей за ўсё і родзіцца святы чалавечы боль. Грышка нават не прымеціў, як стала лёгка яму ўсяму, быдта свежасць ад Сажа, ад матавай у расе зямлі, акрамя бадзёрасці, прыносіла ў душу святло і яснасць, каб хапіла яму іх не толькі на сённяшні вечар, а і на заўтра, і на паслязаўтра, і на астатнія дні.

...У аўторак машына прывезла Грышку цэлы кузаў бочак. Ён скінуў іх каля двара, а потым памалу перанёс да лазні. Людзі бачылі ўсю гэту мітусню і без лішняй абвесткі зразумелі, што Грышка Пруцікаў адкрывае сваю грыбаварню. Дый грыбны пах, што ўжо некалькі дзён зацята плыў з-за шашы, хваляваў-бударажыў вясковую душу, якая адвеку не была глухою да поклічаў лесу.

Грышка ўжо даўно закупіў воцату (цэлую скрыню), тры мяшкі солі і ўсякай духмянасці — лаўровага лісту, перцу, гваздзікі; кропу і пятрушкі, дзякуй богу, на градах хоць касою касі — Лісаветка як ні выполвала, каб не заглушалі буракі ды цыбулю, усё адно толку мала.

Вагу з лазні ён выцягнуў з шафёрам, які прывозіў бочкі. Вынес пад навес і скрыню-рашотку, што служыла для прамыўкі грыбоў, і катлы — каб не спатыкацца на іх. Надвечар таго ж дня моцна напаліў у лазні, ды так, што сам памыўся так-сяк, а Лісаветка збаялася духу. Дзіва што — нездарма нажарыў Грышка лазню, аж каменне ды бёрны трашчалі: ён завалок у яе з дзесятак бочак, ашпарыў кіпетнем і, паддаўшы духу столькі, што той кусаўся-пёк, бы чмель, шчытна зачыніў дзверы. Крыху счакаўшы, зноў палез у лазню, чухнуў у духоўку кружкі тры вады — і ходу. Не напёкшы гарачым духам бочкі, ён ніколі не залівае ў іх грыбы — і ад гэтага ці не ад гэтага, але ніводную бочку ў яго не ўзарвала, нават грыб не сапсаваўся.

Назаўтра з самага рання Грышка таптаўся-кружыў каля грыбаварні — у светлай кашулі, чыста выгалены, свежы і быдта памаладзелы; падмятаў, расчышчаў, падбіў глыбей у зямлю дзержакі для катлоў. І ў гэтай завішнасці не прамінаў тады-сяды азірацца на бакі, ці не ідзе хто, ці не нясе грыбы. Здаецца, паўдзённе хутка міне — сонца гарачае, смаліць у твар, хоць не вылазь з цяньку, адно дурніцы мухі як быдта не зважалі ні на што, бзыкалі, ліплі да сцен, цёрлі лапкамі галовы, як той кот перад гасцямі, — пільныя ад неспакою і нацятасці, Грышкавы вочы прымячалі нават такое, за што іншым разам яму было б сорамна.

Ён пачуў, як у двары ляпнулі весніцы, і сэрца ў яго апала. Нехта нёс грыбы. Ён, заюшаны каля вагі — раўняў яе, соваючы пад ножку камень,— не павярнуўся, але наструнена чакаў — хто паявіцца. Чакаў доўга, але нікога не было — можа, паштарка газеты прынесла, а можа, хто няспешна ішоў, ды засланялі лазня і яблыня пры ёй. Перш, бадай, Грышка пачуў дыханне — цяжкае, перахліпістае, — якое можа быць ці то ў чалавека моцна прастуджанага, ці ў старога. Ён устаў: па сцежцы да яго тупала, сагнуўшыся ў крук, старая Чубатчыха, несла за плячыма стаўбун грыбоў — жоўтая пачопка з вожак упілася ёй як не пад самым горлам. Грышка кінуўся напярэймы.

— Во спасібачка табе, дзетка!.. — з прыдыхам сказала Чубатчыха, калі Грышка зняў з яе плячэй стаўбун. — Чуць даперла... А шчэ нахадзілася, аж ногі рвуць, што сабакі... — Яна была босая; пот блішчаў у маршчынах на шыі і лбе, на скуластыя шчокі лягла густая, нездаровая чырвань. — І далёка ж не хадзіла. У сасонніку ля могілак казлоў нарэзала... Ці бярэш жа іх? — Яна глянула на Грышку не па-старэчы вострымі вачыма, з якіх, здавалася, тут жа, адно скажы — не, паліюцца слёзы — столькі духоў выпетрана і, выходзіць, дарма.

— Усе грыбы прымаю, цётка! — адказаў Грышка дужым голасам, каб не толькі падбадзёрыць старую Чубатчыху, але і паказаць ёй, што для яго, грыбавара, няма розніцы, якія грыбы, абы яны былі ядомыя.

— Ці-та шчэ ніхто не прынёс табе? — Чубатчыха дзівілася на чыстыя, выскабленыя нажом сталы, азіралася мітусліва па баках, можа, дзе ўбачыць грыбы.

— Ты, цётка, — першая ў мяне, во што, — сказаў Грышка, паставіўшы стаўбун на вагу; прысеў і стаў пільна ўглядацца ў грыбы. — Калі ты палупіць успела?

— Го, столькі мне ўнукаў ды ўнучак навезлі!.. Пасадзіла — ураз, як тэя мышы, абялілі. — Чубатчыха не зводзіла з Грышкі ўсё тых жа насцярожаных вачэй.

Ён узяў вялікі, як лапаць, казляк, разламаў яго, чамусьці панюхаў.

— І не глядзі дайжа, галубок, чыстыя, як малако з-пад кароўкі. Я па караньках глядзела... Яй-богу! Чарвівыя зразу выкідала. Вочы шчэ маю, пакуль...

— Ды я бачу, што чыстыя, але вадзяныя дужа... пасля дажджоў. — Грышка сціснуў у кулаку казляк, і з яго пабегла зеленаватая, як сыроватка, жыжка. Грышка, канешне, знаў, што грыб без вады — не грыб, ён, лічы, увесь з вады, толькі дзесятая долька мякаці; вось не дай грыбу дажджу — і не будзе яму з чаго нагульваць сваё цела, набіраць туку. Але знаў Грышка і другое — што ў дождж некаторыя грыбы так раскісаюць ад вады, што грузу ў іх на пуд, а наедку — худому вераб’ю клюнуць. — У цябе восем кілаграм, цётка. Паўпуда роўна. На ваду, яснае дзела, трохі скінуў. Во што...

— Глядзі ўжо сам, як знаеш, — не пярэчыла Чубатчыха, мабыць, радая, што Грышка такі нястрогі, пакладлівы да яе.

Грышка падняў з вагі стаўбун і вываліў грыбы на стол — яны рассыпаліся, але былі і зляжалыя, камякамі — Грышка разгарнуў іх рукою па ўсім стале, зняў некалькі парушынак, слімака.

— Добра, цётка, я во тута пазначу, — сказаў Грышка, вымаючы з кішэні складзены напалам вучнёўскі сшытак і сіні фламастэр, — колькі і чаго здала. А грошы пакуль мне не выдалі, дзе-та праз тыдзень будуць...

— Ажно нядзелю ждаць... — сумна, са шкадаваннем прамовіла Чубатчыха — падобна, што яна была настроена атрымаць грошы адразу ж. — А я ўнукам хацела гасцінца купіць. І хусткі ў краму красівыя прывезлі...— Яна ўжо не гаварыла, а як бы марыла сама сабе; завярнулася і пайшла, зажураная ўся, згорбленая, на худых нагах, аплеценых, як карэннем, сінімі жыламі. І Грышку было да болю шкада яе, гэту цягавітую, заядлівую да работы жанчыну — адну з тых, на якіх усё яшчэ ліпіць вёска і якія на старасці нават не даюць спачыну рукам ды нагам.

Да вечара Грышку прынеслі грыбы яшчэ некалькі чалавек — найбольш, канешне, дзеці, якім цяпер такая латва зарабіць капейчыну на цукеркі ці газіроўку, а то і на адзенне ды кніжкі скапіць можна — не ўсё ж лета гойсаць бесталку, калі карысць у лесе такая дармовая. Грышка, помніць, як сам малы быў, дык на цёмнай зары ўспорваўся — каб першаму забегчы ў лес; сам, можа, не прачынаўся, але бацька будзіў яго кожныя ранкі. Прыбяжыш у лес, увесь вымачаны ў расу,— нічога яшчэ не відаць — галіны ў вочы торкаюцца, а зямля як сажаю засыпана. Тады здымаеш чаравікі і босымі нагамі саўгень-саўгень па траве — глядзіш, і напорашся на барвік; бывае, што і скапыціш, а то зусім раздушыш — дзе там чуйны будзеш, калі галава як чыгун і вочы зліпаюцца, хоць запалкамі павекі распірай. Але колькі, помніцца, радасці было за ўсе гэтыя мукі, калі нёс дахаты (яшчэ сонца нізка, у халоднай расе палошчыцца) поўны кошык ядраных з начы барвікоў. Цяпер, канешне, і барвікоў такіх ды столькі няма. Як і бацькі з маці ўжо даўно няма — ранавата яны памерлі, лічы, адкачас: перш бацька, а праз тры дні і маці рукі злажыла, акурат не хацела заставацца на гэтым свеце без чалавека свайго. Так рупіла думаць, і так многія малінаўцы думалі, бо жылі Мацвей і Надзёжа Пруцікі, як кажуць, душа ў душу, ні лаянкі, ні крыку не ляцела з іх двара, і ля калодзежа Надзёжу ніколі не ўбачыш, калі Мацвей у хаце...

Нуда па мінулым, па маці з бацькам навалілася на Грышку, і ён, каб атрэсціся ад яе, стаў парадчыць грыбы: абабачкі і падасінавікі кідаў у адзін кацёл, лісічкі і валуі, такія ж жаўтавата-белыя, адно больш крохкія, — у другі, казлякі — у трэці... Падышла Лісаветка, у новай жоўтай блузцы з кароткімі пухнатымі рукаўчыкамі, з падмаляванымі вуснамі, і Грышка ўсё-ткі, нягледзячы, што жонка прыбралася, залучыў яе да грыбоў: хаця ноч яшчэ не скора — у яе цяпер між вечарам і раннем зусім кароценькі перашыек, — але клопату ў Грышкі дай божа.

Зразу Грышка надумаў варыць абабачкі і падасінавікі, бо першыя вельмі хутка шуплеюць, становяцца мяккімі, а другія — сінеюць так, што драпаюць вочы нават звараныя — акурат чарнілам аблітыя. Вада ў катле, павешаным над цяплом на дзвюх жалезных, наўмысна сплясканых у кузні рагазюлінах, пачынала закіпаць — кудлацілася пара, і яе тут жа злізваў вецер. Грышка паднёс бліжэй кацёл з наабіранымі грыбамі і, зачэрпнуўшы вялікім, з даўгой драўлянаю ручкаю чарпаком кіпетню, лінуў на грыбы. Раз, тады — другі. Мінут пяць пачакаў, сцадзіў і прамыў халоднаю вадою; потым заліў свежай і разам з Лісаветкаю (раз падтрапілася ўжо — раней дык Мішу прасіў) павесіў кацёл над цяплом.

— Ты во што — абірай лісічкі і валуі ды глядзі тута, каб не пацякло цераз край, — загадаў ён жонцы, стукаючы далонь аб далонь, — а я па ваду яшчэ разы два з’езджу.

Хоць і недалёка калодзеж, праз двор, Грышка возіць ваду ў бітоне з-пад малака, які прыладзіў на колы з дзіцячага веласіпеда, — як-ніяк, палёгка і зразу чатыры вядры тут як тут. З абабачкамі, падасінавікамі дый казлякамі тымі ж, не кажучы ўжо пра барвікі, Грышку важданіны меней: ото зварацца, астынуць — у бочку зліў, трухнуў наверх спецый — і будзь здароў, не пырхай. А над лісічкамі ды валуямі пакарпець трэба: спярша ў падсоленай вадзе з паўгадзіны паварыць іх, затым на рашотку вываліць ды добранька прамыць; а пасля ўжо гэтай «працэдуры» зноў у кацёл засыпаць, заліць свежай вадою, дабавіць воцату, солі і варыць да канца. Так што ваду давай і давай...

Калі Грышка прыставіў да сцяны лазні свой «самакат», Лісаветка ўвіхалася ўжо ўкруга катла, як ліса каля збана, ад старання аж кончык языка прыкусіла, — друшляком з такою ж даўгою ручкаю, як і ў чарпаку, зграбала пену і не шлёпала яе на зямлю, а скідвала ў чыгун-вядзернік, каб потым пасуліць карове. Вада ў катле бурліла, пена ледзь не перавальвалася цераз край, і Лісаветка хапатліва арудавала друшляком. Грышка качаргою трохі развярнуў дровы пад катлом, і вада апала, дробненька забулькацела каля беражка, і бачыў Грышка, што яна зусім мутная, а знаць — грыбам яшчэ доўга варыцца. Але няможна і так іх даводзіць, каб пераварыліся, — смак тады ў іх улятучваецца. Праўда, гэта нават не ўсякі з дэгустатараў высмакуе, ды Грышка ўсё адно ўзяў сабе за правіла — грыбы акурат, калі яны самі асядуць на дно, а расол стане светлым і празрыстым, як вада ў бітоне.

Грышка ўзяў мешалку, яшчэ не абноўленую, і стаў ёю варочаць у катле. Паваліла густа пара, паплыла ніцымі воблачкамі. Шапкі грыбоў, нават тыя, што шчытна, як світэр шыю, абліпалі карэньчык, павыкасаліся і пазагнуліся кверху, як акрайкі ў брылі, — падыспад у іх быў белы і пяшчотны, бы смятана, і адно дзівіла, чаму грыбы не распаўзаюцца ў вадзе...

Канешне, дзедаўскі гэта манер — варыць грыбы ў катлах, марокі хапае, але што зробіш... Праўда, разляцеліся чуткі, што павінны спецыяльныя машыны-печы грыбаварам падвезці. Там усё аўтаматыка робіць — і мяшае, і прамывае, і градусы паказвае, час, колькі варыцца... Словам, толькі стой ды мазгамі круці. З аднаго боку, рукам латва, а з другога... хто ведае, як там і што ў той печы, калі зварана, а калі недаварана. З радасцю думаючы пра гэту машыну-цуд, Грышка той жа час адчуваў і нейкую насцярогу да яе... Яно, пэўна, усягды так было ў родзе людскім. Дзікі чалавек спярша баяўся і ратаваўся ад агню, які потым стаў яго падсобнікам, а дзяды і нават бацькі жагналіся на першы трактар... Цяпер, канешне, час не той і людзі не тыя, што ні кажы, век тэхнікі. Кругом грукочуць камбайны, касілкі-малацілкі, трактары і цягачы, машыны і легкавікі; дугаюць, аж шархаціць за шпалераю гліна, самалёты; газеты пішуць пра апарат, які камандуе і гаворыць замест чалавека; у тэлевізары мільгаюць ракеты — вырываюцца з-пад зямлі і вады, з трэскам бухаюць, аж гіганцкі дымавы грыб падымаецца — чорны, што смала, ён так віруе і расце, проста на вачах, што, здаецца, за нейкія паўгадзіны шапкаю сваёю акрые ўсю зямлю. Грышка шмат паганых грыбоў ведае, але гэты — самы-самы ядавіты і страшны. Во яго і трэба выдзіраць пад корань з усім прычындаллем, каб сцерці з «ліца зямлі» на векі вечныя. Грышка гатовы хоць сёння не з нажом, а з касою на яго выйсці. Грыбавар і ёсць грыбавар — сваё дзела знае туга.

Так што Грышка — чалавек біты, падкаваны на ўсе сто і справіцца з любою, самай мудронаю тэхнікай. Гэта толькі ў кніжках... чытаў неяк, трагедыі з такімі, як ён, разыгрываюць ды спісваюць у запас, моў, састарэў, адстаў — дай дарогу вучоным! Не ведае Грышка, можа, дзе і ёсць так, але ў іх калгасе просяць-моляць пенсіянераў хадзіць на работу, і, пакуль рукі ды ногі служаць, многія цягаюцца. Якая розніца, стары ты ці малады — абы з цябе гаспадар быў харошы.

Над вуліцай стаяў пыл; рыкалі каровы, і пахла малаком.

Першая зорка, бледная, як ільдзінка, прыліпла да неба і акурат падала сігнал салаўю — ён зацёхкаў у балотцы з такою заўзятасцю, як усё роўна была ўжо глыбокая ноч. Грышка прымеціў, што гэты позні дзівак-салавей, як праліўся дождж і папаўнела ў канаве вады, ажывіўся зноў, стараўся на ўсе лады, да якіх Грышка, пад настрой, спрабаваў нават падабраць словы: «Салавей грыбы пёк-пёк-пёк, вада кап-кап-кап, расол — цур-р-р!..» І цяпер Грышка стаяў і, чакаючы, пакуль астынуць звараныя грыбы, слухаў салаўя. З балотца пацягвала вільготным халадком, з мінуты на мінуту там павісне туман.

Грышка вылавіў у катле абабачак, узяў на зубы — цуд, смаката, а колькі пахаў у ім — здаецца, што заплюшчыў вочы ды лёг тварам у траву. Недарма, выходзіць, ганяюцца людзі за грыбамі. Грыб — ён не проста грыб, а яшчэ — і лякарства, вітамінаў у ім шмат. Унь вучоныя адкрылі, быццам некаторымі грыбамі нават алкашоў можна лячыць: з’еў грыбок, а калі хоць кроплю гарэлкі выпіў — цябе выверне ўсяго, не мірацца, так сказаць, у арганізме гарэлка і тыя грыбы. Але чуў Грышка недзе і зусім дзіўнае, з чым аніяк не мог пагадзіцца, на смех пускаў: што ў Швейцарыі шмат барвікоў, але там іх не ядуць нібыта. Дзівакі яны, тыя швейцарцы, ці што? Мабыць, лухта ўсё гэта, хаця, як у той казцы, — свет вялік, можа быць і праўда.

Бачуркі Грышка выбраў не надта вялікія, лічы, вядры па тры, і таму дзве запоўніў зразу. Наверх паклаў выскабленую і ашпараную кіпетнем накрыўку — яе вострым, як нож, брыжыкам патрапіў акурат у пазік на клёпках, надзеў на бачурку абруч і долатам ды малатком туга насадзіў яго; забіў драўляны шпунт-заткала і лёгенька стукнуў нагою ў бачурку: гатова! — прымай, таварыш Міротнікаў.

Лісаветка падаіла ўжо карову і цяпер ішла да яго, усміхаючыся. Яшчэ даволі гнуткая, асвежаная ў твары ўсякімі памадамі, яна была і праўда «красівая», і Грышка міжволі залюбаваўся ёю, нешта даўняе, прыглушанае не толькі гадамі, але і жыццёваю мітуснёю, здрыганулася ў ягоных грудзях і не выпала з душы, а, пачуў, затрымалася, разлілося цяплом па ўсім целе.

— О, такі момант прапусціла!.. — сказаў Грышка і патукаў малатком у бачурку — глуха, бы ў валун.

— Во-о-ой, гора мне — ратуйце!.. — пляснула ў ладкі Лісаветка. — Шчэ за лета апастылеюць етыя грыбы.

— Не, жоначка, лапці ты пляцеш! — Грышка быў дужа вясёлы, здаецца, ці не ўпершыню за апошні час, і было відаць, як нават у паўзмроку свецяцца сінія крышталіны яго вачэй. — Тут нягрэшна і чарчыну ўзяць, скажу табе... — Грышка прысеў, прыхінуўся шчакою да бачуркі, ці чуваць цяпло, мяккае, пяшчотнае, як ад грудзей жанчыны, і ў Лісаветкі гэта чуллівая сцэна вызвала яшчэ адну насмешку, на якія яна не скупілася ўсё жыццё.

Жарты жартамі, а яны і праўда змудравалі вячэру, і першым прысмакам у ёй былі грыбы — цэлая міска, свежых, яшчэ цёпленькіх, — Лісаветка пасыпала іх тоненькімі, як пярсцёнкі, колцамі цыбулі, падліла алею. Знайшлася і бутэлька настойкі з чарніц — леташняй, а таму і з густым пахам спірту, — як жа без хмелю ў свята? Яны згодна пасядзелі, як некалі, хоць і не за такою даўнінаю, — ажыўленыя і той жа час прыцятыя нейкім маладым хваляваннем, зародак якому давалі, бадай, вочы, што глядзелі адно ў адно як бы са здзіўленнем: «Няўжо, няўжо ета маё? Няўжо я маю права хоць зараз змусіць яго на сваё жаданне?..» Грышку было б зусім-зусім лёгка, аж закружылася б галава, мабыць, гэтак жа, як і ў Лісаветкі, калі б не дамешваўся ў сэрца жаль, які, можа, і не шкодзіў чуллівасці, затое адбіраў у радасці паўнату і безагляднасць, — жаль да жонкі сваёй, Лісаветкі, чыя даверлівасць прыдалася яму дзеля сваіх таемных, хаця і не далёкіх, мужчынскіх намераў. І Грышка, як бы вінуючыся за ўсе свае грахі разам і хочучы як лепш ашчаслівіць Лісаветку, узяў яе на рукі беражна, як нявесту, і панёс у другі пакой, куды не даставала святло з кухні.

...Мусіць, калі б цяпер, у пятроўку, выпаў снег, Грышка не так здзівіўся б, як таму, што на трэці дзень прынёс здаваць грыбы Валодзька Шапялёў. Прывёў за руку і дачку — танюткая, як саломінка, са светлымі валасамі і жоўтым бантам на макаўцы, яна была падобная на пушысценькі адуванчык; глядзела на Грышку з несхаванаю цікаўнасцю, сачыла за яго рухамі, вуснамі, як баючыся, што ён пакрыўдзіць яе татку. Валодзька, мабыць, і сам адчуваў, што людзі, бадай, не зразумеюць, што прывяло яго да грыбаварні, а злыя языкі нават асудзяць: як гэта чалавек з такой сям’і, жыве ў Мінску, начальнік — і квапіцца на капейку. Таму Валодзька зразу неяк баяўся адкрыта глянуць у вочы Грышку. Паставіў на вагу сумку і чакаў, нервова перабіраючы пальцамі, пакуль Грышка ўзважыць. А Грышка назнарок не спяшаўся — як нежывы, дзюбаў указальным пальцам у калодачку бегунка, ураўноўваў вусікі на шалях і думаў тым часам, што сказаць Валодзьку, каб не пакрыўдзіць яго, а можа, нават і пахваліць, бо — як ні круці — чалавек добрае дзела робіць. Грышку бянтэжыла акурат тое, што, пэўна, і ўсіх астатніх,— чаму, з-за чаго Валодзька надумаўся здаваць грыбы? Ці то яму абрыдла гультайнічаць і ён наважыў хоць чым людскім заняцца, ці проста не хацеў марнаваць час? Хто ведае іх, гэтых гарадскіх, — у іх кожная капеечка сваё месца знае. І Грышка пачаў з самага абыклага: спытаў у Валодзькі, дзе ён збіраў грыбы — усё на тых Шахтах? Валодзька — таксама не дурань, разумеў, што яму трэба не столькі адказаць на пытанне, колькі зразу праясніць, што падбіла яго на здачу грыбоў.

— А-а, шмат дзе быў!.. — сказаў Валодзька. — Па лесе дужа люблю хадзіць... І сумку на плячо — глядзіш: к канцу прагулкі грыбоў набраў. Ужо слоікаў пяць маці мне ў Мінск закатала, з паўсотні барвічкоў насушыў... — Па тым, як Валодзька стаў спавядацца, было відаць, што ён напраўду перажываў, ідучы сюды, і цяпер стараецца паставіць усё на сваё месца.

— Малайцом! Са шчасцем, як кажуць у народзе, добра і ў грыбы хадзіць, во што. І капейка ў кішэні не лішняя, — пахваліў Грышка, аб чым тут жа пашкадаваў, бо Валодзька пачырванеў у твары і, міргаючы вачыма, не ведаў, што казаць далей. Яго зразу збілі з панталыку Грышкавы словы, бо тое, чаго баяўся — каб не падумалі, што прынёс грыбы дзеля грошай, — акурат, выходзіць, і здарылася. Гэтая пахвальба — як нажом паласнула па сэрцы. Нешта такое помніцца яму са школьных гадоў. Тады ў малінаўскіх хлапчукоў была завядзёнка збіраць суніцы і прадаваць на шашы. Шафёры (часцей з легкавікоў), а то проста пасажыры ахвотна куплялі першыя ягады. І тыя выручаныя капейкі вельмі ўжо прыдаваліся на іх хлапчукоўскія намыслы, самы вялікі з якіх, канешне, быў — складанчык, і чымся больш у ім лёзаў, тым лепш. І вось каторага дня настаўніца хіміі, якую ніхто з вучняў не любіў, бо яна ўсягды высмейвала вінаватага не выбіраючы слоў, праафішыравала Валодзьку перад усім класам: «Вунь з Валодзі Шапялёва бярыце прыклад: не толькі добра вучыцца, але і грошы бацькам памагае зарабляць. А што — правільна!..» Здаецца, і не сказала нічога благога, адно пахваліла, але колькі тут было наўмысна прыхаванай з’едлівасці: па-першае, маўляў, глядзіце, чый сынок — настаўнікаў, а па-другое, і гэта самае балючае, выходзіць, — Валодзька такі сквапнюга, што нават продажам ягад не грэбуе.

Грышка, канешне, сказаў цяпер без усякага злога намеру, але ўсё адно Валодзьку стала непамысна, бо ўжо загадзя настроіў сябе на любую пстрычку, а гэта аніяк нельга было рабіць, таму што самае нязначнае слова, нават проста сказанае, здаецца, нацэлена акурат на тое, каб цябе ўнізіць, пакрыўдзіць, — як з тою ранаю: усягды чапляешся іменна ёю, а ўсё па той прычыне, што астатнімі, здаровымі, мясцінамі не адчуваеш, калі імі да чаго датыкаешся.

І ўсё-такі, усё-такі няпроста нам праясніць, чаму раптам Валодзька прынёс здаваць грыбы. Жонка, канешне, на расстанне не прамінула сказаць, каб не біў у вёсцы лынды, а «займаўся дзелам», але сказала адно пра кампоты і варэнне. Дык, можа, Валодзька хацеў паднесці сюрпрыз і здзівіць яшчэ грыбамі ды грашыма? Можа, дзе на сподзе душы такая думка няпэўна і жыла, але каб яна кіравала ім, то наўрад, бо Валодзька цвёрда ведаў, што перад жонкаю сваёю не выслужыцца нават тады, калі дастане ёй зорку з неба, — яна, гарадское дзіця, самыя капрызныя жаданні якога бацькі без слоў, а часам і з ахвотаю задавальнялі, прымае ўсё як звычайнае.

Дык тады, можа, Валодзька, апынуўшыся ў мясцінах, дзе рос, так узрушыўся, што захацеў зноў перанесціся ў той незабыўны, далёкі, але яскравы ў памяці і вачах свет, а яго акурат і нельга было ўявіць без гэтых грыбоў? Магчыма. Але ж верыцца і ў тое, што адно гэта не штурхнула б Валодзьку на даволі смелы, на вачах усяе вёскі, крок. А што тады?

Не забываючы, што ўжо сказана, намалюем і прыкладзем да Валодзькі такі слоўны трафарэт: зусім верагодна, што ў душу Валодзькі, які ладнага пажыў у горадзе, пранік сваёю жылкаю грыбок, назва якому прагматызм; грыбок гэты, разрастаючыся, непазбежна родзіць прагу да накаплення, пагоні за шыкам, прэстыжам, а ўрэшце ператварае душу ў гнілое балота. Якое лякарства ад гэтае нутраной хваробы, пры выпадку спытаем у Грышкі — ён грыбавар, можа, і ведае.

О, каб пра гэта ўсё мог падумаць Грышка, ён бы тут жа высмеяў, нягледзячы ні на што, і пасарамаціў Валодзьку: навошта, навошта табе, маладому, усё гэта? А так, застаўшыся адзін, толькі дзівіўся, і не больш: «Даў, во што, копаці Валодзька... Ніяк не чакаў я. Ды мне-та што, мне латва — хай носіць грыбкі. Ты глядзі,— не пераставаў дзівіцца Грышка, — ніколі б не паўміў!.. Хлопец ён, канешне, змалку старанны быў... Не тое, што мой басяк...» — Як толькі Грышка ўспомніў Мішу, зразу зніякавеў, апаў, і думкі пра Валодзьку вылецелі з галавы — паспрабуй злаві. Сын быў Грышкавым болем усё жыццё, болем, які кожны дзень ныў-шчымеў і аніяк не зажываў. Няўжо да смерці ён так і будзе круціць душу? Днямі вось Грышку сон брыдкі прыблюзніўся, аж цяпер волка ў грудзях. Нібыта пайшлі яны з Мішам у сажалку рыбу лавіць — муцёнкаў, як у іх называюць. Сажалка прыгожая, сіняя ў зялёнай траве, бы ў вяночку. Міша раздзеўся да трусоў і палез з лазовым кошыкам у ваду; яшчэ некалькі новых кошыкаў на беразе засталіся ляжаць — навошта? Міша пачынае боўтацца ў сажалцы, ваду муціць, значыцца, каб рыба ўсплыла... І бачыць раптам Грышка, што не вада ў сажалцы, а — бруд, смецце, нечыстоты ўсякія... Міша хоча грабянуць каля сябе кошыкам, але скрозь патарчакі розныя, іржавыя драты, паленне — замінаюць. Ён стараецца, аж прысядае, падымае кошык — поўны глею, бруду, і паверх расплываецца зялёная ляпёшка. Фу! Грышка адварочваецца, зашчамляе пальцамі нос — і чуе... смех. Нехта голасна рагоча, быццам гром грыміць. Глядзіць: на процілеглым беразе стаіць, хапаецца за жывот Васіль Муранкоў. А Міша, абляпаны ўвесь з галавы да ног чорным глеем, як ачмурэлы, пялешчацца ў сажалцы, што падобна ўжо болей на свіную рыцвіну. Нарэшце вывальвае кошык на бераг, на зялёную траву, раскапвае сінюю твань і выхоплівае з яе раптам блакітную, як аловак, маленькую рыбку. Міша жмурыцца, быццам глядзіць не на рыбку, а на сонца...

Сон сном, а Грышка маляваў сабе, як і што будзе далей, — ну вернецца Міша праз год — куды яму? Канешне, зноў заягліць, як да арміі, на геолага ісці. А гэта, як на Грышкаў розум — бадзяжнае жыццё — па гарах, тайзе, пясках лазіць... Заманліва, канешне, але... Але ці для Мішавай натуры такая работа. Ён што агонь, рэзвы, неабачлівы, як тады на Глубцы, з канём... мог бы ўтапіцца. А ўдабавак — горды, як чорт. Каб гэту рэзвасць ды на добрае скіраваць, Мішу б цаны не было, гарэла б усё ў ягоных руках... Да зямлі трэба яго, зямля — яна ўсіх лечыць, бацька казаў...

І тут Грышка ўлавіў думку, якая спярша акурат варам яго абдала, закруцілася-зазвінела ў галаве, бы пчала. Ён ухапіўся за яе і ўжо не адпускаў — сеўшы пад лазню, круціў яе і так, і гэтак — блага, што рукамі не памацаеш, і чымся далей над ёю мучыўся, тым ясней праяўлялася, крэпла, прыдавала радасці. Грышка падняўся, акінуў паглядам гарод — сотак пятнаццаць ён займае, расце на ім бульба, яблынькі сохнуць пачалі, некалькі выкарчаваў; схіліў, бы ў жалобе, жоўтую галаву-кацелку сланечнік, што выткнуўся з-за паграбні; магутна стаялі адно ліпы — адцвіталі ўжо, скідвалі свой жаўтацвет, пакідаючы замест яго зялёныя мяккія бубкі, што к восені зацвярдзеюць, а ўвесну, яшчэ пры снезе, на вусіках-прапелерах разляцяцца па гародзе, прарастуць у траве пад плотам. Грышка падышоў да ліп, змераў перамежак між імі — набіраецца метраў дваццаць. Але, Грышка пашкроб галаву, навошта шчаміцца, ён паставіць хату крышачку воддаль, каб галіны ліп адно краналіся даху і сцен, затулялі ад нягоды. Так, гэта думка прыбілася зусім зняцяйкі, бо выспявала, мабыць, не адзін год, і цяпер так ускалыхнула Грышку, што ён не мог суняцца, спакойна разважаць, а бегаў, як ачмурэлы, па гародзе, прыкідваў і замяраў. Услед хадзіў сабака, Босы, нюхаў зямлю, акурат правяраў, ці свая, ці не чужая.

І цяпер ніякая-ніякая сіла, ніякія і нічые ўгаворы-адгаворы не перапруць Грышку на інакшае — ён цвёрда наважыўся будаваць сыну хату: сказаў жа ў апошні міг: «Тата, чакай мяне!..» Прыйдзе, ажэніцца... Хаця тут цяперака і дзеўку са свечкаю шукаць трэба — раней адна Чубатчыха магла ашчаслівіць усю Малінаўку нявестамі... Хоча, няхай са свету бярэ, як ён сам некалі, Грышка, узяў. Так ці іначай, сям’ю завядзе, і трэба будзе свая хата, свой курэнь, як кажуць, а ён, Міша, будзе ў ёй «хазяінам». Навошта яму чужы, мітуслівы свет, куды ўсе рвуцца і адкуль з плачам варочаюцца, але ўжо не могуць адарваць сябе ад яго — во, хаця б той Валодзька Шапялёў... І ўнукаў яму, Грышку, край хочацца — не прывозных, інкубатарных, як у Шапялёвых, а сваіх, пастаянных, выняньчаных ад пялёнак...

Першае, што Грышка зрабіў назаўтра, — гэта з’ездзіў у лясніцтва і выпісаў пятнаццаць кубаметраў лесу: пакуль надыдзе восень ды скапаюць бульбу, дык і вытралюе, сцягне хлысты на пагон, там распілуе, а тады ўжо прасцей будзе рубіць з бёрнаў хату.

...З гаркавым дымком спаленага на сядзібах бульбоўніку прыйшла восень. Як баючыся, што запазнілася, яна неяк вобміг зжаўціла на ліпах лісце, вецер шуршэў ім, мёртвым, падбіваў да частаколу, круціў разам з папераю ў закутках, а то паднімаў у паветра, што сваёю празрыстаю яснасцю аж калола ў вочы, і нёс у чыстае поле. На пагоне, сабраўшыся ў чародку, дажыроўвалі астатнія дні шпакі, крута заломвалі ўверх, спытваючы моц крылаў перад далёкаю дарогаю. Толькі, бадай, вароны з усяго птушынага царства пачувалі сябе спакойна — мерна, ківаючы хвастамі, расхаджвалі ўслед за трактарам; шукаючы спажыву, разбівалі шэрымі дзюбамі свежыя камякі зямлі, ляніва пераляталі і бестурботна патрэсвалі пер’ем, акурат выстаўлялі яго перад хмарамі — такімі ж шызавата-цёмнымі і густымі, яны выплывалі з-за небасхілу маленькімі рэдзенькімі шматкамі, якія ўсё згушчаліся, зрасталіся ў вялізныя кудзелі, з якіх ужо сыпаўся шорсткі, ядраны халадок.

Змораныя, зацяганыя за лета коні звозілі з поля тугое, што камяні, качанне капусты, водар якой не выветрываўся нават уночы, а калі нахапіліся першыя замаразкі, яшчэ пагусцеў, сачыўся ў хаты праз няўцепленыя вокны і дзверы, нёс з сабою свежасць і крамяную гаркавінку. Дзеці з асалодаю грызлі сакавітыя храпкі, кідаліся імі, азартна смяяліся, быццам лепшае забавы яны ў жыцці не бачылі і не ведалі. Хіба што цяпло ды печаная бульба маглі гэтак жа забавіць іх.

Акурат гэтаю парою Малінаўку абудзіў стук тапара, і па вуліцы разгуляўся нязвыклы для восені пах смалы — ну, бывае, што пахнуць трэскі на дрывотні, калі падмерзнуць, але нядоўга і тоненька, — а гэты з кожным днём цяжэў і мацнеў, акурат нехта варыў у двары жывіцу. Стук тапара і пах смалы браліся з аднога месца — на гародзе пад ліпамі Грышка Пруцікаў ставіў зруб: паклаў ужо некалькі вянцоў, і яны кожнаму кідаліся ў вочы спелай, васковаю жаўцізною. Вёска, канешне, не сундук пад сямю замкамі, і людзі ўжо ведалі, што не сабе і не на продаж ладуе хату Грышка — дзеці ў яго дарослыя, хутка Міша вернецца, дый Ленка не будзе ж век на тым БАМе.

Калі надаралася пагода і колькі дзён стаялі сонечныя дні, на бёрнах зруба празрыстымі крышталікамі выступала смала — яна блішчала, як слёзы, і салодка пахла.

Калі б ад мяне залежыў лёс Зямлі і калі б яна апынулася ў такім становішчы, што адным голасам гэты лёс можна было навечна засцерагчы ад ліха, і ў мяне спыталі б, як гэта зрабіць, я сказаў бы: усім людзям (у тым ліку і героям аповесці) трэба ў космас, каб адчулі, з касмічнай вышыні ўбачылі, што планета ў нас — адна і яна маленькая, безабаронная і блакітная, як дзіцячы шарык... Пасля гэтага, думаю, кожнаму, нават самаму чорстваму чалавеку не працівіла б жаданне — стаць спінаю да злога ветру і затуліць сабою гэты кволы, далікатны шарык, каб не напароўся ён на патарчаку, якую, пераводзячы на мову электронікі, іначай можна назваць кнопкаю. Толькі для малінаўскага грыбавара Грышкі Пруцікава (прабачце за такую выбраную прыязнасць) я зрабіў бы выключэнне і не пасылаў у космас з падобнаю мэтаю. Хіба што дзеля цікавасці, і то — калі б здароўе дазволіла.

¹ Добры чалавек (цыган.).