Ссылки

1

Lettres austrasiennes // Epistolae Merowlngici et Karolini aevi. Hrsg. von Wilhelm Gundlach. Tomus I. Berolini: apud Weidmannos, 1957. [MGH. Ep., 3]. 9, y Германа Парижского.

2

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV cum continuationibus // Fredegarii et Aliorum chronica. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888. [MGH. SRM; 2.] IV. IV, 18.

3

Lettres austrasiennes, 26, 27, 29; такое написание предпочитал также Фортунат.

4

Это написание обнаружено в переписке графа Булгара (Epistolae Wisigothicae // Epistolae Merowingici et Karolini aevi. Hrsg. von Wilhelm Gundlach. Tomus I. Berolini: apud Weidmannos, 1957. [MGH. Ep., 3]. P. 658–690. 13).

5

Это написание использовано в Регистре писем Григория Великого (Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum libri I–VII. Libri VIII–XIV, Appendix. Edidit Dag Norberg. Turnholti: Brepols, 1982. [CC; 140, 140a.])

6

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. III, 59.

7

Тем не менее эта уменьшительная форма обнаружена только у Фредеrapa: Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. III, 59.

8

Lettres austrasiennes, 26, 27, 29, 30 и 44.

9

Venantius Fortunatus. Carmina // Venance Fortunat. Carmina. Tome III, Livres IX–XI. Texte établi et traduit par Marc Reydellet. Paris: les Belles Lettres, 2004. Préface.

10

Хороший обзор состояния «вопроса о Фредегаре» дали О. Девийер и Ж. Мейер в издании: Frèdêgaire. Chronique des temps mérovingiens: livre IV et continuations. Texte latin selon l'éd. de J.M. Wallace-Hadrill; trad., introd. et notes par Olivier Devillers et Jean Meyers. Turnhout: Brepols, 2001. P. 10–18.

11

Благодарю Аньес Грасеффа за возможность познакомиться с ее сообщением, готовящимся к печати: Graceffa, Agnès. Le pouvoir déréglé: Frédègonde, Brunehaut et l'historiographie masculine moderne // Storia délie donne. Numéro spéciale. A cura di Silvia Luraghi. Firenze: Firenze University Press, 2009.

12

Pasquier, Etienne. Les Recherches de la France… Paris, 1581. P. 195.

13

Mêzeray, François Eudes (dit de). Abrégé chronologique de l'Histoire de France. Amsterdam: A. Schelter, 1696. T. I. P. 105–107.

14

См. A. Graceffa. Art. cit.

15

Berthelot A. Le monde barbare // Histoire générale du IVh siècle a nos jours. 1, Les Origines. 395–1095. Ouvrage publ. sous la dir. de Ernest Lavisse et Alfred Rambaud. Paris: Armand Colin, 1893. P. 134.

16

См. прежде всего: Nelson, Janet L. Queen as Jezebels: Brunhild and Balthild in Merovingian history // Nelson, Janet L. Politics and ritual in early medieval Europe. London; Ronceverte, W. Va.: Hambledon Press, 1986. P. 1–86. — Nelson, Janet L. Medieval Queenship // Women in medieval western European culture. Ed. by Linda E. Mitchell. New York; London: Garland, 1999. P. 179–208.

17

Le Jan, Régine. Famille et pouvoir dans le monde franc: VIIe-Xe siècle: essai d'anthropologie sociale. Paris: Publications de la Sorbonne, 1995.

18

Angers past: the social uses of an emotion in the Middle Ages. Edited by Barbara H. Rosenwein. Ithaca; London: Cornell University Press, 1998. P. 246.

19

Pancer, Nira. Sans peur et sans vergogne: de l'honneur et des femmes aux premiers temps mérovingiens (VIe-VIIe siècles). Paris: Albin Michel, 2001. Автор значительно скорректировала свою точку зрения в следующем тексте: Pancer, Nira. La vengeance féminine revisitée: le cas de Grégoire de Tours // La vengeance, 400–1200. Sous la direction de Dominique Barthélémy, François Bougard, Régine Le Jan. Roma: École française de Rome, 2006. P. 307–324.

20

Courcelle, Pierre. Les lecteurs de l'Enéide devant les grandes invasions germaniques // Romanobarbarica. 1 (1976). P. 25–56.

21

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 34 (p. 922): «Uno se ore cum louis laudibus Christi laudes non capiunt».

22

Вергилий. Энеида. I, ст. 278–279 (пер. С. Ошерова): «His ego metas rerum nee tempora pono; imperium sine fine dedi».

23

Пример: Venantius Fortunatus. Carm. X, 19, v. 5 (Venance Fortunat. Carmina. Tome III, Livres IX–XI. Texte établi et traduit par Marc Reydellet. Paris: les Belles Lettres, 2004. P. 99): «По решению короля вы смогли подняться в ранг judex'a».

24

См., в частности, Кодекс Феодосия. V, 20, 1 в отношении обычаев.

25

MacMullen, Ramsay. Corruption and the decline of Rome. New Haven (Connecticut); London: Yale university Press, 1988. Французский перевод: MacMullen, Ramsay. Le déclin de Rome et la corruption du pouvoir. Traduit de l'anglais par Alain Spiquel et Aline Rousselle. Paris: Les Belles Lettres, 1991.

26

Christol, Michel. L'empire romain du IIIe siècle: histoire politique: de 192, mort de Commode, à 325, concile de Nicée. Paris: Errance, 1997. (Collection des Hespérides.] P. 179–181.

27

Wolfram, Herwig. Histoire des Goths. Traduit de l'anglais par Frank Straschitz et Josie Mély. Paris: Albin Michel, 1990. P. 32. [Русский перевод: Вольфрам, Хервиг. Готы / Пер. с немецкого Б. Миловидова, М. Некрасова. СПб.: Ювента, 2003. С. 27.]

28

Иордан. Гетика. 25 (пер. Е. Ч. Скржинской).

29

Wenskus, Reinhard. Stammesbildung und Verfassung; Das Werden der fruhmittelalterlichen Gentes. Kôln, Graz: Bôhlau, 1961. — Wolfram, Herwig. Geschichte der Goten: von den Anfângen bis zur Mitte des 6. Jahrhunderts; Entwurf einer historischen Ethnographie. München: Beck, 1979 [Русский перевод: Вольфрам, Хервиг. Готы / Пер. с немецкого Б. Миловидова, М. Некрасова. СПб.: Ювента, 2003.]. — Pohl, Walter. Die Awaren: ein Steppenvolk in Mitteleuropa 567–822 n. Chr. Milnchen: Beck, 1988. Одно из лучших введений в эту модель — статья В. Поля: Pohl, Walter. Aux origines d'une Europe ethnique: Identités en transformation entre antiquité et moyen âge // Annales: Histoire, Sciences sociales. 60/1 (2005). P. 183–208.

30

Coumert, Magali. Origines des peuples: les récits du Haut Moyen Âge occidental: 550–850. Paris: Institut d'Études Augustiniennes, 2007.

31

PLRE II. P. 159–160.

32

См.: Régerat, Philippe. La conversion d'un prince germanique au IVe siècle: Fritigern et les Goths // Clovis, histoire & mémoire: actes du Colloque international d'histoire de Reims, 19–25 septembre 1996. Sous la dir. de Michel Rouche. Paris: Presses de l'Université de Paris-Sorbonne, 1997. T. I. P. 171–184. — Liebeschuetz, John Hugo Wolfgang Gideon. Barbarians and bishops: army, church, and state in the age of Arcadius and Chrysostom. Oxford: Clarendon Press, 1990. P. 49.

33

В интерпретации «режима гостеприимства» консенсуса между современными историками нет. Об интерпретации, связанной с налогами: Goffart, Walter A. Barbarians and Romans, A.D. 418–584: the techniques of accommodation. Princeton (N. Y.): Princeton university press, 1980. — Goffart, Walter A. Old and new in Merovingian taxation // Goffart, Walter A. Rome's fall and after. London; Ronceverte, W.Va: Hambledon press, 1989. P. 213–231. О пересмотре этой модели: Wickham, Chris. Framing the Early Middle Ages: Europe and the Mediterranean, 400–800. Oxford; New York; Auckland [etc.]: Oxford University Press, 2005. P. 84–87.

34

Vita (I) sancti Orientii episcopo Ausciorum in Novempopulania. Ed. G. Henskens // Acta sanctorum: quotquot toto orbe coluntur, vel a catholicis scriptoribus celebrantur… 70 vol. Antverpiae, Brussels, Tongerlo, Paris, 1643–1894. Mai I., 1680. P. 62–63. 3.

35

Об этой спорной теме: Lauwers, Michel; Ri part, Laurent. Représentation et gestion de l'espace dans l'Occident medieval, V–XIII' siècle // Rome et l'État moderne européen: actes du colloque international tenu à Rome, les 31 janvier, 1er et 2 février 2002. Études réunies par Jean-Philippe Genet. Rome: École française de Rome, 2007. ICollection de l'Ecole française de Rome, 377.] P. 115–171.

36

Об этом объекте: Vezin, Jean. Une nouvelle lecture de la liste de noms copiés au dos de l'ivoire Barberini // Bulletin archéologique du Comité des travaux historiques et scientifiques. Nouvelle série. T. 7 (1971). P. 19–53. О его связях с Брунгильдой: Wood, Ian N. The Merovingian kingdoms, 450–751. London; New York: Longman, 1994. P. 135.

37

Sodini, Jean-Pierre. Images sculptées et propagande impériale du IVe au VIesiècle: recherches récentes sur les colonnes honorifiques et les reliefs politiques à Byzance // Byzance et les images: cycle de conférences organisées au Musée du Louvre, Paris, par le Service culturel du 5 au 7 décembre 1992. Sous la dir. d'André Guillou et de Jannic Durand. Paris: La Documentation française, 1994. P. 43–94.

38

PLRE I. P. 379–380.

39

PLRE II. P. 164–169.

40

Lettres austrasiennes, 42.

41

Энеида. VI, 853 (пер. С. Ошерова).

42

Joye, Sylvie; Knaepen, Arnaud. L'image d'Amalasonthe chez Procope de Césarée et Grégoire de Tours: portraits contrastés entre Orient et Occident // Le Moyen Age. III/2 (2005). P. 243.

43

Прокопий Кесарийский. О постройках. I, X, 16–20.

44

Liber pontificalis. Texte, introduction et commentaire par l'abbé Louis Duchesne. Paris: E. Thorin, 1886–1892. Felix III.

45

Фрагмент одного закона Тевдиса сохранился в рукописи «Бревиария Алариха» в Леоне: MGH. Leges nationum Germanicarum. Bd. I. Hannover: Hahn, 1869. P. 469.

46

Прокопий. Войны. V, 12, 50.

47

Chronica Caesaraugustana // Victoris Tunnunensis Chronicon: cum reliquiis ex Consularibus Caesaraugustanis et lohannis Biclarensis Chronicon. Edidit Carmen Cardelle de Hartmann; commentaria historica ad Consularia Caesaraugustana et ad lohannis Biclarensis Chronicon edidit Roger Collins. Turnhout: Brepols, 2001. [Corpus Christianorum. 173a. Series Latina.] 130a.

48

Прокопий. Войны. III, 24, 7–16.

49

Осторожное воспроизведение событий: Thompson, Edward Arthur. The Goths in Spain. Oxford: Clarendon press, 1969. P. 15–16.

50

Isidorus Hispalensis. Historia Gothorum, Wandalorum, Sueborum // MGH AA. T. XI: Chronica Minora saec. IV.V.VI.VII. Vol. 2. Edidit Theodorus Mommsen. Berolini: Apud Weidmannos, 1894. 41.

51

Ibid. 44–46. Иордан. Гетика. 303.

52

Cazier, Pierre; Fontaine, Jacques. Qui a chassé de Carthaginoise Sévérianus et les siens? Observations sur l'histoire familiale d'Isidore de Seville // Estudios en homenaje a don Claudio Sanchez Albornoz en sus 90 anos: anexos de Cuadernos de historia de Espana. Buenos Aires: Instituto de Historia de Espana, 1983. V. 1. P. 349–400.

53

Иордан. Гетика. 303.

54

Chronica Caesaraugustana. 6а // СС. 173А, р. 61.

55

Venantius Fortunatus. Carm. // Venanti Honori Clementiani Fortunati presbyteri italici Opera poetica. Recensuit et emendavit Fridericus Leo. Berolini: apud Weidmannos, 1881. [MGH. AA; 4, 1.] VI, 1, v. 52.

56

Visigothic Spain: new approaches. Ed. by Edward James. Oxford: Clarendon Press, 1980. P. 35.

57

О Баутоне: PLRE /. P. 159–160. Об Арбогасте: ibid. P. 95–97.

58

Ewig, Eugen. Die Namengebung bei den altesten Frankenkonigen und im merowingischen Königshaus // Francia. XVIII/1 (1991). S. 21–69.

59

Barthélémy, Dominique. La chevalerie: De la Germanie antique à la France du XIIe siècle. Paris: Fayard, 2007. P. 38–39.

60

В обильной библиографии по этому вопросу выделяется новая точка зрения Дизенбергера: Diesenberger, Max. Hair, sacrality and symbolic capital in the Frankish kingdoms // The construction of communities in the early Middle Ages: texts, resources and artefacts. Edited by Richard Corradini, Max Diesenberger, Helmut Reimitz. Leiden; Boston: Brill, 2003. P. 173–212.

61

Фундаментальной по этому вопросу остается статья О. Эвига: Ewig, Eugen. Die frànkischen Teilungen und Teilreiche (511–613) // Ewig, Eugen. Spâtantikes und frankisches Gallien: gesammelte Schriften. Miinchen: ArtemisVerlag, 1976. Bd. 1. S. 114–171.

62

Ibid.

63

Агафий Миринейский. О царствовании Юстиниана / пер., статья и прим. М. В. Левченко. М.-Л.: изд-во АН СССР, 1953. 1, 2, 6–8.

64

Григорий Турский. История франков. V, предисловие (пер. В. Д. Савуковой).

65

Там же. III, 3.

66

Liber monstrorum. Introduzione, edizione, versione e commento di Franco Porsia. Bari: Dedalo libri, 1976. P. 138. I, 2.

67

Григорий Турский. История франков. III, 4 и 7.

68

Там же. IV, 10 и 14. Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 74.

69

Marius Aventicensis. La Chronique de Marius d'Avenches: (455–581). Texte, traduction et commentaire de Justin Favrod. Lausanne: Université de Lausanne, Faculté de lettres, Section d'histoire, 1993. [Cahiers lausannois d'histoire médiévale.] 555, 3 и 556, 1–2.

70

Григорий Турский. История франков. III, 6. Marius d'Avanche. Chronique. 523.

71

Прокопий. Войны. V, 20 |13?1, 14–28.

72

Агафий. О царствовании Юстиниана. I, 6.

73

Marius d'Avenche. Chronique. 538 и 539.

74

Прокопий. Войны. VI, 12, 38.

75

Там же. VII, 33, 7.

76

Агафий. О царствовании Юстиниана. I, 4, 2–4. — Collins, Roger. Theodebert I, “Rex Magnus Francorum” // Ideal and reality in Frankish and Anglo-Saxon society: studies presented to J. M. Wallace-Hadrill. Ed. by Patrick Wormald, with Donald Bullough and Roger Collins. Oxford: B. Blackwell, 1983. P. 9–13. — Cameron, Averil. Agathias on the early Merovingians // Annali délia Scuola Normale Superiore di Pisa. 37 (1968). P. 107.

77

Там же. III, 32. Marius d'Avenche. Chronique. 555. Агафий. О царствовании Юстиниана. I и II, passim. О том, что Григорий Турский ошибочно отнес этот эпизод к царствованию Теодоберта I, см.: Wood, Ian N. The Merovingian kingdoms, 450–751. London; New York: Longman, 1994. P. 67 и 165.

78

Григорий Турский. История франков. III, 20. Origo gentis Langobardorum. Introduzione, testo critico, commento a cura di Annalisa Bracciotti. Roma: Herder éditrice e libreria, 1998. 4.

79

Venantius Fortunatus. Carm. IV, 25 и VI, 3. — Прокопий. Войны. VIII, 20. — PLRE III. P. 1233.

80

Григорий Турский. История франков. IV, 9.

81

Григорий Турский. История франков. III, 21–22.

82

Там же. III, 10 и 29.

83

Lettres austrasiennes, 20.

84

Dierkens, Alain; Périn, Patrick. Les sedes regiae mérovingiennes entre Seine et Rhin // Sedes regiae (ann. 400–800). Gisela Ri poil, Josep M. Gurt, eds; con la colaboraciôn de Alexandra Chavarria. Barcelona: Reial Acadèmia de bones lletres. 2000. P. 267–304.

85

Barbier, Josianne. Le système palatial franc: genèse et fonctionnement dans le nord-ouest du regnum // Bibliothèque de l'Ecole des Chartes. 145 (1990). P. 245–299. — Barbier, Josianne. Les lieux du pouvoir en Gaule franque. L'exemple des palais // Deutsche Königspfalzen: Beiträge zu ihrer historischen und archäologischen Erforschung. Bd. 8. Places of power = Orte der Herrschaft = Lieux du pouvoir. Hrsg. von Caspar Ehlers. Gôttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2007. S. 227–246.

86

Vita Caesarii // Sancti Caesarii Arelatensis opera varia. Studio et diligentia D. Germani Morin. Maretioli, 1942. I, 20.

87

Gregorius Turonensis. Liber de gloria confessorum // Gregorii Turonensis Opera. Ediderunt W. Arndt et Br. Krusch. Hannoverae: impensis bibliopolii Hahniani, 1885. [MGH. Scriptores rerum Merovingicarum. 1.]. 62.

88

Григорий Турский. История франков. IV, 16.

89

Там же. IV, 2.

90

Там же. История франков. III, 36.

91

О поступлении в Марсель папируса: Григорий Турский. История франков. V, 5. О налогах, которыми в том же городе облагалось восточное вино: Григорий Турский. История франков. IV, 43.

92

Там же. VI, 46.

93

Этот тезис выдвигает К. Ф. Вернер: Werner, Karl Ferdinand. Naissance de la noblesse: l'essor des élites politiques en Europe. Seconde édition revue et corrigée. Paris: Fayard, 1998.

94

Григорий Турский. История франков. VIII, 39.

95

Venantius Fortunatus. Carm. V, 5. Goffart, Walter. The conversion of Avitus of Clermont and similar passages in Gregory of Tours // «To see ourselves as others see us»: Christians, Jews, «others» in late antiquity. Edited by Jacob Neusner and Ernest S. Frerichs. Chicago, Calif: Scholars Press, 1985. P. 473–497. Переиздано: Goffart, Walter A. Rome's fall and after. London; Ronceverte, W.Va: Hambledon press, 1989. P. 293–317.

96

Orléans II (533), с. 4, 7; Clermont (535), с. 2; Orléans (538), с. 3; Orléans V (549), с. 11; Paris III (556/573), с. 8 // Concilia Galliae: A. 5U-A. 695. Cura et studio Caroli De Clercq. Turnholti: Brepols, 1963. [CC. 148A.].

97

Григорий Турский. История франков. III, 34.

98

См. прежде всего: Venantius Fortunatus. Carm. V, 14.

99

Barthélémy, Dominique. La chevalerie: De la Germanie antique à la France du XIIe siècle. Paris: Fayard, 2007. P. 34.

100

Gregorius Turonensis. Liber de gloria martyrum. 80 (MGH. Scriptores rerum Merovingicarum. Bd. I. Berlin: apud Weidmannos, 1884. P. 542–543).

101

Joye, Sylvie. La femme ravie: le mariage par rapt dans les sociétés occidentales du haut Moyen Age (VIe-Xe siècle). Thèse. Lille: Université de Lille 3, 2006.

102

Geary, Patrick J. Vivre en conflit dans une France sans État: typologie des mécanismes de règlement des conflits (1050–1200) // Annales: Économies, Sociétés, Civilisations. 41 (1986). N 5. P. 1107–1133.

103

Григорий Турский. История франков. IV, 3.

104

Там же. IV, 20. Marius d'Avenche. Chronique. 560.

105

Там же. IV, 3.

106

Там же. IV, 19,21 и 51.

107

Там же. IV, 22.

108

Там же. IV, 26.

109

Там же. IV, 25.

110

Venantius Fortunatus. Carm. VI, la, v. 11–12.

111

Григорий Турский. История франков. V, 14.

112

Там же. IV, 29.

113

Там же. IV, 23.

114

Barthélémy, Dominique. Op. cit. P. 64.

115

Там же. IV, 25.

116

Там же. IV, 28.

117

Dumézil, Bruno. Gogo et ses amis: écriture, échanges et ambitions dans un réseau aristocratique de la fin du VI'siècle // Revue historique. 643 (2007). P. 553–593.

118

Venance Fortunat. Carm. Préface.

119

Marius d'Avenche. Chronique. 566.

120

См. ниже, прим. 51.

121

Leges Visigothorum antiquiores. Edidit Karolus Zeumer. Hannoverae; Lipsiae: Hahn, 1894. [MGH. Leges. 8. Fontes iuris Germanici antiqui in usum scholarum separatim editi. 5.]. III, 1, 5.

122

Местоположение Аризита остается очень спорным; см.: Bascoul, Louis. Arisitum, Arisidium // Dictionnaire d'histoire et de géographie ecclésiastiques. Tome quatrième, fasc. 19–24, Argaiz-Athaulf. Sous la dir. de Mgr Alfred Baudrillart. Paris: Letouzey et Ané, 1930. Col. 180–182.

123

Григорий Турский. История франков. V, 5.

124

Там же.

125

Там же. IV, 27.

126

См. собственный рассказ Фортуната о его прибытии зимой в Австразию (Стихотворения. Предисловие. 4–5).

127

Fortunat. Vie de saint Martin, I, 44. Venantius Fortunatus. Carm. VIII, 1, 21.

128

О маршруте Фортуната см.: Saiel, Jaroslav. Il viaggio di Venanzio Fortunato e la sua attività in ordine alla politica bizantina // Antichità Altoadriatiche. 19 (1981). P. 359–375.

129

Lettres austrasiennes, 21.

130

Dumézil, Bruno. Gogo et ses amis: écriture, échanges et ambitions dans un réseau aristocratique de la fin du VIe siècle // Revue historique. 643 (2007). P. 559.

131

Lettres austrasiennes, 11.

132

Gauthier, Nancy. Op. cit. P. 172–189.

133

Lettres austrasiennes, 7.

134

Ibid., 8; см. ниже, главу V.

135

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 1, v. 16.

136

Ibid. V. 20.

137

Reydellet, Marc. La royauté dans la littérature latine de Sidoine Apollinaire à Isidore de Seville. Rome: École française de Rome, 1981. P. 305–308.

138

Thierry, Augustin. Récits des temps mérovingiens. Paris: Presses d'aujourd'hui, 1981. P. 46.

139

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 1, v. 34.

140

Ibid., v. 77.

141

Ibid., v. 36.

142

Reydellet, Marc. Op. cit. P. 306–307.

143

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 1, v. 100–106.

144

Reydellet, Marc. Op. cit. P. 306.

145

Григорий Турский. История франков. IV, 27.

146

Lettres austrasiennes, 17.

147

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 1, v. 117–119.

148

Об этой обязанности см.: Feller, Laurent. 'Morgengabe', dot, tertia: rapport introductif // Dots et douaires dans le haut Moyen Age. Sous la direction de François Bougard, Laurent Feller et Régine Le Jan. Rome: École française de Rome, 2002. P. 15–17.

149

Le Jan, Régine. Douaires et pouvoirs des reines en Francie et en Germanie (VIe-Xe siècle) // Dots et douaires dans le haut Moyen Âge. Op. cit. P. 457–497. — Real, Isabelle. Entre mari et femme: dons réciproques et gestion des biens à l'époque mérovingienne d'après les chroniques et les Vies de saints // Dots et douaires dans le haut Moyen Age. Op. cit. P. 389–406.

150

Fleury, Michel; France-Lanord, Albert. Les trésors mérovingiens de la basilique de Saint-Denis. Woippy: G. Klopp, 1998. P. I 209–215.

151

См. новую датировку, предложенную в статье: Périn, Patrick; Calligaro, Thomas. La tombe d'Arégonde. Nouvelles analyses en laboratoire du mobilier métallique et des restes organiques de la défunte du sarcophage 49 de la basilique de Saint-Denis // Antiquités nationales. 37 (2005 [2007]). P. 181–206. В этом исследование также заново реконструируется одежда Aperyнды.

152

Fleury, Michel; France-Lanord, Albert. Op. cit. P. II 130–159.

153

Это изящное выражение предложила П. Стаффорд: Stafford, Pauline. Queens and treasure in the Early Middle Ages // Treasure in the medieval west. Edited by Elizabeth M. Tyler. Woodbridge, Suffolk, UK, Rochester, NY: York Medieval Press, 2000. P. 61–82.

154

Vitae Radegundis // Fredegarii et Aliorum chronica. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888. [MGH. SRG; 2.]. P. 364–395. II, 15.

155

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 73.

156

Григорий Турский. История франков. V, 18.

157

Там же.

158

Flodoard. Die Geschichte der Reimser Kirche = Historia Remensis Ecclesiae. Hrsg. von Martina Stratmann. Hannover: Hahnsche Buchhandlung, 1998. II, 4.

159

Die Urkunden der Merowinger = Diplomata regum Francorum e stirpe Merovingica. Nach Vorarb. von Carlrichard Bruhl hrsg. von Théo Kölzer. Hannover: Hahn, 2001. [MGH.] Nr. 77, S. 196: «villa cuius uocabolum est Trib <…> omni adiacencia sua, sicuit a fisco Brunichildae reginae uel postea a precelso avo nostro Chiotario seul domno uel gen <…> possesssa».

160

Ibid. Op. cit. Nr. 77, S. 196: «quod Goti, qui sem <…> administra uilla aspexerunt et ibidem ad locis pro fisco et tempore egerunt…»

161

Les Gestes des évêques d'Auxerre. Op. cit. 20. P. 98.

162

Die Urkunden der Merowinger. Op. cit. Deperdita. Nr. 132. — Barbier, Josianne. Les actes royaux mérovingiens pour Saint-Médard de Soissons: une révision // Saint-Médard: trésors d'une abbaye royale. Textes et iconographie réunis par Denis Defente. Paris: Somogy éd. d'art, 1997. P. 192–195 et p. 229.

163

Lettres austrasiennes, 8.

164

Venantius Fortunatus. Carm. VI, la, v. 37–38.

165

Григорий Турский. История франков. IV, 27.

166

Беда Достопочтенный. Церковная история. II, 9.

167

Epistolae Austrasicse // Epistolae Merowingici et Karolini aevi. Hrsg. von Wilhelm Gundlach. Tomus I. Berolini: apud Weidmannos, 1957. MGH. Ер.; 3.1. 8.

168

Григорий Турский. История франков. VIII, 4.

169

Там же. III, 10 и 29.

170

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 217.

171

Григорий Турский. История франков. III, 18.

172

Ewig, Eugen. Die Namengebung bei den ältesten Frankenkonigen und im merowingischen Konigshaus // Francia. XVIII/1 (1991). S. 21–69.

173

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 5, v. 57–58.

174

Epistolac Austrasicae. 24.

175

См. Lettres austrasiennes, 44.

176

Venantius Fortunatus. Carm. App., 6.

177

Gregorius J. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VI, 5.

178

Григорий Турский. История франков. V, 3.

179

Там же. IV, 51.

180

Там же. V, 18.

181

Там же. IV, 51.

182

Venantius Fortunatus. Carm. VII, 16. — PLRE III. P. 331–332.

183

Pactus legis Salicae. Hrsg. von Karl August Eckhardt. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1962. [MGH. Legum sectio I. Legum nationum Germanicarum; t. 4, pars 1] 41, 8.

184

Venantius Fortunatus. Carm. VII, 16, v. 47–50.

185

Ibid. VII, 7, v. 25–30.

186

Ibid. VII, 7.

187

Григорий Турский. История франков. IV, 46.

188

Venantius Fortunatus. Carm. VII, 8 и 9.

189

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. III, 59.

190

Григорий Турский. История франков. IV, 46.

191

Dumézil, Bruno. Le patrice Dynamius et son réseau: culture aristocratique et transformation des pouvoirs autour de Lérins dans la seconde moitié du VIe siècle // Lérins, une île sainte de l'Antiquité au moyen âge. Études réunies par Yann Codou et Michel Lauwers. Tumhout: Brepols, 2009.

192

Григорий Турский. История франков. V, 25.

193

Ерр, Verena. Amicitia: zur Geschichte personaler, sozialer, politischer und geistlicher Beziehungen im frùhen Mittelalter. Stuttgart: Hiersemann, 1999.

194

Григорий Турский. История франков. IV, 43.

195

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 2, v. 37–38.

196

Григорий Турский. История франков. IV, 26.

197

Concile de Tours II, Lettre des évêques de la province de Tours au peuple // Concilia Galliae: A. 511-A. 695.

198

Tours II, cl.

199

Там же, с. 21.

200

Там же, с. 22.

201

Григорий Турский. История франков. IV, 26.

202

Там же. IV, 29.

203

Там же.

204

Там же. IV, 30.

205

Прокопий. Войны. VII, 33, 5–6.

206

Об отношениях между Фортунатом и Динамием см.: Venantius Fortunatus. Carm. VI, 10.

207

Григорий Турский. История франков. IV, 30.

208

Там же. IV, 40.

209

Epistolae Austrasica;. 8. Павел Диакон. История лангобардов. I, 27.

210

Там же.

211

Григорий Турский. История франков. IV, 42.

212

Там же. IV, 41.

213

Павел Диакон. История лангобардов. I, 28.

214

Об этом нападении упоминает Марий Аваншский: Marius d'Avenche. Chronique. 569. Правда, проблемы с хронологией у Мария хорошо известны.

215

Григорий Турский. История франков. IV, 42.

216

Там же.

217

Там же. IX, 40. Vitae Radegundis. II, 16.

218

Venantius Fortunatus. Carm. App., 1, v. 165–166.

219

Venantius Fortunatus. Carm. App., 2.

220

Iohannus Biclarensis. Chronicon // Victoris Tunnunensis «Chronicon» cum reliquiis ex «Consularibus Caesaraugustanis» et lohannis Biclarensis «Chronicon». Edidit Carmen Cardelle de Hartmann; commentaria historica ad «Consularia Caesaraugustana» et ad Ioahannis Biclarensis Chronicon edidit Roger Collins. Turnholti: Brepols, 2001. [CC; 173 A.]. 2.

221

Григорий Турский. История франков. IV, 40.

222

Dumézil, Bruno. Gogo et ses amis: écriture, échanges et ambitions dans un réseau aristocratique de la fin du VIesiècle // Revue historique. 643 (2007). P. 553–593.

223

Этот слух передал хронист Агафий. Collins, Roger. Theodebert I, “Rex Magnus Francorum” // Ideal and reality in Frankish and Anglo-Saxon society: studies presented to J. M. Wallace-Hadrill. Ed. by Patrick Wormald, with Donald Bullough and Roger Collins. Oxford: B. Blackwell, 1983. P. 9–10.

224

Григорий Турский. История франков. VI, 4.

225

Григорий Турский. История франков. IV, 50.

226

Там же. IX, 26.

227

Там же. IX, 33 (Бертефледу).

228

О Хродехильде см. Григорий Турский. История франков. IX, 39;

229

Григорий Турский. История франков. IV, 26.

230

Текст договора о разделе см. «Анделотский договор» (Григорий Турский. История франков. IX, 20).

231

Григорий Турский. История франков. VI, 27; VII, 6.

232

«Анделотский договор» (Григорий Турский. История франков. IX, 20).

233

Там же.

234

Там же.

235

Там же.

236

Там же. II, 38.

237

«Анделотский договор» (Григорий Турский. История франков. IX, 20).

238

Григорий Турский. История франков. IV, 45.

239

Там же. IX, 40.

240

Там же. IV, 45 и 47.

241

Venantius Fortunatus. Carm. III, 1, 2, 3.

242

Venantius Fortunatus. Carm. V, 3, v. 15: «Huic Sigisberthus ouans fauet et Brunichildis honori».

243

Statute Ecclesiae Antiqua // Manier, Charles. Les “Statuta ecclesiae antiqua”: édition, études critiques. Paris: Presses universitaires de France, 1960. [Bibliothèque de l'Institut de droit canonique de l'Université de Strasbourg; 5.], 1; яснее — Orléans II (533), с 7, и Orléans III (538), с. 3 // Concilia Galliae: A. 511-A. 695.

244

Lancel, Serge. Saint Augustin. Paris: Fayard, 1999. P. 262–265.

245

Григорий Турский. История франков. IX, 20.

246

Там же.

247

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 5, v. 215–236.

248

Григорий Турский. История франков. IV, 28.

249

Isidorus Hispalensis. Historia Gothorum… 47. Iohannus Biclarensis. Chronicon. 6.

250

Григорий Турский. История франков. IV, 28.

251

Liber Historian Francorum // Fredegarii et Aliorum chronica. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888. [MGH. SRG; 2.] 31.

252

Avit de Vienne. Ep. 5.

253

PLRE /. P. 233.

254

Григорий Турский. История франков. IV, 28.

255

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 5, v. 13–16.

256

Ibid, v. 58–62.

257

Ibid., v. 25.

258

Ibid., v. 225–228.

259

Ibid., v. 241–242.

260

Ibid., v. 258–259.

261

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 5, v. 277–280.

262

Григорий Турский. История франков. IV, 28.

263

Venantius Fortunatus. Carm. VI, 5, v. 367–378.

264

Григорий Турский. История франков. III, 6.

265

Lettres austrasiennes, 9.

266

Григорий Турский. История франков. III, 31;

267

См. прежде всего: Venantius Fortunatus. Carm. VII, 4, написанное Гогону из Пуатье, и Стихотворения. VII, 9, адресованное Лупу в 573–574 гг.

268

«Анделотский договор» (Григорий Турский. История франков. IX, 20).

269

Григорий Турский. История франков. IV, 47.

270

Там же.

271

Там же.

272

Paris (573). Epistola synodi ad Sigisbertum regem // Concilia Galliae: A. 511 — A. 695. P. 216: «non absque coniuentia gloriae uestrae, sicut credimus, euocati Parisius».

273

Григорий Турский. История франков. IV, 47–48.

274

Там же. IV, 49.

275

Там же.

276

Marius d'Avenche. Chronique. 574.

277

См. прежде всего предисловие к Пятой книге «Истории франков».

278

Григорий Турский. История франков. IV, 49.

279

См. знаменитое сообщение Агафия (О царствовании Юстиниана. I, 2) об улаживании конфликтов между королями франков.

280

Григорий Турский. История франков. IV, 49. Gregorius Turonensis. Liber de virtutibus sancti Martini. II, 5, 6 и 7.

281

Там же. IV, 49.

282

Там же. IV, 50.

283

Там же.

284

Lettres austrasiennes, 9.

285

Там же.

286

Там же. IV, 51.

287

Там же. V, 22.

288

См. Vitae Radegundis. I, 2. — Jonas Bobiensis. Vitae Columbani abbatis disci pulorumque eius libri II // Jonas Bobiensis. Ionae vitae sanctorum Columbani, Vedastis, Iohannis. Recognovit Bruno Krusch. Hannoverae; Lipsiae: impensis Bibliopolii Hahniani, 1905. [MGH. Scriptores rerum germanicarum in usum scholarum separatim editi; 37]. 18.

289

См. исключительное отношение к Храмну, мятежному сыну Хлотаря I: Григорий Турский. История франков. IV, 20.

290

Marius d'Avenche. Chronique. 576.

291

Григорий Турский. История франков. IV, 51.

292

Gregorius Turonensis. Liber de virtutibus sancti Martini. I, 29, 32; II, 11.

293

Есф. 5–8.

294

Nelson, Janet L. Queen as Jezebels: Brunhild and Balthild in Merovingian history // Nelson, Janet L. Politics and ritual in early medieval Europe. London; Ronceverte, W. Va.: Hambledon Press, 1986. P. 1–86.

295

Vezin, Jean. Une nouvelle lecture de la liste de noms copiés au dos de l'ivoire Barberini // Bulletin archéologique du Comité des travaux historiques et scientifiques. Nouvelle série. T. 7 (1971). P. 19–53.

296

Григорий Турский. История франков. V, 1.

297

Там же.

298

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. III, 72.

299

Григорий Турский. История франков. V, 3.

300

Там же.

301

Григорий Турский. История франков. VIII, 26.

302

Там же. V, 1.

303

Там же. VII, 29.

304

Там же. V, 48.

305

Там же. IV, 25.

306

Григорий Турский. История франков. V, 18.

307

Там же.

308

Там же. V, 2.

309

Там же. V, 3.

310

Там же. V, 13.

311

Там же. V, 3.

312

Там же.

313

Там же. V, 14.

314

Там же. V, 18.

315

Там же.

316

Там же. V, 14.

317

Там же. V, 48.

318

Там же. V, 14.

319

Там же: «ad Brunichildem reginam usque peruenit; sed ab Austrasiis non est collectus».

320

Григорий Турский. История франков. V, 17.

321

Там же. VII, 19.

322

Прокопий. Войны. VII, 33, 5–6.

323

Григорий Турский. История франков. V, 17.

324

Там же. V, 18.

325

Там же. VI, 46.

326

Там же. V, 18.

327

Там же.

328

Venantius Fortunatus. Carm. VII, 4, v. 27–30 (Tome II, Livres V–VIII. Texte établi et traduit par Marc Reydellet. Paris: les Belles Lettres, 1998. P. 90).

329

Григорий Турский. История франков. IX, 9.

330

Там же.

331

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 53.

332

Григорий Турский. История франков. V, 40.

333

Там же. V, 46.

334

Там же. V, 5.

335

Там же. V, 24.

336

Там же. V, 25.

337

Reydellet, Marc. Introduction // Venance Fortunat. Carm. Tome I, Livres I–IV. Texte établi et traduit par Marc Reydellet. Paris: les Belles Lettres, 1994. P. LXX-LXXI.

338

Григорий Турский. История франков. V, 26.

339

Там же. V, 28.

340

Там же. VI, 2.

341

Там же. V, 22.

342

Pactus legis Salicae. Hrsg. von Karl August Eckhardt. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1962. MGH. Legum sectio I. Legum nationum Germanicarum; t. 4, pars 1.1, 41, 11.

343

Григорий Турский. История франков. V, 47.

344

Там же. V, 49.

345

Там же. V, 5.

346

Григорий Турский. История франков. VII, 22.

347

Venantius Fortunatus. Carm. IX, 1.

348

Ibid., v. 71.

349

Григорий Турский. История франков. V, 44.

350

Там же. VI, 46.

351

Venantius Fortunatus. Carm. IX, 1, v. 117.

352

Ibid., v. 142–145 (Venance Fortunat. Carmina. Tome III, Livres IX–XI. Texte établi et traduit par Marc Reydellet. Paris: les Belles Lettres, 2004. P. 14).

353

Григорий Турский. История франков. V, 33.

354

Там же. V, 34.

355

Там же. V, 39.

356

Там же. IX, 4 и 5.

357

Venantius Fortunatus. Carm. IX, 2, v. 13–14, перевод — p. 15.

358

Ibid., v. 125–126, перевод — p. 20.

359

Venantius Fortunatus. Carm. IX, 3.

360

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. III, 57–59 (S. 108–109).

361

Григорий Турский. История франков. VI, 1.

362

Там же. VI, 3.

363

Там же. VI, 4.

364

Helvétius, Anne-Marie. «Virgo et virago»: Réflexions sur le pouvoir du voile consacré d'après les sources hagiographiques de la Gaule du Nord // Femmes et pouvoirs des femmes à Byzance et en Occident (VIe-Xie siècles): colloque international organisé les 28, 29 et 30 mars 1996 à Bruxelles et Villeneuve d'Ascq. Villeneuve d'Ascq: Centre de recherche sur l'histoire de l'Europe du Nord-Ouest, 1999. P. 189–203.

365

Григорий Турский. История франков. VI, 4.

366

Там же.

367

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 8.

368

Григорий Турский. История франков. VI, 1. Marius d'Avenche. Chronique. 581.

369

Там же. VI, 4.

370

Там же. VI, 7.

371

Там же. VI, 11.

372

Там же. VI, 12.

373

Там же. VI, 19 и 22.

374

Там же. X, 19.

375

См. ниже, главу IX.

376

Григорий Турский. История франков. VI, 18.

377

См. ниже, главу IX.

378

Григорий Турский. История франков. VI, 27.

379

Там же. VI, 31.

380

Там же.

381

Григорий Турский. История франков. VI, 31.

382

Там же. VI, 11 (в лагере Эгидия); История франков. VI, 26 (в лагере Брунгильды).

383

Там же. VI, 33.

384

Там же. VI, 37.

385

Там же. VI, 38.

386

Там же. VI, 38 и 39.

387

Там же. VI, 34.

388

Там же.

389

Григорий Турский. История франков. VI, 41.

390

Там же.

391

См. ниже, глава IX.

392

Григорий Турский. История франков. VI, 45.

393

Там же.

394

Там же.

395

Григорий Турский. История франков. VI, 46.

396

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. III, 93.

397

Périn, Patrick. Saint-Germain-des-Prés, première nécropole des rois de France // Médiévales, 31 (1996) [№ spécial: La mort des grands: hommage à Jean Dévisse]. P. 32.

398

Григорий Турский. История франков. VII, 5.

399

Venantius Fortunatus. Carm. VIII, 3; авторизованный перевод.

400

Santinelli, Emmanuelle. Des femmes éplorées?: les veuves dans la société aristocratique du haut Moyen Âge. Villeneuve d'Ascq: Presses universitaires du Septentrion, 2003.

401

Григорий Турский. История франков. VII, 4.

402

Там же. X, 19.

403

Там же. VII, 15.

404

Там же. VII, 2.

405

Там же. VII, 9.

406

Там же. VII, 21.

407

Там же. VII, 15.

408

Там же. VII, 5.

409

Там же. VII, 4.

410

Там же. VII, 6.

411

Григорий Турский. История франков. VII, 6.

412

Там же. VII, 7.

413

Там же. VII, 7 и VIII, 9.

414

Там же. VII, 7.

415

Там же. VII, 13.

416

Там же. VII, 8.

417

Там же. VII, 16.

418

Там же. VII, 17.

419

Там же. VII, 13.

420

Там же. VII, 12.

421

Там же. VII, 12 и 13.

422

См. ниже.

423

Григорий Турский. История франков. VII, 14.

424

Там же. VII, 18.

425

Там же. VII, 19.

426

Там же. VII, 20.

427

Vita Gaugerici episcopi Camaracensis // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici et antiquiorum aliquot. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1896. [MGH. SRM; 3.1 6. — Mériaux, Charles. Gallia irradiata: saints et sanctuaires dans le nord de la Gaule du haut Moyen Age. Stuttgart: F. Steiner, 2006. P. 50–51.

428

Григорий Турский. История франков. VIII, 26.

429

Там же. IV, 51.

430

Там же. VIII, 10.

431

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 1.

432

Григорий Турский. История франков. VII, 20.

433

Там же. VII, 22.

434

Там же. VII, 29.

435

Там же. VII, 23.

436

Там же. VII, 24.

437

Там же. VIII, 26.

438

Там же. VIII, 18.

439

Venantius Fortunatus. Carm. VII, 25 и Х, 19, о назначении королем Гунтрамном графа Галактория после смерти епископа Бертрамна Бордоского (585).

440

Barthélémy, Dominique. La chevalerie: De la Germanie antique à la France du XIIe siècle. Paris: Fayard, 2007. P. 66–70.

441

Григорий Турский. История франков. VII, 33.

442

Там же.

443

Venantius Fortunatus. Carm. App., 5, v. 8–10.

444

Там же. X, 9, v. 69–74.

445

Там же. VII, 4, v. 6.

446

Григорий Турский. История франков. VIII, 22.

447

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 37.

448

Григорий Турский. История франков. IX, 38.

449

Григорий Турский. История франков. VIII, 13.

450

Venantius Fortunatus. Carm. App., 6.

451

Venantius Fortunatus. Carm. X, 11 и X, 12d.

452

Там же. X, 7.

453

Lettres austrasiennes, 43.

454

Григорий Турский. История франков. VII, 34.

455

Там же. VII, 43.

456

Там же. VIII, 13; см. также покровительство, которое ему оказал Магнерих Трирский (Григорий Турский. История франков. VIII, 12).

457

Там же. VIII, 18.

458

Там же. VIII, 1 и 3.

459

Там же. IX, 33.

460

Там же. VIII, 9.

461

Там же. VIII, 11.

462

Григорий Турский. История франков. VIII, 13.

463

Mâcon II (585), с. 18 // Concilia Galliae: A. 511-А. 695.

464

Guntchramni regis edictum // Capitularia regum Francorum. Denuo edidit Alfredus Boretius. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883. [MGH.] Bd. I. S. 11–12.

465

Григорий Турский. История франков. VIII, 20.

466

Там же. VIII, 21.

467

См. ниже, главу IX.

468

Григорий Турский. История франков. VIII, 28.

469

Там же.

470

Epistolae Wisigothicae, 11 и 12.

471

Григорий Турский. История франков. VIII, 6; PLRE III. P. 233.

472

Там же. VIII, 29.

473

Там же. VIII, 30.

474

Там же; Iohannus Biclarensis. Chronicon. 74.

475

Григорий Турский. История франков. VIII, 35.

476

Там же. VIII, 20: Претекстат представляет тексты молитв, которые он сочинил для собора. См. также изменение, внесенное лично Претекстатом в текст 7-го канона Второго Маконского собора.

477

Там же. VIII, 31.

478

Там же.

479

Там же. VIII, 41.

480

Там же. VIII, 31.

481

Там же. VIII, 31 и 41.

482

Там же. VIII, 42: переход герцога Бепполена на сторону Гунтрамна.

483

Там же. VIII, 36.

484

Масоп II (585), с. 18 // Concilia Galliae: А. 511-А. 695.

485

Григорий Турский. История франков. VIII, 37.

486

Там же. VIII, 38.

487

Там же. VIII, 43.

488

Там же. VIII, 45.

489

Там же. IX, 7.

490

Там же. VIII, 45.

491

Там же. VIII, 43.

492

Там же. VIII, 44.

493

Vita Radegundis // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici et antiquiorum aliquot. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888. [MGH. SRM; 2.] II, 17: «Praecellentissimus enim dominis regibus et serenissimae dominae Bronichildi reginae, quos саго dilexti affectu, <…> sum commendauit monasterium».

494

Gregorius Turonensis. Liber de gloria confessorum. 104.

495

Григорий Турский. История франков. IX, 3.

496

Там же. IX, 4.

497

См. прежде всего: Григорий Турский. История франков. X, 10, о знаменитом приступе гнева у Гунтрамна.

498

Там же. IX, 8.

499

Там же. IX, 9.

500

Там же.

501

Там же. IX, 10.

502

Там же. IX, 11.

503

Сохранился в тексте: Григорий Турский. История франков. IX, 20.

504

Там же. IX, 12.

505

Там же.

506

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 8.

507

Григорий Турский. История франков. IX, 22.

508

Там же. IX, 14.

509

Там же. IX, 19.

510

Там же.

511

Там же. VI, 39.

512

Там же. IX, 18.

513

Там же. IX, 20.

514

Там же.

515

Там же. IX, 34.

516

Там же. IX, 32.

517

Там же.

518

Там же. X, 11.

519

Там же. IX, 38.

520

Там же. X, 18.

521

Полный отчет — у Григория Турского: История франков. X, 19.

522

Там же. X, 27.

523

Там же. X, 28.

524

Vita Genovefae virginis Parisiensis / Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici et antiquiorum aliquot. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1896. [MGH. SRM; 3.] 1.

525

Григорий Турский. История франков. X, 28 (Gregorius Turonensis. Decern libri historiarum // MGH. Scriptores rerum Merovingicarum. Tomi I, Pars I. Editionem alteram curaverunt Bruno Krusch et Wilhelmus Levison. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1951. S. 522): «Crescat puer et huius sit nominis exsecutur ac tale potentia polleat, sicut ille quondam, cuius nomen indeptus est».

526

Venantius Fortunatus. Carm. App., 6, v. 1–4; перевод — t. III, p. 147.

527

О политике Тиберия II см.: Goffart, Walter. Byzantine Policy in the West under Tiberius II and Maurice: the pretenders Hermenegild and Gundovald (579–585) // Traditio. 13 (1957). P. 73–118.

528

Григорий Турский. История франков. IV, 40; V, 19, 30; VI, 30.

529

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 37.

530

Ibid. 49.

531

PLRE III. P. 550; о дружеских контактах, которые он завязал с будущим императором Маврикием: Grégoire I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum libri I–VII. III, 61.

532

Menandre, 22 и 24, см.: Goffart, Walter. Art. cit. P. 81.

533

Lettres austrasiennes, 48.

534

Lettres austrasiennes, 41.

535

Epistolae aevi Merowingici collectae // Epistolae Merowingici et Karolini aevi. Hrsg. von Wilhelm Gundlach. Tomus I. Berolini: apud Weidmannos, 1957. [MGH. Ep., 3] P. 489–508. 9.

536

Григорий Турский. История франков. VI, 2.

537

Там же. VI, 42.

538

Там же. VII, 36.

539

Григорий Турский. История франков. VI, 24.

540

Там же. VII, 14.

541

Там же; VII, 36; VII, 38; IX, 28.

542

Wood, Ian N. The secret histories of Gregory of Tours // Revue beige de philologie et d'histoire. 71 (1993). P. 263–265.

543

PLRE III. P. 585.

544

Григорий Турский. История франков. VIII, 2;

545

Григорий Турский. История франков. VII, 36.

546

См. прежде всего: Venantius Fortunatus. Carm. V, 6, 7, где поэзия и живопись на равных способствуют появлению шедевра.

547

Григорий Турский. История франков. VII, 36.

548

Lettres austrasiennes, 47.

549

Григорий Турский. История франков. VII, 36.

550

Там же.

551

Григорий Турский. История франков. VI, 24.

552

См. анализ у Дж. Вуда: Wood, Ian N. The Merovingian kingdoms… P. 95.

553

Григорий Турский. История франков. VI, 24.

554

Григорий Турский. История франков. IV, 42.

555

Там же. VI, 24.

556

Там же. VI, 26.

557

Там же. VII, 38.

558

Там же. VII, 9 и 10.

559

Там же. VII, 13.

560

Goubert, Paul. Byzance avant l'Islam. Tome II, Byzance et l'Occident sous les successeurs de Justinien. 1, Byzance et les Francs. Paris: A. et J. Picard, 1956. P. 41.

561

Григорий Турский. История франков. VII, 11.

562

Там же. VII, 14.

563

Там же. VII, 26.

564

Там же. VII, 27.

565

Там же. VII, 30, 31.

566

Там же. VII, 32.

567

Там же. VII, 28.

568

Там же. VII, 31.

569

Григорий Турский. История франков. VII, 30.

570

Там же. VII, 31.

571

Там же. IX, 28.

572

Григорий Турский. История франков. VII, 32.

573

Там же. VII, 33.

574

Там же. VII, 34.

575

Там же. IX, 28 и 32.

576

Там же. VII, 39.

577

Там же. VII, 35.

578

Григорий Турский. История франков. VII, 38.

579

Там же. VII, 39.

580

Григорий Турский. История франков. IX, 28 и 32.

581

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 53.

582

Venantius Fortunatus. Carm. App., 67.

583

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 2.

584

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 2 (p. 71): «Nam eodem anno filius eius Ermengildus factione Gosuinthe regine tirannidem assumens in Ispali ciuitate rebellione facta recluditur».

585

Григорий Турский. История франков. V, 38. См.: Nelson, Janet L. À propos des femmes royales dans les rapports entre le monde wisigothique et franc à l'époque de Reccared // XIV Centenario Concilio III de Toledo, 589–1989. Patrocinado por la Conferencia Episcopal Espanola; traduccidn, Balbino Gómez-Chasón Diaz-Alejo. Toledo: Arzobispo, 1989. P. 470.

586

Goffart, Walter. Byzantine Policy in the West under Tiberius II and Maurice: the pretenders Hermenegild and Gundovald (579–585) // Traditio. 13(1957). P. 73–118.

587

Hillgarth, Jocelyn Nigel. Coins and chronicles: propaganda in sixthcentury Spain and the Byzantine background // Historia. 15 (1966). P. 505. — Díaz у Diaz, Manuel Cecilio. La leyenda Regi a Deo Vita de una moneda de Ermenegildo // Analecta Sacra Tarraconensia. 31 (1958). P. 261–269.

588

Grégoire I (pape). Dialogues. Texte, critique et notes par Adalbert de Vogué; traduction par Paul Antin. Paris: Cerf, 1978–1980. 3 v. [Sources chrétiennes; 251, 260, 265.] III, 31.

589

Gregorius I. Epistula ad Leandrum // Gregorius I. S. Gregorii Magni Moralia in lob. Cura et studio Marci Adriaen. Turnholti: Brepols, 1979–1985. 3 vol. [CC 143/1.] P. 1: «cum <…> te illuc [в Константинополь] iniuncta pro causis fidei Wisigothorum legatio perduxisset»; заключение Герменегильдом союза с византийцами подтверждает и Григорий Турский: История франков. V, 38; VI, 18; VI, 43 и VIII, 28. См.: Ramos-Lissdn, Domingo. Grégoire le Grand, Léandre et Reccarède // Gregorio Magno e il suo tempo: 19. Incontro di studiosi dell'àntichità cristiana in collaborazione con l'Ecole Française de Rome, Roma, 9–12 maggio 1990. Roma: Institutum patristicum Augustinianum, 1991. T. I. P. 189–190.

590

Goffart, Walter. Byzantine Policy in the West under Tiberius II and Maurice: the pretenders Hermenegild and Gundovald (579–585) // Traditio. 13(1957). P. 90.

591

См.: Cazier, Pierre; Fontaine, Jacques. Qui a chassé de Carthaginoise Sévérianus et les siens l’Observations sur l'histoire familiale d'Isidore de Seville // Estudios en homenaje a don Claudio Sanchez Albornoz en sus 90 aiîos: anexos de Cuadernos de historia de Espana. Buenos Aires: Instituto de Historia de Espana, 1983. V. 1. P. 349–400.

592

Григорий Турский. История франков. V, 43.

593

Там же. VI, 18; Gregorius Turonensis. Liber de virtutibus sancti Martini. III, 8 (p. 634).

594

Григорий Турский. История франков. VI, 18. См. Goffart, Walter. Art. cit. P. 105.

595

Григорий Турский. История франков. V, 41.

596

Там же. V, 38.

597

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 65 (p. 73): «In cujus solacium Miro Sueorum rex ad expugnandandam Hispalim aduenit ibique diem clausit extremum».

598

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 68.

599

Grégoire I (pape). Dialogues. III, 31.

600

О загадочных контактах между Фортунатом и Южными Пиренеями см.: Venance Fortunat. Carm. Préface; Carm. V, 1 и 2 (Мартину Братскому).

601

Venantius Fortunatus. Carm. App. 6, v. 7.

602

Григорий Турский. История франков. VIII, 28.

603

Lettres austrasiennes, 27, 28.

604

О его позиции в этом вопросе: Григорий Турский. История франков. IX, 16.

605

Там же. VI, 42. Императорские деньги упоминает и Иоанн Бикларский: lohannus Biclarensis. Chronicon. 69.

606

Григорий Турский. История франков. VI, 42.

607

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 69.

608

Григорий Турский. История франков. VI, 42.

609

Там же. VIII, 18.

610

Lettres austrasiennes, 42.

611

Григорий Турский. История франков. VIII, 21.

612

Там же. VIII, 28.

613

Venantius Fortunatus. Carm. X, 4.

614

Lettres austrasiennes, 25 и 43.

615

Там же, 43.

616

Там же, 44.

617

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 78.

618

Отправка византийского посольства упоминается в издании: Lettres austrasiennes, 25 и 26.

619

Lettres austrasiennes, 25 и 26.

620

Там же, 29, 30, 33.

621

Там же, 39 и 38.

622

Там же, 31, 32, 34, 35, 36.

623

Там же, 27 и 28.

624

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 82.

625

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 6.

626

Григорий Турский. История франков. IX, 25.

627

Там же. IX, 16.

628

Там же. IX, 25.

629

Там же. IX, 29.

630

Стремление к миру с лангобардами отражено и в «Продолжении хроники Проспера» (Prosperi Tironis epitoma chronicon Additamenta // MGH AA. T. IX: Chronica Minora saec. IV.V.VI.VII. Edidit Theodorus Mommsen. Berolini: Apud Weidmannos, 1892. P. 338): «Qui [Аутари] etiam amicitia post cum Francis inita coniugem de Baioariis abductam gloriosissimam Theudelindam reginam, quae non regali tantum iure quantum pietatis affectu Langobardorum gentem enutriuit, sibi matrimoni copulauit».

631

Григорий Турский. История франков. IV, 9.

632

Там же. IX, 29.

633

Григорий Турский. История франков. X, 2 и 4.

634

Там же. X, 3.

635

Lettres austrasiennes, 40, 41.

636

Lettres austrasiennes, 40, 41.

637

Vezin, Jean. Une nouvelle lecture de la liste de noms copiés au dos de l'ivoire Barberini. Art. cit.

638

Павел Диакон. История лангобардов. IV, I.

639

Venantius Fortunatus. Carm. X, 8, v. 17–22.

640

Lettres austrasiennes, 40.

641

Григорий Турский. История франков. VIII, 28, 30 и 35.

642

Там же. VIII, 38.

643

PLRE 111. Р. 785.

644

Григорий Турский. История франков. IX, 1.

645

Там же. VIII, 27.

646

Там же. VIII, 45.

647

Там же. VIII, 43.

648

Там же. IX, 1.

649

Epistolae Wisigothicae, 13.

650

Григорий Турский. История франков. IX, 16.

651

Там же. IX, 20.

652

Rouche, Michel. Brunehaut, wisigothe ou romaine? // Los Visigodos: historia y civilization. Actas de la Semana International de Estudios Visigdticos, Madrid, Toledo, Alcalâ de Henares, 21–25 octubre de 1985. Ed. de Antonino Gonzalez Blanco. Murcia: Universidad, 1986. P. 104.

653

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 89 (p. 79): «Uldila episcopus cum Gosuintha regina insidiantes Reccaredo manifestantur et fidei catholicae communionem, quam sub specie Christiana quasi sumentes proiiciunt, publicantur. Quod malum in cognitionem hominum deductum Uldila exsilio condamnatur; Gosuintha uero catholicis semper infesta uitae tune terminum dédit». — Однако Гарсия Морено: Garcia Moreno, Luis A. La coyuntura polftica del III Concilio de Toledo: una historia larga y tortuosa // XIV Centenario Concilio III de Toledo, 589–1989. Patrocinado por la Conferencia Episcopal Espanola; traduccidn.

654

Григорий Турский. История франков. IX, 28.

655

Nelson, Janet L. Politics and ritual in early medieval Europe. London; Ronceverte, W. Va.: Hambledon Press, 1986. — Nelson, Janet L. À propos des femmes royales dans les rapports entre le monde wisigothique et franc à l'époque de Reccared // XIV Centenario Concilio III de Toledo, 589–I989. Patrocinado por la Conferencia Episcopal Espafiola; traduccidn, Balbino Gomez Chacón Díaz-Alejo. Toledo: Arzobispo, 1989. P. 465–476. — Orlandis, José. Baddo, gloriosa regina // Orlandis, José. Estudios de historia eclesiâstica visigoda. Pamplona: EUNSA, 1998. P. 93–103.

656

Григорий Турский. История франков. IX, 31. — Paul de Merida. Vitas sanctorum Patrum Emeretensium. Edidit A. Maya Sânchez. Turnholti: Brepols, 1992. [CC. Series Latina; 116.] V, 12, 5–8. — Isidorus Hispalensis. Historia Gothorum… 54.

657

Григорий Турский. История франков. IX, 32.

658

Lettres austrasiennes, 20 (письмо Теодоберта I императору Юстиниану).

659

Прокопий. Войны. VIII, 20, 7–10.

660

Wood, Ian N. Frankish Hegemony in England // The Age of Sutton Hoo: the seventh century in North-Western Europe. Edited by M. О. Н. Carver. Woodbridge, Suffolk; Rochester, NY, USA: Boydell Press, 1992.. P. 235–241.

661

Григорий Турский. История франков. IV, 26 и IX, 26.

662

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 35. — Markus, Robert Austin. The chronology of the Gregorian mission to England: Bede's narrative and Gregory's correspondence // Markus, Robert Austin. From Augustine to Gregory the Great: history and Christianity in late antiquity. London: Variorum Reprints, 1983.

663

Беда Достопочтенный. Церковная история. I, 25.

664

Вуд: Wood, Ian N. The Merovingian North Sea. Alingsâs: Viktoria bokforlag, 1983. [Occasional papers on medieval topics; l) ставит под сомнение слишком оптимистичную хронологию Беды (Церковная история. II, 5). См. также: Kirby, David Peter. The earliest English kings. London: Unwin Hyman, 1991. P. 31–36.

665

Werner, Martin. The Liudhard medalet // Anglo-Saxon England. 20 (1991). P. 27–41.

666

Григорий Турский. История франков. VI, 34.

667

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 35.

668

Там же. VI, 51;

669

Эта датировка основана на выводах М. Вейдеман: Weidemann, Магgarete. Zur Chronologie der Merowinger im 6. Jahrhundert // Francia. 10 (1982). S. 487.

670

Breukelaar, Adriaan H. B. Historiography and episcopal authority in sixth-century Gaul: the Histories of Gregory of Tours interpreted in their historical context. Gôttingen: Vandenhoeck und Ruprecht, 1994. P. 64–66;

671

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 213 (июль 599 г.), р. 771: «Cum in regni regimine uirtus iustitia et potestas egeat aequitate nec ad hoc alterum sine altero possit sufficere, quanto in uobis amore horum cura praefulgeat ex hoc utique patenter ostenditur, dum turbas gentium laudabiliter gubernatis».

672

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. III, 33. — Dumézil, Bruno. Le patrice Dynamius et son réseau: culture aristocratique et transformation des pouvoirs autour de Lérins dans la seconde moitié du VIe siècle // Lérins, une île sainte de l'Antiquité au moyen âge. Études réunies par Yann Codou et Michel Lauwers. Turnhout: Brepols, 2009.

673

Concile de Valence (585) // Concilia Galliae: A. 511-A. 695. Decretio Childeberti. Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 226 (599) и XI, 43 (601). См.: Wormald, Patrick. The decline of the Western Empire and the survival of its aristocracy // Journal of Roman Studies. 66 (1976). P. 226.

674

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 4, 13 и 24. — Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. 14.

675

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 14.

676

Ibid. IV, 37.

677

Duchesne, Louis. Fastes épiscopaux de l'ancienne Gaule. Tome troisième, Les provinces du Nord et de l'Est. Paris: E. de Boccard, 1915. P. 38. — Gauthier, Nancy. L'évangélisation des pays de la Moselle… P. 347.

678

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 14.

679

Liber Historiée Francorum. 36.

680

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 14.

681

Григорий Турский. История франков. X, 9. — Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 12.

682

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 15.

683

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 15.

684

Павел Диакон. История лангобардов. III, 30.

685

Там же. IV, 7.

686

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 22. О принадлежности Хродоальда к роду Агилольфингов: Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 52. Возражение: PLRE III. P. 314, где тождество обоих этих лиц отрицается, но бесспорных аргументов не приводится.

687

Григорий Турский. История франков. IX, 20.

688

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 45.

689

Childeberti secundi Decretio // Capitularia regum Francorum. Denuo edidit Alfredus Boretius. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883. [MGH.] Bd. I. S. 15–17; пересмотр датировки см.: Weidemann, Margarete. Zur Chronologie der Merowinger im 6. Jahrhundert // Francia. 10 (1982). S. 471–513.

690

Childeberti secundi Decretio. 8, 13, 14.

691

Ibid. 14.

692

Ibid. 2.

693

См.: Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 214.

694

Pactus legis Salicae. Introduction.

695

Wood, fan N. The Merovingian kingdoms… P. 116, на основе издания: Lex Ribuaria. Herausgegeben von Franz Beyerle und Rudolf Buchner. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1951. [MGH. Legum sectio I. Legum nationum Germanicarum; t. 3, pars 2.] S. 16.

696

Lex Baiwariorum. III, 1 [цит. по: Данилова Г. М. Аламаннское и баварское общество… С. 256.]: «Dux uero qui preest in populo, ille semper de génère Agilolfingarum fuit et debet esse, quia sic reges antecessores nostri concesserunt eis: ut qui de génère illorum fidelis régi erat et prudens, ipsum constituèrent ducem ad regendum populum ilium».

697

Григорий Турский. История франков. IX, 30.

698

Там же. X, 11, v. 27–28.

699

Григорий Турский. История франков. IX, 30.

700

Там же. X, 7.

701

Там же. X, 21.

702

Там же.

703

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 21.

704

Григорий Турский. История франков. VII, 47. Из последних работ об этом известном деле см.: Depreux, Philippe. Une faide exemplaire?À propos des aventures de Sichaire: Vengeance et pacification aux temps mérovingiens // La vengeance, 400–1200. Sous la direction de Dominique Barthélémy, François Bougard, Régine Le Jan. Roma: Ecole française de Rome, 2006. P. 65–85, a в историографической перспективе — Geary, Patrick. Gabriel Monod, Fustel de Coulanges et les “aventures de Sichaire”: La naissance de l'histoire scientifique au XIXesiècle // Ibid. P. 87–99.

705

О демонстративном «гневе» королей см.: Althoff, Gerd. Ira regis: Prolegomena to a history of royal anger // Angers past: the social uses of an emotion in the Middle Ages. Edited by Barbara H. Rosenwein. Ithaca; London: Cornell University Press, 1998. P. 59–74.

706

Григорий Турский. История франков. IX, 19.

707

Григорий Турский. История франков. IX, 19.

708

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 16.

709

Weidemann, Margarete. Zur Chronologie der Merowinger im 6. Jahrhundert // Francia. 10 (1982). S. 486–487.

710

Павел Диакон. История лангобардов. IV, 11.

711

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 37.

712

Ibid. IV, 16.

713

Ibid. IV, 37.

714

Ibid. IV, 18.

715

Ibid. IV, 20.

716

Ibid. IV, 17.

717

Périn, Patrick. Saint-Germain-des-Prés, première nécropole des rois de France // Médiévales, 31 (1996) [№ spécial: La mort des grands: hommage à Jean Dévisse]. P. 32.

718

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 18.

719

Ibid.

720

О том, какую площадь занимало «герцогство Дентелин», уступленное в 600 г., см.: Ménaux, Charles. Gallia irradiata: saints et sanctuaires dans le nord de la Gaule du haut Moyen Âge. Stuttgart: F. Steiner, 2006. P. 57–59.

721

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 20.

722

Ibid. IV, 25.

723

Григорий Турский. История франков. III, 18.

724

См.: Escher, Katalin. Les Burgondes: Ier-VIe siècle apr. J.-C. Paris: Errance, 2006. (Civilisations et cultures.]

725

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 226.

726

Ibid. XI, 34.

727

Venance Fortunat. Carmina… Préface. T. I. P. 5.

728

Mériaux, Charles. Gallia irradiata: saints et sanctuaires dans le nord de la Gaule du haut Moyen Age. Stuttgart: F. Steiner, 2006. N. 115. P. 51.

729

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 18 (598 г.).

730

Ibid. IV, 21 (602 г.).

731

Ibid.

732

Ibid. IV, 35.

733

Ibid. IV, 21.

734

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 227.

735

Ibid. VIII, 4 (сентябрь 597 г.).

736

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XIII, 5 и 7.

737

Павел Диакон. История лангобардов. IV, 10.

738

Там же. IV, 11.

739

Павел Диакон. История лангобардов. IV, 12 и 13.

740

Там же. IV, 24.

741

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XIV, 12. — Павел Диакон. История лангобардов. IV, 27.

742

Павел Диакон. История лангобардов. IV, 30.

743

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 45.

744

Ibid. IV, 19 (p. 81–83).

745

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 47, 48, 49, 50.

746

Les Gestes des évêques d'Auxerre. Sous la direction de Michel Sot. Tome I. Paris: Les Belles Lettres, 2002. P. 100 (20 «Didier»).

747

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XIII, 5 (p. 1000).

748

Ibid. XIII, 7.

749

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 30.

750

Ibid. IV, 38.

751

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 18.

752

Epistolae Wisigothicae, 11.

753

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 24.

754

Ibid.

755

Goffart, Walter A. Old and new in Merovingian taxation // Goffart, Walter A. Rome's fall and after. London; Ronceverte, W.Va: Hambledon press, 1989. P. 224.

756

Passio Sigismundi regis // Fredegarii et Aliorum chronica. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888. [MGH SRM; 2.]. P. 333–340; этот текст датируется VIII в., но составлен на основе более ранних преданий; см.: Favrod, Justin. Histoire politique du Royaume burgonde (443–534). Lausanne: Impr. Chabioz, 1997. [Bibliothèque historique vaudoise, 113.] P. 19–21.

757

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 44 (p. 126): «Aletheos esset paratus suam relinquens uxorem Bettethrudem reginam acceperit; eo quod esset regio genere de Burgundionibus, ipse post Chlotharium possit regnum adsumere».

758

Marius d'Avenche. Chronique. 574, 2.

759

Ibid. IV, 22.

760

Ibid. IV, 24.

761

Chlotarii II edictum // Capitularia regum Francorum. Denuo edidit Alfredus Boretius. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883. [MGH.] Bd. I. S. 20–23. 12.

762

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 26.

763

Ibid. IV, 25.

764

Barthélémy, Dominique. La chevalerie: De la Germanie antique à la France du XIIe siècle. Paris: Fayard, 2007.

765

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 26.

766

Ibid.

767

Ibid. IV, 27.

768

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 27.

769

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 27, 28, 29.

770

Ibid. IV, 28–29.

771

Ibid. IV, 28.

772

Ibid. IV, 28–29.

773

Ibid. IV, 29.

774

Ibid. IV, 35 и 38.

775

Ibid. IV, 35.

776

Ibid. IV, 30.

777

Ibid.

778

PLRE III. P. 1407.

779

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 30–31.

780

Epistolae Wisigothicae, 13.

781

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 5.

782

Venantius Fortunatus. Carm. X, 14.

783

Duchesne, Louis. Fastes épiscopaux de l'ancienne Gaule. Tome deuxième, L'Aquitaine et les Lyonnaises. Paris: Thorin et fils A. Fontemoing, 1899. P. 83. О памяти Фортуната как епископа: Gaiffier, Baudouin de. Saint Venance Fortunat, évêque de Poitiers: Les témoignages de son culte // Analecta Bollandiana. 70, 3–4 (1952). P. 262–284.

784

Григорий Турский. История франков. IX, 23.

785

Lettres austrasiennes, 22.

786

Venantius Fortunatus. Carm. App., 7. — Gauthier, Nancy. L'évangélisation des pays de la Moselle… P. 214.

787

Там же. VI, 8;

788

Григорий Турский. История франков. VI, 38.

789

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 19.

790

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VIII, 4.

791

Whitby, Michael. The Emperor Maurice and his historian: Theophylact Simocatta on Persian and Balkan warfare. Oxford: Clarendon press, 1988. P. 9.

792

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IV, 23, 25, 26,

793

Ibid. IX, 214.

794

Ibid. IX, 230.

795

Ibid. XI, 49.

796

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 24.

797

Григорий Турский. История франков. IX, 37;

798

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XIII, 5.

799

Ibid.

800

Ibid.

801

Ibid. IX, 46.

802

Ibid. XIII, 5.

803

Ibid. IX, 46.

804

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 34; подтверждение этой информации: Sisebut. Vita vel Passio Sancti Desiderii episcopi Viennensis I // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici et antiquiorum aliquot. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1896. [MGH. SRM; 3.] 2.

805

Sisebut. Vita Desiderii I. 4.

806

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 24.

807

Sisebut. Vita Desiderii I. 8.

808

Vita Lupi episcopi Senonici // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1902. [MGH. SRM; 4.] 2 (p. 181). Однако в этом источнике существенные проблемы с датировкой.

809

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 34 и IX, 221.

810

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 24.

811

Sisebut. Vita Desiderii I. 4.

812

Vita vel Passio Sancti Desiderii episcopi Viennensis II // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici et antiquiorum aliquot. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1896. [MGH. SRM; 3.] 7.

813

Sisebut. Vita Desiderii I. 10–11.

814

Ibid. 9.

815

Эту дату можно вывести из Vita Desiderii II вьеннского клирика; Я. Вуд (Wood, Ian N. Forgery in Merovingian hagiography // Falschungen im Mittelalter. Teil V, Fingierte Briefe, Frômmigkeit und Fâlschung, Realienfalschungen. Internationaler Kongress der MGH, Munchen, 16.-19. September 1986. Hannover: Hahn, 1988. [Schriften der MGH. 33,5.] S. 373–375) выражает доверие к этому указанию, считая, что оно согласуется с Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. 27.

816

Vita Desiderii II. 8.

817

Ibid. (p. 641): «Excitatur seditio populi plus terrore principis quam uoluntatis exegisset perfidia».

818

Ibid. 9 и 11.

819

См. повторное дозволение Вергилию носить паллий от 595 г. (Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. V, 58).

820

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VIII, 4.

821

Ibid.

822

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 214.

823

Ibid. IX, 221.

824

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 224.

825

Ibid. VIII, 4.

826

Columbae sive Columbani abbatis Luxoviensis et Bobbiensis epistolae // Epistolae Merowingici et Karolini aevi. Tomus I. Edidit Societas aperiendis fontibus rerum germanicarum medii aevi; ediderunt E. Dùmmler, W. Wattenbach, W. Gundlach, W. Arndt. Berolini: apud Weidmannos, 1892. [MGH. Epistolarum tomus; 3.] Ep. 5 (p. 177): «Rogat itaque rex, rogatque regina, rogant te toti, ut, quam celerrime possit fieri, fiant omni unum, fiat ut patriae pax, pax fiat mox fidei, ut toti deinceps grex unus Christi fiat».

827

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IV, 2, 4, 37 и 39.

828

Это как раз относится к Колумбану: Gray, Patrick T.R. and Herren, Michael W. Columbanus and the Three Chapters controversy: a new approach // Journal of Theological Studies. New series. 45 (1994). P. 160–170.

829

Epistolae Arelatenses genuinae // Epistolae Merowingici.et Karolini aevi. Tomus I… [MGH. Epistolarum tomus; 3.] 48 и 53.

830

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VIII, 4.

831

Gregorius I. Epistula ad Leandrum // Gregorius I. S. Gregorii Magni Moralia in lob. Cura et studio Marci Adriaen. Turnholti: Brepols, 1979–1985. 3 vol. [CC 143/1.] P. 1.

832

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VI, 58 (p. 431): «Epistolarum uestrarum series…»

833

Ibid. III, 61, V, 30, 36 и 37, VI, 16 и 46, VII, 6 и 30 (Маврикию); XIII, 31, 39 и Арр. VIII (Фоке).

834

Ibid. VIII, 4.

835

Ibid. IX, 214.

836

Dumézil, Bruno. Les racines chrétiennes de l'Europe: conversion et liberté dans les royaumes barbares, Ve-VHIe siècle. Paris: Fayard, 2005. P. 120–130.

837

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. I, 45.

838

Vita Sancti Gregorii I Papae. The earliest life of Gregory the Great. By an anonymous monk of Whitby; text, translation, & notes by Bertram Colgrave. Lawrence: University of Kansas press, 1968. 9–10.

839

Ortenberg, Veronica. Angli aut angeli: les Anglais ont-ils sauvé la papauté au VIIe siècle?// Revue Mabillon. 6 (1995). P. 5–32.

840

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. III, 33 (апрель 593 г.).

841

Ibid. VI, 5.

842

Ibid. VI, 59.

843

Ibid. VI, 60.

844

Ibid. VI, 5 и 6.

845

Ibid. VI, 10.

846

Ibid. VI, 53.

847

Ibid. VIII, 4.

848

Ibid. VI, 53.

849

Ibid. VI, 52, 54 и 55.

850

Ibid. VI, 51, 58 и 60. См.: Wood, Ian N. Frankish Hegemony in England // The Age of Sutton Hoo: the seventh century in North-Western Europe. Edited by M. О. Н. Carver. Woodbridge, Suffolk; Rochester, NY, USA: Boydell Press, 1992. P. 235–241.

851

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VI, 59.

852

Bruce-Mitford, Rupert Leo Scott. The Sutton Hoo ship burial: a handbook. London: Published by the Trustees of the British Museum, 1972. P. 68–69; исчерпывающей публикации об открытии в Приттлевелле в 2003 г. еще нет, но пока можно обращаться к изданию: The Prittlewell prince: the discovery of a rich Anglo-Saxon burial in Essex. London: Museum of London Archaeology Service, 2004. P. 29; о возможной функции ложек, отправленных из Лерена: Judic, Bruno. Les «manières de table» de Grégoire le Grand: des cuillers envoyés de Lérins à Rome // Le Moyen Âge. 106 (2000). P. 49–62.

853

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VIII, 4.

854

Ibid.

855

Ibid. VI, 51.

856

Ibid. VIII, 29 — патриарху Александрийскому (июль 598 г.).

857

Ibid. VIII, 4.

858

Ibid. XI, 48.

859

Григорий Турский. История франков. X, 7.

860

Vita Caesarii. I, 6.

861

Dynamius Patricius. Laus de Lerine insula. Sylloge Turonesis // Inscriptions christianae Urbis Romae septimo saeculo antiquiores. Voluminis secundi, pars prima. Edidit Ioannes Bapt. De Rossi. Romae: Ex officina libraria Philippi Cuggiani, 1888. P. 70–71.

862

Vita sancti Amati confessoris // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1902. [MGH. SRM; 4.] 3.

863

Dumézil, Bruno. Le patrice Dynamius et son réseau: culture aristocratique et transformation des pouvoirs autour de Lérins dans la seconde moitié du VIe siècle // Lérins, une île sainte de l'Antiquité au moyen âge. Études réunies par Yann Codou et Michel Lauwers. Turnhout: Brepols, 2009.

864

Vita Arnulfi. 6 (p. 433).

865

Григорий Турский. История франков. VIII, 15.

866

Там же. IX, 39–43; X, 15–17.

867

Там же. X, 20.

868

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 225 (июль 599 г.).

869

Ibid. XIII, 5, 9, 10, 11; см.: Beaujard, Brigitte; Février, Paul-Albert. Topographie chrétienne des cités de la Gaule: des origines au milieu du VIIIe siècle. IV, Province ecclésiastique de Lyon (Lugdunensis prima). Paris: De Boccard, 1986. P. 42–44.

870

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XIII, 5 и 10.

871

Ibid. XIII, 5 и 9.

872

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XIII, 9.

873

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 5.

874

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 10; Vita sancti Agili abbatis Resbacensis // Acta sanctorum. Augusti, v. 6. Venetiis: Coleti & Albrizzi, 1753. 2.

875

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 18.

876

Columbae sive Columbani abbatis Luxoviensis et Bobbiensis epistolae… Ep. 1.

877

Ibid. Ep. 2.

878

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 9.

879

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 220 и XI, 42.

880

Vita Aregii // Acta Sanctorum. Mai I., 1680. P. 112. 2; см.: Judic, Bruno. L'influence de Grégoire le Grand dans la Provence du VII siècle // L'Eglise et la mission au VIe siècle: la mission d'Augustin de Cantorbéry et les églises de Gaule sous l'impulsion de Grégoire le Grand. Actes du colloque d'Arles de 1998. Éd. de Christophe de Dreuille. Paris: Ed. du Cerf, 2000. P. 89–120.

881

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 14.

882

Ibid. II, 9–10.

883

Paenitentiale Sancti Columbani // Columbanus. Le Opère. Introduzioni di Inos Biffi e Aldo Granata. Milano: Jaca book, 2001. 20.

884

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 19.

885

Ibid.

886

Dumézil, Bruno. L'affaire Agrestius de Luxeuil: hérésie et régionalisme dans la Burgondie du VIIe siècle // Médiévales. 52 (2007). P. 135–152.

887

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 19; перевод: Jonas de Bobbio. Vie de Saint Colomban et de ses disciples. Introd., trad, et notes par Adalbert de Vogué. Bégrolles-en-Mauges (Maine-et-Loire): Abbaye de Bellefontaine, 1988. P. 139.

888

Ibid. I, 19–20.

889

Ibid. I, 20; Columbani abbatis Luxoviensis et Bobbiensis epistolae… Ep. 3.

890

Ibid. I, 22.

891

Ibid. I, 22–23.

892

Ibid. I, 24–26.

893

Ibid. I, 27.

894

Gregorius I.S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VIII, 4.

895

Ibid. VI, 6.

896

Ibid. VI, 58.

897

Ibid. XIII, 5 и 11.

898

Vita s. Hugonis, monachi Aeduensi // Acta Sanctorum. Aprilis II, 1675. P. 761. II.

899

Les Gestes des évêques d'Auxerre. Sous la direction de Michel Sot. Tome I. Paris: Les Belles Lettres, 2002. P. 100 (20 «Didier»).

900

Ibid.

901

Les Gestes des évêques d'Auxerre… 20.

902

Григорий Турский. История франков. X, 16.

903

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 27.

904

Evans, Angela Care. The Sutton Hoo ship burial. London: Published for the Trustees of the British Museum by British Museum Publications, 1986. P. 69.

905

The Prittlewell prince: the discovery of a rich Anglo-Saxon burial in Essex. London: Museum of London Archaeology Service, 2004. P. 37.

906

Die Urkunden der Merowinger = Diplomate regum Francorum e stirpe Merovingica. Nach Vorarb. von Carlrichard Bruhl hrsg. von Theo Kolzer. Hannover: Hahn, 2001. [MGH.] Nr. 132: «Theudebertus rex [Austrasiae]. Idcirco igitur gloriosa auia nostra Brunechildis regina uillam Muricinctum [fiscum nostrum] per testamenti sui paginam ad basilicam S. Medardi delegauit. Ideo uir apostolicus Ansericus a nobis petiit ut hoc de ipsum locum deberemus plenius confirmare. Cuius petitionem libenti animo prestitisse cognoscitur». — Barbier, Josianne. Les actes royaux mérovingiens pour Saint-Médard de Soissons: une révision // Saint-Médard: trésors d'une abbaye royale. Textes et iconographie réunis par Denis Defente. Paris: Somogy éd. d'art, 1997. P. 192–195 et p. 229.

907

Les Gestes des évêques d'Auxerre… 20.

908

Flodoard. Die Geschichte der Reimser Kirche. II, 5.

909

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 37.

910

Ibid.

911

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 24.

912

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 27.

913

Ibid. IV, 37.

914

Ibid. О «герцогстве Дентелин» см. выше, главу X.

915

Epistolae Wisigothicae, 11 и 12.

916

Ibid., 13.

917

Ibid., 11 и 12.

918

Ibid., 12.

919

Epistolae Wisigothicae, 11.

920

Ibid., 13.

921

Ibid.

922

Ibid.

923

Isidorus Hispalensis. Historia Gothorum… 62.

924

Epistolae Wisigothicae, 12;

925

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 38.

926

Ibid. — Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 28.

927

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 27 и 30.

928

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 38.

929

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 28.

930

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 38.

931

Continuatio Isidoriana Hispana // MGH AA. T. XI: Chronica Minora saec. IV.V.VI.VII. Vol. 2. Edidit Theodorus Mommsen. Berolini: Apud Weidmannos, 1894. 7. — Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 38.

932

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 20.

933

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 38. — Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 28.

934

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. I, 28.

935

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 38.

936

Vita Romarici abbatis Habendensis // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1902. [MGH. SRM; 4.] 3.

937

Epistolae aevi Merowingici collectae // Epistolae Merowingici et Karolini aevi. Hrsg. von Wilhelm Gundlach. Tomus I. Berolini: apud Weidmannos, 1957.

938

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 39 и 29.

939

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 40.

940

Ibid. IV, 18 и 22.

941

Vita Romarici. 3.

942

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 40.

943

Vita Arnulfi. 6.

944

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 40.

945

Ibid. IV, 41–42.

946

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. II, 7 (p. 120): «[…] qui eo tempore in ultimis Galliae finibus maris uicina inhabitabat».

947

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 42.

948

Sisebut. Vita Desiderii I. 21. — Vita Desiderii II. 14. О связях между этими двумя текстами: Wood, Ian N. Forgery in Merovingian hagiography // Falschungen im Mittelalter. Teil V, Fingierte Briefe, Frommigkeit und Falschung, Realienfalschungen. International Kongress der MGH, München, 16.-19. September 1986. Hannover: Hahn, 1988. [Schriften der MGH. 33,5.] S. 373–375.

949

Continuatio Isidoriana Hispana. P. 489–490.

950

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 42.

951

Vita sanctae Rusticulae sive Marciae abbatissae arelatensis // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Ediderunt Bruno Krusch et W. Levison. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1910. [MGH. SRM; 5.] 9.

952

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 42.

953

О династических «сделках» у Меровингов: Wood, Ian N. Deconstructing the Merovingian family // The construction of communities in the early Middle Ages: texts, resources and artefacts. Edited by Richard Corradini, Max Diesenberger, Helmut Reimitz. Leiden; Boston: Brill, 2003. P. 149–171.

954

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 43–44.

955

Ibid. IV, 42.

956

Ibid.

957

Это подтверждено в «Продолжении хроники Исидора».

958

Sisebut. Vita Desiderii I. 21.

959

Continuatio Isidoriana Hispana. — Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 42.

960

Vita Desiderii II. 14 (p. 643): «ut sarcina consueta gibbo».

961

Iohannus Biclarensis. Chronicon. 93: «Ipse autem Argimundus, qui regnum assumere cupiebat, primum uerberibus interrogatus, deinde turpiter decaluatus, post haec dextra amputata exemplum omnibus in Toletana urbe asino sedens pompizando dédit et docuit famulos dominis non esse superbos».

962

Григорий Турский. История франков. VIII, 35.

963

Там же. III, 7.

964

Pasio Sigismundi regis. 10. — Gregorius Turonensis. Liber de gloria martyrum. 74.

965

Григорий Турский. История франков. II, 28.

966

Феофилакт Симокатта. История. Кн. восьмая. XI, 3. — Whitby, Michael. The Emperor Maurice and his historian: Theophylact Simocatta on Persian and Balkan warfare. Oxford: Clarendon press, 1988. P. 26–27.

967

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 42.

968

Ibid.

969

Ibid. IV, 45.

970

Vita Arnulfi. 7.

971

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 52.

972

Ibid. IV, 42.

973

Ibid. IV, 43.

974

Ibid.

975

Dumézil, Bruno. La conversion des Warasques du Jura au VIIe siècle: mission ou christianisation?// Christianisierung und Sozialwandel am Rande des christlichen Abendlandes. Colloque de la Mission Historique Française en Allemagne, Gôttingen, 7 juillet 2004. Sous la direction de Philippe Depreux. В печати.

976

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 44.

977

Vita sancti Ermanfredi abbatis Cusantiensis // Acta Sanctorum. Septembris. VIL, 1760. I, 3–6.

978

Les Gestes des évêques d'Auxerre… 20.

979

Paris V (614) // Concilia Galliae.

980

Там же. Prologue.

981

Там же. С. 2 и 3.

982

Там же. С. 14 и 15.

983

Там же. С. 8, 9, 10, 11 и 12.

984

Там же. С. 17.

985

Там же. С. 16.

986

Chlotarii II edictum // Capitularia regum Francorum. Denuo edidit Alfredus Boretius. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1883. [MGH.] Bd. I. S. 20. Prologue.

987

Ibid. С 9.

988

Concile de Clichy (626/627). Prologue // Concilia Galliae.

989

Chlotarii II edictum. S. 23.

990

Wood, Ian N. The Merovingian kingdoms… P. 145.

991

Кроме своих различных «Житий», эти лица известны по «Письмам Дезидерия Каорского»: Desiderii episcopi Cadurcensis epistolae // Epistolae Merowingici et Karolini aevi. Hrsg. von Wilhelm Gundlach. Tomus I. Berolini: apud Weidmannos, 1957. [MGH. Ep., 3] P. 193–214.

992

Chlotarii II edictum, 8 и 9.

993

Ibid., 16.

994

Ibid., 17.

995

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 44.

996

Ibid. IV, 47.

997

Ibid. IV, 52.

998

Ibid. IV, 58.

999

Dumézil, Bruno. L'affaire Agrestius de Luxeuil: hérésie et régionalisme dans la Burgondie du VIIe siècle // Médiévales. 52 (2007). P. 135–152.

1000

Dierkens, Alain. Prolégomènes à une histoire des relations culturelles entre les îles britanniques et le continent pendant le Haut Moyen Age: la diffusion du monachisme dit colombanien ou iro-franc dans quelques monastères de la région parisienne au VIIe siècle et la politique religieuse de la reine Bathilde // La Neustrie: les pays au nord de la Loire de 650 à 850. Colloque historique international. Tome 2. Publ. par Hartmut Atsma. Sigmaringen: J. Thorbecke, 1989. P. 371–394.

1001

Dumézil, Bruno. Art. cit.

1002

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 54.

1003

Предполагая, что «Vita Desiderii II» появилась раньше сочинения Сисебута, мы следуем гипотезе Я. Вуда: Wood, Ian N. Forgery in Merovingian hagiography // Falschungen im Mittelalter. Teil V, Fingierte Briefe, Frommigkeit und Falschung, Realienfalschungen. Intemationaler Kongress der MGH, München, 16.-19. September 1986. Hannover: Hahn, 1988. [Schriften der MGH. 33,5.] S. 373–375.

1004

Vita Desiderii II. 15.

1005

Fontaine, Jacques. King Sisebut's Vita Desiderii and the political function of Visigothic hagiography // Visigothic Spain: new approaches. Ed. by Edward James. Oxford: Clarendon Press, 1980. P. 93–129.

1006

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 33.

1007

Vita Rusticulae. 14.

1008

Ibid. 12.

1009

Ibid. 15.

1010

Jonas Bobiensis. Vitae Columbani. II, 8.

1011

Если ограничиться только старинными текстами, можно вспомнить Vita Sadalbergae abbatisae Laudunensis // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Ediderunt Bruno Krusch et W. Levison. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1910. [MGH. SRM; 5.1, Vita Ermanfredi, Vita Agili, Vita Amati и Vita Romarici.

1012

Vita Sadalbergae. 2. — Vita Agili. 2.

1013

См., в частности, Vita Desiderii Cadurcae urbis episcopi // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1902. [MGH. SRM; 4.1. 2.

1014

Vita sancti Wilfridi episcopi Eboracensis // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Ediderunt Bruno Krusch et W. Levison. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1913. [MGH. SRM; 6.] 6 (p. 199).

1015

Vita Eligii Noviomensis episcopi // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1902. [MGH. SRM; 4.1. 1.

1016

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 85.

1017

Ibid. IV, 88.

1018

Die Urkunden der Merowinger = Diplomata regum Francorum e stirpe Merovingica. Nach Vorarb. von Carlrichard Brühl hrsg. von Theo Kolzer. Hannover: Hahn, 2001. [MGH.] Nr. 77.

1019

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 80.

1020

Wood, Ian N. Fredegar's Fables // Historiographie im frühen Mittelalter. Hrsg. von Anton Scharer und Georg Scheibelreiter. Wien; München: R. Oldenbourg, 1994. S. 359–366.

1021

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. III, 59 (p. 109): «Veniens Bruna de partibus Spaniae, ante cuius conspectum multae gentes peribunt».

1022

Ibid. IV, 42.

1023

Ibid. III, 2; о появлении троянского мифа: Coumert, Magali. Origines des peuples: les récits du Haut Moyen Âge occidental: 550–850. Paris: Institut d'Études Augustiniennes, 2007. P. 295–324.

1024

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. II, 53.

1025

Ibid. II, 57.

1026

См. исследование Р. А. Джербердинга: Gerberding, Richard A. The Rise of the Carolingiens and the Liber historiae Francorum. Oxford: Clarendon press, 1987.

1027

Fredegarii et Aliorum chronica. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1888. |MGH. SRM; 2.] P. 218.

1028

Wood, Ian N. “The Bloodfeud of the Franks”: a historiographical legend // Early Medieval Europe. 14 (2006). P. 493.

1029

Liber Historian Francorum. 31.

1030

Ibid.

1031

Ibid. 32.

1032

Ibid. 35.

1033

Ibid. 33.

1034

Fredegarius Scholasticus. Chronicarum libri IV. IV, 27.

1035

Liber Historiae Francorum. 39. Автор «Книги» не был знаком с «Хроникой» Фредегара.

1036

См.: Nelson, Janet L. Queen as Jezebels: Brunhild and Balthild in Merovingian history // Nelson, Janet L. Politics and ritual in early medieval Europe. London; Ronceverte, W. Va.: Hambledon Press, 1986. P. 30.

1037

Liber Historiae Francorum. 40.

1038

Ibid. 51.

1039

Ibid. 41.

1040

См. сообщения, собранные в этой связи M. Бехером и Й. Ярнутом: Der Dynastiewechsel von 751: Vorgeschichte, Legitimationsstrategien und Erinnerung. Herausgegeben von Matthias Becher und Jorg Jarnut. Munster: Scriptorium, 2004.

1041

Chronicon Moissiacense a saeculo quarto usque ad a. 818 et 840 // Annales et chronica aevi Carolini. Edidit Georgius Heinricus Pertz. Hannoverae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1826. [MGH. Scriptores. 2] 46 (p. 286).

1042

Walafridus Strabo Fuldensis. Vita sancti Galli abbatis in Alamannia // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Edidit Bruno Krusch. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1902. [MGH. SRM; 4.] 3 (p. 286287). — См. также: Walafridus Strabo Fuldensis. Carmina. Appendix // Poetae latini aevi Carolini. Tomus II. Recensuit Ernestus Dummler. Berolini: apud Weidmannos, 1884. [MGH. Poetae latini medii aevi; 2.]. VI (p. 429).

1043

В частности: Ratpertus Sangallensis Monachus. Carmen barbaricum in laude sancti Galli // Die lateinischen Dichter des deutschen Mittelalters. Fiinfter Bd = Poetae latini medii aevi = Tomus V, Die Ottonenzei-t. Hrsg. von Karl Strecker, dann von Gabriel Silagi. München: Monumenta Germaniae histo-rica, 1937–1939, Nachdr. 1978–1979. [MGH, 5.] P. 537.

1044

Vita Meneiej abbati Menatensis // Passiones vitaeque sanctorum aevi Merovingici. Ediderunt Bruno Krusch et W. Levison. Hannoverae; Lipsiae: Impensis Bibliopolii Hahniani, 1910. [MGH. SRM; 5.1 Préface et II, 3–11.

1045

Павел Диакон. История лангобардов. II, 13.

1046

Там же. IV, 1.

1047

Catalogi bibliothecarum antiqui. Collegit Gustavus Becker. Bonnae: apud M. Cohen et filium (Fr. Cohen), 1885. Переиздание: Bruxelles: Culture et Civilisation, 1969. P. 115: «Liber epistolarum diuersorum patrum et regum, quas in Treveris inueni in uno codice XLIII».

1048

Les Gestes des évêques d'Auxerre. Sous la direction de Michel Sot. Tome I. Paris: Les Belles Lettres, 2002. P. VIII.

1049

Sot, Michel. Un historien et son Église au Xe siècle: Flodoard de Reims. Paris: Fayard, 1993. P. 420–423.

1050

Flodoard. Die Geschichte der Reimser Kirche. II, 2 и 5.

1051

Эйнхард. Жизнь Карла Великого / пер. М. С. Петровой // Историки эпохи Каролингов. М.: РОССПЭН, 1999. 29 (с. 30).

1052

О каролингской эпопее: Boyer, Régis; Buschinger, Danielle; Crépin, André. L'épopée. Turnhout: Brepols, 1988. [Typologie des sources du Moyen Âge occidental; 49.] P. 41–52.

1053

Aimonius Monachus Floriacensis. Historia Francorum // Patrologiae cursus completus. Accurante J.-P. Migne. T. 139. Lutetiae Parisiorum: Migne, 1880. [2: Series Latina.] III и IV, 1.

1054

Ibid. III, 17 (p. 730).

1055

Ibid. IV, 1 (p. 767).

1056

Vita s. Hugonis, monachi Aeduensi. II (p. 761).

1057

Ibid.: «Prae cunctis tamen istud extulerat coenobium, in quo suae sepulturae mausoleum habere decreuerat; nam inter cerera donaria quae illi contulerat, columnis etiam marmorisa ac trabibus abietinis formosis illud decenter instituit: et musivo opere mirifice decorauit».

1058

Les grandes chroniques de France. 2, De Clotaire II à Pépin le Bref. Publiées pour la Société de l'histoire de France par Jules Viard. Paris: Société de l'histoire de France, 1922. P. 74–75.

1059

Buschinger, Danielle. Les éléments mythiques anciens dans le Nibelunglied, considéré comme adaptation (double cohérence?) // La Chanson de geste et le mythe carolingien: mélanges René Louis. Publiés par ses collègues, ses amis et ses élèves à l'occasion de son 75 anniversaire. Argenteuil: Comité de publication des Mélanges René Louis, 1982. T. 2. P. 1201–1216.

1060

L'Edda poétique. Textes présentés et traduits par Régis Boyer. Paris: Fayard, 1992. P. 623–632. [Русский перевод: Старшая Эдда / пер. А. И. Корсуна. СПб.: Наука, 2005. С. 109–112.]

1061

Boccaccio, Giovanni. De casibus virorum illustrium // Boccaccio, Giovanni. Tutte le opere di Giovanni Boccaccio a cura di Vittore Branca. Milano: A. Mondadori, 1967–1992. V. 9. 1983. Cap. 2. P. 750–761.

1062

Kurth, Godefroid. La reine Brunehaut // Kurth, Godefroid. Etudes franques. Paris: H. Champion; Bruxelles: A. Dewit, 1919. 2 vol. T. I. P. 352–353.

1063

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VIII, 4.

1064

Lettres austrasiennes, 44.

1065

Lettres austrasiennes, 44 (p. 150).

1066

Lettres austrasiennes, 26 (p. 139).

1067

Там же, 27 (р. 139-140).

1068

Там же, 29 (р. 140).

1069

Там же, 30 (р. 140-141).

1070

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VI, 5 (p. 372-373).

1071

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VI, 58 (p. 431).

1072

Ibid. VI, 60 (p. 433).

1073

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. VIII, 4 (p. 518-521).

1074

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 213 (p. 771).

1075

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. IX, 214 (p. 772-775).

1076

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 46 (p. 943-944).

1077

Притчи, 14: 34.

1078

Gregorius I. S. Gregorii Magni Registrum epistularum. XI, 48 (p. 946-947).

1079

Ibid. XI, 49 (p. 948-949).

1080

Ibid. XIII, 5 (p. 997-1000).

1081

Epistolae Wisigothicae, 11 (p. 677-678).

1082

Epistolae Wisigothicae, 12 (p. 678-679).

1083

Epistolae Wisigothicae, 13 (p. 680-681).

Загрузка...