Idiota

1

Stacja kolejowa na dawnej granicy Prus i Rosji.

2

W przypisach do wydania rosyjskiego (F. M. Dostojewskij, Sobranije socziniemj, M. 1957, t. 6, s. 721) podano, że w dziele Karamzina Istorija gosudarstwa rossijskogo spotyka się nazwisko Myszkin.

3

Jednodworcami nazywano w okresie poddaństwa w Rosji chłopów należących do państwa, którzy mieli prawo posiadać niewielkie gospodarstwa (dwór) oraz poddanych.

4

Tytuł dziedzicznego obywatela honorowego (potomstwiennyj poczotnyj grażdanin) był nadawany za określone zasługi osobom nie należącym do szlachty, m.in. bogatym kupcom.

5

Czeti-Miniei — zbiór rosyjskiej literatury cerkiewnej i duchowne). Po raz pierwszy ułożone przez metropolitę moskiewskiego Makarija w XVI w. Drukiem zaczęto ogłaszać je w w. XIX. Były tam pomieszczone według miesięcy i dni żywoty świętych, przypowieści, teksty dotyczące świąt etc.

6

Mowa o szczególnej kategorii pielgrzymujących nieustannie po Rosji ascetów, przydających s'obie pozór naiwności (jurodiwyje). Owi "głupcy boży" byli powszechnie uważani za obdarzonych darem proroczym.

7

Według przypisów do cytowanego wydania rosyjskiego (t. 6, s. 721) aluzja do dewizy w herbie hrabiego Aleksego Arakczejewa (1769--1834), zaufanego i faworyta Aleksandra I.

8

W r. 1864 została przeprowadzona w Rosji reforma sądownictwa. Instytucje sądowe były powszechne, rozprawy toczyły się jawnie z udziałem obrony i przysięgłych.

9

Kara śmierci, jakkolwiek zniesiona formalnie w r. 1753-54, była jednak wprowadzona ponownie za przestępstwa przeciw państwu, armii itd. W latach, w których toczy się akcja powieści, kara śmierci była często stosowana wobec przestępców politycznych. Sam Dostojewski byt skazany na karę śmierci w r. 1849 za udział w sprawie organizacji Pietraszewskiego. Jak podaje przypis do cytowanego wydania rosyjskiego (t. 6, s. 721), "Dostojewski mówiąc, że w Rosji nie ma kary śmierci, i twierdząc, że książę widział karę śmierci tylko za granicą... chciał zapewne uchronić przed ingerencją cenzury te stronice powieści, gdzie książę wypowiada się na temat kary śmierci".

10

Dostojewski, skazany na karę śmierci, został ułaskawiony 22 grudnia 1849 na chwilę przed wykonaniem wyroku.

11

Igumen Pafnutij — w w. XIV, założyciel Wierchniej Pustelni nad Wigą w powiecie czuchłowskim, guberni kostromskiej.

12

Mowa tu o wydanych przez M. Pogodina czterdziestu czterech przykładach pisma staroruskiego w litografowanych reprodukcjach fragmentów starych rękopisów (Obrazcy sławiano-russkogo driewniepisanija, Moskwa 1840-41).

13

W przypisach cytowanego wyd. rosyjskiego (t. 6, s. 722) zwraca się uwagę, że to zdanie jest jak gdyby parodią słów bohatera opowieści Dostojewskiego Sen wujaszka, Mozglakowa: "Dowiodę panu, że i osioł może być pożytecznym człowiekiem."

14

Niedokładny cytat z wiersza Lermontowa Dziennikarz, czytelnik i pisarz.

15

Mowa zapewne o obrazie Hansa Vredemana de Vries (1527-1604) Ucięcie glowy Jana Chrzciciela, w muzeum bazylejskim. Dostojewski był w Bazylei w sierpniu 1867 r.

16

Mowa o obrazie Hansa Holbeina młodszego Madonna z rodziną burmistrza Jakuba Mayera, którego kopia znajduje się w Dreźnie, gdzie Dostojewski mógł ją był widzieć w czasie swojego pobytu w r. 1867. Kopia ta w owym czasie uchodziła za oryginał.

17

W przypisach cyt. wydania rosyjskiego (t. 6, s. 723) zwraca się uwagę, że nazwa pułku zapożyczona została z komedii Gribojedowa Mądremu biada (Gorie ot uma), akt III, sc. 12, gdzie mowa o zmyślonym "nowoziemlanskim, muszkieterskim (pułku) jego wysokości". To zapożyczenie ma na celu podkreślenie fantastyczności opowiadania generała Iwolgina.

18

Generał Iwołgin ma tu na myśli zapewne szturm na twierdzę Kars w dniu 17 września 1855 r. podczas wojny z Turcją. Również w czasie wojny rosyjsko-tureckiej w 1828 r. Kars był wzięty szturmem przez wojska Paskiewicza w dniu 23 czerwca.

19

Gazeta ta ukazywała się w Brukseli od r. 1830. Dostojewski, według świadectwa swojej żony, czytywał ów dziennik w r. 1867-68.

20

Mikołaj Pirogow (1810-1881), chirurg, brał udział w wojnie krymskiej w obronie Sewastopola, gdzie kierował pomocą lekarską. August Nelaton (1807-1873), chirurg francuski.

21

W przypisach cyt. wydania rosyjskiego (t. 6, s. 724) to zdanie odnosi się do głośnej w r. 1866-68 sprawy Daniłowa. Danilow, dziewiętnastoletni student, zamordował w styczniu 1866 r. w Moskwie lichwiarza Popowa oraz jego służącą. Jeden ze współtowarzyszy aresztowanego Daniłowa zeznał, że ów, jak sam mu opowiadał, dokonał zabójstwa za wiedzą i przy współudziale swojego ojca, który doradzał synowi, "by nie zaniedbał niczego i dla własnego szczęścia koniecznie zdobył pieniądze, choćby i z pomocą zbrodni".

22

Niedokładny cytat z bajki Kryłowa Postarzały lew.

23

Tj. stylem wzniosłym, wymyślnym. A. Bestużew-Marliński (1797--1837) — autor romantycznych opowieści.

24

Termin ów (zapadnik) użyty tu ironicznie. Okcydentaliści (zapadniki) w odróżnieniu od słowianofilów byli zwolennikami wprowadzenia Rosji na drogę rozwoju według norm zachodnioeuropejskich. Dostojewski krytycznie odnosił się do koncepcji zapadników.

25

Dostojewski ma tu na myśli sprawę kupca moskiewskiego Mazurina, który w 1866 r. zabił jubilera Kałmykowa. Sprawa o zabójstwo toczyła się przed sądem w listopadzie 1867 r. Mazurin, podobnie jak bohater powieści Rogożyn, syn dziedzicznego honorowego obywatela, otrzymał w spadku po ojcu około dwóch milionów rubli, które roztrwonił. Jubiler został zamordowany w domu Mazurina brzytwą.

26

W wyniku reformy wprowadzonej za panowania Aleksandra II, w r. 1864 wydano ustawę o gubernialnych i powiatowych instytucjach ziemskich, które były rodzajem samorządu terytorialnego. Członkowie zarządów powiatowych i gubernialnych ziemstwa byli obieralni, jedynie przewodniczący byli zatwierdzani przez władze administracji państwowej.

27

W przypisach cyt. wyd. rosyjskiego (t. 6, s. 726) czytamy, że zabójstwo rodziny kupca Żemarina nastąpiło w Tambowie l marca 1868 r. Zabójcą był niejaki Witold Górski, osiemnastoletni uczeń gimnazjum.

28

Lebiediew nazywa Samsonem Karola Sansona (1740-1793), kata Paryża, który ściął Ludwika XVI.

29

Apokalipsa (Objawienie św. Jana Apostoła) 6, 6.

30

Pawłowsk pod Petersburgiem, należący do wielkiego księcia Konstantego Konstantynowicza, był ulubionym letniskiem mieszkańców stolicy położonej o 25 wiorst od Pawłowska. "I muzykalnie" — aluzja do koncertów w parku pawłowskim.

31

Członek sekty skopców, powstałej w drugiej połowie XVIII w., prześladowanej przez władze, zwłaszcza za panowania Mikołaja I.

32

Mowa o Historii Rosji (Istorija Rossii) Sergiusza Sołowjowa (1820-1879), której edycja, rozpoczęta w r. 1851, w okresie pisania Idioty, doszła do t. XVII. Dostojewski znał to dzieło.

33

Mowa o obrazie Hansa Holbeina młodszego Chrystus w grobie (1521), który Dostojewski widział w czasie swojego pobytu w 1867 r. w Bazylei w tamtejszym muzeum.

34

Według przypisu w cyt. wydaniu rosyjskim (t. 6, s. 728) mowa tu o znanej Dostojewskiemu zbrodni, która wydarzyła się w Petersburgu. Chłop z guberni jarosławskiej, Bałabanow, zabił mieszczanina Susłowa, po czym go obrabował z zegarka. Wiadomość o tym podała gazeta petersburska "Gołos" z 30 października 1867 r.

35

Z Apokalipsy.

36

Według przypisu w cyt. wydaniu rosyjskim Dostojewski posiadał w swojej bibliotece egzemplarz Koranu w przekładzie francuskim. Mahomet miał cierpieć na epilepsję.

37

Odnosi się to do wspomnianej w przyp. 2 sprawy o zabójstwo rodziny kupca Żemarina. Górski polecił kowalowi, by według jego własnego rysunku wykonał specjalny przyrząd, który następnie został przez niego użyty przy dokonywaniu zabójstwa.

38

W tekście oryginału omyłkowo: "w Pawłowsku". W przypisach wydania rosyjskiego (t. 6, s. 729) błąd ten został sprostowany.

39

Oficjalną datą utworzenia państwa rosyjskiego był r. 862, kiedy to ileńscy Słowianie, Krywicze i in. wezwali książąt wareskich, by sprawowali nad nimi rządy. Mowa więc tu najpewniej o r. 862.

40

W oryginale Kola istotnie poprawia Agłaję Iwanownę i mówi: "A. N. B.", co nie ma sensu, w utworze bowiem (por. przyp. 16) mowa o inicjałach A. M. D., które są skrótem łacińskich słów: Aue Mater Dei.

Agłaja Iwanowna z uporem powtarza: A. N. B., są to bowiem inicjały imienia i nazwiska Nastasji Filipowny (Anastazja Baraszkow).

41

Wiersz Puszkina bez tytułu (Żył na swietie rycar' biednyj...), włączony następnie przez poetę do Scen z czasów rycerskich.

42

Tłumaczenie Juliana Tuwima.

43

Początkowe litery: Nastasja Filipowna Baraszkow.

44

Aluzja do słynnego powiedzenia Horodniczego z I aktu 1 sceny Rewizora. Horodniczy opowiada o nauczycielu, że "objaśnia z takim zapałem, iż traci przytomność. Raz słuchałem jego wykładu: no cóż, póki mówił o Asyryjczykach i Babilończykach, jakoś to szło, ale jak się dorwał do Aleksandra Macedońskiego, trudno wprost powiedzieć, co mu się stało. Myślałem, że pożar wybuchł, jak Boga kocham! Zbiegł z katedry i z całych sił ryms krzesłem o podłogę. Oczywiście, oczywiście, Aleksander Macedoński to bohater, ale po cóż krzesło łamać?" Zdanie końcowe stało się w Rosji powiedzeniem oznaczającym, iż nigdy nie należy przebierać miary.

45

Mowa o siedmiotomowej edycji Annienkowa, ogłoszonej w 1855–57 r. i po raz pierwszy opartej o rękopisy Puszkina.

46

Górski — por. przyp. 2. Danilow — por. przyp. 21 do części pierwszej.

47

Według przypisów wydania rosyjskiego (t. 6, s. 729) Dostojewski ma tu na myśli czasopismo satyryczne "Iskra", wydawane w Petersburgu od 1859 do 1873. Czasopismo to, redagowane m.in. przez Wasilija Kuroczkina, było zbliżone do ośrodków rewolucyjno-demokratycznych.

48

Cytat z komedii Gribojedowa Mądremu bieda, akt. II, sc. 2.

49

Aluzja do znanej bajki Iwana Kryłowa.

50

W przypisach do wyd. rosyjskiego (t. 6, s. 730) podano, że Dostojewski ma tu na myśli Saltykowa-Szczedrina i jego utwór satyryczny Zarozumialy Fiedia (Samonadiejannyj Fiedia), ogłoszony w czasopiśmie "Swistok" w r. 1863, a wymierzony przeciw Dostojewskiemu. Dostojewski parodiuje ów utwór Szczedrina w wierszyku na s. 295 niniejszego wydania.

51

Aluzja do fragmentu powieści Czernyszewskiego Co robić? (Czto dzielat'?), gdzie bohaterka utworu, Wiera Pawłowna, w ten sposób mniej więcej żegna się z matką. Powieść Czernyszewskiego była niezwykle popularna w kołach ówczesnej radykalnej młodzieży rosyjskiej.

52

Według przypisów cyt. wydania rosyjskiego (t. 6, s. 730) Dostojewski miał tu na myśli Sergiusza Botkina (1832-1889), wybitnego lekarza.

53

Dostojewski robi tu aluzję do końcowych słów monologu Famusowa w IV akcie, 15 scenie komedii Gribojedowa (Mądremu biada). Słowa te brzmią:

54

Gra słów, polegająca na kiepskiej francuszczyźnie Kellera, wyzyskano tu fonetyczne podobieństwo nazwiska słynnego kaznodziei francuskiego Ludwika Bourdaloue (1632-1704), który jednak arcybiskupem nie był, do rosyjskiego wyrazu burda, oznaczającego kiepski napitek lub jadło (tu odpowiednik polski na określenie kiepskiego wina: cienkusz), oraz do nazwy gatunku wina francuskiego bordeaux.

55

Zgodnie z tabelą rang, wprowadzoną przez Piotra Wielkiego, stopnie niektórych wyższych urzędników służby państwowej cywilnej były przyrównywane do stopni generalskich (sztatskij gienieral).

56

Wyspa na pólnoco-wschód od centrum Petersburga, ówcześnie miejscowość letniskowa.

57

Eugeniusz Pawłowicz myli tu jak gdyby liberałów i socjalistów czy rewolucyjnych demokratów. Liberałowie istotnie rekrutowali się przeważnie z ziemian. Natomiast "seminarzyści", czyli młodzież studiująca w seminariach duchownych, byli zdecydowanie radykalni i pochodzili przeważnie z tzw. raznoczyńców, tj. warstw nieszlacheckich.

58

Bohater komedii Gribojedowa Mądremu biada.

59

Mowa o przemówieniu obrońcy we wspomnianej już (por. przyp. 2 do cz. II) sprawie Górskiego.

60

Goethe: Faust. Tragedii część pierwsza. Prolog w niebie. W oryginale :

Die Sonne tönt nach alter Weise In Brudersphären Wettgesang.

61

Apokalipsa, 9, I, , "I zatrąbił piąty Anioł, i widziałem, że gwiazda spadła z nieba na ziemię, a dano jej klucz studni przepaści. I otworzyła się studnia przepaści; i wystąpił dym z onej studni, jakoby dym pieca wielkiego, i zaćmiło się słońce i powietrze od dymu onej studni."

62

Mowa tu o polemice między Aleksandrem Hercenem i W. S. Pieczorinem, ogłoszonej na łamach czasopisma "Polarnaja Zwiezda", ks. 6, 1861 r. Londyn (por. Aleksander Hercen, Byloje i dumy, cz. VII, rozdz. LXX Pater V. Petcherine). Pierwszy cytat z wypowiedzi Pieczorina, drugi — z repliki Hercena.

63

W oryginale nazwisko to ma znaczenie ironiczne. Kislorod — tlen. Aluzja do materialistycznych poglądów przeważnej liczby ówczesnych studentów rosyjskich.

64

Mowa tu o Fiodorze Pietrowiczu Haassie (1780-1853), starszym lekarzu moskiewskich szpitali więziennych, znanym z dobroci dla więźniów i bardzo popularnym wśród ludności.

65

W oryg. niesczastnyj. Lud rosyjski tak nazywał więźniów i skazańców. Powszechnie okazywano im życzliwość i współczucie.

66

Strofa, którą cytuje Dostojewski jako przynależną Millevoye'owi, jest w istocie fragmentem ody innego poety francuskiego, Mikołaja Gilberta (1751-1780).

67

Piotr Franciszek Lacenaire (1800-1836) dokonał kilku zabójstw. Ujęty przez policję, kilkakrotnie uciekał; wreszcie w r. 1835 odbył się proces, w którym skazano go na śmierć. Stracony w Paryżu w r. 1836. W czasie pobytu w więzieniu pisał wspomnienia i wiersze, które ukazały się drukiem w r. 1836. Tu — synonim cynicznego, a zarazem inteligentnego przestępcy.

68

Romanse Paul de Kocka, których akcja toczyła się przeważnie wśród tzw. ówcześnie "nizin społecznych", uważane były za szczególnie niemoralne i niestosowne dla młodych panien.

69

Aluzja do wspomnianej już wyżej (por. przyp. 25 do cz. I) sprawy Mazurina o zabójstwo jubilera Kałmykowa. Mazurin ukrył trupa w swoim domu i postawił wokół niego cztery wiadra z tzw. płynem Żdanowa, używanym wówczas do odkażania i usuwania przykrych zapachów.

70

Bohater dwuaktowej komedii Gogola Ożenek (Żenit'ba).

71

Słynne powiedzenie tytułowego bohatera komedii Moliera Georges Dandin ou le mań confondu, akt. I, sc. 9. W tekście oryginalnym: Vous l'avez voulu etc. Boy-Żeleński w swoim tłumaczeniu dokonał spolszczenia zarówno imienia, jak i nazwiska Georges Dandin na Grzegorz Dyndała.

72

Bohater opowieści Gogola Prospekt Newski (Niewskij prospiekt).

73

Zapewne pisane z myślą o niepowodzeniach wojny krymskiej (1854-1856).

74

Jedna z postaci występujących w Martwych duszach (Miortwyje duszy) Gogola.

75

Sztof, dawna rosyjska miara wina lub wódki; odpowiadał 1/10 wiadra.

76

Według przypisu w wydaniu rosyjskim mowa, tu o artykule ogłoszonym w czasopiśmie "Russkij Archiw", 1864, nr 4.

77

Według przypisu w wydaniu rosyjskim (t. 6, s. 733) epitafium pióra Karamzina; w r. 1837 Dostojewski i brat jego Michał kazali wyryć to epitafium na płycie grobowej ich matki.

78

Tak w oryginale (archiw). Por. przyp. 7.

79

Aluzja do Aleksandra Hercena, którego -autobiograficzne dzieło (Byloje i dumy) rozpoczyna się od wspomnień roku 1812 w Moskwie. (Część pierwsza, rozdz. I. Moja niania i La Grande Armée. Pożar Moskwy (...) Podróż z jeńcami francuskimi...')

80

Por. przyp. 9 do cz. II.

81

Mowa o Janie Baptyście bar. Bazancourt (1767-1830), generale napoleońskim.

82

Jan Baptysta Adolf Charras (1810-1865) ogłosił m.in. Histoire de la campagne de 1815. Waterloo o tendencji antynapoleońskiej.

83

Ludwik Mikołaj Davout (1770-1823) — marszałek Francji, jeden z najwybitniejszych generałów napoleońskich.

84

Rustan a. Rustam (1780-1845) był jeńcem szejka Kairu, który podarował go Napoleonowi podczas kampanii egipskiej. Był służącym Napoleona aż do wygnania cesarza na Elbę.

85

Natychmiastowa odpowiedź generała Iwołgina świadczyć tu ma o jego rzeczywistej znajomości rzeczy, co nadaje pozór prawdziwości jego zmyśleniom. W istocie Constant (Constant Wairy, zw. Constant, 1778-1845) był służącym Napoleona od r. 1800 do r. 1814.

86

Mowa o Orderze Św. Anny, ustanowionym przez księcia hol-sztyńskiego Karola Fryderyka, a włączonym do rzędu orderów rosyjskich przez cara Piotra III.

87

Aluzja do opowieści Mikołaja Karamzina Biedna Liza. Utwór miał wielki rozgłos w Rosji w pierwszej połowie XIX w.

88

Mowa o popularnej w drugiej połowie XIX w. Historii powszechnej Fryderyka Schlossera, historyka niemieckiego (1776-1861). Przekład rosyjski ukazał się w r. 1868.

89

Stiepan Glebow (ok. 1672-1718) był kochankiem pierwszej żony Piotra Wielkiego, Eudoksji Łopuchin. Wbity na pal 15 marca 1718 r. na placu Czerwonym w Moskwie.

90

Andrzej Osterman (1686-1747), Niemiec w służbie rosyjskiej, w r. 1707 na polecenie Piotra Wielkiego rozpoczął pracę w jego kancelarii przybocznej. Następnie zajmował się dyplomacją. Za panowania cesarzowej Anny był wielkim kanclerzem. Po śmierci Anny, za panowania Elżbiety, zesłany dożywotnio do Berezowa.

91

Tomasz Morus (1478-1535), humanista angielski, jeden z teoretyków utopijnego socjalizmu. W r. 1529 mianowany wielkim kanclerzem. Był przeciwnikiem zerwania z Rzymem i w r. 1532 ustąpił i urzędu. Gdy odmówił wzięcia udziału w koronacji Anny Boleyn, został na rozkaz Henryka VIII uwięziony. Oskarżony o zdradę stanu, został skazany na śmierć w r. 1535. Przed śmiercią prosił kata, by oszczędził jego brodę, która, według jego słów, nic nie zawiniła.

92

Sekta religijno-mistyczna, powstała w Rosji w połowie w. XVII.

93

Z wiersza Puszkina Elegia (1830; Biezumnych let ugasszeje wiesielje...).

94

Terminu "nihilizm" użył po raz pierwszy Turgieniew w powieści Ojcowie i dzieci (Otcy i dieti, 1862).

95

Ewangelia według św. Jana, 8,3-11.

96

Por. przyp. 69.