Мая бібліятэка. Паліца другая

«Між іншым, памятаю, што бацька нярэдка смяяўся, расказваючы, як чытаюць «Вайну і мір» нашы суседзі памешчыкі: адзін чытае толькі «Вайну», а другі толькі «Мір», — адзін, чытаючы, прапускае ўсё, што датычыцца вайны, а другі — наадварот».

Але ўсё ж такі ён захапляецца Львом Мікалаевічам; і сваім бацькам — таксама: «І я глядзеў на яго ва ўсе вочы: жывога Талстога бачыў!»

А гэтую кнігу, у якой сабрана ўсё, літаральна ўсё пра Буніна, якую Аляк­сандр Кузьміч падпісаў мне ў 1983 годзе: «Дорогому Ивану Даниловичу Сипакову, которого я неизменно чту и люблю. А. Бабареко», можна лічыць сэнсам, вынікам усёй ягонай даследчыцкай навуковай працы. Ён назваў яе проста і дакладна «І. А. Бунін. Матэрыялы для біяграфіі». Заўважце, не манаграфія, не даследаванне, а ўсяго толькі «матэрыял для біяграфіі». А ў кнізе — про­ста лавіна новых адкрыццяў, невядомых фактаў, цікавых дэталей, нечаканых думак, смелых паваротаў у жыцці — і ў звычайным, і ў творчым, — што нават забываешся, што чытаеш навуковае даследаванне — чытаецца як раман, як мастацкі твор даследчыка.

Матэрыялы для даследавання — гэта і пісьмо Варвары Пашчанкі да Івана Аляксеевіча з арлоўскага перыяду іх любві і сварак:

«Уезжаю, Ваня! Чтобы хотя сколько-нибудь привести в норму наши, как и сам знаешь, ненормальные отношения, нужно вдали взглянуть на всё наиболее объективно; последнее возможно именно, когда мы с тобой в раз­луке. Надо сообразить, что собственно не даёт мне покоя, чего я хочу и на что способна. Да ты, голубчик, сам знаешь, что у меня в душе. А так, как жили, не приведя все душевные смуты в порядок, нельзя продолжать жить. Ты без меня будешь свободнее, бросишь, наверное, службу. И этот мотив сильно звучит в душе. Результат всех моих размышлений напишу из дому. Будь мне другом, верь, что я столько выстрадала за это последнее время, что, если бы дольше осталась — сошла бы с ума. Не фраза это, если ты хоть капельку знаешь меня, ты бы это понял.

Будь же другом дорогим — пиши мне. Дома я и полечусь, и успакоюсь, и вернусь бодрая, готовая и трудиться, и жить хорошо со всеми людьми. Сколь­ко раз ты говорил, что я тебя измучила, но ведь и сама я мучалась не меньше, если не больше. Каждая ссора оставляла след, всё накопилось, не могу так жить, тяжело, не вижу смысла в этой жизни. Прости, родимый! И пойми, что это не каприз, это необходимо для дальнейшей жизни. Лучшего не придумаю. Пиши, голубчик».

І яе ж, Варварына, пісьмо да брата Буніна, да Юлія Аляксеевіча: «За последнее время особенно часты и резки стали наши ссоры с Ваней; сначала я сама придерживалась пословицы: «милые бранятся», и каждая наша ссора кончалась хорошим миром, теперь же эти ссоры участились, и мы, буквально, миримся для того, чтобы вновь поссориться». «Вам покажет­ся странным, что я не поговорила с вами лично, это потому, что перед самым вашим приездом сюда Иван мне поклялся, что он будет верить мне, переста­нет изыскивать предлоги для ссор... Я всему этому ещё раз поверила, но, конечно, напрасно: на другой же день мы поссорились, и поссорились серьёз­но. Так длилось больше месяца; теперь я уже не верю ни его обещаниям, ни клятвам.

Поверьте мне, что я его очень люблю и ценю, как умного и хорошего человека, но жизни семейной, мирной у нас не будет никогда. Лучше, как мне ни тяжело, теперь нам разойтись, чем через год или полгода. Это, согласи­тесь, будет и труднее и тяжелее. Сама я не могу этого ему сказать, потому что достаточно мне принять серьёзный тон, чтобы у него явилось озлобление, он начинает кричать на меня, и дело кончается истерикой, как, например, вчера, когда он бросился на пол в каменных сенях и плакал, как в номерах «Тула», где он в порыве раздражения хотел броситься из окна. Всё это невыразимо угнетает меня, у меня пропадает и энергия, и силы.

Я вам уже говорила, что он не верит мне, а теперь прибавлю, что он и не уважает меня, а если и утверждает, то только на словах. Он мне толкует о моей неразвитости, — я знаю это сама, — но к чему же принимать такой холодный, обидный, саркастический тон?! Он говорит беспрестанно, что я принадлежу к пошлой среде, что у меня укоренились и дурные вкусы, привычки, — и это всё правда, но опять странно требовать, чтобы я их отбросила, как старые перчатки. Если бы вы знали как мне всё тяжело!»

А вось і сам Ваня. Таксама ў пісьме да брата Юлія:

«С Варей мы расходимся окончательно. Моё настроение таково, что у меня лицо как у мертвеца, полежавшего с полмесяца. Помоги же мне ради бога. Вот слушай. Я писал тебе, что мы ездили с ней к отцу; она осталась, была с ним, разговаривала и после меня и вернулась совсем больная и расстроеная с пред­ложением, чтобы мы разъехались на год. Отец этого требует, хочет, чтобы мы сошлись только тогда, когда у меня будет определённое положение. Он пла­кал, просил её об этом, она дала ему слово, и стоит на этом предложении. Она говорит, чтобы я уезжал, нашел место, постарался найти и ей и через год мы съедемся. Я принять этого ни за что не могу. Я довольно ждал, я уже второй год слышу колебания, такое предложение оскорбительно мне донельзя, я не могу вследствии такого предложения верить, что она меня любит. Расставать­ся с любимым человеком ещё на год, когда уже дело тянется два года — это не любовь! Она, — я думаю, я убеждён, — сама боится, что я не буду работать, что у нас будет нужда. Но я этого не могу — я уже несколько раз сказал, что мы расстанемся, но только навсегда. Богом клянусь, это уж лучше!

Я наконец даже уступал, предлагал, что я согласен ждать совместной жизни, но буду жить в Орле, буду работать сперва в редакции, а потом в Управлении Орловско-Грязской дороги (которое переходит в Орёл и в котором обещают мне место), и будем жить так, как до сих пор жили — то есть она будет ходить ко мне. Но она и на это не согласна! Она говорит, что, испол­няя желание отца, она не может сделать это. а если и согласится, то этакая жизнь, будет ей тяжела. Этакое хождение друг к другу в гости нам уже давало себя знать — это, действительно, тяжело, не удовлетворяет. Так вот она говорит, что ей будет и теперь также тяжело. Теперь я решительно не знаю, что делать, не знаю, чем уговаривать её, и . единственно что могу предло­жить — расход! Да, непременный!.. Она тоже проплакала вчера целый день. Что делать? Скажи? На такой компромисс я не пойду, ни за что! Чего она боится? Что изменится, если мы паселимся под одной кровлей? Ведь детей у нас не будет!»

Вялікую Айчынную вайну Бунін сустрэў у Францыі, у Грасе. Тут жа іх, эмігрантаў, як рускіх пачалі арыштоўваць, рабіць у іх вобыскі — Францыя, каб дагадзіць фашыстам, разарвала дыпламатычныя адносіны з СССР. Зураў у пісьме да Бабарэкі ад 4 красавіка 1962 года ўспамінаў пра той час:

«Во время оккупации немцы привезли в Грасс советских военнопленных, заставили их рубить лес и работать на хлебопекарнях. Это были солдаты, носившие ещё советскую форму (потом им немцы выдали американские ком­бинезоны защитного цвета), их доставили прямо из Гатчины. Их охраняли военные полицейские с собаками. Вначале их не отпускали с работ, но потом немцы разрешили им прогуливаться и вне лагеря так как пленные француз­ского языка не знали и бежать из Грасса не могли. Вот эти солдаты (из Ленин­града, Москвы, Донецкого бассейна, Белоруссии, Украины) бывали у нас. В столовой Иван Алексеевич с жадностью слушал их рассказы. Они делились с нами чёрным хлебом, пели, слушали радио. Все они после освобождения Грасса уехали в Марсель к советскому полковнику Пастухову. Вернулись в СССР. Найдите этих людей. Они вам многое расскажут.

Было ли опасно? Да. В трехстах пятидесяти метрах от нашей виллы (в санатории «Гелиос») помещался немецкий штаб, который охраняли авто­матчики, вооруженные ручными гранатами. Об этом периоде я вам потом расскажу».

Асабліва цяжка было Буніну не ў вайну, а пасля вайны. Вось што ён пісаў сябрам у Амерыку 5 снежня 1948 года: «Решаюсь наконец сказать вам вот ещё что: я стал очень слаб, задыхаюсь от энфиземы лёгких, летом чуть не умер (буквально) от воспаления лёгких, два месяца пролежал в постели, разорился совершенно на докторов, потом на бесполезное лечение энфиземы (ингаля­цией), которое мне стоило 24 тысячи — и т. д. 2 января должен уехать с В. Н. Опять на зиму в Juan-les-Pins, чтобы не свалиться опять от парижского кли­мата и холода в квартире. Короче сказать: мне пошел 79-й год и я так нищ, что совершенно не знаю, чем и как буду существовать. И вот, от совершенного отчаяния, прошу вас — сделайте, ради бога, что-нибудь для меня — попро­сите, например, Кусевицкого и добрых людей, знакомых его, помочь мне хоть немного.

Возможно, это просьба моя глупа и безнадёжна — тогда сожгите это моё позорное письмо».

Так, горды, незалежны вялікі рускі пісьменнік, дваранін, лаўрэат Нобелеўскай прэміі. Так, нялёгка далося яму гэтае пісьмо. Па ім адчуваецца, як перахоплівае яму горла, як засядаюць словы. Але ж жабрацтва і адчай пісалі гэтае пісьмо. Страшныя маральныя пакуты, звязаныя з неабходнасцю звяртацца па дапамогу да багатых людзей. А яму пайшоў ужо 79-ы год.

80-гадовы юбілей Буніна, якому нездаровілася, адзначалі дома. Франсуа Марыяк пісаў:

«Мой дорогой и знаменитый собрат. Я знаю, что ваши друзья собираются скоро праздновать ваше восьмидесятилетие.

По этому случаю я хочу выразить и своё восхищение, которое я испыты­ваю от вашего творчества, и симпатию, которую мне внушает ваша личность и столь жестокая судьба, какой была ваша.

Андрэ Жыд у газеце «Фігаро» віншаваў Івана Аляксеевіча «сэр імя Францыі». Маўляў, ён вітае і абдымае яго «как своего друга, проникся глубокой симпатией к его творчеству, которым восхищался задолго до того, когда наши дороги пересеклись».

І вось апошні дзень, апошняя ноч — раніцы ў Івана Аляксеевіча ўжо не будзе. Пра гэта падрабязна напісала Вера Мікалаеўна:

«Вдруг я почувствовала, что он приподнялся, я спросила, что с ним. «Задыхаюсь», «нет пульса. Дай солюкамфр». Я встала и накапала двадцать капель. «Ты спал?» — «Мало. Дремал. Мне очень нехорошо». «Дай я спущу ноги». Я помогла ему. Он сел на кровать. И через минуту я увидела, что его голова склоняется на его руку. Глаза закрыты, рот открыт, я говорю ему — «возьми меня за шею и приподнимись, и я помогу тебе лечь», но он молчит и недвижим. Конечно, в этот момент он ушел от меня. Но я этого не поняла и стала умолять, настаивать, чтобы он взял меня за шею. Попро­бовала его приподнять, он оказался тяжёлым. И в этот момент я не поняла, что его уже нет. Думала, обморок. Я ведь первый раз в жизни присутствовала при смерти. Кинулась к телефону, перенесла его в кабинет. Телефон оказался мёртвым. Тогда я побежала на седьмой этаж к нашему близкому знакомому, который живёт в комнате для прислуги. Стучу и громким шёпотом умоляю: «Николай Иванович. Кажется, Иван Алексеевич умирает.» Он вышел в хала­те и сказал, что сейчас придёт. Я опрометью кинулась к себе. Ян был в той же позе. Взяла телефон, не реагирует. В это время пришёл Н. И. Введенский, и мы подняли и положили Ивана Алексеевича на постель. Но и тут мне ещё не приходило в голову, что всё кончено. Я кинулась к Б. С. Нилус (вдове худож­ника П. А. Нилуса), которая живёт напротив нас. Мне было очень неприятно беспокоить её, так как она сама нездорова, но я всё же позвонила. Она сейчас же проснулась, и я кинулась к телефону, но телефон не работал. Я уже хоте­ла просить Введенского, чтобы он сходил в аптеку, ближайшая открыта всю ночь. Но телефон вдруг очнулся, и я позвонила: «Владимир Михайлович, вы необходимы!» — «Сейчас приеду». Живёт он далеко. Нужно было одеться, дойти до гаража, взять машину. В это время пришла Б. С. Нилус, и мы стали греть его холодные руки и ноги. У меня уже почти не было надежды, но Б. С. всё повторяла: «Он тёплый, спина, живот, только руки и <ноги> холодные.» Вскипятили воду и клали мешки к конечностям. Дверь входная была открыта.

Мы как раз вышли в столовую, и я увидела входящего бледного, с испуган­ными глазами Зернова. Он прошел прямо к И. А. Я осталась, не зная почему, стоять в столовой. Через минуту он вышел к нам: «Всё кончено.» Я пошла к постели. «А вы прикладывали зеркало?» — «Не стоит.»

Ужо немаладым Бунін запісаў словы Ф. Пятраркі: «Я хочу, чтобы смерть застала меня за книгой, с пером в руке».

Так яно і атрымалася: перад самай смерцю за некалькі гадзін ён чытаў, перачытваў пісьмы, прасіў Веру Мікалаеўну нешта падкрэсліць, зрабіць закладкі для будучай працы: ён пісаў кнігу пра Чэхава.

Вось як шырока і глыбока раскалыхала маё ўяўленне цудоўная кніга ўспамінаў Аляксандра Кузьміча Бабарэкі «Дарогі і званы»! Гэта было як цунамі — столькі невядомых фактаў, арыгінальных думак, мудрых згадак, настойлівай працы, упартай барацьбы і вялікай дасведчанасці ва ўсім, што гэта, можна сказаць, ашаламіла мяне.

І ўсё ж сёе-тое мяне ў гэтай кнізе непрыемна зачапіла, і я, малады і порсткі, не змог утрымацца і шчыра напісаў пра гэта Бабарэку. Як калісьці і ён сам не ўтрымаўся і напісаў Твардоўскаму пра яго артыкул аб Іване Буніне.

Я кажу пра маю нацыянальную годнасць — я нідзе не мог прайсці міма таго, што зневажаюць маю зямлю. А мая зямля, гэта ж і зямля А. К. Бабарэкі.

Між тым Аляксандр Кузьміч пісаў: «С русской литературой в техни­куме происходили страшности: учитель толковал о «Евгении Онегине» по-белорусски».

Ну і што з таго? У Францыі ж гэты раман «толкуют» па-французску, у Англіі — па англійску, у Польшчы — па-польску. І ніхто не здзіўляецца гэтаму.

«Белорусский язык навязывался властями силой. Рассказывали, что двух учителей, мужа и жену, уволили с работы, так как кто-то подслушал и донёс, что дома они между собой разговаривали по-русски»: Ой-ёй-ёй! Якія жахі!

«В Белоруссии велась борьба то с какими-то нацдемами, то ещё невесть с кем, слетали с плеч головы».

А хто ён тады, Адам Бабарэка? Дзядзька Аляксандра Кузьміча? І яго ж таксама галава зляцела... Як у нацдэма.

І я не ўтрымаўся, напісаў пра гэта Аляксандру Кузьмічу. І адчуў, што між намі з’явілася нейкая льдзінка, нейкі халадок. Канечне, па часе гэтая льдзінка, растала, нашы лісты пацяплелі, сталі амаль такія ж, як і да майго пісьма.

Я і сам перажываў потым. Навошта пісаў? Аляксандр Кузьміч, хоць і нарадзіўся ў Беларусі, але ён тыпова рускі інтэлігент, выхаваны на высокай культуры вялікага рускага народа, на яго літаратуры. А я яму пра нейкага Адама Бабарэку, пра нейкую беларускую мову, пра нейкія свае беларускія клопаты і крыўды.

Далей мы пра тое пісьмо не ўспаміналі — ні ён, ні я. Пісалі пісьмы, як і раней — шчыра і добра. Але сустрэцца ўжо разам не змаглі: пачалася перабудова і Кактэбель, гэты светлы рай на зямлі для пісьменнікаў, знік, як прывід і застаўся толькі ўспамінам.

У мяне шмат ягоных пісем — цэлая папка.

У мяне многа ягоных фотаздымкаў — ён заўсёды прыязджаў у Дом творчасці з фотаапаратам, і здымаў, можна сказаць, апантана.

Вось ягоныя здымкі: мы сям’ёю — жонка, сын і я — каля нашага катэджа ў Кактэбелі. Вось мы з Сярожам на сваёй верандзе ядзім чарэшню. Вось мы з Аляксандрам Кузьмічом разглядаем — здымае яго сын — нейкія кадры на фотаплёнках.

Разглядаючы фотаздымкі, я нібыта чую няспешлівы голас Аляксандра Кузьміча:

— І тады Іван Аляксеевіч.

Аляксандр Кузьміч Бабарэка — слынны літаратуразнаўца і падзвіжнік. Рускі інтэлігент.

12

У маёй бібліятэцы шмат кніг з аўтографамі і беларускіх крытыкаў ды літаратуразнаўцаў.

Першаю ластаўкаю ў ёй была кніга крытычных артыкулаў — нават не хочацца ўжываць гэтае цэпкае слова, бо змешчаныя ў ёй артыкулы былі і лёгкія, і мудрыя, — майго сябра Анатоля Клышкі «Права на верш». У ёй былі глубокія думкі, высокае разуменне літаратуры і ўвогуле творчасці, чысціня і патрабавальнасць. Прызнаюся, мне і цяпер шкада, што яна ў крытыка засталася ягонаю першаю і адзінаю. Не, Анатоль Канстанцінавіч вельмі шмат працаваў у розных іншых жанрах і праявах — таленавіта стварыў «Буквар», які прызнаны лепшым у свеце, пераклаў з арыгінала «Святое пісанне», «Евангелле», працуе і цяпер над перакладам з грэчаскай мовы «Адысеі», выдаў шмат найцікавейшых кніжак для дзяцей. — Крытычнаю ж застаецца адна — «Права на верш».

Гэтая кніга была такога ўзроўню, якога дасягаюць тыя, хто ўжо зведаў славу крытыкі.

У ёй, як аб’екты даследавання, — М. Багдановіч, П. Панчанка, М. Танк, Р. Барадулін, Т. Шаўчэнка.

«Гісторыю народа калечылі, нявечылі, руйнавалі, адбіралі. Езуіты прыходзілі ў край, каб будаваць школы, у якіх навучалі дзяцей забіваць бацькоў:

Каб не ведалі і ўнукі,

Хто такія іх дзяды.

Максім Багдановіч марыць скласці буквар. Родная школа. Вечны, несуняты боль. Праз дваццаць гадоў пасля, у Заходняй Беларусі, Валянцін Таўлай засумуе тым жа багдановічаўскім сумам аб беларускім буквары:

Будзе Купала вучыць на пячы

Дзетак без роднае школы.

Праз гушчыню нявер’я з глыбіні стагоддзяў глядзелі на яго (Багдановіча) мудрыя вочы Дантэ, які таксама некалі адважыўся адкінуць латынь і прамовіць на матчынай мове, па-італьянску, гучна, на ўвесь свет, абуджаючы «мужыцкія» мовы ўсея Еўропы — французскую, іспанскую, нямецкую, англійскую.»

Так, той час, ведаеце, быў не вельмі спрыяльны для выказвання гэтых «крамольных» думак. Аднак Анатоль Клышка, ужо тады, бачыце, сур’ёзна думаў пра беларускі буквар!

«Права на верш» выйшла ў 1967 годзе. Анатоль падпісаў мне:

«Янку Сіпакову —

Хай сцяг Магеланаў

над ветразем рэе тваім

у паэзіі і ў вандраванні.

Ад падарожніка

Ан. Клышкі

18.ІІІ.68 г.

Ага, ад падарожніка — падарожніку. Справа ў тым, што да гэтага, у 1961 годзе мы з Анатолем ужо здзейснілі адну нашу агульную мару — праплылі на рудавозе па Прыпяці ад Пінска да Мазыра. І напісалі нарыс «Паэма дарог», і надрукавалі яго у «Полымі». «Паэму пераклалі на рускую мову і зноў жа надрукавалі ў маскоўскай «Дружбе народов», і адзначылі прэміяй, і славуты тады Эдуардас Межэлайціс, якому нарыс спадабаўся, на рэдкалегіі часопіса змагаўся за нейкую яшчэ большую для нас прэмію.

Рыгор Бярозкін, які выбухнуў быў фельетонам «Адказнасці, больш адказнасці» — з выпадку надрукавання маіх нататак пра паэзію, змешчаную ў «Дні паэзіі» ў 1966 годзе, ужо ў 1972 годзе падарыў мне сваю кнігу крытыкі «Постаці. Артыкулы пра паэтаў» з добрым надпісам:

«Дарагому Янку Сіпакову, добраму паэту, добраму чалавеку ад усёй шчырасці. Р. Бярозкін. 16.ІІ.72 г.».

Нібыта той «адказнасці» і ў паміне не было!

Рыгор Саламонавіч пісаў на маю першую кніжачку «Сонечны дождж» закрытую рэцэнзію для выдавецтва. І ў ёй я знайшоў адзін вельмі дарагі мне сказ: «Сіпакоў — паэт ад Бога!» І я быў вельмі шчаслівы — сам Бярозкін сказаў, што я паэт! Ды яшчэ — ад Бога!

Здзівіўся — на тытуле «Постацей» было пазначана: «На грамадскіх асновах кнігу адрэдагаваў Іван Мележ». Што, і Бярозкіна трэба рэдагаваць?! Я ж думаў, што Бярозкін — такі ўжо эстэт і без рэдагавання.

Прагледзеў тую сваю публікацыю. Што ж яго так раззлавала? І знайшоў — мусіць, вось гэтае:

«І бяда, калі крытык, рэцэнзент даверыцца толькі свайму густу, паверыць у справядлівасць толькі сваёй ацэнкі. Тады, прыняўшы позу неаспрэчнага настаўніка, ён ківае пальцам пад носам «цяжкага» паэта і павучае — так не трэба і так не трэба. Маўляў, ты параўнаў зямлю з глобусам? Што ты робіш! Можна толькі сказать, што глобус падобны на зямлю.

І яшчэ горш бывае, калі густ у настаўніка прымітыўны, а вучань па інтэлектуальным развіцці стаіць за яго трошкі вышэй. Не зважаючы на гэта, настаўнік усё роўна ківае пальцам перад яго носам і, як гаварылася ў адной дыскусіі, абураецца:

— Я табе пакажу валетбол! Я табе пакажу радзівол круціць!..»

Які жах! Ну які ж гэта крытык можа дараваць нейкаму пачаткоўцу такую абразу!

А можа, вось гэты пасаж не спадабаўся:

«Куды смялей ехаць на зацугляным кані, моцна ўчапіўшыся за аброць. Але ж паэту няблага паспрабаваць пракапыціць на вольным кані».

Алесь Адамовіч падараваў мне сваю кнігу «Горизонты белорусской прозы», якая выйшла ў Маскве, і ў надпісе нібыта па сакрэце прызнаўся:

«Івану Сіпакову з тайнай (яшчэ не выказанай друкарскім спосабам) павагай да яго моцнай, дзелавой прозы. Алесь Адамовіч. 4.6.74 г.».

Мы з Алесем Міхайлавічам неяк падружыліся зноў жа ў Кактэбелі. Ён любіў там адпачываць у жніўні—верасні, і я таксама.

Я любіў яго вячэрнія вогнішчы на ўскраі валожынскага парку, хадзіў у яго пешыя прагулкі ў Стары Крым, дзе нарадзіўся Аляксандр Грын, наш зямляк, а часам на пляжы, на мелкаводдзі, мы так разгульваліся з мячыкам, што іншым нас даводзілася нават супакойваць.

У сваіх цікавых і грунтоўных артыкулах Алесь Міхайлавіч нярэдка ўстаўляў у сур’ёзныя, усесаюзныя літаратурныя абоймы і маё прозвішча.

А Віктар Антонавіч Каваленка, доктар філалагічных навук, дырэктар Інстытута літаратуры НАН Беларусі, нават абараняў мяне.

Напісаў я аповесць «Жыві, як хочацца». Ну, на яе і накінуліся. Асабліва жанчыны ўзяліся за яе: «Не з таго боку напісана! Усё ў ёй з пункту погляду мужчыны!» Я ж мужчына, дык з якога я боку буду пісаць?! Вядома, з мужчынскага! Ды ніякага там сексу не было! Аповесць — вельмі цнатлівая рэч.

А яе абмяркоўвалі і асудзілі нават на партыйным сходзе ў Саюзе пісьменнікаў. Я — беспартыйны, ніколі членам Кампартыі не быў, таму на сходзе не прысутнічаў. А там пацяшаліся: «Раней у творах Я. С. рыпеў пясочак, а цяпер рыпяць ложкі».

І Віктар Антонавіч кінуўся ў абарону мяне. Спачатку ён надрукаваў вялікі артыкул «Іскры над попелам» у «Літаратуры і мастацтве» (1981 г.), а затым і ў Маскве, у папулярным на той час часопісе «Литературное обозрение»

«У аповесці «Жыві, як хочацца», — піша В. Каваленка, — глыбока і пераканана паказаны даволі распаўсюджаны ў нашы дні стан душы чалавека, раскрыта складанасць маральных імкненняў, што зараджаюцца ў звычайных людзей, накрэслены тыповыя побытавыя канфлікты і па-мастацку асветлены нялёгкія зрухі чалавечага сумлення да вышэйшага адчування сутнасці жыцця. І гэтым яна цікавая».

На адным з пленумаў Саюза пісьменнікаў Беларусі, на якім я выступаў з дакладам па маладой паэзіі, у зале сядзеў і Віктар Каваленка і так уважліва слухаў, што ўсё маё выступленне найперш я пераказаў менавіта яму.

Сваю кнігу «Вытокі. Уплывы. Паскоранасць. Развіццё беларускай літаратуры ХІХ—ХХ стагоддзяў», якая выйшла пад грыфам Акадэміі навук БССР, у 1975 годзе Віктар Антонавіч падараваў мне з надпісам: «Янку Сіпакову — выдатнаму паэту і празаіку, талентам якога заўсёды захапляюся, з найлепшымі пажаданнямі, з глыбокай павагаю».

І ягоны раман «Падвышанае неба», таксама падараваны з добрым, дарэчы, подпісам, я берагу ў сваёй бібліятэцы.

Серафім Андраюк таксама абараняў ад нападаў аповесць «Жыві, як хочацца». Ён напісаў водгук яшчэ на «палымянскі» варыянт, у якім аўтара змусілі памяняць нават загаловак: не «Жыві, як хочацца», а «Жыві, як трэба». І таму ён завяршае свае развагі наступным маналогам:

«Паставіўшы назвай твора пытанне «Ці так жывеш?», Я. Сіпакоў логікай разгортвання падзей, логікай унутранага разгортвання характараў, усім пафасам твора рашуча адмаўляе жорсткі прынцып: «Жыві, як хочацца», сцвярджае такія адносіны да жыцця, да чалавека, сутнасць якіх можна выказаць наступ­ным чынам: жыві не так, як хочацца, а так як трэба жыць сярод людзей».

Кнігу «Жыць чалавекам», у якой змешчаны гэты водгук, Серафім Андраюк падпісаў:

«Янку Сіпакову, таленавітаму, сумленнаму пісьменніку, з пажаданнем вялікіх творчых здзяйсненняў. Шчыра. С. Андраюк».

Другі аўтограф жадае мне «новых творчых здзяйсненняў, здароўя, аптымізму». Ён прэзентуе свой зборнік літаратурна-крытычных артыкулаў «Пісьменнікі. Кнігі», дзе змешчаны мой творчы партрэт «Даверлівы талент», які быў прадмоваю да майго двухтомніка выбраных твораў «Сад людзей».

Дзімітрый Бугаёў ніколі і нідзе не пісаў пра мяне і маю творчасць. Аднак на сваёй кнізе літаратурнай крытыкі «Талент і праца», таксама падараванай мне, пакінуў шчырыя словы:

«Дарагі Іван Данілавіч! Прымі гэтую кнігу разам з маёй шчырай прыхільнасцю да цябе і тваёй сумленнай працы ў літаратуры. 9.10.1079 г. Д. Бугаёў».

У кнізе — ці не самае сур’ёзнае і грунтоўнае слова пра таленавітую паэтэсу нашага дваццатага стагоддзя — пра Жэню Янішчыц. «Будзь мне мамай,

Радзіма мая». «Бяспрэчная, арыгінальная паэтычнасць», — кажа вядомы крытык.

Вельмі высока цаніў мае нарысы, добра, з душою пісаў пра іх, і, калі трэба было далікатна і выхавана кідаўся на абарону Уладзімір Міхайлавіч Юрэвіч.

У сваёй кнізе выбранага з літаратурнай крытыкі «Абрысы», якую ён падпісаў мне: «Дарагому Янку — Івану Данілавічу ад шчырага сэрца з пажаданнем новых крылаў над нашай даверлівай зямлёй», ёсць шмат згадак пра Сіпакова-нарысіста.

І пра нашу сумесную з Анатолем Клышкам «Паэму дарог», якая, здаецца, спадабалася ўсім:

«Падарожны нарыс, калі да яго паставіцца, як да сапраўды мастацкага жанру, можа пакінуць прыкметны след у нашай літаратуры. Пра гэта сведчыць, напрыклад, супольнае выступленне ў друку двух маладых пісьменнікаў — Анатоля Клышкі і Янкі Сіпакова, аўтараў «Паэмы дарог».

І пра маю «Ціхую Акіянію», якую я прывёз з Далёкага Усходу:

«А Янка Сіпакоў, жвавы, нават крыху экзальтаваны і адначасова шчымліва-тужлівы — увесь на кантрастах у «Ціхай Акіяніі».

Добраю, зычліваю рэцэнзіяй адгукнуўся Уладзімір Юрэвіч і на мой твор «Акно, расчыненае ў зіму». І атрымаў за гэта!

Адзін пісьменнік вельмі абурыўся, і напісаў у «ЛіМе», даў і мне, і крытыку, як кажуць адлуп:

«І яшчэ б хацелася пару слоў сказаць аб рэцэнзіі У. Юрэвіча на нарыс Я. Сіпакова «Акно, расчыненае ў зіму» («Літаратура і мастацтва» за 18 верасня 1970 г.). І жаданне гэтае ўзнікла таму, што вельмі ж, прачытаўшы нарыс, стала смешна і дзіўна, як разважаюць пра вёску некаторыя пісьменнікі.

А яшчэ больш дзіўна, калі, расхвальваючы нарыс на ўсе лады, У. Юрэвіч піша ў рэцэнзіі: «Аўтар з публіцыстычным запалам адстойвае свае перакананні ў тым, што і сёння мы павінны пакланяцца і закінутай некуды на гарышча старажытнай сяўні», і «забытаму, пачарнеламу, з’едзенаму шашалем цэпу», і «патрэсканым ступе і жорнам, і дзяжы, і печы, і калаўротам, і кроснам. Не пасылаць ім праклёны, а пакланяцца!»

«Не магу зразумець, — іранізуе далей «крытык», — навошта раптам Вам з аўтарам нарыса спатрэбілася пакланенне цэпу і жорнам, дзяжы (ах, гэтая дзяжа!) і калаўроту? Добра, што хоць не прасніцы, калаўрот усё ж механізацыя».

Неўзабаве «Акно, расчыненае ў зіму» было вылучана на атрыманне Дзяржаўнай прэміі. Прэміі не атрымала, але ж прэсу набыло вельмі нават вялікую і ўхвальную.

Пасля «Акно» ў перакладзе на рускую мову было надрукавана ў часопісе «Дружба народов».

«Кожнае выступленне Я. Сіпакова ў жанры нарыса заўважаюць», — сцвярджае Юрэвіч. І праўда!

Напісаў я вялікі нарыс «Чалавек на зямлі». Пра калгас «Бальшавік» на Аршаншчыне і яго старшыню Генадзя Шведава. І тут знайшлі крытыкі за што прычапіцца! І зноў Уладзімір Міхайлавіч становіцца маім абаронцам. Абараняе мяне і ў «Литобозрении» ў Маскве, і ў згаданай ужо сваёй кнізе «Абрысы»:

«Газета «Літаратура і мастацтва» (30 сакавіка 1973 г.), — піша Юрэвіч, — падтрымала нарыс, але не сцярпела, каб не кінуць дакор аўтару за тое, што ў нарысе «вельмі мала гаворыцца пра камуністаў калгаса. Толькі ў тэлефоннай размове выпадкова названа імя сакратара партарганізацыі калгаса.» Дакор, шчыра кажучы, са старога арсенала, калі галоўным крытэрыем ацэнкі твора лічылася — «адлюстраваў» або «неадлюстраваў» аўтар прафсаюзную арганізацыю, камсамольскую ячэйку і г. д.».

І ўсё ж «Чалавек на зямлі» быў надрукаваны ў кнізе «Века сыновья», выдадзенай Палітвыдатам у 1974 годзе. І там, сярод туркменаў, армян, эстонцаў, грузін быў прадстаўлены і ён, беларус, старшыня калгаса з Аршаншчыны. Стотысячным тыражом!

Потым нарыс разам з аповесцю «Крыло цішыні» і пад назваю «Даверлівая зямля» быў перавыданы ў выдавецтве «Праўды». Ужо тыражом у 500 тысяч экзэмпляраў!

Вось табе і «вельмі мала гаворыцца пра камуністаў».

Пасля таго, як камуністы і камсамольцы разбурылі вялікую і моцную дзяржаву — СССР, думаецца: дык, можа, гэта і добра, што я сам ніколі не быў камуністам і «мала пісаў пра іх»...

Сваю кнігу «Свет жывы і блізкі» мой незабыўны сябра Варлен Бечык — а каму, скажыце, ён быў не сябра?! — падпісаў мне:

«Янку Сіпакову, Паэту і Празаіку, чытаць якога радасна (пісаць пра якога — таксама радасна). З усім добрым Варлен Бечык. 20.ХІІ. 1974 г.».

І вось як ён напісаў у гэтай кнізе пра мой нарыс «Па зялёную маланку»: «Нарыс расказвае нам пра падарожжы душы, а ў душы свае вымярэнні і свае маштабы. Лучацца разам вялікае і малое, знешняе і ўнутранае, далёкае становіцца блізкім, а блізкае — далёкім. І ў душы свае шляхі — едучы наперад, яна вяртаецца назад, з дому імкнецца ў далячынь, у далячынях смуткуе па родным доме.»

Янка Казека кнігу сваіх артыкулаў, літаратурных партрэтаў і ўспамінаў «Падарожжа ў маладосць» (1984 год) падараваў мне са шчырым надпісам:

«Дарагому Івану Данілавічу Сіпакову — пісьменніку, якога я вельмі люблю».

Некаторыя творы з гэтай кнігі я, калі працаваў загадчыкам аддзела куль­туры «Маладосці», надрукаваў у часопісе. З Іванам Дарафеевічам, чалавекам вельмі ўважлівым і высокакультурным, было прыемна працаваць: ён з далікатнасцю і дабратою адносіўся да ўсяго — і да выдання, куды прапаноўваў свае творы, і да таго, што ўспамінаў. А пра яго эмацыянальнасць і апантанасць як намесніка галоўнага рэдактара «БелСЭ» раскажу крыху пазней.

«Янку Сіпакову, слыннаму майстру жанру таямнічага і незвычайнага, здолеўшаму ўвесь славянскі сусвет змясціць у дынамічных і трагічных формах балады. У знак вялікай павагі».

Такі шаноўны аўтограф напісаў на падараванай мне кнізе Іван Фёдаравіч Штэйнер. «Варожаць балады вякоў». Беларуская балада і славянскія традыцыі. Кніга выдадзена ў 1993 годзе пад грыфам Гомельскага дзяржаўнага ўніверсітэта імя Францыска Скарыны. Мяркую, што гэта доктарская дысертацыя Івана Фёдаравіча, якую ён бліскуча і з гонарам абараніў у Акадэміі навук Беларусі.

У кнізе паказана і даследавана развіццё гэтага незвычайнага і таямнічага жанру на шырокім фоне еўрапейскай і славянскай паэзіі. Тут сабраны такі вялікі і разнастайны матэрыял, што яго б хапіла не на адну доктарскую дысертацыю.

Разглядаючы мае балады «Руяне», «Ловы», «Падман», у якіх, на думку даследчыка, гаворыцца пра тое, што часам з-за нейкай тваёй памылкі можа загінуць твой народ, Іван Фёдаравіч разважае:

«Невыпадкова гэтыя балады звязаны з імем палабаў, славянскага племені, што знікла ў варожай навале і ад якога засталося толькі некалькі дзясяткаў слоў, а памяць пра яго трагічны лёс пранеслі суседнія плямёны. Нешта падобнае, бадай, яшчэ больш фантасмагарычнае, сустракаецца ў баладных творах П. Мерымэ: у сельве Амазонкі даследчыкі злавілі папугая, які памятаў словы знішчанага каланізатарамі індзейскага племені».

Іван Штэйнер робіць параўнаўчы аналіз «Посмертных записок старца Фёдора Кузьмича» Льва Тал стога і «рускай балады-легенды «Пустэльнік» Янкі Сіпакова». Былы цар Аляксандр І, які пад імем Фёдара Кузьміча зрабіўся пустэльнікам, па словах даследчыка, у абодвух творах сам асуджае сябе: «Если бы я на исповеди не сказал про себя правду, небо удивилось бы; если же я сказал бы, кто я, удивилась бы земля».

Разглядаючы маю балгарскую баладу «Зброя» (зброя — гэта перац, які труць балгарскія жанчыны перад наступам туркаў) Іван Штэйнер прыводзіць цытату з яе:

Зялёным зацьменнем

Турэцкі сцяг:

Ідуць па цярпенню,

Нібы па касцях, —

Бліжэй...

Бліжэй...

Бліжэй...

І піша: «Трайным паўторам апошняга радка абрывае свой самотны аповед — няма сіл расказаць баладу да канца. Але яе фінал асветлены заравам пушкінскай трагедыі — з цара жыўцом знялі скуру і надзелі на здрадніка Радзівоя, трагедыямі паўднёваславянскага гераічнага эпасу. Падобная падсветка дастварае трагедыю безабаронных жанчын у фантазіі чытача».

Вось у якія высокія сферы выводзіць «Веча славянскіх балад» даследчык!

«Адказ на ўсе гэтыя пытанні славяне далі на палях змагання. Сваё ўласнае слова сказаў і Янка Сіпакоў у выключна арыгінальнай беларуска-славянскай анталогіі «Веча славянскіх балад» — паэтычнай гісторыі славянства ад загадкавых і таямнічых вытокаў да нашага супярэчлівага, пульсуючага, імклівага дня».

І, урэшце, мой балгарскі сябра Георгій Вылчаў. У мяне цэлая папка ягоных пісем — і з Балгарыі, дзе ён жыў, і з Фінляндыі, дзе нейкі час працаваў, і з Лужыцы, што ў Нямеччыне, дзе гасцяваў і адкуль дасылаў мне шмат якія кнігі, якія я прасіў, працуючы над «Вечам славянскіх балад»: лужыцкія казкі, песні, паданні, падручнік па вывучэнні лужыцкай мовы, вершы лужыцкіх паэтаў.

Сваю кнігу «Приобщения. Літаратурныя кантакты і аналогіі» Георгій прыслаў мне. не ведаю адкуль, бо пад аўтографам стаіць: Хельсінкі — Сафія. А сам подпіс і сапраўды вельмі нават сяброўскі: «Сипакову Янке! Светлое воспоминание о искренней большой дружбе! Георгий В. 1972 г.».

У кнізе пра балгарскія літаратурныя стасункі з літаратурамі славакаў, лужычан і беларусаў. І партрэтныя эцюды пісьменнікаў Беларусі — дарэчы, тыя ж якія змешчаны і ў своеасаблівай анталогіі «Беларускія паэты — адно пакаленне». Адзінаццаць паэтаў. Ад У. Караткевіча да Д. Бічэль.

Дарэчы, і склаў, і зрабіў рэдакцыю анталогіі ўсё той жа нястомны сябра Беларусі і беларускіх пісьменнікаў Георгій Вылчаў. І прадмову да яе таксама напісаў ён. А ў прадмове — добрыя словы пра У Караткевіча, С. Гаўрусёва, А. Вярцінскага, А. Лойку, Н. Гілевіча, П. Макаля, В. Зуёнка, Г. Бураўкіна, Я. Сіпакова, А. Наўроцкага, Д. Бічэль. У лепшых перакладах лепшых паэтаў Балгарыі Йордана Янкава, Івана Давідкава, Андрэя Германова, Стэфана Паптонева, Найдана Вылчава, Сняжаны Ізворскай і інш.

Усю маю падборку цудоўна пераклаў выдатны паэт Марка Гончаў: вершы «Блюз пра чорны храм», «Скарга прыручанага ваўка», «Гекзаметры рыбака», «Дуэль», «Мір» і іншыя вершы.

Дарэчы, Марка потым, пасля перабудовы, быў Паўнамоцным і Надзвычайным паслом Балгарыі ў Беларусі, і мы з ім часам сустракаліся ў Мінску. Я бываў у яго ў пасольстве, ён бываў у мяне дома.

І вось я ў Балгарыі, хаджу па вузкіх вулачках старога Плоўдзіва, якія памятаюць тысячагоддзі, любуюся старажытнейшымі збудаваннямі над гэткімі старажытнымі брукаванкамі і мне напраўду здаецца, што я вярнуўся ў тыя стагоддзі, якія ўжо мінулі, прайшлі...

Раніца. Старажытнае сонца ўзыходзіць над старажытнай Фракійскай раўнінай і ягоныя промні найперш залацяць старажытныя пагоркі Плоўдзіва. А ўнізе — ціхая, спакойная, таксама старажытная Марыца, рэчка, якая сваімі водамі лашчыцца да скалістых, старажытных узгоркаў.

Лукіян называў Плоўдзіў самым вялікім і прыгожым з усіх гарадоў Фракіі. Для рымлян ён быў проста Трымонцыумам — Трохгор’ем, бо асноўная яго крэпасць была размешчана на трох пагорках, якія зрасліся між сабою над самой Марыцай. Потым, па часе, горад заняў і ўсе сем пагоркаў, а яму ўсё было мала.

Хаджу па старажытных вулачках Плоўдзіва і ўвачавідкі бачу, як яднаюцца ў ім дзве эпохі — эпоха антычнага свету і эпоха балгарскага Адраджэння. Калі над разбуранамі крапаснымі сценамі Трохгор’я выраслі, узвысіліся на скалах над імі шыкоўныя дамы эпохі Адраджэння.

Вось рэшткі вялікага булеўтэрыя — антычнага тэатра з радамі мармуровых сядзенняў.

Вось частка вялікага мармуровага стадыёна, які быў акружаны тэрмамі і іншымі антычнымі дамамі і славіўся сваёй гандлёваю плошчаю старажытнага горада. А вось і антычныя вуліцы. Брукаванкі. І ля іх — дамы, якія нібыта ўціскаюцца ў скалы. Яны на 2-3 метры ніжэйшыя за пазнейшы горад.

А вось і ансамблі эпохі Адраджэння. Велічныя, шыкоўныя. Дом Стамбаляна, дом Паўліта, дом Хіндліяна... Якая прыгажосць! Нават сонца, якое ўжо шчыруе над Плоўдзівам, ломіцца ў гэтыя шэдэўры — ці то каб найлепей мне паказаць усё, ці то каб самому яшчэ раз палюбавацца гэтай прыгажосцю.

З ласкаю закрываю фотаальбом «Стара архитектура в Пловдив», які выйшаў у Сафіі, у «Бібліятэцы балгарскай даўніны». Альбом, з дапамогаю якога я падарожнічаў толькі што па горадзе на сямі пагорках.

А яго мне прыслала Марыя Дзімітрова з Плоўдзіва. Са шчырым надпісам-запрашэннем:

«Дорогому Ивану Даниловичу на память о моем городе, который ждет его. Мария Димитрова. Пловдив, сентябрь, 1981 год».

На вялікі жаль, я так і не скарыстаўся гэтымі шчырымі запросінамі.

Марыя Дзімітрова пераклала маю аповесць «Крыло цішыні», і ў яе перакладзе на балгарскую мову кніга выйшла ў Плоўдзіве ў выдавецтве «Христо Г. Данов», якое заснавана яшчэ ў 1855 годзе!

А якую прачулую прадмову да кнігі напісала яна! «С обаянието на съкровен споме»! З яе відаць, што Марыя вельмі, гэтак жа, як і я, а, можа, нават і мацней, чым я палюбіла майго Яську!

Перакладала яна з беларускай мовы! Я чым мог дапамагаў ёй: пасылаў моўнікі, падручнікі па вывучэнні беларускай мовы. Тады мы вельмі часта ліставаліся. Яна пыталася значэнне многіх маіх слоў, якіх не знаходзіла ў слоўніках, і я адказваў ёй грунтоўнымі пісьмамі.

І зрабіла цудоўны пераклад! Пра гэта мне гаварылі тыя, хто ведае балгарскую мову.

Радасна, што Марыя не забылася нашу мову і сёння.

Раптам пад новы 2009 год атрымліваю пісьмо з Балгарыі. І машынка тая ж самая, — і почырк той жа — вялікія друкаваныя размашыстыя літары.

Марыя Дзімітрова! Вядома, гэта ж яна!

«Перабіраючы гэтымі днямі свой архіў, — пісала яна, — я знайшла Вашу навагоднюю паштоўку 2001 года. І раптам захацелася мне даведацца, як Вы, як у Вас склалася жыццё за гэты не малы адрэзак часу. Дай бог усё ў вас у парадку са здароўем, з Вашай сям’ёй. Мне будзе вельмі прыемна атрымаць ад Вас вестачку. А ў мяне нармальнае жыццё пенсіянеркі, якая памагае мужу па гаспадарцы. Цікаўлюся, вядома, жыццём маёй краіны, сачу за з’явамі ў мастацтве, у літаратуры, у прыватнасці. Аднак няма ў мяне ніякай жывой сувязі з калегамі, з выдавецтвамі. Узрост ужо не той, і, галоўнае, здароўе не дазваляе ніякіх нагрузак. Але я час ад часу перакладаю сёе-тое для нашага гумарыстычнага лідара «Стыржэл» (Авадзень). Аднак паколькі ўся сістэма падпісак знішчана, мне перасылаюць тое, што на сяброўскіх пачатках высылаюць ім. За апошні месяц я пераклала ім тры фельетоны з украінскай мовы. Часам з’яўляюцца, але вельмі рэдка, карыкатуры і фельетоны беларускія. Мяне цікавіць ваш «Вожык» (не ведаю, як дакладна пішацца — Вы правільна напісалі, шаноўная Марыя!). Вы пераканаліся, што і рускі мой вельмі стаў накульгваць — бо столькі ж гадоў прайшло з таго часу, як мы з мужам перасяліліся ў горную вёсачку і не шкадуем гэтага. Тут лес, а я прыроду вельмі люблю. Аднак размоўнага асяродку ў сувязі са спецыяльнасцю ў мяне няма. Не ведаю, як мне Вас папрасіць высылаць мне час ад часу, ну хоць раз у два месяцы, гумарыстычныя вершы і фельетоны на Ваш густ з вашага «Вожыка», ці (у прыдачу) з «Крокодила». Нам ён таксама недаступны.

Дазвольце мне павіншаваць Вас, дарагі Іван Данілавіч, з надыходзячым Новым годам і пажадаць Вам і Вашай сям’і ўсяго самага светлага ў Вашай мілай для майго сэрца Беларусі. Прывітанне ад майго мужа Атанаса.

З глыбокай павагаю — Марыя Дзімітрова.

Сяло Ляскава, абшчына Асенаўград.

10 снежня 2009 г.».

Я напісаў Марыі, расказаў, што і нашага «Вожыка» ўжо няма, а ёсць усяго толькі альманах, які выходзіць два разы на год. Паслаў ёй апошні нумар, яна зноў адгукнулася, вельмі горача падзякавала і пачала перакладаць беларускі гумар для «Стыржэла».

Значыць, у Плоўдзіў у мяне ўжо няма да каго ехаць. Ды я ж там ужо і, лічы пабываў — вачыма прайшоўся па ягоных, стаптаных стагоддзямі, вулічных плітах ды бруку.

Георгій жа Вылчаў быў такі падзвіжнік! І лёгкі на пад’ём. У нас з ім у свой час проста бурліла перапіска. Ён пісаў мне адусюль, дзе толькі не жыў, дзе толькі не знаходзіўся ў камандзіроўках. А ездзіў ён шмат. То атрымліваю яго пісьмо з Лужыцы, з зямлі лужычан у Нямеччане, і потым ён дасылае мне кнігі лужычан, — кнігу за кнігаю! — якія мне так былі патрэбны для стварэння «Веча славянскіх балад». То ён раптам піша мне з Фінляндыі — «Я жыву ў Хельсінкі» — і я яму таксама пішу ў Хельсінкі. Аказваецца, Георгій даследуе там, як фіны дапамагалі балгарам вызваліцца ад турэцкага іга. Фінляндыя тады, як федэратыўнае княства, уваходзіла ў склад Расійскай імперыі — імператар аб’явіў сябе і Вялікім князем Фінляндскім, і таму фінскія салдаты разам з рускімі дапамагалі балгарам рабіцца вольнымі. Па часе атрымліваю — ужо з Сафіі! — яго кнігу «Финляндски дневницы и мемоари от 1877—1878 г.». З сяброўскім надпісам «Другу Янке Сипакову! Вспоминая наше старое, дрогоценное приятельство, Янка! София, 18.04.1978 г.». Якраз стагоддзе завяршэння руска-турэцкай вайны.

У кнізе цікавыя, амаль невядомыя нават балгарам факты пра ўдзел Фінляндскага гвардзейскага батальёна, састаўной часткі рускай арміі, у вызваленчай руска-турэцкай вайне 1877—1878 гг. Гэта дзённікі, мемуары, рэпартажы. «Дзённік фельдфебеля Лемікайнена» — фельдфебель бліжэй за ўсіх стаіць да салдата і таму ягоныя запісы вельмі цікавыя. «Паход Фіндляндскага батальёна», «Успаміны пра вайну», «Дзённік спайперыста». Песні, якія спявалі фіны на той вайне: задумлівыя і шчымлівыя — зразумела ж, усе яны пра Радзіму.

Нашу перапіску перарвала перабудова. Спрабаваў знайсці Георгія — не знайшоў. Распытваў — ніхто не ведае, дзе ён, як ён.

А гэтую кнігу я прывёз з Азербайджана. Быў на з’езде пісьменнікаў, пасля якога мяне запрасіў у госці дадому Сулейман Гусейн аглы Рагімаў — народны пісьменнік Азербайджана, аўтар папулярных тады раманаў «Саглы», «У гарах Агбулага», трохтомнага «Шамо».

Кніга, якую ён мне падараваў, была зусім не літаратурнаю — «Вопросы изучения строения земли». У ёй — даследаванні Каспійскага землетрасення 1961 года, Таузскага 1962 г., Агдамскага 1963 г. і інш.

«Былі выпадкі абвалаў калодзежаў, падалі кнігі, посуд, вазы. Лёгкія прадметы падскоквалі і перакульваліся. Людзі з цяжкасцю ўтрымліваліся на нагах. Была ўсеагульная паніка, усе выбягалі з памяшканняў.

Каардынаты эпіцэнтраў — па інструментальных і макрасейсмічных дадзеных».

Словам, гэта навуковае выданне. Дорачы мне кнігу, Сулейман Рагімаў напісаў на ёй: «Дорогому Янко от отца Шамо. 28.ХІ.1968 г. г. Баку».

Шамо Рагімаў скончыў фізфак МГУ імя Ламаносава ў Маскве. Аспірантура, дысертацыя. Вярнуўся ў Баку кандыдатам фізіка-матэматычных навук, узяўся за развіццё сейсмалогіі рэспублікі.

І раптам жыццё ўжо знанага савецкага сейсмолага Шамо Сулеймана аглы Рагімава заўчасна абарвалася — ён памёр у 34 гады.

Калі мы гасцявалі ў Сулеймана Рагімава, нягледзячы на тое, што з той трагедыі прайшло ўжо тры гады, у доме бацькі ўсё яшчэ адчувалася горыч ад таго страшнага гора і нібы была яшчэ яўнай прысутнасць таленавітага сына: «Шамо сказаў», «Шамо зрабіў», «Шамо ведаў»...

Сулейман Рагімаў частаваў нас шашлыком, загорнутым у вінаграднае лісце. Дарэчы, за сталом ён адзін вёў рэй. Жанчыны прыйшлі, прынеслі ўсё на стол, паставілі і пайшлі. За сталом яны не прысутнічалі. Некаторых, хто не ведаў усходніх звычак, гэта здзівіла.

Сулейман Гусейн аглы Рагімаў напісаў добрае мне пажаданне ў мой блакнот. Па маёй просьбе — на фарсі, на іхняй старадаўняй мове. На жаль, успомніць, што ён мне пажадаў, ужо не магу. Ды і прачытаць не магу таксама. Помню толькі, што ён пісаў, бо, мусіць, пісаць на фарсі і для яго было нялёгка.

З Альбінасам Жукаўскасам, вельмі лірычным і мудрым літоўскім паэтам, я пазнаёміўся таксама ў Азербайджане. Але ўжо з іншай нагоды — мы з ім прыехалі на святкаванне юбілею Вагіфа, Малла-Панаха Вагіфа, які нават увайшоў у народныя пагаворкі. «Не кожны, хто вучыцца, стане Малла-Панахам».

Мы з Жукаўскасам падружыліся, шмат гаварылі. Едучы ў Шушу, што ў Нагорным Карабаху, — там жыў і памёр Вагіф — мы садзіліся побач. Потым мы шукалі такую ўсходнюю піялу, у якой бы купіраваліся ўсе найлепшыя пахі чаю — мы з ім захапляліся чаем. Я зваў яго дзядькам Альбінасам — Жукоўскім — і я бачыў яму гэта падабалася — беларускія карані. Таму і ён мне сваю кніжку на літоўскай мове «Трудная радасць», дарэчы, амаль малютку, цудоўна выдадзеную, падпісаў таксама з намёкам: «Дарагому Сіпаку з павагай дзядзька Альбінас. 69.ІІ.66. Вільнюс». А з той паездкі я прывёз у Мінск ад яго вельмі шмат прывітанняў — і Танку, і Броўку, і Куляшову — аказваецца, ягонымі сябрамі былі амаль усе старэйшыя паэты Беларусі.

А кнігу вершаў Арві Сійга «Снежное лето», якую з эстонскай мовы пераклалі Яўген Еўтушэнка з паплечнікамі, я прывёз з Таліна. Арві падараваў мне з добрым подпісам:

«Янке Сипакову с пожеланием продолжить писать много и хорошо от Арви в дни литературы и искусства Белоруссии в Эстонии. Май 1968».

З Сійгам і яго сям’ёй я пазнаёміўся ў тым жа Кактэбелі. А ўжо ў Таліне Рыгора Барадуліна, Віктара Казько і мяне Арві прымаў як гаспадар. Таму мы з ім назаўсёды засталіся на здымках: вось з ружамі — адразу па прылёце, вось на адкрыцці кніжнай выставы, вось на заключным канцэрце, вось у парку Маар’ямягі мы садзім галінастае, карэнневістае дрэва: Гілевіч, Барадулін, Казько, я, і ён, Арві Сійг. Ці расце дрэва? Такое ж карэнне... Не можа быць, каб яно не прыжылося.

Я з асалодаю перакладаў вершы Арві Сійга:

Асфальт разбурыў лугалесу адзінства.

Занята ўспамінамі зноў галава.

На ціхай узгоркавай пашы дзяцінства

наноў маладая ўзнялася трава.

Там статак стракаты ля рэчкі пасуць

і чэрвень бялявы, і сонечны ліпень.

І сэрца маё — спагадальнік вялікі —

дзіравіць кратовымі норамі сум.

З майго падарожжа па Туркменіі, з тых часоў, калі я ў Каракумах таптаў барханныя пяскі — гарачыя, як прысак! — яны хадзілі, і я з імі хадзіў! — я прывёз шмат арыгінальных, экзатычных выданняў.

Кнігу П. Караева «Туркменскія коні» падараваў мне Аманназар Ашыраў, з якім мы сядзелі побач на з’езде пісьменнікаў Туркменіі і які падахвоціўся паказаць мне і Рэпетэкскі барханны запаведнік, і старажытную Нісею-Нісу, і вярблюдаводчы малочны саўгас «Сакар-Чага» ў ауле Кешы, дзе разводзяцца гэтыя найпрыгажэйшыя і найспрытнейшыя ў свеце коні. Імі любаваліся Герадот і Ксеркс, людзі Мідзіі і Урарту, Асірыі і Двухрэчча.

Гэтыя коні — сапраўдныя прыгажуны: стройныя, з доўгаю і гібкаю шыяю, вялікімі вачамі, тачонай галавою, моцнымі нагамі...

І вось мы з Аманназарам у ауле Кешы, дзе ў 1892 годзе заснавана першая конегадоўчая канюшня. Дзіва! Я магу паглядзець і гляджу! —найпрыгажэйшых коней на зямлі, спадкаемцаў тых, якімі любаваўся Герадот і запрагаў у свае калясніцы Ксеркс! І Ластаўку, Карлангач, магу пагладзіць, і таго вунь буланага, што стрыжэ вушамі, — Ельялы, як вецер — таксама.

Аманназар, помнячы, як я шкадаваў, што мне не давялося пабываць у Бадхызскім запаведніку, дзе і да сёння жывуць дзікія коні — куланы, аж двойчы дасылаў мне ў Мінск набор паштовак «Бадхызскі запаведнік» з запрашэннем зноў прыехаць у Туркменію. У студзені 1982 года з надзеяй, у подпісу: «Прыедзеш у сакавіку — убачыш гэта. Дарагому Янку ў дзень 50-годдзя! Табе яшчэ 50! Аманназор Ашыраў. Сакавік 1986 г. Туркменія, г. Мары».

«Распусцілася фісташка. У жывёл з’явілася патомства. Штогод у Бадхызе адлоўліваюць куланят. Гэта робяць для таго, каб потым адправіць іх у розныя заапаркі і запаведнікі». І такое: «Выхоўваць куланя даручаюць асліцы». Навошта? У іх жа ёсць маці. Незразумела чаму, і па паштоўках гэтага не разгадаеш. Трэба было з’ездзіць зноў.

А даведнік па Рэпетэкскім пясчана-пустынным запаведніку мне падпісаў Сухан Вейісаў, адзін з яго складальнікаў: «Янку Сіпакову ад супрацоўнікаў Рэпетэкскай пясчана-пустыннай станцыі Інстытута пустынь АН Туркменскай ССР».

Памятаю толькі, што пасля соўгання па распаленых барханах мяне мучыла, не давала спакою толькі адна вялізная, як кропля вады, думка: «Піць!»

13

Ян Гушча, польскі паэт з Лодзі з беларускімі каранямі (Гушча ж!), з якім я пазнаёміўся ў Мінску на адным сімпозіуме і які перакладаў мае вершы, прыслаў мне потым сваю кнігу «Rozmowx i zakl^cia» з добрым аўтографам: «Пану Янцы Сіпаковаві з падзякаваннем за «Веча балад» і за памяць — з найлепшымі (хоць і крыху спазнённымі) зычэннямі навагоднімі — узрушаны яго вершамі. Ян Гушча. Лодзь. 3.І.1977 г.».

Цікавы паэт, арыгінальны чалавек, вялікі гумарыст і жартаўнік. Калі яго сусед па кватэры павесіў у сябе на дзвярах шыльду: генерал ад інфанэрыі такі-та, Гушча, смеючыся з яго, на сваіх дзвярах зрабіў бронзавую, шыкоўную шыльду: «Радавы Гушча». А вось да сваіх перакладаў ён адносіўся вельмі сур’ёзна: прысылаў мне ўжо надрукаваныя пераклады маіх вершаў — усе скрэсленыя, амаль перапісаныя напалову, — нават у іх, надрукаваных ужо, ён увесь час знаходзіў што правіць. Дарэчы, па сутнасці, ён адзін выбраў, склаў, апрацаваў, пераклаў кнігу «Вершы беларускія», якую выдала Wydawnictwo Lodzkie. Сапраўдная анталогія беларускай паэзіі!

З Амерыкі, з Нью-Ёрка, з вострава Лонг-Айленд, з доўгай выспы, на якой нарадзіўся вялікі вершаруб Амерыкі Уолт Уітмен, нечакана прыслаў мне сваю цудоўную кнігу прозы «Белая лошадь удачи», у якой змешчаны апавяданні і аповесці, мой даўні і, як я жартую, адзіны сапраўдны сябра за ўсімі акіянамі, на другім паўшар’і зямлі — Марат Баскін. Са шчырым прызнаннем: «Дарагому шаноўнаму Івану Данілавічу, які мроіў пра гэту кнігу не менш, чым я! Майму самаму лепшаму сябру, майму настаўніку і дарадцу, Паэту і Чалавеку з вялікай літары, якому я ўдзячны за нашу Дружбу. Сардэчна Ваш — Марат Баскін». Нью-Ёрк, 2008 г.».

А пазнаёміліся мы з Маратам тады, калі я працаваў у часопісе «Вожык». Не памятаю ўжо, ці то Марат, хлопец з Краснаполля, даслаў нам з райцэнтра, ці то прынёс сам вершаваную карацельку, якая мне спадабалася і якую надрукаваў «Вожык». Што тут пачалося! Мама Марата ўзрадавалася больш за ўсіх — і паскупляла ўсе экзэмпляры «Вожыка» ў Краснапольскім і бліжэйшых да яго раёнах. Гэта ж падзея: сын надрукаваўся і не абы-дзе, а ў самім «Вожыку»!

Марат пісаў на беларускай мове, захоплена і шчыра. Але ж не ўсё, як і ў кожнага пачаткоўца, удавалася. Часам і яму вярталі творы: «Не, для нас гэта не падыходзіць». Але ён, добразычлівы і далікатны, ні на кога не крыўдзіўся, а часцей за ўсё дзякаваў тым, што вярталі. Многія не разумелі яго: «Во, дзівак, мы яму аддаём назад аповесць, а ён яшчэ нам «дзякуй!» кажа».

І ўсё ж ён надрукаваў сваю першую кнігу. Дваццаць адно гумарыстычнае апавяданне! У калектыўным зборніку. Сярод іншых перспектыўных гумарыстаў: В. Блакіт, Зм. Бяспалы, Т. Казлоўская, Р. Мазуркін, І. Стадольнік. І яе ён падпісаў мне гэтак жа шчыра, як і апошнюю, ужо згаданую: «Янку Сіпакову, майму настаўніку ў жыцці і ў літаратуры, з вялікай павагай і падзякай аўтар Марат Баскін. 23.12.77 г.».

Потым — Чарнобыль. Ён пакрыў сваім чорным крылом і яго родную Краснапольшчыну. І Марат Баскін з сям’ёю, са сваімі бацькамі едзе за акіян, у Амерыку. І там яго, як кажуць, прарывае — апынуўшыся ўдалечыні ад месца, дзе яны нарадзіліся, у іншым, зусім незнаёмым свеце, вядома ж, ім было цяжкавата ў новых варунках. А гэта пісьменніка цвярозіць, як нашатыр. І Марат пачаў апантана пісаць. Пісаў, зразумела, па-руску — а дзе ж надрукуешся пабеларуску? — пазнаёміўся з рускамоўнаю газетаю «Рускі базар», часта друкаваўся там. Сумуючы па Краснапольшчыне, Марат як не кожны тыдзень піша мне — па-беларуску! — і я вельмі часта ў канвертах знаходзіў яго цудоўныя апавяданні. Ён пісаў пра свой народ. На гэтым нялёгкім жыццёвым пераломе. Пісаў шчыра, апантана, радуючыся і сумуючы са сваім народам, крыху пасміхаючыся з яго, крыху подбадзёрваючы яго і заўсёды — любячы яго, верачы ў яго! Ён расказаў пра тое, як нядаўнія краснапольцы абжываюцца ў Амерыцы. Столькі лёсаў, столькі пачуццяў. І, ведаеце, расказваў Баскін пра ўсё гэта з няменшай праніклівасцю, чым у Шалома Алейхема. Але гэта ўжо не гумар! Гэта ўжо сапраўдная псіхалагічная проза. Я ўмоўна ўсю гэтую кнігу называю «Краснапольскія амерыканцы». Самі перасяленцы жартуюць, што, дзякуючы Баскіну, у ЗША Краснаполле цяпер ведаюць болей, чым Маскву.

Цяпер Марат і супрацоўнічае з газетай «Еврейский мир», і друкуецца там. А часам і ў Ізраілі. Паколькі ў ізраільскім штотыднёвіку «Секрет» ён друкаваўся ўпершыню, яго папрасілі напісаць пра сабе. Вось што ён напісаў. А на пачатку, дзеля знаёмства, ён так расказаў — адным абзацам! — у гэтай газеце пра сябе:

«Нарадзіўся я ў першы пасляваенны год, у Беларусі, у маленькім, тупіковым мястэчку Краснаполле, куды вяла ўсяго адна прасёлкавая дарога, якая ў бездарожжа рабілася непралазнай. Калі прыйшоў час выбіраць інстытут, бацькі, жадаючы зрабіць мне жыццё крыху лягчэйшым, параілі паступаць у машынабудаўнічы: вечная местачковая мара пра горад зрабіла сваю справу. Ды і інстытут быў побач — у абласным цэнтры. Але жыццё ў горадзе аказалася нялёгкім і няпростым... Будучы студэнтам, пачаў пісаць апавяданні. І амаль адначасова з атрыманнем дыплома атрымаў сігнальны экзэмпляр сваёй першай кніжкі. Пісаў я апавяданні на беларускай мове і зараз пішу пісьмы сябрам у Беларусі таксама па-беларуску. Але, пераехаўшы ў пачатку дзевяностых у Амерыку, пачаў пісаць па-руску. Першае маё апавяданне, напісанае ў Амерыцы, было не пра Амерыку, а пра Краснаполле. Памяць дала мне ўратавальны шанц застацца ў літаратуры, калі я збянтэжана, разгублена ўглядаўся ў зусім незразумелы мне на першым часе свет. Я пачаў пісаць пра тое, пра што раней ніколі не пісаў: Краснаполле і краснапольцы сталі (зрабіліся) асноўнымі героямі маіх апавяданняў».

Углядаюся ў паштоўку, якую даслаў мне са свайго Brooklina Марат. Вялікая і высокая на ўсю вуліцу, на ўсе сцены дамоў рэклама і маленькія, зусім маленькія, нібы прыдушаныя людзі. Іх многа, іх натоўп, але яны маленькія.

І разумею сэнс Маратавай мініяцюры, што на адвароце:

Как вечный двигатель прогресса,

Глядит рекламой в небеса

Таймс-сквер!

Мечтающий о капле сна!

І ўспамінаю яго пісьмо, у якім ён з замілаваннем расказваў пра сваю хату ў Краснаполлі, пад вокнамі якой, будзячы яго, раніцою, спяваў певень. Марат усміхаўся: ён расказваў гэта, — як казку! — свайму сыну, і Эрык, ужо тыповы амерыканец, студэнт універсітэта, ніяк не мог нічога зразумець: пад вокнамі? Певень? Які певень?

Марат адгукнуўся на мой «Зялёны лісток на планеце Зямля» рэцэнзіяй у «ЛіМе». У ёй ён напісаў:

«Гэтая кніга павінна быць на стале кожнага, хто нарадзіўся ў Беларусі, беларуса і небеларуса, хто жыве там ці жыў, хто хоча зразумець гэты край. «Зялёны лісток на планеце Зямля». Гэтая кніга — размова з часам і сучаснікамі. Успамінаюцца словы Уолта Уітмена, выдатна перакладзенага Сіпаковым:

Не, гэта не кніга,

таварыш,

Хто дакранаецца да яе,

Той дакранаецца

да чалавека.

Зялёны лісток — гэта і мая Беларусь».

Марат Баскін жыў і працаваў у Маладзечне, ведаў, быў знаёмы з Генадзем Каханоўскім, сябраваў з мастаком Юрасём Герасіменкам, які, калі ён ад’язджаў у Амерыку, падараваў яму краявід, на якім — хата ў Ракуцёўшчыне, дзе калісьці спыняўся Максім Багдановіч. Калі сумна, успамінаў у пісьмах Марат, разглядаю гэты краявід, бяру кнігу Багдановіча, і мне спакайнее.

Амерыка любіць багатых. Марат Баскін — бедны. Працаваў на мэблевай фабрыцы, даглядаў хворага чалавека. Цяпер з нецярпеннем чакае пенсіі — у Амерыцы на пенсію выходзяць у 67 гадоў. «Кракчу, але працую», — жартуе ён. — «Дай бог і надалей трымацца, кракцець і рабіць сваю справу. Шмат яшчэ спраў у нас у жыцці!»

Вось яго пісьмо ад 19 кастрычніка 2010 года. Па-беларуску — і ніводнай памылкі!

«Дарагі Іван Данілавіч! — піша Марат. — Час ідзе. Вось і восень пералезла праз сваю сярэдзіну. Дажджыць, вятрыць. І жыццё бяжыць. Надрукаваў я апавяданне і, як заўжды, дасылаю Вам выразку з газеты. Неяк званіў рэдактаршы «Еврейского мира». Падымаю трубку, кажу: «Алё». А яна кажа: «О, пазнала вас. Гэта Пірасмані яўрэйскай літаратуры!» Я пытаюся, чаму Пірасмані, дык яна адказвае: «Таму што як Пірасмані: вы бедны, не прызнаны, таленавіты, і я лічу, калі-небудзь станеце вядомым». Вось гэткі жарт атрымаўся! Сумны і вясёлы! Можа, нават, болей сумны.»

А гэты «яўрэйскі Пірасмані», мой добры сябра Марат Баскін, ужо мае выдатную кнігу пра свой народ — я з прыемнасцю прачытаў яе ў дасланых ім мне публікацыях! — і я, гэтак жа як рэдактарша, зусім не сумняваюся ў тым, што Марат абавязкова неўзабаве стане вядомым.

Марат жыве літаратураю! У гэтым жа пісьме ён гаворыць:

«Пару тыдняў таму прачытаў пра лаўрэатаў Нобеля і ўзрадаваўся, што ў гэтым годзе нарэшце далі ўзнагароду сапраўднаму майстру літаратуры Варгасу Льюсу. Памятаю, што я яго чытаў гадоў сорак назад у цудоўнай серыі «Мастера современной прозы». Вось дзе былі сапраўдныя майстры! І сапраўдная серыя! Дзе і перакладчыкі, і аўтары былі сапраўдныя майстры сучаснай прозы».

У маёй бібліятэцы ўся гэтая, і праўда выдатнейшая, серыя ёсць амаль поўнасцю: гэта мексіканец Карлас Фуэтас, датчанін Вільям Хайнесен, нарвежац Юхан Борген, югаславы Іва Андрыч і Міхайла Лаліч, гватэмалец Мігель Анхель Астурыус, аўстраліец Патрык Уайт, індус Крышан Чандр, італьянец Чэзара Павезе, канадзец Мальком Лауры, немцы Вольфганг Кёпен і Герман Гесэ, паляк Станіслаў Дыгат, ісландзец Халдор Лакснес, японцы Кэндзабура Оэ і Каба Аба, француз Эрве Базен, венесуэлец Мігель Атэра Сільва, кітаец Лао Шэ, швед Пер Лагерквіст, калумбіец Г абрыэль Г арсія Маркес. Прабачце, хочацца пералічыць усіх, а гэта ж немагчыма: то ж, можа, уся сотня тамоў!

Неяк пахваліўся сябру, што пераклаў на беларускую мову паэзію Вавілона, паэтаў Старажытнага Рыма і Старажытнай Грэцыі і цяпер падступаюся да арыйскай паэзіі, да гімнаў і замоў з самых старажытных кніг свету «Рыгведы» і «Атхарваведы». Набыў рэдкую кнігу для перакладаў. «О, і ў мяне гэткая ж кніга была, — адразу адгукнуўся ў чарговым пісьме Марат, — з яе нават мой бацька выпіскі замоў зрабіў, а потым па іх і лячыўся».

Я паслаў яму, як толькі выйшла, сваю «Зубрэвіцкую сагу». І Марат адразу ж адгукнуўся сваім вялікім, усхваляваным пісьмом:

«Дарагі Іван Данілавіч!

Атрымаў ад Вас самы дарагі мне падарунак — доўгачаканую «Зубрэвіцкую сагу»!

Я некалькі хвілін проста трымаў яе ў руцэ, любуючыся яе вонкавым выглядам, і дарагімі для мяне словамі — «Янка Сіпакоў. Зубрэвіцкая сага». Вось яна адчувальная найсапраўдная кніга, аб якой мы з Вамі марылі. Я пачаў чытаць яе адразу, але чамусьці не спачатку, а з апавяданняў «Па дарозе ў трывожны зялёны сад» і «Партызаны»! Балюча іскраметныя, важкія і светлыя чалавечай дабрынёй і смуткам — гэта сэрца Вашага рамана. Не ведаю чаму, я адразу звярнуўся да гэтых твораў, але менавіта яны павялі мяне ў цудоўны свет Вашай Чалавечнасці, Дабрыні і Спагады! Далі зразумець Ваш Вялікі Боль Душы і Вялікае Шчасце Несці Дабрыню! І я ўвайшоў у Ваш свет, палюючы на маманта і кахаючы русалку, углядаючыся ў слязу Перуна, з павагаю схіляючыся перад мядзведзем Хутам, разважаючы аб жыцці разам з Ягайлам і палюючы на сланоў разам з Алемпіем. Бо ўсе героі гэтага рамана — гэта Вы самі! І іх боль і смутак. Шчасце і каханне, радасці і перамогі Вашы!

Калісьці Джон Стэйнбек, у адным з пісьмаў да рэдактара сваіх кніг, напісаў «что всякий роман — это человек, который его пишет. Автор романа, возможно бессознательно, отождествляет себя с главным или центральным персонажем. Вы легко найдёте подобного героя в каждой из моих книжек, да и в романах всех, кого я помню».

Вельмі справядлівыя словы. І ў гэтым рамане я бачу за кожным героем Вас, нягледзячы на абставіны і часы дзеяння герояў Вашай Сагі. У гэтым рамане Вы расказалі пра час і сябе! Гэта кніга, як глыток крынічнай вады, якую пісьменнік нясе людзям! Гэта Кніга на Усе Часы!

Віншую Вас з яе выхадам да чытача! І віншую з яе напісаннем! Шчыра скажу, Вы напісалі вялікую кнігу пра род беларускі, упісаўшы Вашы святыя Зубрэвічы ў Вялікую Літаратуру!

Вялікае прывітанне ўсім Вашым ад усіх маіх і мае віншаванні ім у сувязі з выхадам гэтай кнігі! Бо без іх, падтрымліваючых нас, дапамагаючых нам, хіба былі б напісаны якія кнігі?

Абдымаю Вас з вялікай пашанай і пажаданнем здароўя і новых творчых радасцей.

Ваш

Марат Баскін

P. S. Чытаю, чытаю, чытаю. Перачытваю, перачытваю, перачытваю!»

І ў наступным пісьме:

«Усё вяртаюся і вяртаюся да Вашай Сагі! Перачытаў мо ў трэці раз — гэта па-сапраўднаму вельмі сучасны і мудры раман! Міфалагічная гісторыя Вашай вёскі ўвабрала ў сябе і гісторыю Беларусі, і гісторыю свету. Магічны шлях, пракладзены Вамі, праз час прымушае чытача зразумець, што кожная падзея ў жыцці, гэта развілка на шляху чалавецтва, і ў адказнасці за гісторыю чалавечага лёсу кожны з нас! Нешта падобнае я адчуваю, чытаючы Маркеса: далучэнне маленькага лёсу да вялікага лёсу! Гэта не проста раман з жыцця маленькай беларускай вёскі, а жыцця маленькай беларускай вёскі з планеты Зямля! Агульначалавечыя праблемы свету ў Вашай кнізе набліжаны да чалавечых лёсаў, да маленькага чалавека, у якім бы ён аблічы ні быў — князя, ваёўніка, уладара, селяніна, аратага, паляўнічага. Калісь падобнае зрабіў Маркес, узняўшы калумбійскую вёску да сусветных вышынь. І Вы гэтак жа смела, рашуча беларускую вёсачку прынеслі ў далонях да сусветнага чытача!

Каб ён зразумеў, што і яго лёс залежыць ад лёсу невядомай дагэтуль вёсачкі пад Воршай! Як і лёс Зубрэвічаў залежыць ад іх».

У інтэрнэце Марат знайшоў маю публікацыю з «Дзённіка настрою» «Шукаючы спакой у цішыні», якую зрабіў часопіс «Маладосць». І тут жа мне паведаміў: «А я сябраваў з бацькам Даніка. І нават не ведаў, што ў яго ёсць сын, такі таленавіты сын».

Я быў у гасцях у Г аліны Тварановіч-Сеўрук, і там у кватэры, нібы ў музеі, пазнаёміўся з творчасцю Даніка Тварановіча, яе сына. Тое, што робіць гэты хлопец, мяне ўразіла. І я расказаў пра яго ў маленькім эсэ.

Эсэ спадабалася і Марату, і Галіне. Калі ў наступны раз мы ўбачыліся ў Мінску, Г аліна сказала, што яна вельмі многа добрых слоў чула пра Баскіна, ад свайго былога мужа, асабліва ад свекрыві — якая расказвала пра Марата шмат і з захапленнем.

Цяпер Галіна жыве ў Польшчы, яна жонка Яна Чыквіна. Яны ўдваіх выдаюць у Беластоку беларускамоўны часопіс «Тэрмапілы».

Дарэчы, кнігу «Бурштынавы яблык», якая выйшла ў яе ў Польшчы, Г аліна Тварановіч падпісала мне: «Дарагому Івану Данілавічу — далейшага творчага, духоўнага ўзыходжання, радаснага штодня. З захапленнем, шчыра

Галіна. 4.10.10, г. Мінск».

З гэтай кнігі:

Неўпрыкмет

Праз гушчар самоты і абавязкаў

Сцежка вывела на паляну,

дзе шмат лагоднага сонца,

пяшчотных колераў кветак,

духмяністых ягад суніц.

Кніга выйшла ў Беластоку, у «Бібліятэцы беларускага літаратурнага аб’яднання «Белавежа». Яна — семдзесят трэцяя. Да яе ўжо выдадзена 72 кнігі з гэтай «Бібліятэкі.» пісьменнікаў-белавежцаў з дапамогаю Культурнага цэнтра Беларусі пры Пасольстве Рэспублікі Беларусь у Рэспубліцы Польшча. Гэта ж цэлая паліца на паліцы.

«Slovnik spisovatelu». У сямідзясятыя гады мінулага стагоддзя ў былой Чэхаславакіі была разгорнута неверагодна цяжкая і ў той жа час захапляльная праца па стварэнні слоўнікаў літаратур усяго зямнога шара. Над ёй працавалі дзясяткі, а то і сотні літаратуразнаўцаў. У 1977 годзе ў папулярнейшым выдавецтве «Одеон» выйшаў аб’ёмнейшы двухтомнік амаль на паўтары тысячы старонак «Sovetski Svaz», у якім усе літаратуры Савецкага Саюза. Шырока прадстаўлена і беларускае прыгожае пісьменства. Над беларускім слоўнікам шчыра працаваў Вацлаў Жыдліцкі — даўні і адданы сябра Беларусі і беларускіх пісьменнікаў, якія загаварылі па-чэшску — дзякуючы яму. Ёсць там і яго персаналія пра мяне. Пра маю паэзію ён піша: «Вызначаецца культываваным версіфікацыйным уменнем, свежасцю асацыятыўнай метафорыкі, багатай метрыкай і належнай разнастайнасцю жанраў...» І пра прозу: «Праз псіхалагізацыю, філасафічнасць і лірычнасць пісьма ўзняўся да выдатнай празаічнай «кнігі вёскі» «Крыло цішыні», лірызаванай трылогіі, якая спасцігае з незвычайнай глыбінёй вясковы свет».

Свой «Слоўнік» Вацлаў падпісаў мне: «Паважанаму Янку Сіпакову з найлепшымі пажаданнямі, шчыра — Вацлаў Жыдліцкі. Прага, 20.ІІ.1980 г.». Мы сустракаліся з ім у Мінску. Вацлаў заўсёды казаў мне, што марыць перакласці на чэшскую мову «Крыло цішыні»...

Ён жа напісаў у слоўніку ўсё і пра ўкраінскую літаратуру.

Дарэчы, шырокая ў маёй бібліятэцы, вельмі шырокая і паліца з украінскай літаратурай. Гэта і шматлікія выданні «Кабзара» Тараса Шаўчэнкі — і паўкраінску, і на іншых мовах у розных падарункавых выданнях, і вельмі дарагі мне альбом мастацкіх твораў Тараса Рыгоравіча, і першы том «Гісторыі Украінскай ССР», вялікі фаліянт, які спатрэбіўся мне, калі я пісаў «Веча славянскіх балад», і які даслалі мне сябры з Кіева, гэта і двухтомнае выданне «Украінскай савецкай паэзіі», па-беларуску, і «Беларускай радзянскай паэзіі» на ўкраінскай мове, дзе ёсць і мае вершы па-ўкраінску, і мае пераклады з украінскіх паэтаў.

У маёй бібліятэцы Якуб Колас выдатна размаўляе па-ўкраінску. Яго слынную паэму «Новая зямля» бездакорна пераклаў на ўкраінскую мову Валерый Стралко, які выдатна валодае і ўкраінскай, і беларускай мовай. Украінец, які спачатку палюбіў пляменніцу Купалы, узяў яе за жонку, а потым і апантана палюбіў яе Радзіму — нашу Беларусь.

«Новая зямля» па-ўкраінску выйшла яшчэ да 100-годдзя пачатку творчай дзейнасці і 125-годдзя з дня нараджэння Якуба Коласа. Валера падпісаў кнігу мне:

«Паважанаму Івану Данілавічу, даўняму сябру не менш паважанага Уладзіміра Радзівонавіча Каламійца (рэдактара кнігі) на добрую памяць. Валера Стралко. Г. Кіеў». Валодзя Каламіец будзе рэдактарам Коласавай «Новай зямлі». Упэўнены, усё будзе як найлепш. Ён любіць слова і шануе яго.

Ну, Валодзевы амаль усе кнігі ў мяне ёсць. І ўсе з добрымі пажаданнямі і зычлівымі згадкамі.

«Янку Сіпакову — сябру, паэту, якога люблю, на дабро і шчасце». Гэта на кнізе «Дзень тварэння».

«Янку Сіпакову — від сэрца! Володимир Коламіець». Гэта на томіку выбранай паэзіі з маладым, амаль хлапчуковым здымкам. Там мяне захапіла яго «Як пахне сонцам салома». І я пераклаў яго на беларускую мову.

«Раса і попел», кніга Уладзіміра Каламійца, якая выйшла ўжо ў новым тясячагоддзі, у 2006 годзе, і якую мне прывёз Валерый Стралко з Кіева, мае падзагаловак «Аповесць з побытавых і няпобытавых навел». Яна — як гаворыцца ў анатацыі, дэбют у жанры прозы немаладога ўжо сямідзесяцігадовага чалавека, лаўрэта Нацыянальнай прэміі Украіны імя Тараса Шаўчэнкі. А ў ёй — найцікавейшыя згадкі і ўспаміны Валодзі. Да прыкладу, «За шо мене зняли з рэдактара». Ён працаваў у маладзёжным часопісе «Дніпро». Калі «патурылі» яго любімага вельмі шэфа Юрыя Мушкеціка з галоўнага рэдакта­ра, па настойлівай рэкамендацыі перад усімі чыноўнікамі Алеся Г анчара, яго «зрабілі» галоўным рэдактарам. А па часе і крытыкаваць пачалі. На пленуме ЦК КПУ — не тую лінію вядзе, трапляюцца нацыяналістычныя ўхілы. А тут яшчэ памёр Брэжнеў. І ў тым нумары «Дняпра», дзе расказвалася пра пахаванне Генсека, цэлы аркуш перавярнулі, паставілі ўверх нагамі. З ЦК пазванілі Шчарбіцкаму, які на той час быў у Маскве, на «паклоне» ў новага Генсека, і той рапарадзіўся «гнать в три шеи». І вось пашыраны сакратарыят ЦК. І ён, Валодзя, як на аўтадафе, на трыбуне. Яго засыпаюць перакрыжаванымі пытаннямі. Усе гавораць па-руску, і толькі адзін ён — па-ўкраінску. Устае загадчык ідэалагічнага аддзела ЦК КПУ Леанід Краўчук:

— Что здесь Коломиец выкручивается перед нами.

Валодзя яшчэ спрабуе ўратавацца: «Хотілось би й далі працювати на цій ніві»..

— Нет, хватит. Наиздевались вы над нами. Хватит!

Выгналі з работы. Уляпілі партвымову. Прайшоў час і...

І ў канцы Валодзя нібы здзіўляецца: а ў маім дыпломе лаўрэата Дзяржаўнай прэміі Украіны імя Т. Г. Шаўчэнкі за кніжку «Золатасінь» подпіс першага Прэзідэнта суверэннай Украіны Леаніда Макаравіча Краўчука.

У «Расе і попеле» шчымлівыя згадкі пра дзеда Максіма, у якога падчас галадамору паўмірала ўся сям’я, апроч Валодзевай маці, — і бабуся, і цёткі. Дзед не бачыў гэтага — адбываў «разкуркуленне», раскулачванне ў Котласе.

І яшчэ, як ён гасцяваў у Паўло Тычыны і, вясковы хлопчык, упершыню еў масліны і як яны яму не спадабаліся.

І яшчэ маленькае эсэ «Авакян і Янка Сіпакоў» з вельмі дарагімі для мяне словамі: «А з Янкам Сіпаковым пазнаёміўся я праз узаемаабмен матэрыяламі майго часопіса «Дніпро» з беларускім часопісам «Маладосць». Дзіўна шчыры вродліво-сціплы гэты цудоўны паэт — Я. С., праз душу якога можна зазірнуць і ў душу ўсяго беларускага народа».

А падпісваючы кнігу вершаў для дзяцей «Ярмарок див», Валодзя ўсміхаецца: «Майбутнім внучаткам — сіпаковченяткам — на радасць! Аўтар В. Каламіец. 29.V.83 г.».

«Любому Янці Сіпакову — сяброві-побратамові — на творче щастя, від сэрця!», гэта ўжо на «Яре віно» ў 1988 годзе. З пісьмом. І з добраю весткаю:

«А цяпер — пра галоўнае. Як памятаеш, я абяцаў табе падумаць пра выданне тваёй кнігі на Украіне. Дык вось, нарэшце, такая мажлівасць наспела. Выдавецтва «Радяньский письменник» (дзе я працую галоўным рэдактарам паэзіі) плануе выдаць зборнік Янкі Сіпакова «Веча славянскіх балад» у 1990 годзе. Укладальнікам украінскіх перакладаў я папрасіў афіцыйна быць Пятра Перабійноса, хоць фактычна давядзецца гэтым займацца мне. У аснову кніжкі сапраўды, я думаю, варта пакласці твой зборнік «Веча славянскіх балад», за які ты атрымаў Дзяржпрэмію, — ці так? І дапоўніць усім лепшым, чаго ты пажадаеш. Перакладаць цябе згадзіліся найлепшыя нашы паэты: акрамя мяне і Перабійноса, я ўжо гаварыў (і пачуў пра шчырае жаданне перакладаць цябе) з Дзмітром Паўлычкам, Пятром Засенкам, Алесем Дарычэнкам. Думаю, далучацца Барыс Алейнік, Іван Драч, Мікола Вінграноўскі. А каго б ты яшчэ хацеў? Каго я пакуль не згадаў? Напішы».

І кніжка на Украіне выйшла! Вядома ж большасць клопатаў узяў на сябе ён, Валодзя Каламіец, мой сябра. Пасляслоўе напісаў Пятро Засенка — «Каб зноў араць і сеяць». Шмат перакладаў у кнізе і Пятра Перабійноса.

З Пятром мы пазнаёміліся ў Туркменіі, у Ашхабадзе — мы разам былі на з’ездзе туркменскіх пісьменнікаў, пасля нас запрасіў дадому паэт Тахар Барджакаў, і мы цэлую ноч слухалі як ён іграў на дутары і спяваў народныя песні. Канечне, мы не разумелі мовы, не разумелі пра што яны і, аднак, без мовы, было відаць пра што яны: пра душу, пра жыццё, пра свой народ, пра край сокалаў і песняў.

І ў нас з Пятром між сабою завязалася сапраўдная дружба. Як і дружба з Тахарам ды іншымі туркменскімі пісьменнікамі.

Пятро Перабійнос быў шчодры на аўтографы.

«Дружа, браце мой! — напісаў ён на сваёй кнізе «Срэбнае вяселле». — Калі я думаю пра Беларусію — то бачу Цябе. Калі я думаю пра Цябе — то бачу Беларусію. Моцна абдымаю. Пятро Перабійнос».

Надпіс на яго паэтычнай кнізе «Дакладны час» я і сёння перачытваю з хваляваннем: «Рідній душі моі', щедрому таланту Білорусі — Янці Сіпакову — аби не забывав доріг на Украіну. Від серца — Пятро Перабійнос. 23.ХІ.90». І чамусьці прыпіска «Масква — далёка».

Яму вельмі спадабаўся верш «І не абтросшы з ног дарожны пыл» з маёй кнігі «Усміхніся мне», і ён адгукнуўся на яго паштоўкаю:

«Мой крэўны пабраціме Янку! Сардэчна дзякую Табе за цудоўны падарунак (кніга «Усміхніся мне»). Твая кніжка — сапраўдная з’ява ў нашай літаратуры. Багата ў ёй вечных вершаў. Але ёсць адзін, асаблівы. Гэта — «І не абтросшы з ног дарожны пыл...» Ён проста перавярнуў маю душу. Калі гэта дакументальны факт, то Ты — вялікі талент, калі ж гэта выдумка, фантазія, то Ты, Янку, — геній! Віншую Цябе з вялікаю творчаю ўдачаю! Пятро Перабійнос. Кіеў. Украіна».

А маю вялікую памерам паэму ў прозе пра Тараса Шаўчэнку «Хата», Пятро, калі быў галоўным рэдактарам «Літаратурнай Украіны», цалкам надрукаваў у перакладзе на ўкраінскую мову на старонках сваёй газеты.

Тамара Каламіец бездакорна пераклала для гэтай маёй украінскай кнігі вянок санетаў «Жанчына». Выдатная паэтэса! Сваю кнігу «Асенняя бярозка» яна падпісала мне ў Кіеве: «Янці Сіпакову на добру згадку про Кшв — із сло­вами щирими і почуттямі свгглими». А ў ёй — свой вянок санетаў — «Хлеб». Дык вось адкуль у яе бездакорнае адчуванне санета, вянка санетаў, трыялета ды іншых тонкіх формаў паэзіі. І яшчэ ў кнізе верш «Памяці Еўдакіі Лось», «Ліст (з Яўгеніі Янішчыц)». Шмат вершаў прысвечана Беларусі. Тамара Каламіец любіць Беларусь! Сапраўднай, шчырай любоўю.

Шчыры ўдзел у стварэнні маёй украінскай кнігі паэзіі браў і мой даўні сябра Раман Лубкіўскі са Львова. Ён не толькі мой сябра, ён сябра ўсіх беларускіх паэтаў і ўвогуле ўсёй беларускай паэзіі ды і ўсёй нашай літаратуры.

Сваю кнігу «Звіздар» Раман падараваў мне яшчэ ў 1978 годзе з надпісам: «Дарагому майму беларускаму сябру Янку Сіпакову, чыя паэзія прыўкрасіла гэтую кніжку, — на шчасце, здароўе, на дабро і вечнае пабрацімства. Раман. 27.IV.78 г.».

У кнізе — раздзел перакладаў «З братняга поля». Там, сярод слынных аўтараў, чые імёны я вымаўляў з піетэтам, — Валерый Брусаў, Федэрыка Гарсія Лорка, Канстанты Ільдэфанс Галчынскі, Любамір Леўчаў, ёсць і Янка Сіпакоў.

Потым Раман Лубкіўскі засяродзіў сваю ўвагу на славенскіх паэтах і славенскай паэзіі. І тут, можна сказаць, здзейсніў подзвіг. Вось ён, яго сваеасаблівы двухтомнік — «Славянскае неба» і «Славянская ліра». А ў іх выбраныя пераклады Рамана Мар’янавіча з усіх славянскіх моў, з усіх славянскіх краін, з усіх славянскіх паэзій.

Абодва дарагія мне томікі з аўтографамі. На адным, на «Славянскім небе», Лубкіўскі напісаў: «Дарагому, сардэчнаму сябру Янку Сіпакову, які працуе на блізкай для мяне хвалі — са шчыраю любоўю і павагаю. Раман. 9.Х.1973 г. На сімпозіуме перакладчыкаў з беларускай літаратуры». У подпісе на «Славянскай ліры» Раман таксама шчодры: «Дарагому беларускаму пабраціму, аднаму з аўтараў гэтай кніжкі — з братняю любоў’ю. 4.І 1986 г. Львоў».

Дарэчы, цудоўную прадмову да «Славянскай ліры» напісаў Дзмітро Паўлычка, які, як мне здаецца, ад самага нараджэння ўжо быў славутым украінскім паэтам. У мяне шмат ягоных кніг з кароткімі, але моцнымі аўтографамі.

На «Таямніцы твайго аблічча»: «Янці Сіпакову, дарагому пабраціму, на шчасце. 7.IV.75 г.».

На кнізе пра каханне, якая шыкоўна выдадзена ў 1980 годзе: «Ріднаму Янці Сіпакову сэрцам до сэрця».

У гэтых кнігах — цудоўныя лірычныя вершы пра Каханне, Пра Яго і Яе, пра тое пачуццё, якое найгалоўнейшае з усіх чалавечых пачуццяў. Я з захапленнем і насалодаю перакладаў гэтыя вершы на беларускую мову. І Дзмітро, мусіць, адчуваў гэта і з вялікай прыхільнасцю паставіўся да іх — яны, я бачыў, і яму падабаліся. А каму, скажыце, можа не падабацца вось такое:

Так светла ты снілася мне:

Не рукі, не вочы, а голас,

Твой голас, як дзень у акне,

Як вецер, ласкава-вясёлы.

Між ночы, як досвітак, ты

У слове паволі святлела,

Свіцілася, нібы бурштын,

Тваё яшчэ соннае цела.

Ты ўзнікла зусім неспадзеў,

І ўся была светлатою,

І сэрца абмыць я хацеў

Святлом тым і чыстасцю тою.

Як добра было нам дваім!

І трэба ж так раптам збудзіцца.

Мятлік у сэрцы маім

Трапеча аброшаным крылцам.

Пасляслоўе да ўкраінскай маёй кнігі напісаў Пятро Засенка — «Каб зноў араць і сеяць». Ён паказаў мне Кіеў. А з Засенкам мяне пазнаёміў Янка Купала. Вось як пра тое расказвае ў згаданай прадмове сам Пятро:

«Першы летні месяц 1982 года набліжаўся да канца, і кіеўскія вечары густа пахлі ліпавым цветам. Той парою, ідучы вуліцамі, міжволі з’яўлялася адчуванне — падзяліцца прыгажосцю нашага горада з добрымі людзьмі, якія яшчэ не бачылі сталіцы над Дняпром. Нагода ж такая трапіла сама сабою: набліжалася слаўная дата ў гісторыі славянскага пісьменства — сто гадоў з дня нараджэння беларускага паэта Янкі Купалы. З гэтай нагоды Саюз пісьменнікаў Украіны загадзя стварыў юбілейную камісію, у якой мне давялося выконваць абавязкі сакратара. Апрача гэтага, я павінен быў сустрэць госця з Мінска — ім быў вядомы беларускі паэт і празаік Янка Сіпакоў».

Ён пападараваў мне зялёную з густам выдадзеную, таненечкую-таненечкую, як першы зборнік пачаткоўца, кніжачку. Але ж які магутны подых мела гэта кніжка! Я аж трымцеў, перакладаючы ягоны верш «На кірмашы вятроў»:

Як туры, хмары з-за бароў

Плывуць на чорным небакраі...

А я на кірмашы вятроў

Вятры, як коней, выбіраю...

Вятроў з сабою чараду

Я правяду у дом Тычыны.

Руку на грыву пакладу

Жывому ветру з Украіны.

Аляксандр Білаш. «Мелодыя». Паэзія. Кніжка-мініяцюра. Вядомейшага на той час украінскага кампазітара. Ягоныя песні спяваў як не ўвесь Савецкі Саюз. Кніжка таненечкая-таненечкая. Усяго на некалькі старонак. Аўтар называў яе сваім малітоўнікам. Неяк мы, сустрэўшыся, — Білаш, Барыс Алейнік і я — хораша прагаварылі да глыбокай ночы. Сваю «Мелодыю» Білаш падпісаў мне:

«Дарагому Янкові Сіпакову, красивому сябру — на добро і вічне сонце! Нехай щастить Тобі, Янку! Щиро. Білаш».

А гэтая кніга не мае аўтографа. Хоць яна магла б сабраць ладную сотню іх.

«Шевченкова дорога в Білорусь». Усё пра сувязі і самога Тараса Рыгоравіча, і яго паэзіі з беларускай зямлёю, з беларускай паэзіяй, з беларускім народам. Кніга выйшла ў Львове. Склаў яе зноў жа Раман Лубкіўскі. У ёй — і мой артыкул «З думкаю пра нязводнасць народа». Гэта маё выступленне на Шаўчэнкаўскім свяце паэзіі.

«Щасливий народ, які мае такога паэта. Але шчаслівы і паэт такога наро­да, які яго, Паэта, плоць ад плоці сваёй, кроў ад крыві сваёй — падняў на касмічную, недасяжную вышыню», — сказаў я тады ў Кіеве.

Канечне, мне б хацелася, каб у гэтай кнізе была змешчана і мая паэма ў прозе «Хата», пра якую самі ўкраінскія сябры гаварылі і пісалі, што ва ўкраінскай літаратуры такога твора пра Тараса Рыгоравіча пакуль што няма. Але ён, мусіць, аказаўся велікаватым для гэтага мабільнага выдання...

14

Даражу я сваімі аўтографамі і з вялікай рускай літаратуры. Я перакананы, што яна дала сусветнаму прыгожаму пісьменству чатырох несумненных геніяў: Пушкіна і Лермантава — у паэзіі, і Талстога і Шолахава — у прозе.

Маю першую паэтычную кніжку «День», якая ў цудоўных рускіх перакладах выйшла ў 1974 годзе ў Ленінградскім аддзяленні «Советского писателя». Падаравалі мне яе вядомыя паэты: Браніслаў Кежун, Уладзімір Тарапыгін, Леанід Хаўстаў, Сяргей Кашырын, Сямён Батвіннік, Павел Жур, Глеб Пагіраў, Анатоль Чапураў. Усё ленінградцы! Слынныя тады паэты. Да іх далучыліся толькі масквіч Аляксандр Нікалаеў ды Леанід Рашэтнікаў з Новасібірска.

Таму, зразумела, кнігі гэтых паэтаў з аўтографамі найперш упрыгожылі маю бібліятэку.

Шмат падарункаў у мяне ад Браніслава Кежуна, які многае зрабіў і многае пераклаў, каб кніга «День» з’явілася па-руску. На томіку паэзіі Браніслаў Кежун напісаў: «Янке Сипакову — чудесному поэту и другу. 11.IX.76 г.».

Браніслаў Кежун — не толькі тонкі і назіральны лірык, а яшчэ і выдатны гумарыст, жартаўнік. Вось яго пародыя на С. Кірсанава «Мояси и твояси»:

Однажды Тасе, немного боясь,

В любви объяснился Вася,

Он нежно сказал ёй: «Я — Твоясь,

А ты Мояся Свояся!

Под крышей одной с тобой поселясь,

Мы будем счастливы, Тася.

И будем няньчить Твоясь и Моясь,

И маленького Свояся».

Шмат перакладаў у маім ленінградскім «Дне» С. І. Кашырына. Сяргей Кашырын — ваенны лётчык. І цікавы паэт! Большасць яго вершаў прысвечана гэтай суровай і рамантычнай прафесіі. Нават у лірычных творах — ён лётчык: «Лечу!», «Не завидую птицам», «Звуковой барьер», «В облаках», «Мёртвая петля», «Над облаками», «Лечу со скоростью снаряда», «Мы нале­тались нынче вволю», «С небесами расстаться не требую»...

Сваю кнігу паэзіі Сяргей Іванавіч падпісаў мне і даслаў з Ленінграда: «Дорогому Ивану Сипакову с благодарностью за «Вече славянских баллад». 23.3.77 г. Ленинград».

У «Днях» у ягоных перакладах выйшлі самыя дарагія мне вершы: «Які чалавек вуглаваты», «Вячэрнія песні лесаўшчыка», «Малітва сталу», «Адзінец», «Зялёнае воблака», «Сярод ночы прачнуўся я», «Вара на муку пабегла» і іншыя. Ладнага паўтара дзясятка вершаў! Любімых маіх вершаў! Ды як яны перакладзены! Цудоўна!

У маіх архівах багатая перапіска з гэтым паэтам і лётчыкам. Аднак з самім Сяргеем Іванавічам, мы, хоць многа збіраліся, але так і не сустрэліся...

Уладзімір Тарапыгін адну са сваіх кніг падпісаў мне так: «Янку Сіпакову — на памяць пра сустрэчу ў Мінску. 20.5.75 г.»

Марыя Камісарава падпісала мне сваю кнігу «Лиза Чайкина», якая вый­шла ў бібліятэцы «Огонёк»: «Янке Сипакову — на доброе внимание. 11.VI.68 г. г. Ленинград».

У гэтай жа аганькоўскай бібліятэцы выйшла і кніжка вершаў Л. Рашэтнікава «Сосновый бор зимой», якую Леанід Васільевіч прыслаў мне з надпісам: «Янке Сипакову, талантливому поэту и прозаику, — с чувством давней симпатии и лучшими пожеланиями — Леанид Решетников. 4.07.81». Вяцкі вясковы хлопец, які вайну прайшоў у якасці артылерыста, сувязіста, танкіста. Удзельнічаў у баях на Курскай дузе. Двойчы паранены. Узнагароджаны двума баявымі ордэнамі. Пасля вайны — карэспандэнт «Красной звезды» ў розных ваенных акругах і групах войскаў. А які паэт:

Качалась земля под ногами,

Моталась луна меж голов.

Да билось, пульсируя, пламя

На выходах черных стволов.

Верш называецца «Начная атака». Здорава! Нават у гэтай адной страфе якая шырыня і дакладнасць начнога — менавіта начнога! — бою.

З Леанідам Васільевічам я пазнаёміўся ў Ялце, у Доме творчасці. І ведаеце, неяк нечакана мы добра пасябравалі. Ідзём разам, прагульваемся, а ён і кажа: «А ці ведаеш, хто любіў той нумар, паказвае на мой балкон, у якім вы жывяце? Канстанцін Паўстоўскі! Ён кожнае лета менавіта ў ім тут і пісаў». І я ўжо тады па-іншаму пачаў прыглядацца да свайго нумара. Ці пераставіў ён што? Ці так і пісаў вось за гэтым сталом, на якім у мяне стаіць зараз ваза з вінаградам. І тады я ўспомніў, што Бунін захапляўся Паўстоўскім. Пра гэта мне гаварыў зноў жа мой усявед А. К. Бабарэка на сцежках Кактэбеля.

Мне было вельмі цікава хадзіць з ім. Леанід Васільевіч тады ўжо жыў у Новасібірску, але шмат ведаў маскоўскіх падзей. Ад яго я даведаўся пра тое, як Еўтушэнка звёў ад Уладзіміра Лугаўскога жонку, як той, ужо немалады, перажываў. Дарэчы, Лугаўскі памёр у Ялце і пахаваны ў Ялце — збоч сцежкі, якая паднімаецца на гару да Дома творчасці.

Я з задавальненнем перакладаў Рашэтнікава на беларускую мову:

Спадаў, напоўнены журбою,

Тужлівы гук на сум палёў.

То плыў высока нада мною

У вырай ключык жураўлёў.

Грудзьмі рассоўваючы сонны

Нябёсаў восеньскі блакіт,

За хмары ключ чапляўся звонам

І пух губляў на сон ракіт.

Потым я сустракаўся з Леанідам Васільевічам і ў Беларусі. На днях расійскай паэзіі. Разам ездзілі ў Гомельскую вобласць. Мы з ім былі неразлучныя. Памятаю пасеку, на якой у нас адбылася незвычайная сустрэча. Пчолы чамусьці выбралі аднаго яго — пакусалі Аляксандра Васільевіча так, што не пазнаць — усё паапухала, заплылі вочы. А ён, і такі апухлы, замілавана глядзеў на соты, поўныя янтарным мёдам, якія падаравалі нам, удзельнікам свята, і шчасліва ўсміхаўся: ён убачыў беларускую зямлю!

Я маю яшчэ адзін аўтограф на кнізе, што выйшла ў гэтай жа «Библи­отеке «Огонька»: «Дорогому Ивану Сипакову, который мне выдавал стипен­дию всего лишь три года, а запомнился, хороший друже, на всю жизнь, на полвека нашей дружбы хотя бы. Эдуард. 25.8.75 г.».

Эдуард Карпачоў — мой аднакурснік па журфаку БДУ. Гэта сын Маркі Карпачова, вядомага ў свой час «маладнякоўца». Эдуард пісаў па-руску, пасля заканчэння ўніверсітэта паехаў у Маскву, і ўжо і я, і ўся беларуская літаратура лічыла яго рускім пісьменнікам з беларускімі каранямі.

Другую кніжку «Конный патруль», у якую ўвайшлі апавяданні і аповесці, упрыгожыў-такі Эдуардаў аўтограф:

«Ваня, пасылаю табе свой зборнік у надзеі, што ты мяне неўзабаве таксама парадуеш будучай кнігаю, пра якую ўжо цяпер ідзе добрая молва. Жму руку! Эд. Карпачоў. 27.10.75 г.».

Размова ідзе пра маю кнігу «Жанчына сярод мужчын», рукапіс якой ужо быў у «Советском писателе».

Зноў Ленінград. Леонцій Ракоўскі. «Блудный бес». Аповесць. Кніга выдадзена ў 1931 годзе з цудоўнымі гравюрамі на дрэве. Падпісаў кнігу мне Леонцій Іосіфавіч вясною 1974 года ў Ленінградзе: «Оршанцу — от Лепельца. Автору прелестных белорусских баллад, милому Янке Сипакову. Сер­дечно — Леонтий Раковский». Цікава, піша «Лепелец», а сам, як сцвярджае «Краткая литературная энциклопедыя», нарадзіўся ў мястэчку Глыбокае. Так, ён і праўда добра ведае быт беларускіх мястэчак, асабліва яўрэйскага насельніцтва — гумар, сакавітасць жанравых замалёвак.

«Ні ў кога ў мястэчку не было столькіх мянушак, як у гандляра са Шкляной вуліцы Шэндэра Фікса. Звычайна мяшчане празывалі адно аднаго за які-небудзь недахоп. Напрыклад, краўца Ісера Драпа ўсе звалі «локшэн», таму што ён, на самай справе, быў худы і доўгі, нібы макароны. А Тэвеля, які прадаваў паперу, таўсцяка і каратышку, наадварот, празвалі фарфелем. У вонкавым жа выглядзе гандляра Шэндэра Фікса ніхто не знайшоў бы заганы. Ён не быў ні кульгавым, ні касавокім, не валодаў ні заечай губой, ні грыжай».

А вось і завязка, і развязка, і кульмінацыя:

«Дык вось гэта — ваш сын. Бачыце, вось метрыка. Маці хлапчука памёрла вясной, ні маёмасці, ні родзічаў не засталося. Суд пастанавіў перадаць мальца бацьку. Распішыцеся!

Па зморшчанай шчацэ старога ў рыжую бараду паўзла сляза, але ён таксама, здавалася, не заўважаў нічога: Шэндэр Фікс штосьці прыпамінаў».

Такога Ракоўскага мы, школьнікі, не ведалі. Мы ведалі яго як аўтара гістарычных раманаў «Генералісімус Сувораў», «Адмірал Ушакоў», «Кутузаў», «Канстанцін Заслонаў», якія вывучаліся ў школе.

Маё ж краязнаўства пачалося таксама з Ленінграда. Праўда, перад гэтым да замілавання родным краем мяне падахвоціў Генадзь Каханоўскі, з якім мы дружылі. А потым, вядома ж, быў ён. Не, не ён сам, а яго цудоўныя, наладаваныя фактамі кнігі.

Не меншую ролю сыграў Валянцін Пятровіч Грыцкевіч, выкладчык з кафедры музеязнаўства Ленінградскага інстытута культуры. Першую ягоную кнігу «Путешествия наших земляков» я набыў сам. Яна мяне ўразіла і ашаламіла: гэта і славуты падарожнік Мікалай Радзівіл Сіротка, і акулістка турэцкага султана Саламея і прэзідэнт сената Гавайскіх астравоў Мікалай Судзілоўскі, і герой Чылі Ігнат Дамейка...

Другую ж «От Нёмана к берегам Тихого океана» Валянцін Пятровіч прыслаў мне з Ленінграда ўжо з аўтографам:

«Івану Данілавічу Сіпакову на добры ўспамін з пажаданнем поспехаў. В. Грыцкевіч. 28.ХІІ.86 г. Ленінград». А ў кнізе — яркія партрэты Івана Чэрскага, імем якога названы горы і пралівы ў Сібіры, кражы і цэлыя горныя сістэмы, даліна ў Саянах; Эдуарда Пякарскага — бацькі якуцкай літаратуры; Іосіфа Гашкевіча, белавалосага консула ў Японіі, пра якога шмат напісаў Іван Ганчароў у сваёй кнізе «Фрэгат “Палада”». Усе ж яны — беларусы! Якія так стараліся, так шчыравалі на карысць іншых народаў!

15

Пра тое, што Друцкае княства — маё княства, бо на ўсіх старажытных картах ёсць і мае Зубрэвічы — я ўжо расказваў і даўно агучыў, што мае Зубрэвічы былі калісьці сталіцай удзельнага княства, і ў вёсцы жыў князь Мітка Сякіра, які меў пячатку і на ўсіх сваіх паперах падпісваўся: «Князь Дзмітрый Зубрэвіцкі». Ён быў віднай фігурай у тагачасным жыцці на тэрыторыі сённяшняй Беларусі. Мітку добра ведаў кароль Польшчы Ягайла, яго жонка, каралева Соф’я Гальшанская, стрыечная Міткава сястра, з якою яны, круглыя сіроты, выхоўваліся ў Друцку амаль адначасова. З вечным паўстанцам, Вялікім князем ВКЛ Свідрыгайлам Мітка ўдзельнічаў у вайне супраць Жыгімонта і быў паланёны пад Ашмянамі разам з меншым братам Васілём Красным, якога ўспамінае нават Ян Длугаш. Дарэчы, завяшчанне яго на карысць жонкі і дзяцей чацвёртага сына Друцкага князя Сямёна Дзмітрыевіча, датаванае 7-м індыктам (годам 15-гадовага каляндарнага цыкла, прынятага ў Візантыі і на Русі, захоўваецца ў Маскоўскім архіве Міністэрства юстыцыі («Описание документов и бумаг». Кн. 21. — М. 1915. Ст. 404).

У Друцку Ягайла ўпершыню і ўбачыў Соф’ю і папрасіў Вітаўта сасватаць яе яму. Тут жа адбыліся і заручаны Соф’і з Ягайлам.

У 2001 годзе Друцк сціпла святкаваў сваё тысячагоддзе. Да гэтага юбілею ў выдавецтве «Беларуская энцыклапедыя» выйшла кніга «Друцк старажытны», якую мне падпісаў Рыгор Часлававіч Лянькевіч, ураджэнец Талачыншчыны, палкоўнік беларускага войска, прафесар Ваеннай акадэміі Беларусі.

«Янку Сіпакову з удзячнасцю за дапамогу ў справе адраджэння старажытнага Друцка. Старшыня грамадскага камітэта па святкаванні 1000-годдзя Друцка. Лянькевіч. 12.12.2000 г.».

Лянькевіч быў, як кажуць, рухавіком гэтага святкавання. У ім згадзіліся прыняць удзел лётчык-касманаўт Уладзімір Кавалёнак, які нарадзіўся на друцкай зямлі, доктар гістарычных навук з Масквы Леанід Аляксееў, які 30 гадоў даследаваў полацкую зямлю і Друцк, кіраўнік Упраўлення культуры Віцебскага аблвыканкама, Мікалай Пятровіч Пашынскі, які стаў членам рэдкалегіі гэтай кнігі.

Друцк — гэта «Друцкае евангелле» і найстаражытнейшы на беларускай зямлі праваслаўны храм, аднаўленне якога падтрымаў Мітрапаліт Мінскі і

Слуцкі, Патрыяршы Экзарх усея Беларусі Філарэт: «Гэтае пачынанне ўхваляю і жадаю Божай дапамогі ў добрай справе».

Легендарны Друцк і невялікая вёсачка Друцк на 110 двароў і з 295 жыхарамі, якая сціпла прытулілася да сваёй колішняй велічы — да высокіх, як горы, земляных валоў.

А Друцк жа старэйшы за Маскву і Мінск!

Цікавае разважанне з кнігі «Друцк старажытны»:

«Нейкі час Друцк моцна сапернічаў з Мінскам, друцкія князі чамусьці не ўжываліся, ваявалі з мінскімі. Хто ўзяў верх у гэтых бітвах — зразумела, паколькі цяпер сталіца Беларусі знаходзіцца не ў Друцку, а ў Мінску. Хоць магло быць, самі разумееце, і наадварот. І тады, магчыма, Мінск, у 2000 годзе быў бы ціхай вёсачкай над Свіслаччу»...

А ў «Энцыклапедыі гісторыі Беларусі» ў шасці тамах, якой ганарыцца мая бібліятэка, пра свайго Мітку Сякіру ў артыкуле «Друцкія» я прачытаў наступнае:

«Дзмітрый (Мітка) Сякіра (каля 1400? — пасля 1440), сын Сямёна. Ад назвы маёнтка Зубрэвічы ў Аршанскім пав. Пісаўся кн. Зубрэвіцкі. Валодаў таксама Быхавам, Добаснай каля Рагачова, Асцёрам у Кіеўскім пав. і інш. Яго дачка Марына (каля 1425? — 1495) выйшла замуж за кн. Сямёна Сямёнавіча Гальшанскага-Трабскага, пасля смерці якога доўгі час валодала вотчынамі мужа і бацькі. Перажыўшы адзіную дачку, жонку Марціна Гаштольда, завяшчала свае ўладанні ўнуку Альбрэхту Гаштольду (гл. у арт. Гаштольды)».

Альбрэхт Гаштольд — унук Міткі Сякіры, князя Дзмітрыя Зубрэвіцкага? Намеснік наваградскі, падчашы літоўскі, ваявода наваградскі, полацкі, трокскі, віленскі, канцлер ВКЛ, наймагутнейшы землеўладальнік у Еўропе, выстаўляў у войска ВКЛ 466 вершнікаў. Ён удзельнічаў у падрыхтоўцы Ста­тута Вялікага Княства Літоўскага 1529 года. Быў ініцыятарам стварэння першай разгорнутай рэдакцыі беларуска-літоўскіх летапісаў. Ад бабулі Марыны, унучкі Дзмітрыя Зубрэвіцкага, атрымаў вялізную Міткаву спадчыну.

А магутны доўгі час род Гаштольдаў згас у Геранёнах, што цяпер паміж Лідаю і Іўем, у 1542 годзе, калі памёр апошні з Гаштольдаў Станіслаў Г аштольд, ваявода наваградскі і трокскі. А правільней, пяць гадоў таму, калі ён у 1537 годзе менавіта ў Геранёнах, у касцёле святога Мікалая павёў пад вянец сваю выбранніцу Барбару Радзівіл — яго каханая была бяздзетуха. Так, у яе, у аўдавелай Барбары Радзівіл, яшчэ наперадзе былі і страснае, незвычайнае каханне, і патаемнае вянчанне з Каралём у Вільні, і яшчэ адзін шлюб з каралём Польскім і Вялікім князем ВКЛ Жыгімонтам II Аўгустам, і каралеўская карона, і нелюбоў, нават нянавісць свякрові Боны Сфорцы, і заўчасная смерць неўзабаве пасля каранавання ў Кракаве — кажуць, што яе атруцілі, і зайздрасць, і непрыняцце сям’і караля. Але дзяцей у Барбары і ў гэтым шлюбе не было.

Так што і род майго аднавяскоўца Міткі Зубрэвіцкага па кудзелі таксама скончыўся на Барбары Радзівіл.

Дзіўна! Цікавыя кругі гісторыі! Аказваецца, і яна, Барбара Радзівіл, славуцейшая асоба беларускага Сярэднявечча, калі б зачала, магла б нарадзіць майму Мітку Зубрэвіцкаму спадкаемца, прадаўжальніка добрага роду.

А касцёл у Геранёнах, дзе адбыўся шлюб Станіслава Гаштольда і Барбары Радзівіл, пабудаваў Міткаў праўнук Альбрэхт Г аштольд. Дарэчы, памяшканне касцёла захавалася і сёння: позняе барока з элементамі готыкі, а ў сярэдзіне — класіка і ракако.

А вось замак, пабудаваны зноў жа Гаштольдам, не захаваўся. Толькі рэшткі магутных сцен, складзенных з палявога каменя, якія з дзесяціметровымі валамі адгароджвалі аграмадную плошчу ў 30 кіламетраў, сведчаць пра тое, што гэта было адно з магутнейшых абаронных фартыфікацыйных умацаванняў таго часу: сцены — па два метры.

Значыць, Друцкае княства — маё княства. Дзе б дручане ні былі — у Полацкай зямлі, у ВКЛ, заўсёды з імі і мае Зубрэвічы.

Стаю на высокіх валах былога замчышча старажытнага Друцка. Магутныя, як горы, валы і такія далячыні раскрываюцца з іх — аж дух перахоплівае.

І праўда, я верыў, што нічога новага не адкрыю, не даведаюся, не разга­даю. Але ўсё ж стаю. Проста так стаю. А хіба гэтага мала — яшчэ раз выразна адчуць, як яны, вятры стагоддзяў, шумяць у цябе над галавою...

А ўнізе, пад валамі, у вёсцы Друцк, што нібыта ўціскаецца ў гару, гучыць музыка — там школьнікаў урачыста прымаюць у дручане.

Орша ў 1997 годзе адзначыла сваю 930-ю гадавіну з дня першага ўпамінання аб ёй у «Аповесці мінулых гадоў». З гэтай нагоды выйшла кніга вядомага краязнаўца Святаслава Асіноўскага «Орша: Залатыя стрэлы на блакітным полі» — першы на Беларусі багата ілюстраваны храналагічны даведнік, прысвечаны асобнаму гораду. І ў ім прасочваецца гісторыя горада за вельмі працяглы час.

Сваю кнігу Святаслаў Асіноўскі падараваў мне з аўтографам: «Янку Сіпакову, паэту і земляку ад аўтара на доўгі ўспамін. 14.04.08 г.».

Я праглынуў даведнік з узрушэннем. Вядома ж, гэта клад! Унікальны збор! Прачытаўшы кнігу, я яшчэ болей пачаў ганарыцца сваім родным горадам.

Вось універсал ад 16 лютага 1654 года, які гетман ВКЛ Януш Радзівіл даў ваяводам — аб прывядзенні войскаў пад Оршай у баявую гатоўнасць у сувязі з пагрозай наступлення маскоўскага войска:

«Мною атрыманы дакладныя звесткі аб набліжэнні да межаў Рэчы Паспалітай моцнага маскоўскага войска. Збіраючыся найхутчэй даць адпор гэтаму непрыяцельскаму нашэсцю, папярэджваю вашых міласцей і ўладаю сваёй строга загадваю вам заставацца пад сваімі харугвамі, у сваіх ротах, не адлучаючыся ад іх ні на крок. Калі ж хто-небудзь знаходзіцца дома ці яшчэ дзе-небудзь, няхай тут жа вяртаецца ў любы час дня і ночы. І хаця я вымушаны знаходзіцца на пасяджэннях сейма з-за неадкладных спраў, што тычацца карысці ўсёй Рэчы Паспалітай, аднак, прабыўшы там больш як два дні і атрымаўшы загад яго каралеўскай вялікасці (Яна ІІ Казіміра Вазы), я тут жа накіруюся ў Оршу, не спыняючыся на начлег. І калі я, вярнуўшыся, не застану каго-небудзь з вашых міласцей пад харугвамі і ў ротах, то такому ... не дапамогуць ніякія апраўданні».

Ратуючы ВКЛ, потым ён, паслядоўнік незалежнасці ВКЛ ад Польшчы, падпіша ў Кейданах дамову са Швецыяй аб пераходзе княства пад яе пратэктарат, за што быў аб’яўлены здраднікам.

Пачалася вайна паміж Расіяй і Рэччу Паспалітай за Беларусь і Украіну.

Вядомы беларускі гісторык Генадзь Сагановіч у сваёй кнізе «Невядомая вайна» піша:

«Калі б у мяне спыталіся, што ў беларускай гісторыі я лічу найслаўнейшым, а што — самым трагічным, дык на першае пытанне адразу, бадай, не знайшоў бы адказу, а на другое сказаў бы без сумневу: вайна 1654—1667 гг.».

14 сакавіка 1653 г. маскоўскі патрыярх Нікан блаславіў цара Аляксея Міхайлавіча на «благое дело» — на вайну супраць Рэчы Паспалітай.

Гэтая вайна, як сцвярджаюць даследчыкі, стала самаю крываваю ў гісторыі Беларусі. Яна нанесла генафонду беларусаў страшны ўдар, пасля якога мы яшчэ і цяпер не можам аправіцца.

«Падчас гэтай жудаснай бойні загінулі 53 працэнты насельніцтва Беларусі (у яе сучасных межах). Калі браць пад увагу толькі гарады (а ім дасталося найбольш), то ў Вяжычах (пад Віцебскам) загінула 98 працэнтаў жыхароў, у самім Віцебску — 94, у Полацку — 93, у Ляхавічах — 92 працэнты.

Як сведчаць дакументы тых часоў, і Орша была таксама «бясконцымі маскоўскімі нападамі не раз спалена і цалкам зруйнавана» і ляжала «пустой» яшчэ напрыканцы XVIII ст.

Да пачатку гэтай вайны, паводле дадзеных Васіля Мялешкі, у Аршанскім павеце налічвалася 473 200 жыхароў, у 1667 г. у жывых засталося толькі 145 015. Такім чынам, загінула 69,3 працэнта насельніцтва павета. У Копысі было, паводле дадзеных Юзафа Можы, 450 дымоў (гаспадарак), ацалела ўсяго 267; невялічкая Барань страціла 27 з 38 (71 працэнт) дымоў. Полымя вайны праглынула 45 290 з 67 000 дымоў у Аршанскім павеце».

І ўсё ж Аляксей Міхайлавіч не дасягнуў сваёй мэты: Беларусь і Правабярэжная Украіна засталіся ў складзе Рэчы Паспалітай.

І як вы думаеце, хто ён, гэты цар Аляксей Міхайлавіч Раманаў, які ўчыніў такую бойню? Наш зямляк, нашчадак у дзясятым калене аршанскага баярына Андрэя Іванавіча Кабылы! Дарэчы, і Пётр I, сын Аляксея Міхайлавіча, таксама спадкаемец усё таго ж Кабылы — толькі ўжо ў адзінаццатым пакаленні...

Дарэчы, падчас расійска-шведскай вайны Пётр I быў у Оршы і ў Копысі.

А Копыскае і Аршанскае гарадзішчы ў розныя гады даследавалі такія слынныя археолагі, як А. Ляўданскі, Г. Штыхаў, Л. Міхайлоўскі, Л. Побаль, Э. Загарульскі, В. Ляўко.

«У адной з легенд аб старажытнай Оршы распавядаецца, што продкі аршанцаў, крывічы, былі незвычайна дужымі і высокімі. Такімі высокімі, што сучасныя людзі ім да калена не даставалі б. Найглыбейшыя рэкі ім таксама былі толькі па калена. Таўшчэзную калоду яны круцілі лёгка, як палку, былі мацнейшыя за мядзведзя, і ніхто не мог іх перамагчы. Менавіта з-за сваёй сілы і непераможнасці пачалі аршанцы пагражаць самому Богу.»

Гэтае наіўнае, але з вялікай гордасцю да сваіх землякоў прамоўленае слова, я вычытаў у альбоме «Орша і Аршанскі раён»: вось мы, маўляў, якія — самому Богу пагражалі.

А пачынаецца альбом з мініяцюры Радзівілаўскага летапісу «Захоп Усяслава Чарадзея з сынамі — «на Ръши у Смолиньска». Менавіта першае ўпамінанне пра Оршу ў «Аповесці мінулых часоў» звязана з гэтай падзеяй: 3 сакавіка 1067 года адбылася вядомая бітва на Нямізе, — «галовы сцелюць снапамі» — паміж войскам полоцкага князя Усяслава Чарадзея і войскам трох братоў — кіеўскіх князёў Яраславічаў. Усяслаў пацярпеў паражэнне і падчас перагавораў каля Оршы вераломна быў захоплены з сынам і зняволены ў Кіеве. Праўда, праз нейкі час ён быў вызвалены з цямніцы народам і тут жа абраны на Кіеўскі прастол і сем месяцаў княжыў у Кіеўскім княстве, а пасля усё ж вярнуўся ў Полацк.

Вітаўт пабудаваў Аршанскі замак.

Канцлер ВКЛ Леў Сапега набыў у самым цэнтры Оршы ўчастак зямлі і пабудаваў на ім першы ў горадзе каталіцкі касцёл. За будаўніцтвам Калегіума пільна сачыў папа Павел V, а рэзідэнцыя езуітаў у Оршы па загадзе генерала ордэна ў 1616 годзе была пераабсталявана ў калегіум.

З 1842 года, калі Ордэн езуітаў па загадзе імператара Аляксандра I быў адменены на тэрыторыі Расійскай імперыі, памяшканне пераабсталявалі і ў ім — сто пяцьдзясят гадоў! — была турма.

Цяпер калегіум адрамантавалі. Ён стаў упрыгожаннем Оршы. У ім размешчана дзіцячая бібліятэка імя У. Караткевіча, мастацкая галерэя Віктара Грамыкі, Дом рамёстваў і аддзел культуры Аршанскага райвыканкама.

Орша памаладзела. Асабліва, калі адкрылі пагляду галоўнае хараство Оршы — Дняпро.

Які прыгожы ў альбоме «Орша» панарамны фотаздымак майго роднага горада! Як цікава яго разглядаць зверху, калі ўвачавідкі здаецца, што ты кры­латы і ляціш над найпрыгожэйшым для цябе горадам, пазнаючы знаёмыя табе мясціны: і той самы калегіум, і справа той жа яшчэ не магутны, але паўнаводны ўжо і ў нас спакойны Дняпро, і злева Аршыцу, якая таксама спакойна ўліваецца ў яго, і Прыдняпроўскі парк, у якім стаіць лірычны помнік яму, майму шаноўнаму земляку — Уладзіміру Сямёнавічу Караткевічу.

Вельмі сур’ёзнае даследаванне гісторыі Оршы і Аршаншчыны ў кнізе аршанскага гісторыка Ігара Яршова «Вежы над Дняпром». Кніга прэтэндуе на аб’ёмнае адлюстраванне таго, што адбывалася тут раней. Яна дае шырокі спектр, роскід думак, меркаванняў, поглядаў розных людзей. Аўтар спрачаецца, абураецца, шукае ісціну між гэтых думак.

Аршанскія майстры, таксама копыскія, куцеінскія, запрошаныя, а то і паланёныя царом, земляком Аляксеем Міхайлавічам — разбяры па дрэве, ганчары, ювеліры, збройнікі, друкары, мастакі, будаўнікі — упрыгожвалі Маскву. Яны зрабілі Збройнаю палату, прывезлі ў Маскву новы спосаб разьбы па дрэве, стварылі царскі палац у Каломенскім, які назвалі восьмым цудам свету, поўным трыумфам драўлянай архітэктуры, «цацачкай, толькі што вынятай са шкатулачкі».

«Самай каларытнай у доўгім спісе стваральнікаў «восьмага цуду свету», — піша Ігар Яршоў, — была фігура Арсенія — разьбяра, вялікага і тонкага знаўцы арнаментаў. Да прыезду ў Маскву Арсеній быў манахам Куцеінскага манастыра. Іканастас Куцеінскага жаночага манастыра, які рэзаў Арсеній, вельмі ўразіў рускага цара Аляксея Міхайлавіча і маскоўскага патрыярха Нікана ў час наведвання імі Оршы».

Гэтае грунтоўнае, клапатліва сабранае і навукова абгрунтаванае даследа­ванне нашай Аршаншчыны Ігар Яршоў падпісаў мне:

«Івану Данілавічу Сіпакову! Знакамітаму беларускаму пісьменніку і сыну Аршаншчыны! З удзячнасцю за памяць аб Бацькаўшчыне і шчырымі пажаданнямі творчых поспехаў, дабра, шчасця і моцнага здароўя. Зубрэвічы, 27.06.98 г.».

А на кнізе «Вёрсты пройдзеных дарог», напісанай у суаўтарстве з Валянцінай Сідняковай, тагачасным намеснікам старшыні Аршанскага райвыканкама, Ігар Анатольевіч і ўвогуле расшчодрыўся: «Івану Данілавічу Сіпакову — Беларускаму літаратурнаму «зубру» з аршанскіх Зубрэвіч! Па-зямляцку шчыра, жадаючы далейшых творчых поспехаў на карысць нашай нацыянальнай літаратуры, мовы і гісторыі. Дабра, шчасця і здароўя! На добры ўспамін ад землякоў. Орша, 12.03.04».

А ў кнізе — жыццёвыя і творчыя лёсы землякоў, асоб з творчай інтэлігенцыі краіны, тых творцаў, хто нарадзіўся на Аршаншчыне ці творчы шлях каго пачынаўся менавіта тут. Ад Філона Сямёнавіча Кміты-Чарнабыльскага, дзяржаўнага і ваеннага дзеяча ВКЛ, аршанскага старосты, якога Уладзімір Караткевіч назваў «першым сярэдневяковым пісьменнікам Оршы», да самага малодшага ў кнізе Святаслава Асіноўскага, гісторыка-краязнаўцы, даследчыка Аршаншчыны, які нарадзіўся ў мястэчку Смаляны.

А між імі — і заснавальнік Куцеінскага манастыра Іаіль Труцэвіч, і разьбяр Арсеній, які рабіў Каломенскі палац, і друкар Спірыдон Собаль, і паліглот з Копысі Міхаіл Уропчанка, які разам з адміраламі і мораплаўцамі Крузенштэрнам, Літке, Урангелем, акадэмікамі Арсеньевым і Струве быў заснавальнікам Рускага геаграфічнага таварыства — на пасяджэнні гэтым ён, буйнейшы даследчык у галіне геадэзіі, тапаграфіі, вядомы літаратар сядзеў побач з Уладзімірам Далем — аўтарам «Толкового словаря живого русского языка».

Аршанцы — гэта «чэлюскінец», пісьменнік Аляксандр Міронаў і яго маці вядомая актрыса Купалаўскага тэатра Кацярына Міронава, Уладзімір Караткевіч і скульптар Сяргей Вакар, чый Максім Багдановіч стаіць сёння каля тэатра оперы і балета, байкапісец Уладзімір Корбан і спявачка Соф’я Друкер з Копысі, доктар мовазнаўства, вядомая фалькларыстка Зінаіда Мажэйка і пісьменнікі Леанід Калодзежны і Алесь Стаховіч. Дарэчы, кнігу апошняга «Шырокія гарызонты», якая выйшла ў 1952 годзе, я купіў і прачытаў яшчэ школьнікам. Зразумела, што я тады яшчэ не ведаў, што гэтую кнігу пра аднаўленне разбураной вайною вёскі Алесь Іосіфавіч напісаў пасля цяжкога інсульту. Яе потым крытыкавалі. Як і мяне.

А самы поўны збор дакументаў і матэрыялаў па гісторыі Оршы і Аршаншчыны, вядома ж, у двухтомніку «Памяць. Орша і Аршанскі раён», які выйшаў у серыі «Гісторыка-дакументальныя хронікі гарадоў і раёнаў Беларусі». Сярод энцыклапедычных членаў рэдакцыйнай калегіі ёсць і ён, Ігар Анатольевіч Яршоў.

А ў кнігах ёсць і «мае» матэрыялы.

Гэта і эсэ «Свае партызаны», дзе я расказваю пра партызанскую брыгаду Кірпіча, якая базіравалася ў Рацаўскіх лясах, што непадалёк ад Зубрэвіч, у якой былі і мае родзічы.

Гэта і партрэты маіх таты і мамы — Данілы Іванавіча і Вулляны Пракопаўны, якіх закатавалі фашысты ў Оршы, у гестапа, у 1943 годзе за сувязь з партызанамі.

Гэта і цікавая для мяне згадка пра «Зубрэвічы»:

«7 сялян сяла хадайнічалі перад Магілёўскім губернатарам аб перасяленні іх разам з сем’ямі ў Сібір на свабодныя дзяржаўныя землі (Алімпій, Дзямід і Тарас Сідаровічы, Іван Сіпакоў, Захар Шапавалаў, Васіль Ласкоўскі, Макей Чарнышоў».

Гэта і кароценькая заметачка пра мяне — як пра земляка.

16

Пра Пухавіччыну, сваю малую Радзіму — якую малую, радзіма, якой бы яна ні была, заўсёды вялікая! — з любоўю распавядае вядомы краязнаўца Алесь Карлюкевіч. Распавядае сэрцам... А якая, зірніце, тапаніміка, якая прыгажосць у назвах пухавіцкай зямлі, у назвах вёсак, мястэчак, рэк, рачулак, ручаёў, лясоў, пералескаў! Балачанка, Берлеж, Блонь, Блужа, Вецярэвічы, Вузляны, Выгода, Вясёлыя, Граддзе, Зацітава Слабада, Дайнава, Загай, Ліпнікі, Пціч, Такавішча, Пухавічы. Раён Пухавіцкі, а дагэтуль сталіца яго Мар’іна Горка.

«Адзін раён, кажучы сучаснай адміністрацыйнай мовай, — здзіўляецца і сам даследчык, — умяшчае вялізарнейшую прастору. Настолькі неабсяжную, што яе можна параўнаць з касмічнымі катэгорыямі ці параметрамі».

Гэта з кніжкі «І векавечны толькі край», якую Алесь Мікалаевіч падараваў мне з аўтографам:

«Паважанаму Івану Данілавічу! З самымі добрымі пажаданнямі! З заўсёднай цікавасцю да Вашай творчасці! Алесь Карлюкевіч. 8.01.2001 г.».

Аказваецца, і славутыя «Дудуткі», што пад Мінскам, гэта ўжо таксама Пухавіччына.

Дудуткі — фермерскі эксперымент пісьменніка Яўгена Будзінаса.

«Дык што ж задумаў Будзінас? — раздумвае краязнаўца Карлюкевіч. — На тэрыторыі Пухавіцкага раёна ў свой час прадпрымальніку выдзелілі ў арэнду 160 гектараў зямлі. План быў скіраваны на тое, каб стварыць агромністую фермерскую гаспадарку. Хаця і на гэтым шляху Яўген Дамінікавіч сутыкнуўся з многімі праблемамі, расчараванні ўсё ж такі не прымусілі яго адмовіцца ад зямлі».

Сёння «Дудуткі» — сваеасаблівы, элітны музей пад адкрытым небам, куды возяць, які з гонарам паказваюць гасцям Беларусі. Чаму ж менавіта тут, на пцічанскіх берагах, у ваколіцах старажытных Дудзіч узнік гэты музей?

«Як на мой суб’ектыўны погляд, усяму першапрычынай, — тлумачыць Алесь Мікалаевіч, — памяць пра вядомага Аляксандра Карлавіча Ельскага. Якраз у гэтых мясцінах жыў гэткі пан-дзівак, лічы, паўтара стагоддзя назад. Нарадзіўся ў 1834 годзе. Памёр у 1916-м. У гісторыі ж застаўся не панствам сваім, а апантаным збіральніцтвам. Непадалёку ад Дудзіч, у маёнтку Замосце, стварыў ці не багацейшы на Беларусі музей. Сабраў у сваю хатнюю скарбніцу аўтографы Напалеона і Пятра І. Калекцыя змяшчала аўтографы славутых людзей, нацыянальных герояў, саноўнікаў Рэчы Паспалітай, вучоных, не толькі польскіх, але і многіх іншых народаў, а таксама багатыя матэрыялы аб гістарычных падзеях 1794 года, 1812, 1831, 1863 гадоў, аб чатырохгадовым сейме, Тарлавіцы і г. д.

А яшчэ ж — карціны, археалагічныя знаходкі, прадметы матэрыяльнай культуры, агромністая бібліятэка. Па часе існавання музея ў Замосці дарогу ў дудзічанскі бок зведалі многія вучоныя, гісторыкі, краязнаўцы, літаратары, этнографы з Расіі і Польшчы. Часам знаходзілі ў Замосці тое, што не маглі адкрыць у музеях і бібліятэках Варшавы, Масквы, Санкт-Пяцярбурга, Кіева, Вільні».

У кнізе А. Карлюкевіча шмат нечаканых, цікавых матэрыялаў пра знакамітых асоб.

Яны сустрэліся ў Рыме. Паэт Адам Міцкевіч і яна, Марына Мечыслаўская, уніятка, пакутніца за веру. А Міцкевіч толькі што, за дзень перад гэтым, парваў сувязі з каталіцкім касцёлам...

«Я ёсць Адам Міцкевіч, выгнанец з Літвы», — прадставіўся паэт,

«А я ёсць тая манашка, перакінутая праз цэлы свет таксама з Літвы на гэтую італьянскую зямлю...» Ён літвін, і яна — таксама літвінка. А вялі гаворку пра фарміраванне польскага легіёна ў Італіі. Вось такія яны нашы, лёсы.

Уяўляеце, які гэта разварот падзей і пачуццяў для даследчыка! І Алесь Карлюкевіч з гонарам са сваёй працаю справіўся.

У яго даследчыцкі клопат трапіла і «бабуля расійскай рэвалюцыі» Кацярына Канстанцінаўна Брэшка-Брэшкоўская, якая нарадзілася ў Невельскім павеце Віцебскай губерні, і вядомы польскі кампазітар, дырыжор, музычны дзеяч Мечыслаў Карловіч, які нарадзіўся ў вёсцы Вішнева Смаргонскага раёна, у сям’і Яна Карловіча — польскага мовазнаўцы, этнографа, фалькларыста, музыказнаўцы, які сябраваў з Францішкам Багушэвічам і якому дапамог выдаць зборнік яго паэзіі; і вядома ж, наш сучаснік — Мікола Калінковіч, пісьменнік і краязнаўца. «Драма аднаго жыцця» — так называецца раздзел пра яго ў кнізе Алеся Карлюкевіча.

«У Міколы Калінковіча засталося шмат сяброў. Быў ён чалавекам таварыскім, кампанейскім. Умеў яднаць вакол сябе і аматараў футбола, і дасведчаных навукоўцаў. Мне пашчасціла ведаць гэтага цікавага чалавека, ліставацца з ім...»

Мікола Калінковіч пісаў Карлюкевічу і на Кубу, і ў Ашхабад, дзе Алесь Мікалаевіч служыў у вайсковых газетах.

Я ж у Міколы Калінковіча быў у гасцях. У Ашхабадзе. У сціплай двухпакаёвай кватэрцы на першым паверсе, у звычайным панельным доме. У нас, на Беларусі, была яшчэ зіма, а ў Туркменіі — ужо вясна, і я на гэтым памежжы крыху прастудзіўся — кашляў. І Мікола з жонкаю — яна медычка — лячылі мяне спіртам з мёдам... А Мікола тады працаваў у КДБ Туркменістана.

«Амаль што адразу, — разважае Алесь Карлюкевіч, — пасля заканчэння журфака Белдзяржуніверсітэта (а паступіў Мікола вучыцца на газетчыка, адслужыўшы два гады ў войску) — праца і служба ў органах дзяржбяспекі. Дзіўнае спалучэнне, ці не так? Захапленне гісторыяй і краязнаўствам, праца над словам, карпенне ў думках і за пісьмовым сталом (і пра характар нацыянальнай душы, і пра вольнасць — гісторыя і краязнаўства не маглі не падвесці да гэтага) і дзяржбяспека».

Як светла і шчыра гаварылася пра ўсё ў яго дома!

Мікола расказваў, але не скардзіўся: «Разумееш, цяжкавата тут: сама міліцыя падказвае рабаўнікам, каго трэба абакрасці, а потым сама ж пільнуе, каб ніхто не перашкодзіў ім гэта зрабіць».

Мне ж Мікалай Мікалаевіч дапамог тады купіць білет да Мары, і я ў перапоўненым, душным начным цягніку — на ніжняй паліцы! — паехаў у Каракумы («Што такое Каракумы? Гэта тры Грэцыі пяску», — тлумачылі мне туркмены). У Рэпетэкскім барханным запаведніку я пабачыў, як ходзяць пяскі, яшчэ у Мургабскім аазісе пабываў у вярблюдагадоўчым саўгасе «СакарЧага» — на адзінай у рэспубліцы малочнай вярблюджай ферме там даіліся тады 74 вярблюдзіцы, з малака якіх гатавалася 27 тон чала.