Прыгоды Мармулка

Язэп ПАЛУБЯТКА

ПРЫГОДЫ МАРМУЛКА

РАЗВІТАННЕ 3 АЛЬМА МАТЭР

Дзень урачысты і сумны. Здадзены апошні (дзяржаўны) іспыт, уручаны дыплом, чакаецца апошняя студэнцкая папойка. Ужо не ты, а хтосьці іншы будзе выразаць сцізорыкам ды размалёўваць шарыкавай ручкаю лёсавызначальныя надпісы, як "Мае Эго" ці "Тут тупеў Мармулак". Болей гэтага нічога не здарыцца, і не паўторыцца час, калі ты чапляў гумкаю да нагі "бомбы" і, не ведаючы адказу ні на адно пытанне, са спакойным сумленнем ішоў на іспыты ды атрымлівау свае выдатна.

Пётр Іванавіч Матыль, у студэнцкім асяроддзі Пецька Матылёнак, а для сяброў проста Мармулак, хадзіў па пустой аудыторыі ды хлюпаў носам. Яму было сумна. Маркотны роздум ахапіў яго. Хацелася проста сесці на якую-небудзь лаўку ды, як тая нявеста, калі спазняецца жаніх да вызначанага тэрміну ехаць у ЗАГС, заплакаць. Надта блізкімі і роднымі сталі сцены філфака. Што рабіць далей настаўніку роднай мовы і літаратуры з вольным дыпломам, ён не ведаў. Чырвоны колер дыплома не даваў ніякай гарантыі працаўладкавання. Ехаць на бацькаўшчыну, у вёску, Пецька Матылёнак не меў ніякага жадання. Ад гэтай сумнай праўды плакаць хацелася яшчэ больш. Ён цвёрда ведаў, што на вёсцы будзе сеяць не толькі разумнае, добрае, вечнае, але і саджаць бульбу, красці калгасныя буракі, гадаваць свіней, курэй, даіць карову. Адным словам, весці звычайную гаспадарку. А гэтага яму ніяк не хацелася.

- Мармулак, - у аўдыторыю ўвайшоў Генадзь Патоніч, аднакашнік і сябра.

Пятра Матыля празвалі Мармулкам магчыма з-за таго, што быў ён нізкарослы. Гэта была яго бяда. Мноства дзяўчат, што акупавалі філалагічны факультэт, не звярталі на Мармулка ніякай увагі. Яны не праміналі зазначыць сваю прыхільнасць да ягонага сябра, правесці з тым вечар, а іншыя не адмаўляліся пабавіць і ноч. Пеця ж быў маўклівы назіральнік усіх гэтых рандэву і гульбішчаў. Не раз і не два даводзілася яму начаваць у чытальнай зале. Звычайна, калі ў Генадзя ўвечары кашэчым бляскам загараліся вочы і ён распачынаў прыбіраць пакой, яго сябра падбіраў неабходныя кнігі і чакаў таго часу, калі Патоніч пачне часаць за вухам і вінавата казаць: "Пеця! Ты ж мужчына!" Пецем ён называў сябра толькі ў такіх выпадках. Ва ўсіх астатніх Матыль быў звычайным Мармулкам. 3 тае прычыны, што чытальная зала інтэрната працавала круглыя суткі, і стаў Пётр Матыль выдатнікам. Толькі не цешыў яго чырвоны дыплом.

- Дзе ты знік? - Генадзь быў незадаволены. Яго чарговая дама сэрца, што вучылася на два курсы пазней, пажадала быць на іх выпускной вечарыне. Патонічу тое было неспадручна, 6о аднакашніцы маглі яго не так зразумець, асабліва факультэцкая знакамітасць Ірына, бацька якой кіраваў нейкім трэстам, а ён, Генадзь, меў намер атрымаць мінскую прапіску, выйшаўшы замуж за яго дачку. Быць на вечарыне Ірына не магла. Паводле аўтарытэтнага заключэння медыкаў, праз месяц яна павінна была стаць маці. У наступную суботу мелася афіцыйна аддаць руку і сэрца свайму спакушальніку. Сёння ж адчувала сябе блага, але Генадзя, свайго будучага мужа, адпусціла. Грандыёзны Патонічаў план бессардэчна ды нахабна рушыла выпадковая інтэрнатаўская сяброўка. Яна цвёрда паабяцала наведацца на іх развітальную вечарыну без запрашэння. Генадзь вымушаны быў зрабіць рашучы крок: не пайсці на гулі. 3 гэткае нагоды яму хацелася напіцца. Чыніць такое геройства аднаму таксама не хацелася, і таму ён вырашыў далучыць да сябе безадмоўнага сябра Пецьку Матылёнка. Болей далучаць не было каго. Не было з тае простае прычыны, што яны ў іх навучальнай групе былі адзіныя мужчыны.

Матыль таксама не меў асаблівага жадання ісці на тое мерапрыемства. Яму там нічога не свяціла. Дзве дзяўчыны былі ніжэйшыя за яго ростам, тры роўныя яму, астатнія выраслі на лес гледзячы. Патонічаву прапанову "надрацца ў драбадан" прыняў адразу. Сярод іншых падстаў быў і аргумент сябра: "Патрэбныя мы ім што дзірка ў мосце. Шклянку-другую заглыкнуць ды пойдуць у скокі. Здымуць сабе кавалераў, разбягуцца, а нам - плаці". Toe была святая праўда, бо Пятру не раз даводзілася, па настойлівых прапановах дзяўчат, запрашаць іх у кавярню, а потым самому сплачваць усе выдаткі.

Генадзь у вялікай скрусе знайшоў кавалак крэйды ды на ўсю дошку напісаў: "Дэкан - сыч!" 3 тым яны і пакінулі сцены роднага універа ды падаліся ў краму.

3 інтэрната іх ужо выселілі, але быў у Пятра адзін запасны ключ ад пакоя, якім і скарысталіся. Пакой нагадваў нешта сярэдняе паміж пячораю і жыллём мужных спартанцаў. Голыя сцены, металёвыя ложкі з панцырнымі сеткамі, якія заўжды пакідалі свой след на скуры студэнта, ды стол з гарою посуду на ім. Зверху ляжала запіска: "Нашчадкам! На вечную памяць! Карыстайцеся на здароўе".

Меншаму ростам чалавеку заўсёды выпадае больш працы і менш уцехі. Ёсць нейкая доля праўды ў мудрых словах, што апошняму парасяці цыцка пад хвастом. Прымаўка не для цытавання па радыё ці ў газетах, але рацыю мае, і немалую. Мармулак даўно прывык да таго, што асноўная праца па падтрыманні парадку ў пакоі ды прыгатаванні студэнцкай поснай вячэры выпадала заўжды яму. Рабіў тое хлопец без лішняй прынукі і моўчкі. Вось і зараз ён прыбраў са стала посуд, акуратна склаў на вольны ложак, толькі пакінуў для патрэбы два сподкі, два відэльцы ды дзве шклянкі. Генадзь расцягнуўся на рыпучых спружынах і голасна выказваў сваю незадаволенасць абставінамі, што перашкодзілі яму весела правесці вечарыну.

- Бач ты, маладая, а прыткая. Hi дня не можа жыць без... пацалунка. I дзе толькі гэтаму іх вучаць? А галоўнае - хто?

Матыль закончыў сервіроўку стала ды голасам нясмелай пакаёўкі запрасіў сябра на бяседу.

- Давай, валі! Абмыем нашыя шматпакутныя гады, - Матыль хацеў мілагучна ды складна выказаць свае думкі, а атрымалася проста і нерыфмавана.

Гарэлкі было ўдосталь. Спачатку выпілі за родную мову, потым за дубалома дэкана, за дурніцу куратара. Незлічоная колькасць тостаў рабіла паволі сваю справу. Пасля трэцяй пляшкі размова наблізілася да тае мяжы, калі людзі пачынаюць задаваць адно аднаму спрадвечнае і жыццёва важнае пытанне: "Ты мяне паважаеш?" Дзіва, але Генадзь здаўся першы. Магчыма, прычынай таму была празмерная колькасць сардэчных спраў яшчэ ў школьныя гады, але на сакраментальнае Мармулкава пытанне "Ты мяне паважаеш?" адказаў: "Паважаю, але піць не буду. Не лезе". Яны леглі кожны на сваім ложку. Няспешна пацякла гутарка. Генадзь, як чалавек спрактыкаваны ў адной справе, вярнуўся да нязводнага пытання:

- А вось сапраўды, ніводнага разу не давялося заняцца каханнем на голай панцырнай сетцы. Вельмі цікава, што у рэшце рэшт можа атрымацца?..

Мармулак падтрымаў гутарку.

- А сапраўды, што можа ў рэшце рэшт атрымацца? Вось атрымалі мы дыпломы, а далей нікому галава не баліць, чым мы будзем займацца, - шчыраваў хлопец. - Вось ты, Гена, куды пойдзеш?

- Як куды? - здзіўлена перапытаў Патоніч. - Да Іркі. Куды ж мне яшчэ ісці? У мяне хата гарантаваная.

- Ды я не пра тое, Генка. Куды працаваць пойдзеш?

- Ой, мамачка мая родная! Я яму пра плот, а ён пра азярод. Баліць мне галава аб працы. Ёсць на гэта цесць. Калі не хоча, каб я сядзеў нахлебнікам у яго на спіне, дык няхай шукае.

- Табе прасцей, - гаротна ўздыхнуў Пецька.

- Цесць - галава. Зрабіў пэўныя захады. У адной камерцыйнай фірме дамовіўся.

- А ты ў школу не збіраешся ісці?

- Больш ідыёцкага пытання не мог задаць, - агрызнуўся Патоніч. - За спакусу школьніцы бацькі могуць падвесці пад артыкул. Гэтага мне яшчэ не хапала. А сеяць, як нас вучылі, разумнае, добрае, вечнае за пяцьдзесят баксаў у месяц я не збіраюся.

У дзверы пастукалі. Пяшчотны дзявочы голас запатрабаваў:

- Гена, я ведаю, што ты тут. Хопіць хавацца - выйдзі.

Патоніч важна зазначыў:

- Глядзі, Мармулак, вось яно жыццё. Яна разумее, што гэта такое, таму і знайшла мяне тут. А ты нічога не разумееш і ніякі універсітэт цябе не навучыць.

Генадзь падняўся і выйшаў, але хутка вярнуўся.

- Мармулак, патрэбны пакой. Схадзі падрыхтуйся да заліку.

- Якога?

- Па тэорыі "Уплыў прамянёў Месяца на пасмяротнае жыццё прусакоў".

- А-а-а...

- Бэ-э. Давай-давай. Няма часу. Чытальная зала не зачыненая.

Пятро, як заўсёды, падпарадкаваўся.

МРОІ П’ЯНАГА МАРМУЛКА

Чалавеку ўласціва марыць. А6 прыгожай жанчыне, утульнай шматпакаёвай кватэры (лепш, вядома, катэдж), любімай не зварушы пальцам працы, салявым мяшку грошай, скарбе з галеры іспанскіх канкістадораў, рамантычным падарожжы з цнатліўкай, ночы ў ложку з Брыжыт Бардо... О! Ці мала што можа жадацца простаму смяротнаму савецкаму чалавеку! Кожны з нас марыць адпаведна сваёй выхаванасці, адукацыі, укладу жыцця, месцу жыхарства, дазволу цешчы, недагляду жонкі!.. Шафёр марыць пра новы карданны вал ды зменш нормы расход паліва; прыбіральшчыца штоноч бачыць у сне новую анучу, міністр разлічвае не менш як на пасаду прэм’ер-міністра, прафесар да апошняга ўздыху ўпэўнены ў прызнанні яго вар’яцкай тэорыі... Кожны салдат марыць быць генералам, а кожная дзяўчына - выйсці замуж.

Дык вось, паколькі Пётр Іванавіч Матыль не атрымаў, будзем праўдзіва-шчырыя, шафёрскіх правоў, пасведчання слесара, не стаў міністрам, а толькі набыў у пяцігадовай чарзе дыплом аб вышэйшай адукацыі, вырашыў ён марыць адвольна.

Марыць дык марыць!

Мармулак, як і ўсе мы, з самага першага дня свайго заганнага зачацця быў выхаванцам савецкай сістэмы, але, нягледзячы на тое, разумеў: каб здзейснілася мара - самая простая ці самая авантурная, - трэба мець грошы. Чым больш, тым лепш. Такі няпісаны закон існавання Homo Sapiens; незалежна ад колеру скуры, а таксама яе адцення. Як казаў мой сябра Толя Кунцэвіч, зараз за так і певень не кукарэкае. Пэўна, з тае прычыны ў нашай мясцовасці куры перасталі несціся.

...Па пустым калідоры другога паверха інтэрната з пакоя нумар дзвесце шэсць гулка разносілася рыпенне панцырнай сеткі і раз-пораз чуліся ўздыхі, што нечым былі падобныя на індзейскі баявы кліч. Яны (уздыхі) без ніякай перашкоды пранікалі праз шкляныя дзверы чытальнае залы ды больш настойліва абуджалі п’яную фантазію чалавека.

Дзе можна зарабіць многа грошай, Пётр Іванавіч не ведаў. Трасты, кампаніі, акцызы, дзяржаўныя фіскальныя манаполіі, мытныя зборы, пасіў, дэфляцыя ды нават усімі чутая "пракрутка" грошай, просты хабар ці звычайны рэкет па праграме палітэканоміі сацыялізму ім не выкладалі. Прафесары і дацэнты, кандыдаты і дактары апошнімі словамі лаялі Маркса, Энгельса, Леніна, але што такое грошы, разумелі толькі ля акенца касы, калі распісваліся ў ведамасці, у вінна-гарэлачным аддзеле гастранома, калі са студэнтамі скідваліся "на траіх" ды падчас сурова-непрымірымых спрэчак з жонкамі наконт мізэрнага заробку дзеячаў адукацыі і навукі. Таму хлопец, паклаўшы п’яную галаву на стол, не знайшоў іншага выйсця, як папоўніць сваю пустую кішэню марамі пра выпадкова знойдзены скарб - чамадан беларускіх рублёў. "Фу-у ты-ы!.. Прытрызніцца ж такое! Во дурань! - гучна вылаяў сам сябе хлопец. - Лепш чамадан "зялёненькіх": новенькіх, хрумсткіх. Халява дык халява".

Як кожны сумленны савецкі чалавек, Пецька Матылёнак да гэтай буржуазнай валюты ставіўся насцярожана і, нават нягледзячы на пэўныя змены ў грамадстве, у руках яе не трымаў.

Ды ўсе ж меў ён на слыху, што тутэйшыя чыноўнікі-забаранялы ды пранырлівыя тарбэшнікі з вялікім задавальненнем карыстаюцца ёю. А наша самае праўдзівае на свеце радыё несупынна цвердзіць, што некаторыя народныя дэпутаты прапануюць прывязаць нашага клышаногага "зайчыка" да "зялёненькага": няхай пасецца...

Спрадвечна-балючае чалавечае пытанне грошай (дакладней кажучы, іх хранічнай адсутнасці) учарашні студэнт, а цяпер дыпламаваны настаўнік роднай мовы і літаратуры вырашыў хутка, без асаблівых цяжкасцяў і намаганняў. Тут з пакоя нумар дзвесце шэсць ад прыходу доўгачаканага шчасця данёсся гучны ўздых і прымусіў Матыля ўзняць галаву са стала ды распачаць вырашэнне новае праблемы, што каторы ўжо год не давала яму ні сну, ні спакою. Гэта старая і адначасова вечная тэма кахання. Цяпер, калі ў чалавека воз грошай, каханне ні ў якім разе не павінна абмінуць яго, нягледзячы на тое, што ён малы ростам ды, мякка кажучы, не прыгажун з твару. Калі ёсць грошы, ніякіх праблем быць не можа. Маладыя дзеўкі таксама на грошы ласыя. Ласыя і ўладальнікаў грошай кахаюць. Кахаюць не толькі маленькіх ростам, але й пузатых ды лысых. Кахаюць усіх, абы толькі былі грошы. Чым болей грошай, тым мацнейшае каханне.

На пытанне, якая павінна быць пані сэрца, Пецька меў адзін адказ: вядома, прыгожая. Навошта за такія грошы купляць кракадзіла? Пётр Іванавіч Матыль, як чалавек казачна багаты, набудзе сабе шыкоўны асабняк дзесьці ля Ждановічаў. Аднойчы арганізуе ў ім шыкоўны баль, запросіць знакамітых людзей горада-героя, ды не толькі яго. Сталы будуць гнуцца ад разнастайных закусак, заморскіх вінаў ды нашай айчыннай гарэлкі. Міша будзе цешыць публіку цудоўнаю музыкаю. Ліка - непаўторнымі спевамі. "Песняры" будуць залівацца салаўямі. Шмат будзе маладых ды прыгожых дзяўчат. Тую, што зараз так млосна ўздыхае ў пакоі нумар дзвесце шэсць, ён не запросіць да сябе на вечарыну. Не запросіць на вечарыну і свайго адзінага сябра, бо той настолькі спрактыкаваны ў сардэчных справах, што за вечар можа перацалаваць усіх прысутных там дзяўчат і кабет. Тут, як і ў рынкавых адносінах, канкурэнт - суб’ект непажаданы.

Казкавая ідылія з сярэднявечнага балю: хтосьці бражнічае, нехта аб’ядаецца на дарэмшчыну, каму належыць - спявае ды танчыць, а тым часам Пётр Іванавіч Матыль выбірае сабе нявесту. Высокія ды цыбатаногія, што прымушаюць мужчын пры сустрэчы лыпаць вачыма, яго чамусьці не вабілі яшчэ са школы. Неяк на выпускным балі ён запрасіў на танец сваю аднакласніцу, дзяўчыну прыгожую, стройную ды высокую, якая, папраўдзе казаць, яму падабалася. Памылку свайго выбару ён зразумеў адразу. 3 першага музычнага такту нахлынулі нястрыманыя юначыя пачуцці і хлопец вырашыў прытуліцца да дзяўчыны і яго нос лёг акурат між Венерыных узвышшаў. Пакатыя спускі бугроў сціснулі яму шчокі. Як ні кажы, яно, вядома, прыемна, але няёмка было, што з іх пары шчыра пацяшаліся аднакласнікі. Тут Матылёнак уявіў сябе ў інтымнай абстаноўцы з жанчынаю, якая вышэйшая ростам, і з жалем канстатаваў, што тыя самыя ўзвышшы пры добрым натхненні могуць увогуле задушыць яго. Смерць на жанчыне ганарова-пачэсная, але просты абывацель можа не зразумець.

Тоўстых дзяўчат і жанчын Мармулак таксама абыходзіў за колькі метраў, бо аднаго разу на першым курсе яму давялося сустрэцца з шыракафарматнаю жанчынаю у вузкіх дзверах крамы.

Задумаўся аб стане філалагічнай навукі ў нашай дзяржаве і з гэтае прычыны не заўважыў кабету, не паспеў своечасова ўхіліцца, не праявіў культуру і не саступіў жанчыне дарогу. "Хуткая дапамога" прыехала праз пяць хвілін, скарыстала ўвесь да кроплі ёд. Сінякі сышлі толькі праз месяц. Пасля таго здарэння Пётр Матыль са страхам і спачуваннем адначасова глядзеў на пары, дзе шчыпер-муж і гром-кабета, ды з жахам уяўляў іх пяшчотныя адносіны.

Калі выбіраць, дык выбіраць. Дзяўчына павінна мець вышэйшую адукацыю, але пажадана не філалагічную. 3 дзяўчатамі з філалагічнага факультэта роднага універа ён вырашыў у будучым не мець нічога супольнага. Ну хіба толькі калі надта будзе даспадобы. Сэрцу не закажаш.

Толькі напрыканцы таго шумнага мройнага балю Пётр Іванавіч сустрэў сваю адзіную. Не брыдкую (такіх сюды не запрашалі), але і не з катэгорыі "міс". Проста прывабная воку дзяўчына. Танклявая. Ростам яму ўзровень. Сярод святочнай мітусні яна сядзела ў кутку і сумавала. Спрактыкаванае вока ўмомант вызначыла - яна. I Матыль адразу ўпаў на калені.

У гэты час з пакоя нумар дзвесце шэсць інтэрната філалагічнага факультэта чарговы раз данёсся адрывісты выдых і было чуваць, як панцырная сетка гучна стукнулася аб падлогу. I ўраз усё сціхла.

Матыль канчаткова прачнуўся.

Канчалася кароткая чэрвеньская ноч, і надыходзіў ранак светлае будучыні.

БЕЗНАДЗЕЙНЫЯ ПОШУКІ ЛЕПШАЕ ДОЛІ

Ранак светлае будучыні выдаўся змрочны. Балелі галовы. Ва ўсім целе адчувалася млявасць.

Беларуская хвароба - смага - душыла хлопцаў. Генадзь правёў па калідоры сваю паненку. Ісці куды-небудзь яна, відаць, не мела ніякага жадання. Горача шаптала свайму каханку: "Ну можа яшчэ, Гена! Усяго разочак..." Да ўсіх просьбаў дзяўчыны Патоніч заставаўся абыякавы: "Толькі не зараз... Нават не прасі... Калі-небудзь іншым разам". На зваротным шляху Патоніч завітаў у чытальную залу. Выгляд у яго быў бляклы, здавалася, што гэты чалавек, замардаваны цяжкаю хваробаю, вось-вось скончыць сваё зямное існаванне. Кволым дрыготкім голасам ён прапанаваў:

- Пеця, давай палечымся.

Ужо ў пакоі Генадзь дастаў з тумбачкі паўпляшкі гарэлкі і завінаваціўся:

- Во, колькі пакінула. Каб не схаваў, усё высмактала 6.

Тут у дзвярах пакоя з’явілася кудлатая галава з радаснаю ўсмешкаю на твары і ласкава-пяшчотны голас запытаў:

- Гена! Ты не перадумаў?

Патоніч цяжка ўздыхнуў і бязвольна апусціўся на голы казённы ложак. Гледзячы на Генадзя, уладальніца шыкоўнай фрызуры ўпэўнілася ў марнасці сваіх памкненняў ды вынесла свой жорсткі прысуд:

- Ну і хадзі галодны.

Дзяўчына штосілы ляпнула дзвярыма і пакінула інтэрнат у пошуках новага шчасця. Генадзь, нягледзячы на такое сумнае развітанне, застаўся задаволены.

- Дзякуй Богу, - з палёгкаю ўздыхнуў ён. - Я не робат. Іншы раз і адпачыць трэба.

Што б ні казалі медыкі пра шкоднасць ужывання алкаголю, а тым болей апахмелу, яны нахабна ілгуць. Ілгуць усім людзям, а яшчэ больш самім сабе. Той "эліксір чалавечай маладосці", што не знайшла ды не выпіла, па вызначэнні Генадзя Патоніча, дваццацігадовая секс-бомба, падзейнічаў на агульны стан былых студэнтаў як нельга лепш. На душы стала бадзёра і радасна. Зноў пацягнула на подзвігі. Зноў захацелася арганізаваць узыходжанне на Эверэст ці паход у "Папараць-кветку". Магчыма, гэта ўсё і адбылося б зараз, але тут Патоніч успомніў, што сёння праз паўгадзіны яго будучы цесць прызначыў яму з кіраўніком фірмы "Будбумінтэрнэйшнл" дзелавую сустрэчу. Генадзь хуценька дажаваў кавалак учарсцвелага хлеба, паціснуў на развітанне руку і пайшоў.

Тут і Мармулак успомніў, што залатыя гультайскія дзянёчкі сканалі ў адначас з атрыманнем чырвонага дыплома і яму належыць без усялякай дзяржаўнай апекі самасгойна здабываць кавалак хлеба. Вядома, пяць гадоў запар яго вучылі сеяць разумнае, добрае, вечнае, але як абабіць сабе капейчыну ці проста ўладкавацца на працу, ніхто не наўчыў.

План працаўладкавання выспеў нечакана: наведаць дырэктара школы, у якой праходзіу педпрактыку. Такі добразычлівы, сціплы чалавек. Пэўна, шчыры беларус. Заўжды з імі, студэнтамі філалагічнага факультэта, размауляў на чыстай беларускай мове. Не прамінаў выпадку, каб не запрасіць іх, студэнтаў, пасля атрымання дыплома працаваць у гэтай школе.

...Антон Антонавіч Мікалайчык поўнымі журбы і смутку вачыма пранікнёна глядзеў на Мармулка, што ўжо добрыя дзесяць хвілінаў намагаўся нешта вытлумачыць на зусім незразумелай яму мове. У рэшце рэшт чалавеку абрыдзелі нечалавечыя высілкі карантыша, і ен з гонарам дырэктара беларускай гімназіі запытаў на чыста расейскай мове:

- Што ты хотишь?

- Працаваць у вас настаўнікам.

Адказ быў настолькі нечаканы, што Антон Антонавіч знямеў ад такога нахабства, колькі хвілінаў хапаў, быццам астматык, ротам паветра, і толькі пракаўтнуўшы сліну, змог прамовіць:

- Як...

- Вы ж нас заўжды клікалі да сябе на працу...

- Цябе? - вочы ў дырэктара сталі круглыя, быццам яблыкі, і ён яшчэ раз ці то запытаўся, ці то сцвердзіў: - Цябе?.. А хіба на філалагічным факультэце болей дзяўчат няма?

Відаць, дзяўчат там не бракавала, бо Антон Антонавіч болей не захацеў весці размову з Мармулкам, а, далікатна паклаўшы руку на стан нейкай маладой асобе, павярнуўся і пайшоў прэч.

Пакрыўджанаму чалавеку заўжды хочацца шукаць праўды, змагацца за справядлівасць, весці непрымірымую барацьбу з усімі чалавечымі заганамі. I гэты выпадак не быў выключэннем. Пятру Матылю здалося, што калі ён паскардзіцца ў адпаведны раённы аддзел народнай адукадыі, дык пытанне з яго прызначэннем на пасаду вырашыцца адразу. I не трэба будзе ніякіх іншых высілкаў.

Загадчык раённага аддзела народнай адукацыі ўважліва выслухаў наведніка і добразычліва папрасіў яго звярнуцца ў аддзел кадраў. Мармулак, упэўнены, што пытанне з яго працаўладкаваннем вырашана канчаткова, радасна памкнуў туды. Начальнік аддзела кадраў, трыццаціпяцігадовая жанчына, не апошняе страхалюддзе, у поўным росквіце фізічных здольнасцей, запытальным позіркам глянула на госця. Позірк кабеты ўспыхнуў зоркай Венерай і патух дробным вуглікам: што з яго возьмеш? Аналізы для санэпідэмстанцыі, і тыя, пэўна, няякасныя. Жанчына яшчэ зразумела, што загадчык таксама не выяўляе асаблівай зацікаўленасці ў працаўладкаванні наведніка, а праяўляць уласную ініцыятыву не мела для яе ніякага сэнсу. Выпадковы, нічым не адметны чалавек. У той момант, калі былы студэнт падрабязна тлумачыў, дзе ён хацеў бы працаваць і што на гэта атрымаў згоду ад загадчыка, жанчына глядзела паверх ягонай галавы на сцяну, дзе дзве мухі практыкаваліся ў сексе. Прамова была закончана якраз у той момант, калі павук напаў на пералюбаў.

- Заява, - строга запатрабавала жанчына, як толькі ўпэўнілася, што парачка заўжды застанецца у павуцінні. Яе ахапіла журба.

- Зараз напішу, - схамянуўся малады спецыяліст і паспешліва дастаў асадку.

- Малады чалавек, - жанчына гаварыла цвёрда, самаўпэўнена, голасам, якім суддзя выносіць прысуд. - Вы павінны з’явіцца сюды з заяваю, падпісанаю загадчыкам аддзела. Я дробны чыноўнік І не прызначаю на пасады, а толькі, як звычайная бюракратка, афармляю паперкі.

Матыль ірвануў у кабінет загадчыка аддзела народнай адукацыі. Сакратарка з мілай усмешкай на вуснах паведаміла:

- Іван Сымонавіч праводзіць нараду. Калі пытанне неадкладнае, прыходзьце заўтра.

Заўтра Івана Сымонавіча не было на працоўным месцы: паехаў інспектаваць школы. Паслязаўтра быў выкліканы ў міністэрства. Толькі на пяты дзень удалося Матылёнку пабачыць загадчыка аддзела. Сустрэча была неспадзяваная. Іван Сымонавіч разгубіўся. Рэзка памкнуўся быў зайсці ў бліжэйшы кабінет, але, як наўмысна, дзверы кабінета былі зачынены на ключ. Ён патузаў ручку дзвярэй, цяжка ўздыхнуў і ў роспачы апусціў рукі. Іван Сымонавіч добра ведаў назоллівых людзей, бо толькі настырны чалавек можа хадзіць у адно і тое самае месца столькі дзён запар. Хуткім крокам з радаснаю ўсмешкаю на твары набліжаўся да яго Мармулак.

- Падпішыце заяву, калі ласка, - заміж прывітання выпаліў карантыш і працягнуў паперку.

Загадчык аддзела ўзяў заяву і накіраваўся ў аддзел кадраў.

- Лідзія Пятроўна! У нас ёсць што-небудзь для маладога спецыяліста?

Лідзія Пятроўна, не ўстаючы з крэсла, двума пальцамі левай рукі адчыніла дзверцы насценнай шафы і з ладнага стоса выцягнула журнал. Другою рукою яна ўвесь час падтрымлівала самлелую галаву. Надалей усю працу жанчына чыніла ўсё той жа рукою. Разгарнула журнал. Доўга гартала старонку за старонкаю, творачы мускуламі твару няведамыя мігі, а потым узняла свае цнатлівыя вочкі і з дзявочай нявіннасцю запыталася:

- А дзе вы жывеце?

- Нідзе, - шчыра адказаў Матыль.

- Як нідзе? - здзіўлена перапытаў загадчык аддзела народнай адукацыі. - Дзе вы прапісаны?

- Раней быў прапісаны ў інтэрнаце, - патлумачыў Пецька, - а зараз нідзе.

- Сур’ёзна? - радасна ўздыхнуў Іван Сымонавіч.

Лідзія Пятроўна моўчкі загарнула журнал.

- Кажу праўду, - каб быць як мага больш чыстасардэчным, паклаў руку на грудзі Мармулак.

- Тады выбачайце. Калі будзеце мець мінскую прапіску, тады прыходзьце да нас, і мы вас працаўладкуем.

Загадчык РАНА няспешна павярнуўся і спакойна пашыбаваў у свой кабінет. Лідзія Пятроўна хуценька вярнула журнал на месца і перавяла позірк на сцяну, дзе на павуцінні матляліся высушаныя мухі.

...Кабінеты міністэрства народнай адукацыі былі больш прасторныя, і іх было вельмі шмат. За адзін дзень абысці ўсе было проста немагчыма, нават калі чалавек быў тут і не адзін раз. Чалавеку, які выпадкова трапіў сюды з вуліцы, можна было заблудзіцца. Сумяціцу ўносілі яшчэ самі супрацоўнікі міністэрства. Яны не ведалі, куды неабходна звярнуцца маладому спецыялісту, каб атрымаць працу. Усе як адзін уголас цвердзілі, што з працаўладкаваннем ў яго не можа існаваць ніякіх праблем, але... Але як гэта здзейсніць практычна, ніхто канкрэтна не мог сказаць, і таму пасылалі хлопца з кабінета ў кабінет. Давялося Пятру Матылю пабываць нават у пакоі сантэхнікаў. Гэта было напрыканцы трэцяга дня яго вандроўкі па міністэрскіх кабінетах. У пакоі стаяў густы дымагарэлачны пах. Чатыры прадстаўнікі слаўнага працоўнага класа "забівалі казла". Пётр Іванавіч звярнуўся да бліжэйшага мужчыны з сінім носам і чырвонымі вачыма.

- Скажыце, калі ласка...

- Скажу.

- Можна...

- Нельга. Замежных унітазаў няма.

- Ды не, Дуст. Не тое шэпчаш, - умяшаўся ў гутарку сусед, што сядзеў злева. - Ён да Бугра папасць хоча, наконт працы.

- Сёння - не! - аўтарытэтна зазначыў сіні нос. - Ён з Манькай з методкабінета заняткі практычныя праводзіць у сябе на лецішчы. Няхай заўтра прыходзіць раніцай.

Сантэхнік, што сядзеў леваруч, падрабязна патлумачыў Мармулку сэнс сказанага сваім начальнікам:

- Раненька бярэш паўхір адзін-нуль і канаеш сюды. Усё будзе як у лепшых хатах Парыжа і Лондана. Кумекаеш?

На наступны дзень Пётр Іванавіч прыйшоў у вышэйзгаданую ўстанову роўна ў прызначаны тэрмін. Яго ўжо чакалі. Хлопцу здалося, што перад ім іншыя людзі, 6о насы іх мелі звычайны колер. Ен палічыў, што памыліўся, і павярнуў быў назад, але давялося вярнуцца, 6о усе сантэхнікі ў адзін голас зараўлі:

- Давай хутчэй!

Адразу пасля першай шклянкі іх насы і твары набылі ўчарашні колер. Сантэхнік з чырвонымі вачыма ад другога падыходу адмовіўся, сваю шклянку паставіў у водаправоднае калена і звярнуўся да Матыля:

- Хадзем. Да самога Бугра. Што вы ўсе яго баіцеся? Мужык як мужык. Можа, крыху горшы, чым я.

У прыёмнай тоўпіліся нейкія людзі. Сантэхнік нахабна-шчыра кінуў сакратару-машыністцы "Прывітанне!" і строга запытаў: "У сябе?"

- Так, - без лішніх слоў адказала маладзіца.

Бугор, перадпенсійнага веку лысы мужчына, сядзеў у крэсле і адваротным канцом ручкі з залатым пяром прачышчаў вуха. Сіні Hoc Чырвоныя Вочы паціснуў яму руку і зрабіў справаздачу:

- Сантэхнічнае абсталяванне на аб'екце ўстаноўлена.

- Ведаю-ведаю, - размінаючы старыя косці, пацягнуўся Бугор. Потым дадаў: - Не жанчына, а звер. Адна толькі скруха - вельмі дорага міністэрству абходзіцца гэты занятак... Адным сло­вам - шчыра дзякую.

- Тады я пайшоў. Калі што, дык... А гэты таварыш да вас на прыём без запісу, - прадставіў сантэхнік Мармулка.

- Сядайце, - прапанавала сонным голасам дзяржаўная асоба. Па ўсім было бачна, што практычныя заняткі на лецішчы закончыліся толькі раніцай.

- Слухаю вас уважліва, - пракрактаў стары гуляка.

Пётр Іванавіч Матыль падрабязна пераказаў Бугру свае турботы па працаўладкаванні, распавёў пра свае выдатныя веды ў галіне філалогіі ды пацвердзіў праўдзівасць сваіх слоў чырвоным дыпломам. Наведнік спадабаўся дзяржаўнаму чалавеку сваёй шчырасцю. Даўно такіх людзей не было ў гэтым кабінеце. Чыстасардэчнасць Мармулка і яго жаданне верай і праўдай служыць людзям, сеяць разумнае, добрае, вечнае выклікалі ў Бугра гэткую ж рэакцыю. Яму захацелася дапамагчы выпускніку рэалізаваць свае магчымасці, здзейсніць свае мары.

Бугор выклікаў загадчыцу нейкага аддзела ды запатрабаваў:

- Пётр Матыль, выпускнік філалагічнага факультэта дзяржаўнага універсітэта, мае цвёрдае жаданне працаваць самааддана, з поўнай аддачай сілаў і атрыманых ведаў. Ён не баіцца цяжкасцей. Просіць накіраваць яго на самы адказны ўчастак - тэрыторыі, падвержаныя радыяцыі, так званая Чарнобыльская зона. Тэрмінова аформіце дакументы яму на працу ў Нараўлянскі раён.

Праз паўгадзіны Мармулак пакінуў сцены міністэрства з сэрцам, поўным журбы і смутку. Паперы, якія ён імкнуўся атрымаць на працягу некалькіх апошніх дзён, мулялі рукі, і ён паспешна пазбавіўся ад іх: выкінуў у бліжэйшую сметніцу.

НІ ВОЛІ, HI ДОЛІ I ХАТА НА ВАКЗАЛЕ

Раніца заўжды падштурхоўвае тубыльцаў на непрымірымыя дзеянні ці хоць бы на рашучыя памкненні. У чалавека пачынаюць свярбець жаданне помсты, прага славы, сцвярджэння адзінае праўды, вера ў вечную справядлівасць, непаўторную прыгажосць і адметнасць. Якіх толькі высілкаў дзеля гэтага ні патрабуе душа! Сапраўды, патрабуе яна шмат, і сярод іншага галоўнага - задавальнення жаданняў.

Сёння раніцай чыстая, як аркуш паперы, душа Пятра Іванавіча Матыля прагнула служэння Дабру і Справядлівасці, але пасля сустрэчы з Бугром настаў час роздуму. Ён ужо не цешыў сябе надзеяю, што тыя шчырыя памкненні будуць зразумелыя ды неадкладна запатрабаваныя. Цяпер было відавочна: халявы не будзе. Не будзе, хоць ты сканай на месцы.

Вечар выдаўся сумны. Камендант інтэрната, з якім Пецьку давялося ў той дзень выпадкова сутыкнуцца, запытаў:

- Калі ў вырай адлятаеш, Матылёнак?

- Дазвольце мне яшчэ пару дзён пажыць у вас, - узмаліўся пастаялец.

- А хто ты мне такі? - запытаў камендант. - Кум, сват, брат?

- Я тут пяць гадоў жыў, - Пецю хацелася заплакаць наўзрыд, каб толькі паспачувалі, 6о яму зараз не было куды ісці начаваць, не было дзе ў слыннай сталіцы прытуліцца на начлег.

Камендант гучна зачыніў за сабою дзверы кабінета. Вахцёрка, якая засталася адзін на адзін з Матылём, тут жа паспешна пакруціла пальцам правай рукі ля скроні, а левай зрабіла жэст, зразумелы ўсім людзям былой савецкай краіны. I тут жа патлумачыла:

- Налівай. I ўся праблема.

Пяцігадовы пастаялец выбег на вуліцу, прытуліўся за кіёскам, пералічыў свой наяўны капітал - якраз на пляшку - ды паспяшаў у гастраном.

Камендант у кабінеце быў не адзін. Плату прыняў без супраціву і літасціва дазволіў пражыць у інтэрнаце роўна суткі, і ні хвіліны болей.

Лежачы на пустым жалезным ложку, пад бурчанне пустога страўніка Пецька Матылёнак планаваў свой заўтрашні дзень. Паколькі памкненні служыць Добраму і Вечнаму ашляхлі, трэба было думаць пра хлеб надзённы. Не лішне было б на яго і масла намазаць. Усё тое ж праклятае пытанне працаўладкавання жалезнымі абцугамі ціснула гарляк. А ўвогуле, што за пытанне? Няма аб чым думаць, калі наўкола буйным кветам цвіце камерцыя.

У маладосці ўсе мы ў пэўнай ступені максімалісты. Але сярод саміх максімалістаў можна вызначыць дзве катэгорыі людзей: максімалісты-дурні і проста нахабнікі. Першыя бяздоказна вераць у сваю шчаслівую зорку, другія - грабуць пад сябе ўсё, што могуць.

Пётр Іванавіч меў востры розум, хутка мог дадумацца да рознага глупства. А горай за ўсё было тое, што ён беспадстаўна лічыў ды быў упэўнены: мары яго хутка павінны збывацца.

Як спяваў у адной знакамітай песні гэткі ж знакаміты лавелас, дзякуй Богу, што ёсць сябры... Гэтай парадай і вырашыў пакарыстацца Матыль. Усе пяць гадоў навучання ў яго быў толькі адзін сябра - Генадзь Патоніч. Зараз ён ужо здабываў грошы ў фірме сяброў свайго цесця і займаў пасаду галоўнага кансультанта. Як сцвярджаў ён сам, пасада даволі ўплывовая. Прэзідэнт фірмы не можа вырашыць ні аднаго пытання, не запытаўшы ў яго парады. Хто, як не сябра, дапаможа?

Шыльда - твар кожнай установы. Яна сваімі незвычайнымі выкрунтасамі ў афармленні нагадвала капрызную модную жанчыну. I чым болей у жанчыны пыхі, тым болей на яе твары парфумы. I чым большы прыбытак хоча мець кампанія, тым больш яна траціць на рэкламу. Сюды неабходна аднесці і шыльду. Галоўная шыльда фірмы "Будбумінтэрнэшнл" займала паўквартала. Вышыня кожнай літары дасягала двух метраў. На напісанне яе пайшло тры двухсотлітровыя бочкі фарбы.

Людзі - хцівыя па сваёй натуры стварэнні. Яны не прамінаюць ніколі таго, што кепска ляжыць, не ўпускаюць халявы, не адмаўляюцца ад дарэмшчыны. Як можна не заўважыць такога мілага сэрцу надпісу: "Грошы нашы - прыбыткі вашы"? I сляпы яго ўбачыць.

Пётр Іванавіч, па старой вясковай звычцы, прачнуўся з першымі промнямі сонца. Пабразгаў пустым, ужо запыленым ад доўгага неўжывання посудам у надзеі знайсці хоць нейкую скарынку. Пуста. Але гэтая жыццёвая драбяза ніколькі не зменшыла яго спадзяванняў на вялікі камерцыйны поспех.

Матыль без усялякага хвалявання замкнуў пакой, а ключ пакінуў на вахце. Тут жа ён пакінуў свой невялікі чамаданчык. Цягаць яго за сабою было проста неспадручна.

Роўна ў восем гадзінаў сонечнай раніцы Матыль ужо дзесяты раз мераў крокам даўжыню шыльды "Будбумінтэрнэшнл". Згодна з раскладам працоўнага дня, хвіліна ў хвіліну на парозе з’явіліся тры цыбатыя асобы. У дзвюх з іх спаднічкі нагадвалі набедраныя пасы туземак з выспаў Палінезіі, трэцяя спадніцай падмятала вуліцу. Яна мела прыгожы твар, прывабны стройны стан, але ў яе, як заўважыў Пятро, калі дзяўчына папраўляла спадніцу, былі валасатыя ногі. Тое яго ніколькі не кранула. Хлопец меў намер пабачыцца напачатку з сябрам і ўжо потым завітаць да шэфа і паспяхова вырашыць усе свае пытанні.

Дзяўчаты шумна абмяркоўвалі свае начныя прыгоды і на кліента не звярнулі ніякай увагі. Толькі пасля пятага "Можна ў вас запытаць" адна з супрацоуніцау, з зяленымі вачыма і рыжымі валасамі, паведаміла: "Аблігацыі і каштоўныя паперы кампаніі прадаюцца ва усіх кіесках Саюздруку, а таксама у спецыялізаваных абменных пунктах". Не ведалі яны таксама, хто такі Генадзь Патоніч, доўга гадалі, што за такая асоба. Пасля падказкі "Нядаўна працуе" валасатаногая аўтарытэтна сказала: "А, гэты нахабны тып... Чакай, павінен быць".

Чакаць давялося з добрую гадзіну. Сябар быў вельмі ўзбуджаны і свой душэўны стан патлумачыў коратка, але даволі абгрунтавана:

- Ірка застукала. 3 суседкаю. Мусіць, будзе падаваць на развод.

Да просьбы былога аднакашніка паставіўся даволі стрымана і не выказаў ніякага памкнення дапамагчы.

- Усё вырашае шэф. Я тут маленькі чалавечак. Адно толькі хачу зазначыць, што нам патрэбны ініцыятыўныя людзі. Адным словам, звяртайся да шэфа.

Неўзабаве з’явіўся і шэф. Картэж з пяці замежных аўто бясшумна спыніўся ля ўваходу ў офіс. Вольны сын стромкіх гор, акружаны дзесяткам ахоўнікаў, крыху хістаючыся ўвайшоў у будынак. Сакратаркі, як па загадзе, усталі. Першая ў знак прывітання пагладзіла чорныя як смоль яго валасы, а ён у адказ ушчыпнуў яе за цыцку. Другая - цыбатаногая - чмокнула шэфа ў носік, а ён правёў рукою па яе стане. Валасатаногая сваю прыязнасць начальніку даказала пацалункам у шчаку. I тут мужчына ўжо не стрымаўся: нягледзячы на тое, што ён начальнік, даў волю пачуццям - правёў рукою ад сядальнага месца да калена.

Садык Мамедаў распачаў вывучаць бягучыя справы фірмы з пляшкі лідскага піва. Халоднае, цягучае, яно надало новых сілаў для змагання з канкурэнтамі.

Няпрошанага наведніка кіраўнік "Будбумінтэрнэшнл" пагадзіўся прыняць толькі пасля трэцяй пляшкі, і тое таму, што палічыў яго незаконнанароджаным сынам растоўскага аўтарытэта. Думаў, што той прыйшоў браць падатак. Што ён памыліўся, Садык Мамедаў уцяміў, калі спытаўся ў Мармулка: "Дзе твая хаза?"

- Няма ў мяне хаты. Сёння з інтэрната вытурылі.

- Інтурыста? - перапытаў збянтэжаны горац.

- Няма ў мяне такіх грошай, каб жыць у "Інтурысце". Я прыйшоў да вас працаўладкоўвацца.

- А што ты ўмееш?

- Дзяцей вучыць. Я настаўнік.

- Дзеці - гэта добра, - пагадзіўся бяспутны тата, бо нават не мог прыпомніць, колькі бяспутных мамаў ён ашчаслівіў.

- А увогуле я ўсе магу, куды пашлюць, - намагаючыся здабыць прыязнасць, залепятаў карантыш.

- Тыванду можаш?

Узнікла хвіліна маўчання. Шэф не ведаў, як правільна вымаўляецца тое слова, а наведнік не разумеў яго. Тады Садык вырашыў удакладніць.

- Я май лом, а ты рука б’еш лом. Зразумела?

- Ой, не! Рука будзе балець.

- Значыць, не можаш.

- Не магу.

- А мне патрэбны такія, каб рука не балела.

Шэф згубіў цікавасць да наведніка і распачаў вывучаць справы далей: адкаркаваў чацвёртую пляшку піва.

Апынуўшыся за парогам, Пятро не скарыўся. Ён рынуўся ў вір камерцыі, дакладней кажучы, шукаў там цёплага месца. У канторы трэста "Бананы з Антарктыкі" тутэйшы цяжкаатлет, вагою не менш як пятнаццаць пудоў, цешыўся жуйкаю. Працу пагадзіўся даць адразу - выставіў скрынку чорнага колеру бананаў і прапанаваў:

- Вось тавар. Пакідай дакументы ў залог, а сам дуй на Камароўку Вечарам прыносіш двадцаць баксаў мне, а навар пакідаеш у сябе. Лады?

Ад першага дотыку прадукт лопнуў і бурая слізь расплылася па скрынцы.

- Гэй ты, дзеяч! - зароў гаспадар. - Што псуеш мне дарагі тавар?

Гэта быў адзіны шчаслівы момант у той чорны для Мармулка дзень, і то дзякуючы таму, што дзверы канторы былі настолькі вузкія, што дырэктар трэста з першай спробы не змог іх пераадолець. Петр Іванавіч праімчаў без перадыху два кварталы.

Кіраўнік трэцяй фірмы запытаў у хлопца, ці ведае ён санскрыт.

- Англійскую са слоўнікам.

Такі адказ не задаволіў гаспадара. На жаль, гэта было адзінае месца, дзе запыталі пра яго інтэлектуальныя здольнасці.

Надалей усе прапановы былі нейкія дзіўныя. Адзін камерсант прапанаваў цешыць яго ў лазні. Наступны запытаў, ці добра Матыль умее страляць з аўтамата. Яшчэ адзін - кіроўцам якіх машын можа быць. Hi да яго чырвонага дыплома, ні да яго спецыяльнасці ніхто не выявіў цікавасці.

Надвячоркам, калі ненавісныя Мармулку тлустыя камерсанты сядалі ў свае замежныя аўто ды ў кампаніі імпазантных маладых дзяўчат імчалі ў бары ды рэстараны, каб адпачыць, ён, стомлены безнадзейнымі пошукамі працы, вярнуўся ў інтэрнат па рэчы. Затрымацца тут яшчэ на адну ноч не было ніякай магчымасці: камендант адчыніў дзверы кабінета і пільна сачыў за ім. Грошай не было не толькі на пляшку, але й на вячэру. У кішэнях гуляў вецер, у жываце бурчэла.

Перасільваючы голад і крыўду, Пятро ўзяў чамадан, падзякаваў вахцёрцы ды падаўся на вакзал. Там бачылася яму адзінае прыстанішча.

СВЕТ НЕ БЕЗ ДОБРЫХ ЛЮДЗЕЙ

Стома зрабіла сваю справу. Нягледзячы на вакзальную мітусню, Матыль адразу заснуў. Яму нічога не снілася. Але мець такі адпачынак працяглы час не давялося. Праз нейкую гадзіну часу ён адчуў, што нехта валтузіць яго за плячо. Расплюшчыў вочы і знямеў: перад ім стаялі два міліцыянты. Адзін трос яго, а другі гладзіў у гэты момант гумавы кій.

- Куды едзеце, грамадзянін?

- Дамоў, - сон як рукою зняло.

- Ваш білет?

- Няма.

- А вашыя рэчы дзе?

- Тут, - Матыль апусціў вочы долу, дзе павінен быў быць чамадан з пажыткамі.

Рэчы некуды зніклі. Паспешныя пошукі не прынеслі жаданага выніку.

- Усё зразумела, - іранічна заўважыў вартавы парадку, якому дазволілі насіць гумавы кій.

Той, хто меў права карыстацца кайданкамі, патрабавальна прапанаваў:

- Пройдземце ў аддзяленне.

Пасажыры, якія набылі білеты і мелі намер некуды з’ехаць, задаволена назіралі, як два двухметровыя міліцыянты ачысцілі залу чакання ад нізкарослага дэградаванага элемента.

У аддзяленні міліцыі было людна. Міліцыянты хуценька перадалі чарговага гаротніка дзяжурнаму і паспяшалі на вакзал па наступнага небараку. У Пятра адабралі пашпарт і новенькі чырвоны дыплом.

Гэтая справа ў міліцыі была пастаўлена на паток. Такіх, як Матыль, тут было шмат, і таму дзяжурны паспяваў толькі складваць у сейф дакументы затрыманых. Мармулка адразу змясцілі ў агульную камеру. Людзей там было многа. Яны стаялі шчыльна адзін да аднаго. Толькі ў куце было вольна. Туды і пашыбаваў новы затрыманы. Там, на адзіных у камеры нарах, склаўшы на вялізным жываце рукі, у адвольнай позе ляжаў здаравенны мужчына з прыплюшчанымі вачыма.

- Дазвольце, калі ласка, я ля вас сяду, - ціхім голасам прамовіў Пётр. - Ногі баляць. Набегаўся за цэлы дзень.

Астатнія насельнікі камеры знямелі ад такога нахабства карантыша і напружана сталі чакаць таго моманту, калі гэты "герой" пасля кароткага свабоднага палёту ўпадзе на іх, бо папярэднія спробы іншых затрыманых завалодаць хоць пядзяю вольнага месца канчаліся толькі гэткім чынам.

Слон, адзін з магутных вакзальных аўтарытэтаў апошняга часу, расплюшчыў правае вока, каб лепш пабачыць чарговага "кента" перад тым, як вярнуць яго на сваё месца. Зірнуўшы на Мармулка, ён адмовіўся ад свайго намеру. Занадта ўжо спакойна паводзіў сябе карантыш, дый выгляд ён меў даволі інтэлігентны, хоць гарнітур быў скамечаны. "Пэўна, мянты за ім увесь дзень гойсалі, пакуль не павязалі. Нешта тут не чыстае, - адзначыў для сябе Слон. - На фінцюліну 6 не нарвацца".

Слон паволі падкурчыу ногі і стрымана даў згоду:

- Сядай...

Матыль насцярожана агледзеў усіх прысутных і па іх напружаным маўчанні зразумеў, што яго, як і ў трэсце "Будбумінтэрнэшнл", прымаюць зусім за іншага чалавека. Каб хоць неяк усвядоміць, што за такая дробная, але ганарыстая перад ім асоба, гаспадар нараў запытаў:

- Хто будзеш?

- Пётр Іванавіч Матыль, - адказаў нахабнік усё тым жа спакойным голасам і гэтак жа дадаў: - Мармулак

- Хведар Піліпавіч Мікуловіч, - нахіліў галаву здаравяк і працягнуў руку, - Слон.

Ад сардэчнага поціску ў Пятра Іванавіча знямела рука.

- Замялі?

- Нікчэмныя людзі, - абурана адказаў маленькі чалавек. - Укралі чамадан. Паквапіліся на старыя заношаныя рэчы. Хіба так можна?

У камеры штохвілінна прыбывала людзей. Яны давілі, душылі адзін аднаго, але нябачнай мяжы не пераступалі і сцішана слухалі размову.

- Шпана. Шпана, - яшчэ болей абурана адказаў Слон. - Украсці толкам што-небудзь путнае не могуць. Колькі іх, саплякоў, ні вучы, а толку ніякага. Не могуць адрозніць свайго чалавека ад патэнцыйнага кліента. Цягнуць ва ўсіх без разбору.

Адразу было відаць, што Слон чалавек чулы, спагадлівы, і яму можна давяраць самае-самае.

- Нейкі ідыёцкі дзень, - паскардзіўся Мармулак свайму новаму знаёмцу. - Нават макавага зярняці ў роце не было. Галодны, быццам той воўк.

- Гэй, вы, быдла бязрогае, - ласкава ды пяшчотна звярнуўся да часовых сукамернікаў Хведар Піліпавіч. - Не бачыце, што чалавек галодны. Патрэбна шамалка. У каго што ёсць, ганіце сюды. Ды хутчэй.

Нейкі п'яны інтэлігент з разбітымі акулярамі і аблупленым носам прапанаваў два загорнутыя ў папяровую сурватку танюсенькія рэстаранныя бутэрброды з чорнаю ікрою:

- Для добрага чалавека нічога не шкода.

Закусь інтэлігента ў адно імгненне знікла ў страўніку галоднага Матыля.

Слон сэрцам адчуў, што гэтага вельмі мала. Каб улагодзіць караля мафіі, ён паўтарыў свой запыт.

- Яшчэ ў каго ёсць жрачка? Хутчэй выкладвайце, казлы смярдзючыя.

На гэты раз просьба сціплага чалавека падзейнічала на п’яную ў большасці сваёй публіку. 3 натоўпу пачуўся спалоханы голас:

- А сала таварыш будзе намінаць?

Пётр Іванавіч каўтнуў сліну і ў знак згоды кіўнуў галавою:

- Добра. Давай сала.

Бракавала толькі цыбулі. Шмат хто хцівым вокам глядзеў на галоднага чалавека, але не адважваўся папрасіць у яго падзяліцца спажываю. Нават сам Слон не зрабіў гэтага. Хутка не стала і сала.

Голад ашлях, прытупіў свае памкненні, супакоіўся. Зноў пачаў браць свае правы сон. Мармулак пацягнуўся, пазяхнуў ды скруціўся клубочкам на нарах. Мікуловіч, каб незнарок не патурбаваць чалавека, падцягнуў яшчэ бліжэй да сябе ногі. Сон, як і на вакзале, умомант змарыў натомленага Пятра, і ён раптоўна згубіў свядомасць ды быццам праваліўся ў нейкую прорву, толькі калі-нікалі ад задавальнення прычмокваў губамі. Слон строга паглядзеў на прысутных ды прыклаў палец да губ. Камера знямела, і усе прысутныя перасталі нават перашэптвацца. Яны сцераглі сон Пятра Іванавіча Матыля.

Толькі пад самую раніцу работы ў міліцыянтаў паменшала і яны пачалі праводзіць разбор адлоўленых за ноч кліентаў. Гэта не тое, што аператыўная праца, дзе можна набегацца, намахацца гумавым кіем, даць камусьці ў каршэнь ці самому атрымаць здачы. Зусім не цікавы занятак. Пратаколы, акты, сведкі... Сапраўднае дурноцце. Паспрабуй разбярыся, хто з іх вінаваты, хто пацярпелы.

У тую ноч дзяжурным па аддзяленні заступіў маладзенькі лейтэнант. Яго ўразіў новенькі універсітэцкі чырвоны дыплом. Як учарашні студэнт гэтай навучальнай установы, лейтэнант са спагадаю паставіўся да свайго кліента ды загадаў першага даставіць яго ў дзяжурку. Сукамернікі, натомленыя гадзінамі маўчання, радасна-сцішана загулі. Тое, што нахабнага карантыша выклікалі першага, для іх шмат значыла, яшчэ болей гэта значыла для Слана. Не памыліўся, відаць, ён у сваіх здагадках пра гэтага чалавека. Колькі разоў даводзілася яму, Хведару Мікуловічу, бываць тут, і кожнага разу першага выклікалі яго. Адразу відаць: хоць і малы, але птушка вялікага палёту. "Не дзіва, што ўвесь дзень бегалі за ім лягавыя".

Сонны Пётр Іванавіч мала што цяміў. Сон склейваў вейкі ды хіліў галаву долу. Лейтэнант, што сядзеў насупраць, з пэўнай зайздрасцю глядзеў на яго чырвоны дыплом, потым звярнууся да затрыманага.

- Як вы дакаціліся да такога жыцця, грамадзянін Матыль?

Соннаму Мармулку падалося, што ён у студэнцкім інтэрнаце, і нейкі чужак, які "падваліў да іх чувіх", зараз імкнецца пажартаваць з яго няздольнасці прывабіць да сябе дзяўчат. Вялым голасам ён прамармытаў:

- Каціўся, каціўся ды дакаціўся.

- Колькі ўчора ўставіў? - было наступнае студэнцка-міліцэйскае запытанне.

Тут затрыманы нечакана для сябе прачнууся і ўсвядоміў сваё незайздроснае становішча.

- Не піў я ўчора, - вырваўся з яго душы адчайны крык.

- Трындзіш, - запярэчыў міліцыянт. - Кажы праўду, пакуль не накіраваў на экспертызу.

- Давай, - ужо спакойна пагадзіўся былы студэнт. Лейтэнант не звярнуў на гэта ніякай увагі і задаў наступнае пытанне:

- За што цябе прыпуталі? Як цябе злапалі?

- Спаў. У крэсле. На вакзале.

- Ты што? Сур’ёзна? Зусім цвярозы спаў на вакзале... I, вядома, у цябе скралі рэчы.

- Чамадан цяганулі...

- Што ты там рабіў?

- Як што?! - Не было іншага выйсця, як хлусіць, хлусіць нахабна ды не чырванець. - Не хапіла білетаў на цягнік. Прысеў, задрамаў. Скралі рэчы, а потым забралі ў каталажку. Вось і ўсё.

У душы былога студэнта, цяперашняга міліцыянера, узнікла спагада.

- Уляпаўся ты дык уляпаўся на сваю галаву. У чамадане што-небудзь было каштоўнае?

- Паношаныя сарочкі.

- Заяву на пошукі складаць будзеш?

- Не!

- Ну, то і добра. Нам менш работы, а табе лягчэй дамоў будзе ехаць... Пастаў тут подпіс - і ты вольны.

- Як - вольны?

- Вось так. Вольны - і ўсё. Ды болей да нас не трапляй.

САПРАЎДНЫ СЯБРА

Дзень толькі-толькі меў пачацца. Сонца яшчэ не выглянула з-за далягляду, і гмахі высотных будынкаў выдаваліся спрэс шэрымі. Лета павярнула на другую палову, і святая Ганна студзіла ўжо штораніцы. Пасля застаялага, спёртага, але цёплага паветра камеры на вуліцы па целе прабеглі лёгкія дрыжыкі. Вяртацца ў будынак вакзала, каб зноў трапіць у лапы міліцыянтам, не хацелася. Адзінае месца, дзе можна было прытуліцца чалавеку без кватэры, рэчаў і грошай, - лаўка ў скверы, што побач з Прывакзальнаю плошчаю. Матыль заняў самую апошнюю, самую далёкую, каб не муляць вока міліцэйскаму патрулю, што снаваў па алеі ўздоўж вуліцы Бабруйскай. Сеў, сціснуўся ды стаў чакаць першых промняў сонца.

Па вуліцы загрукаталі першыя трамваі, на чыгунцы лязгалі счэпамі вагонаў цягнікі. Мармулак ні аб чым не думаў, нічога не планаваў на будучае, а толькі абыякава назіраў за тым, што адбывалася наўкола. Вось нейкі стары ханыга, кудлаты, з нечасанаю галавою, абышоў сквер, пакорпаўся ў кожнай сметніцы, зазірнуў пад кожную лаўку, сабраў у рваную торбу пляшкі, што пакінулі за святую ночку пасля сябе закаханыя ды госці сталіцы, і знік за шчыльнымі радамі "камкоў". Міліцэйскі патруль яшчэ раз безвынікова прайшоўся па алеі і звярнуў на Маскоўскую вуліцу - можа, там пашанцуе. I зноў Пётр застаўся адзін на адзін з ранішняю ахалодаю.

Мармулак дрыжаў як асінавы ліст. Лязг зубоў перасільваў грукат электрычкі. Нечакана побач нехта сеў. 3 вялікаю патугаю Матыль павярнуў галаву да суседа. Нікчэмны стары шарамыга сядзеў з ім побач і сваімі бляклымі вачыма глядзеў на яго.

- Задубеў? - прашамкаў бяззубым ротам пачварнага выгляду дзед.

У адказ галава хлопца затрэслася яшчэ болей.

- На, глыкні піва, - рука ў жабрака трэслася рыхтык як Мармулкава галава. - Мо дапаможа.

Адразу было бачна, што стары разбіраўся ў піве, бо набыў лідскае, але піва было таксама халоднае і ад яго дрыжыкі апанавалі ўсё цела. Халодная шурпатая рука легла на лоб.

- Тэмпература ў цябе, - упэўнена зазначыў стары і сказаў, - Табе трэба адляжацца дзень-другі. Ідзі дамоў.

- А куды я пайду? ~ хлюпнуў носам Матыль. - Мне няма куды ісці.

- Справа зразумелая... тады хадзем да мяне.

Двухпакаёвая кватэра сучаснага жабрака мела даволі прыстойны выгляд. На сценах і падлозе - персідскія дываны як сімвал дабрабыту. Крышталёвыя вырабы ламалі паліцы шаф, а паліцы, поўныя кніг, ды піяніна казалі штосьці і пра духоўныя запатрабаванні таго, хто тут жыў.

"Жабрацтва, відаць, прыносіць някепскі прыбытак", - адзначыў для сябе Пятро, але сам гаспадар ніяк не патлумачыў тае сітуацыі, а толькі заўважыў:

- Ты ў мяне першы госць.

Першы госць няведама ад якога часу сапраўды пачуваў сябе дрэнна. Надта балела галава, ва ўсім целе адчуваўся жар, раз-пораз стала пакідаць свядомасць. Хацелася як мага хутчэй легчы ў ложак.

Гаспадар думаў на гэты конт інакш. Напачатку ён прагледзеў дакументы хворага. Прагледзеў больш уважліва, чым у міліцыі. Пасля гэтага прапанаваў абмыцца ў ванне. Пятро яшчэ помніў, як зайшоў туды і ўключыў ваду. Прачнуўся ён толькі праз тры дні ў чыстым ложку. На століку стаялі лекі, у пакоі была цішыня. Да прыбіральні і назад давялося ісці, трымаючыся за сценку. Хвароба сапраўды адняла шмат сілы.

Гаспадар з’явіўся пад вечар. Кішэні яго былі набітыя папяроваю драбязою, у асноўным пяцідзесяцікапеечнымі купюрамі. Стары вылажыў свой дзённы здабытак на стол, а сам пайшоў у ванну. Праз паўгадзіны часу вярнуўся, пераапрануты ў спартыўны імпартны касцюм. Схадзіў на кухню, прынёс адтуль пляшку каньяку, поўны сподак нарэзанай кружкамі сухое каўбасы і пару лустачак кменнага хлеба.

- Праз гадзіну згатую вячэру. А зараз давай па кілішку. Дзень быў не самы кепскі. Табе, як доктар, таксама рэкамендую. Кровазварот будзе лепшы.

На вячэру ў жабрака былі сухое віно, салата з кальмараў, смажаная качка ды разнастайная гародніна. Свой "бедны" стол доктар патлумачыў проста:

- Не трэба на ноч набіваць цяжкаю ежаю страўнік. Тым самым ты ашчаджаеш сваё сэрца.

Упершыню паміж імі адбылася шчырая гутарка.

- Завуць мяне Станіслаў Антонавіч. Былы ўрач-тэрапеўт. Кандыдат медыцынскіх навук. Зараз працую жабраком на Маскоўскай. Працай задаволены. Заробку хапае. Як дакаціўся да такога жыцця? Заеўся з начальствам. Папрасілі. Доўга хадзіў, дабіваўся праўды. Потым надаела. I, як цяпер зразумеў, стаў на правільны шлях.

Споведзь была шчыраю, бо госць маўчаў і, добрасумленна знішчаючы кавалак за кавалкам качку, даваў магчымасць гаспадару выгаварыцца.

- Цябе таксама разумею, - смакуючы віно, разважаў далей Станіслаў Антонавіч. - Закончыў ВНУ. Вялікае жаданне служыць Айчыне, грандыёзныя планы. А на самай справе ўсё выйшла наадварот. Няма прапіскі, няма працы... Згублена ўсялякая надзея на лепшае.

Гутарка, пэуна, доўжылася б і надалей, але гаспадару трэба было зноў ісці на працу. Ён, як сапраўдны інтэлігент, папрасіў прабачэння ды зазначыў:

- Я цябе не ганю. Адлежвайся. Ад'ядайся. Набірайся сілы, а чым потым займется - будзе бачна. Лічы, я твой сябра.

I так прыемна было ад такіх слоў, што захацелася спяваць. Такое можа сказаць толькі добры чалавек!

ПРАКТЫЧНЫЯ ЗАНЯТКІ ПА ЖАБРАЦТВУ

Праз два тыдні Мармулак канчаткова ачуняў, набраўся сілы ды моцы. Яму нават захацелася абняць ды пацалаваць жанчыну. Такога ён даўно за сабою не прыкмячаў.

Аднаго разу надвячоркам, пасля ўдалага працоўнага дня, Станіслаў Антонавіч вярнуўся дамоў надзвычай задаволены. Яго жабрацкі прыварак быў як ніколі вялікі. Яму казачна пашанцавала. Нейкай замежнай дэлегацыі тэрмінова спатрэбіўся стратэгічны тавар краін СНД - гарэлка. Іх аўтобус бясшумна спыніўся якраз насупраць крамы, ля ўваходу ў якую было працоўнае месца былога тэрапеўта, кандыдата медыцынскіх навук. Тут, як і ў кожнай іншай справе, павінен быць зачын. Паперадзе калоны замежных турыстаў па нашу айчынную гарэлку крочыў мажны трыбухаты мужчына, падперазаны шырокаю дзягаю, на якой зухавалася тоўстае партманэ. Не бачачы за сваім жыватом дарогі, замежны госць нечакана спатыкнуўся на нашым роўным тратуары ды ледзь быў носам не ўзараў яго. За месца трэба плаціць, звычайна ў такіх выпадках кажуць тутэйшыя людзі, і чужынец тое, відаць, ведаў, бо хуценька адшпіліў свой кашэль, выцягнуў дзесяцідаляравую банкноту і падаў жабраку, які, відаць, быў адказны за парадак на гэтай тэрыторыі. Астатнія турысты, што крочылі стромкаю шарэнгаю, быццам салдаты савецкага войска на кастрычніцкім парадзе, адразу прыцішана загаманілі ды падтрымалі пачын свайго тлустага сябра.

Чаго толькі не было ў той дзень у капелюху Станіслава Антонавіча! Даляры, маркі, фунты, франкі, польскія злотыя. Усё тое лішняе, што муляла кішэню замежнаму турысту. Ад такой колькасці ды разнастайнасці грошай, што даводзілася пабачыць упершыню, у Мармулка перахапіла дых.

Жабрацтва прывучыла кандыдата медыцынскіх навук да скупярдзяйства. I тое Пятро адчуваў штодня сваім страўнікам: чым болей набіраў ён сілы, тым бяднейшы быў стол гасціннага гаспадара. Сёння Станіслаў Антонавіч кайфаваў. За беларускія шушыкі, што расшчодрыліся добразычлівыя суайчыннікі, ён накупляў дзве торбы харчоў, якія не месціліся на стале. Не пашкадаваў нават распачатую калісьці пляшку каньяку.

Усялякі поспех неабходна абмываць, інакш яе вялікасць Фартуна павернецца тылам. Яе, як якога-небудзь паганскага бажка, трэба задобрыць ахвяраю. Тады ўсё будзе добра. Фартуна - жаночага роду асоба і, як усялякая кабета, ад Бахусавага напою не адмовіцца.

Усе людзі нападпітку гаваркія, а тым болей людзі навукі, выкладчыкі, хоць і ў мінулым, бо сваю капейку яны здабываюць языком.

Сёння ў гутарцы п’янаму жабраку не было роўных. Напачатку яна нагадвала споведзь чалавека пра сваё гаротнае жыццё-быццё ў навуцы. Потым споведзь ператварылася ў казанне пра жабрацкія прыгоды, а ў рэшце рэшт распачалася звычайная лекцыя аб перадавых метадах жабрацтва і атрыманні ад гэтага звышпрыбыткаў.

- У гэтай справе, каб дасягнуць поспехаў, неабходна заўжды выконваць два залатыя правілы: стварыць свой імідж і знайсці прыбытковае месца.

3 першай пляшкаю каньяку было пакончана, і тут жа на стале з’явілася новая. Як ні кажы, а п'яная душа - шчодрая душа.

- Калі ты жадаеш...

П'яны Мармулак не даў магчымасці гаспадару закончыць сваю думку.

- Вядома, жадаю, - выпаліў ён на адным уздыху. - Трэба ж неяк капейку здабываць ды на ногі станавіцца.

- Тады заўтра я вазьму цябе з сабою. Паглядзіш, што да чаго, прыкінеш, а потым будзем гутарыць далей.

Жабрацтва - не толькі цяжкая, але і адказная праца. Хочаш не хочаш, а ісці мусіш, нягледзячы на дождж, снег, мароз, непагадзь, дрэнны душэўны стан, хваробу. Не пойдзеш - і тваё месца будзе занята канкурэнтамі. Тым болей люднае.

Нягледзячы на тое, што ён быў п’яны як цэп, нават не мог цвёрда трымацца на нагах, Станіслаў Антонавіч у дзевяць гадзін вечара апрануў свой бутафорскі - лата на лаце - касцюм, раскудлаціў ва ўсе бакі на галаве валасы ды пайшоў. На гэты раз не пашанцавала. Заробак быў мізэрны. Людзі, якія вырашылі перад сном прагуляцца са сваімі сабакамі, лішніх грошай пры сабе не мелі. Ды натрапіўся канкурэнт-прыблуда, нахабны і дужы. За нейкія пяцьдзесят капеек уваліў далонню па левай шчацэ.

Пятро ў гэты час не спаў. Разагрэты каньяком і жаданнем зарабіць шмат грошай, ён марыў аб шчаслівай жабрацкай долі.

"I такім чынам можна будзе добрыя грошы зарабіць". Яго ніколькі не палохалі часовыя цяжкасці новага сябра. Кандыдат медыцынскіх навук, не выбіраючы слоў і выразаў, яшчэ добрыя дзве гадзіны гучна мацюкаўся ў суседнім пакоі.

Раніцай Станіслаў Антонавіч быў ужо не такі гаваркі, як учора вечарам, але ў адносінах Матыля заставаўся такім жа прыязным ды шчырым, як у словах, гэтак і ў думках. Прыпухлая шчака сёння як найлепш дапаўняла імідж жабрака.

Усё было здзейснена як задумана: малады чалавек навідавоку ў людзей аказаў паслугу старому, хвораму ды нямогламу мужчыне: дапамог перайсці вуліцу ды падвёў да крамы. Ніхто з прахожых не здагадваўся, што папярэдне малады чалавек атрымаў ад жабрака на дзве пляшкі піва і павінен тут будзе сноўдацца па вуліцы туды-назад ды пільна назіраць за ім увесь дзень.

Першы паказальны ўрок па жабрацтву прайшоў удала.

Усё тое паўтарылася і на наступны дзень.

Пасля тыднёвага тэарэтычнага навучання Станіслаў Антонавіч, як былы выкладчык, зразумеў, што час пераходзіць да практычных заняткаў.

- Трэба думаць пра справу, - неяк падчас вячэры прапанаваў ён.

- Што мне рабіць? - Пятро меў пэўную зацікаўленасць ды без пярэчання пагадзіўся і з гэтаю прапановаю.

- Тут справа сур'ёзная. Каб габе спачувалі і падавалі, неабходна мець патрэбнае аблічча. Такое, каб, глянуўшы на цябе, у людзей на вачах з'яўляліся слёзы, а рука сама цягнулася да тоўстага партманэ і даставала больш важкую паперку. Простым "падайце" нашых людзей не расчуліш. Вось, скажам, каб у цябе быў апалены твар...

Мармулак жахнуўся і паспешна крануў пальцамі лоб, нос, вушы.

- ... не было рук ці ног...

Будучы жабрак з недаверам паглядзеў на свайго "старэйшага брата".

- ... усё тады было 6 значна прасцей. Павесіў на цябе пару лахманоў - i уперад. А так...

- Можа, ногі пакінем? — з недаверам у голасе выказаўся Мармулак.

Станіслаў Антонавіч на нейкую хвіліну задумаўся.

- Ногі, вядома, адразаць не будзем, але... Адным словам, у мяне будзе такая прапанова.

Тут жа было вырашана ператварыць Пятра Іванавіча Матыля ў бязвінную ахвяру міжэтнічнага канфлікту. Дзеля гэтага неабходна было падвязаць ці прывязаць адну нагу ды выставіць шнар на руцэ, які пакінула ў дзяцінстве каса пры няўдалай спробе навучыцца касіць.

Раніцай наступнага дня Станіслаў Антонавіч дастаў з кладоўкі нейкае прыстасаванне - дошку з прывязанымі да яе рамянямі ды, сагнуўшы у калене левую Мармулкаву нагу, увязаў яе, а сам пайшоў "на працу". Пятро Іванавіч згодна з парадамі старэйшага жабрака, быццам той ёга, сеў на дыване пасярод пакоя. Нага адразу зацерпла ды стала балець. Яму захацелася ўстаць, вызваліць ад путаў нагу ды выкінуць гэта ідыёцкае прыстасаванне.

Нечалавечыя пакуты ён цярпеў толькі паўгадзіны часу. Калі перад вачыма паплылі чорныя кругі, Мармулак паспешліва развязаў матузкі.

Жабрацкі хлеб стаў ужо не такі прывабны, як раней.

Настаўнік адразу, як толькі пераступіў парог кватэры, даведаўся пра справы вучня, пахваліў яго і адразу зазначыў, што неабходна паўтарыць. На гэты раз вучань сядзеў з працягнутаю рукою на дзесяць хвілінаў даўжэй і страціў прытомнасць. Толькі з пятага разу змог Матыль праседзець гадзіну часу.

I так пацягнуліся беспрасветныя дні навучання. Штодня Станіслаў Антонавіч прыдумваў усё новыя і новыя заданні. Мармулак то несупынна шаптаў: "Падайце інваліду", то намагаўся пусціць слязіну, то прымушаў дрыжэць руку. Кожны дзень ён павінен быў здзяйсняць нешта новае.

Толькі праз месяц закончыўся жабрацкі курс. Падчас іспытаў Матыль прасядзеў нерухома дзесяць гадзінаў, адначасова выконваючы па просьбе настаўніка тое ці іншае практыкаванне. Станіслаў Антонавіч застаўся задаволены сваім вучнем.

ПРАЦА ЯК ПРАЦА

На наступны дзень быў праведзены першы практычны іспыт. Іспыт сапраўдны, з выездам на аб'ект.

Аб'ектам быў абраны адзін гастраном на выездзе з горада. Тут звычайна рабілі пакупкі правінцыйныя аўтамабілісты ды іх пасажыры, што наведвалі сталіцу, каб набыць нейкія дэфіцыты, якія тутэйшыя камерсанты набылі на варшаўскім стадыёне. Асартымент у краме быў небагаты: некалькі гатункаў каўбас, хлеб ды багаты выбар гарэлкі. А што яшчэ больш патрэбна нашаму чалавеку, каб пачаставаць сваіх сваякоў ды абмыць удалыя пакупкі ў сталіцы? Хоць аб'ект не з лепшых, бо наведвальнікаў яго вельмі цяжка расчуліць (гэта не інтэлігенцыя з праспекта Скарыны), але для навукі вельмі прыдатны. Людзі тут прыезджыя, выпадковыя. Ніхто табе не заглядае ў твар, не вывучае тваю "калецкую" постаць. Калі мае намер падаць ды прыпыніцца на хвілінку - болей ты ніколі іх не пабачыш.

Мармулак меў належны жабрацкі выгляд. Акрамя калецкай нагі, ён кульгаў і на другую нагу. Кульгаць па-сапраўднаму яму дапамагалі цвікі, забітыя ў падэшву чаравіка сорак пятага памеру. Шнар на руцэ, папраўлены чырвонаю фарбаю, выглядаў як сапраўдны. Папярэдне ён два дні не галіўся, і рыжае шчацінне густа ўсеяла ніжнюю сківіцу ды надало твару звярыны выгляд. Скамечаны гарнітур як нельга лепей дапаўняў ягоны імідж. Такому можна і падаць.

3 вялікі патугамі дакульгаў да ўваходу ў краму. Сеў. Паклаў на зямлю скамечаную шапку. У яе апусціу ваверачку - пяцьдзесят капеек Нацыянальнага банка незалежнай ды самастойнай дзяржавы Рэспублікі Беларусь, папярэдне "на шчасце" папляваўшы на яе. Яшчэ пяцьдзесят капеек узяў у руку, выставіўшы на паказ пісяг. Паставіў перад сабою картонку з надпісам: "Падайце ахвяры прыднястроўскай вайны", надаў твару жаласлівы выгляд і стаў чакаць, калі ў шапку штосьці ўпадзе. Першай на яго звярнула ўвагу прыбіральшчыца крамы. Запыт яе быў катэгарычны: "Адкуль гэты абарванец тут узяўся?" Матыль вымушаны быў распавесці гісторыю пра тое, як дзетдомаўскі сірата трапіў у савецкае войска ў дывізію слаўнага камандарма Лебедзя, што месцілася ў Прыднястроўі. Калі распаўся Савецкі Саюз, ён і надалей працягваў служыць там, бо вяртацца не было куды. Калі паранілі, звольнілі, а паколькі грамадзянін Беларусі, то стаў нікому не патрэбны. А мясцовыя чыноўнікі ўвогуле ім грэбуюць. Дзе цябе скалечылі, там і пенсію атрымлівай, кажуць.

Легенда падзейнічала на жанчыну. Яна хутка вярнулася, паклала ў шапку два рублі ды падала канапку. Тут жа прыпынілася некалькі вясковых маладзіц, што выйшлі з іржавага мерсэдэса, і падтрымалі прыбіральшчыцу. Настрой узняўся, душа павесялела. Як кажуць людзі, жыць можна! Але хутка абставіны змяніліся. Неўзабаве да Мармулка падышла жанчына ў адзенні, якое нічым не адрознівалася ад ягонага, - ірванае і скамечанае. Твар колеру ўзыходзячага сонца. Нос - пераспелая ажына. У дзвюх торбах - нейкія парэшткі ежы са сметніцы. 3 торбаў і ад самой жанчыны ішоў нясцерпна едкі пах. Гэтая кабета была катэгарычна-непрымірымая да яго, бо бачыла ў ім свайго канкурэнта, а значыць першага ворага.

- Пайшоў прэч, абарванец, - з гэтымі словамі яна замахнулася торбаю на Пятра.

Няведама, як пайшлі б справы далей, але ў гэты момант побач апынуўся Станіслаў Антонавіч, які адштурхнуў жанчыну. На лямант выбеглі прыбіральшчыца і загадчыца крамы. Словамі і кулакамі яны пагналі жабрачку прэч.

У той першы дзень працы Матыль здабыў грошай на дзве пляшкі гарэлкі.

Яшчэ тры дні запар знаходзіўся побач з Мармулкам яго надзейны сябра, а калі ўпэўніўся, што вучань прыжыўся там, пайшоў займацца сваёю справаю.

Жабрацтва - праца, як усе іншыя: патрабуе пэўных высілкаў. Неабходна выходзіць і ў дождж, і ў снег, у мароз і спёку. Адно, чым цешыў сябе Пятро, ён быў нечым падобны на камерсанта: свае грошы здабываў сам. У такіх жа ўмовах даводзілася працаваць калгаснікам, будаўнікам, але заробак свой у большасці атрымлівалі праз два, а то і тры месяцы. Каб хоць неяк змагацца з інфляцыяй, стаў абменьваць зайчыкі на даляры. Шмат каштоўных парадаў атрымаў ад Станіслава Антонавіча. "Настаўнік" не гнаў яго з кватэры, але ўжо пад весну, калі бабулькі распачалі прадаваць маленькія букецікі пралесак, а птушкі, абуджаныя спрадвечным інстынктам, распачалі віць гнёзды, стаў раз за разам распавядаць сексуальныя анекдоты.

Увідавочкі было зразумела, што неабходна шукаць новае месца жыхарства.

Усё вырашылася само сабою. Аднаго разу Мармулак выбраўся ў горад (так тыя, хто жыве на ўскрайку, называюць цэнтр Мінска), купіў у кіёску "Свабоду" ды прысеў за столікам ля кафэ "Вясна" папіць піва. Насупраць яго сеў мужчына сярэдняга веку і, як у старога добрага знаёмага, запытаў:

- Ты ўжо не працуеш?

- Працую, - незадаволена прабурчэў у адказ Пятро.

- Усё на тым жа месцы? - было такое ўражанне, што незнаёмец сапраўды ведае, чым ён займаецца.

- Там, вядома.

- Далекавата, скажу табе папраўдзе, - сербаючы піва, працягваў гутарку непрыязны з першага пагляду тып. - Месца не бойкае. Навару малавата... Мне пра цябе Стась распавядаў. Калісьці ў адным інстытуце разам вучыліся. Ён жаніцца надумаў. А я хачу крыж на сваім занятку паставіць. Стаміўся, хачу адпачыць. Ёсць нейкі капіталец. Махну на поўдзень, у Ялту. Там састарэлая цётка жыве, абяцала адпісаць на мяне хату з умоваю, што буду даглядаць яе. Калі жадаеш, можаш заняць маё месца. Даволі зручнае і прыбытковае.

- Дзе?

- А вось тут, непадалёк. У падземным пераходзе ля ГУМа. Як уверх падымацца да універсама.

- А мяне адтуль ніхто не пагоніць? - гэта была не лішняя перасцярога.

- Дап’ем піва, і я табе усё накажу на месцы ды яшчэ пазнаёмлю з людзьмі, якія там працуюць. Не хвалюйся, усё будзе нармалёва. Калі жабрак жабраку не дапаможа, дык нам тут няма болей на каго спадзявацца.

Незнаёмец, які так і не назваў сваё імя, паказаў тое месца, дзе ён здабываў сабе хлеб з маслам, пазнаёміў з суседзямі ды папярэдзіў на ўсялякі выпадак, каб не крыўдзілі ягонага брата. Потым яны выпілі яшчэ па піву ды на тым развіталіся, каб болей ніколі не сустрэцца.

Хоць у жабрацкім бізнэсе і шанцавала Пятру Матылю, але вялікага прыбытку тое не прыносіла. Хацелася яшчэ болей. I ён не губляў надзеі, што такое рана ці позна здарыцца.

ДЗЕЛАВАЯ ПРАПАНОВА

Падземны пераход ля ГУМа - сапраўды бойкае месца. Туды-сюды праносіліся цыбатыя дзяўчаты, і іх каленкі мільгалі якраз на ўзроўні Матылёвага носа. Іншы раз надыходзіў момант, калі нельга было стрымаць свае памкненні. Прабягалі навучэнцы гуманітарнага ліцэя ды студэнты з філфака, гістфака і філасофскага фака. Важна шпацыравалі мажныя пані. Шаркалі нагамі старыя кабеты ды малыя дзеткі. Людзі справы нават не глядзелі ў яго бок, і толькі кожны дзесяты выцягваў з кішэні тоўстае партманэ ды даставаў адтуль адну-дзве "вавёркі". Аднаго разу ля яго мільгануў Генадзь Патоніч, у скураной куртцы, з чорным кейсам у руках. Адразу відаць: стаў крутым камерсантам. Мармулка ён не пазнаў ці проста не захацеў пазнаваць.

Ужо некалькі дзён ля яго круціўся нейкі малы. Хлопцу было не болей як дзесяць гадоў, а нахабства, відаць, на усе сто. У той дзень ен паклаў у шапку зайца ды пастаяў хвіліну, заціснуўшы ў кулаку "бабра".

- Дзядзечка, а дзядзечка. У вас, пэўна, нага зацерпла, варта перамяніць...

- Кыш, надаядала, - прагнаў яго прэч Мармулак і замахнуўся гамараю.

Хлопец хуценька знік, але з’явіўся апоўдні і тут жа забраў свайго зайца назад.

Ад крыўды з крыкам "Рабуюць інвалідаў" Мармулак ускочыў, але тут жа ўспомніу, што ён аднаногі калека, i ўпаў назад ды заплакаў.

Нейкі падарожны ўспрыняў тое за страшэнныя пакуты небаракі ад збытку нявыхаванага падлетка ды расшчодрыўся на "ваўка".

Вечарам гэты малы сустрэў Матыля ля ўваходу ў інтэрнат. У той дзень зоркі да жабракоў былі неласкавыя, і мінакі выдаткавалі толькі адну мінімальную плату ў памерах, нядаўна прынятых Вярхоўным Саветам. Мармулак не меў настрою. Дзеля паразумення хлопец выцягнуў з цэлафанавага пакета пляшку гарэлкі і запытаў:

- Можа, у госці запросіш?

- Калі так, то праходзь.

Цяперашняе прыстанішча Пятра Іванавіча месцілася ў падвале інтэрната, якраз ля самых трубаў усіх відаў каналізацыі. Цёплае, утульнае месца, і плошчы дастаткова для пражывання. Камендант, як старому сябру, дазволіў жыць тут за пляшку "Рускай" у тыдзень. Замінала адна толькі непрыемнасць: гулка лілася вада ў начной цішыні, калі нехта з пастаяльцаў па пільнай патрэбе хадзіў у гэты час.

Хлопец з выглядам боса сіцылійскай мафіі агледзеў памяшканне і прысвіснуў.

- Ты ўсё ж не дзяржаўны служачы. 3 тваім заробкам можна прыдбаць што-небудзь лепшае, - потым павярнуўся тварам да Мармулка і працягнуў руку.

- Паколькі твае імя і мянушку я ведаю, то будзем знаёмы. Геракл, - худы, быццам тая былінка ў бязводнай пустыні Сахара, падлетак без усялякай усмешкі назваў сваю школьную дражнілку.

- Засушаны, - іранічна дадаў здаровы інвалід.

- Так жартаваць з будучым кампаньёнам нельга, - ціха ды самаўпэўнена зазначыў хлопец і тут жа папярэдзіў: - Наступным разам такі жарт абыдзецца табе ў сто баксаў.Пасля першай чаркі Геракл стаў яшчэ болей сур'ёзны.

- Прапаную супрацоўніцтва. Ствараем з табою невялікі канцэрн.

- Картэль інвалідаў-падлеткаў. I я так мяркую, што пасаду галоўнага калекі хочаш заняць сам.

- Быў час, калі такіх вясёлых, як ты, аб’ядноўвалі ў лесанарыхтоўчыя брыгады ды ў Сібір пасылалі, будаваць светлую будучыню.

- Я таксама чалавек справы, - нечакана для сябе цвёрда прамовіў Мармулак. - I ў першую чаргу хацеў бы ведаць сутнасць гэтай прапановы.

- Нарэшце пачуу сур’ёзную гутарку, - Геракл паволі наліў у рыжыя ад вады з-пад крана малянкоўскія гарэлкі. - А сутнасць справы ў тым. Паколькі вас, жабракоў-калекаў, сапраўдных і манюкаў, распладзілася што камароў увесну, і адзін у аднаго вы адбіраеце кавалак хлеба, чыніце розныя звады, высвятляеце гамарамі адносіны, берацеся за чубы, неабходна проста стварыць аб'яднанне жабракоў, каб навесці ў вашым асяроддзі хоць нейкі парадак. Слушна я кажу ці не? - запытаў малы ды выпіў.

- У нечым маеш рацыю, - пагадзіўся Мармулак. - Вось толькі як здзейсніць гэта на самай справе?

- Кожная справа павінна быць навукова абгрунтавана. Пагадзіся, што так. А калі так, то мы павінны выкарыстаць у гэтым выпадку навуковую тэрміналогію. Больш правільна было б выказацца наступным чынам: неабходны механізм рэалізацыі гэтай ідэі. Я лічу, што мы у першую чаргу павінны скласці спісы усіх, хто жабруе. Гэта непасрэдна наш працоўны кантынгент. А далей...

Лекцыя Геракла пра жабракоў і іх адносіны паміж сабою была змястоўная, удала падрыхтаваная. Прамоўца, нягледзячы на сваю маладосцъ, меў добрыя прамоўніцкія здольнасці. У яго выказваннях адчуваўся пэўны жабрацкі досвед. Мармулак, стаіўшы дыханне, не прапускаў ніводнага слова. А галоўнае - верыў.

- ...Вядома, што не ўсе жабракі нам падыходзяць. Некаторых увогуле варта пазбавіць ліцэнзіі на заняткі гэтым відам прадпрымальніцтва. Знойдуцца такія, хто не захоча супрацоўнічаць з намі, не захоча падпарадкавацца нам. 3 гэтымі "муджахедамі" ці "iндзeйцaмі" нам давядзецца весці непрымірымае змаганне. Тут неабходна будзе задзейнічаць нават міліцыю. Удзельнікі нашай арганізацыі павінны будуць пералічваць нейкую частку свайго прыбытку у агульную касу. Зразумей, інакш мы не зможам існаваць. Мы, у сваю чаргу, бярэм на сябе абавязак абараняць іх ад розных прайдзісветаў і дапамагаць у выпадку хваробы, пры ўмове, што гэты інвалід у будучым нам спатрэбіцца. Каб наша арганізацыя распачала свае існаванне, мы павінны будзем правесці вялікую працу. Галоўнае - удала падзяліць горад на раены, дзе нашыя людзі будуць здабываць капейку. У кожнага ўдзельніка нашага аб’яднання, згодна з яго спецыялізацыяй, будзе свой раён, папросту кажучы, свая дзялянка...

- У Ільфа і Пятрова вычытаў?

- Слушную ідэю не грэх і пазычыць. Тым болей, што аўтарскі ганарар плаціць не давядзецца. Усё гэта робіцца дзеля таго, каб не было сярод вашых братоў звадаў і мардабою... У будучым нам неабходна будзе набыць тэхніку. Напрыклад, мікрааўтобус, каб дастаўляць так званых інвалідаў на месца працы.

Пятру Іванавічу Матылю прапанова вельмі спадабалася. Усё разлічана, дакладна выверана, грунтоўна абдумана, узважана. Толькі адно пытанне хвалявала Мармулка: чаму менавіта да яго з такою прапановаю звярнуўся Геракл? Чым ён прыглянуўся хлопцу, калі вакол столькі калекаў?

Адказ быў на дзіва просты і смешны. Адначасова ў ім адчуваліся цвярозасць розуму хлопца і яго практычнасць.

- Ну, не стану я рабіць такія прапановы двухметроваму амбалу, які ў любы момант можа надаваць мне ў каршэнь ды забраць грошы. 3 табою я магу паваяваць, пацягацца .. А ўвогуле, можаш лічыць, што ты мне падабаешся. Ха-ха!

Апошнюю выпілі за росквіт новай фірмы.

У той вечар яны рассталіся шчырымі сябрамі і з цвёрдаю дамоваю заўтра сустрэцца зноў, каб распачаць вялікую працу.

ФІРМА ВЕНІКАЎ НЕ ВЯЖА

Фірма "Бyд6yмiнтэpнэшнл" па прапанове свайго новага супрацоўніка Генадзя Патоніча распачала выпуск каштоўных папераў. Такіх папераў зараз, вядома, выпускаецца занадта шмат. Купляюць іх звычайна самі акцыянеры, іх сваякі, знаёмыя ды проста дурні. Кожны з іх, як кажуць людзі, мае свой шкурны інтарэс. Генадзь Патоніч добра ведаў псіхалогію простага абывацеля і таму прапанаваў выпусціць акцыі пад тысячу працэнтаў гадавых. Такая прапанова ўвогуле мяняла звычайныя навуковыя погляды на банкаўскую справу і бязмежна радавала простага чалавека. Яшчэ не перавяліся ў нашай дзяржаве аматары халявы! Яны ласыя не толькі на пустыя паперкі, але і на пустыя абяцанні. Савет дырэктароў адразу пагадзіўся з такою прапановаю. Вялікая сіла рэкламы на тэлебачанні зрабіла сваю справу. Людзі, як толькі пабачылі, што Федзя з сіне-фіялетавым носам ды аблігацыямі ў руках сядае у шыкоўны мерс, валам павалілі ў прыемныя пункты кампаніі. Нават старэнькія бабулі з вялікаю ахвотаю стаялі ў шматгадзінных калейках: напачатку, каб атрымаць пенсію, а потым, каб абмяняць іх на каштоўныя паперы "Будбумінтэрнэшнл". Шчаслівыя ўладальнікі незразумелага колеру паперак нават у сне лічылі свае прыбыткі. Мроіліся ім слава Ракфелера ды пяшчотнае гавайскае сонца.

Справы фірмы неспадзявана пайшлі ўгору. Паступленне грошай было настолькі вялікім, што кіраўніцтва яе тэрмінова вымушана было прыкупіць БМП дзеля таго, каб перавозіць грошы з прыемных пунктаў у банк.

Патоніч імкліва пачаў рабіць карьеру. Яго адразу ўвялі ў Савет дырэктароу ды прызначылі намеснікам генеральнага дырэктара. Каб павысіць, так сказаць, сваё рэнамэ, ён выказаў яшчэ адну слушную прапанову: штодзённа за выручаныя грошы скупляць інвалюту ды змяшчаць яе на валютны рахунак у дзяржбанку. Дырэктары, з якіх толькі адзін скончыў ветэрынарны тэхнікум, а астатнія здолелі набыць усяго сярэднюю і няпоўную сярэднюю адукацыю, таксама адразу пагадзіліся і з гэтаю прапановаю, але саступіць сваё дырэктарскае крэсла добраахвотна ніхто не захацеў. Зайздросныя языкі пачалі нашэптваць, што гэты малады чалавек занадта разумны і таму вельмі хутка кепска скончыць.

У той вечар грашовыя паступленні былі асабліва вялікія, і генеральны дырэктар фірмы Садык Мамедаў вырашыў асабіста правесці абмен шушыкаў на зялёненькія. Папярэдне ён памыў рукі грузінскім каньяком ды выпіў пляшку армянскага, павячэраў гуссю з яблыкамі, якую яму асабіста даставілі з рэстарана "Планета". БМП з уключаным рухавіком чакала Мамедава ля запаснога выхаду, аднак раней ён звязаўся са сваім земляком Садыкам Ахмедавым, што кіраваў філіялам тутэйшага камерцыннага банка, і дамовіўся пра дэталі правядзення будучай аперацыі. Шлях паміж фірмаю і філіялам банка быў кароткі, але вайсковая тэхніка, згодна з тэхнічнымі характарыстыкамі, магла ехаць з хуткасцю не болей як сорак кіламетраў у гадзіну. Таму картэж з аднаго БМП і трох БМВ пераадолеў гэтую адлегласць за паўгадзіны. I гэта нягледзячы на тое, што міліцыянты перапынілі ўсялякі pyx па праспекце Скарыны, а картэж Старшыні Вярхоўнага Савета пусцілі ў аб'езд. Пры гэтым міліцыянты на кожным скрыжаванні стаялі на "зважай" ды прыкладвалі руку да фуражкі.

Пакуль экспедытары і касіры лічылі грошы, Садык Мамедаў і Садык Ахмедаў абмывалі справу. Былі тосты, пажаданні, мроіліся грандыёзныя планы ды казаліся жалезныя абяцанні.

Праз дзве гадзіны, калі "зялёныя" былі шчыльна ўкладзены ў кейсы, прагучалі развітальныя словы, Садык Мамедаў адпусціў БМП і БМВ, а сам сеў за кіроўцу машыны. Тут яму захацелася з’есці звычайнае марожанае. Мінуўшы скрыжаванне з вуліцаю Леніна на чырвонае святло, Садык спыніў легкавік ля ўваходу ў падземны пераход.

...Пляшкі гарэлкі на дваіх для звычайнага мужчыны мала. Toe адчуваў і Мармулак. Гадзіна была не надта позняя. Звычайная, шэрая. Не ўсе яшчэ людзі пайшлі спаць і шмат хто без занятку швэндаўся па вуліцы, таму без асаблівага клопату можна было здабыць пару рублёў на пляшку, каб не траціць дзённы заробак.

Пецька Матылёнак падвязаў нагу, узяў гамары і падаўся на сваё працоўнае месца. Праз нейкую гадзіну ён здабыў неабходную суму грошай і вырашыў быў падацца у бліжэйшую краму, каб прыдбаць пляшку гарэлкі. На выхадзе з падземнага пераходу ён пабачыў шыкоўную машыну з адчыненымі дзвярыма. На пярэднім сядзенні ляжаў чорны тоўсты кейс. Няведамая сіла пацягнула Мармулка наперад. Ён схапіў паклажу і азірнуўся. Па праспекце праносіліся разнастайныя аўтамабілі, на прыступках у пераходзе галубілася маладая пара. Нейкі стары гуляка трымаў у руках букет кветак. I болей нікога. Пеця штосілы паскакаў на адной назе ў накірунку рэстарана "Патсдам". Праз некалькі метраў ён зразумеў, што на адной назе далёка не ўцячэш, і таму пашпарыў на дзвюх.

Спыніўся ён толькі ў сваім прыстанішчы. Адсопся ды раскрыў кейс. Здзіўленню яго не было мяжы. Да самага верху ляжалі ўпакаваныя даляры. Новенькія, хрумсткія. Ён выскачыў на вуліцу, не разумеючы, што з гэтым багаццем рабіць. Куды яго падзець. Хвілін так з пяць ён бегаў вакол інтэрната ў надзеі знайсці хоць нейкае сховішча. Тут яму трапілася прыбіралынчыца баба Жэня.

- Што, украў? - прама запытала яна ў хлопца.

- Ага, - шчыра адказаў ён.

- I не ведаеш, дзе схаваць? - паспачувала кабета.

- Дзе тут схаваеш? - праслязіўся Мармулак.

- Дай на пляшку. Схаваю так, што ніякая міліцыя не знойдзе.

Пятро дастаў з кішэні скамечаныя рублі і дрыжачымі рукамі падаў іх жанчыне.

- Ды не калаціся ты. Я былая партызанка-падпольшчыца. Гэтую справу ведаю. Калі не верыш, дык паглядзі: вось маё пасведчанне. Усё будзе, як кажуць, хакей.

Служба бяспекі Садыка Мамедава адшукала Матыля вельмі хутка. Дзесьці праз гадзіну часу, калі паклажа была перададзена былой баявой падпольшчыцы, у яго апартаменты ўварваўся добры дзесятак удвая вышэйшых за яго хлопцаў. Яны прывялі з сабою старэнькага пенсіянера. Апошні ўвайшоў генеральны дырэктар кампаніі. Каўказскі загар сышоў з ягонага твару, і быў ён зусім белы. Тры хлопцы за хвіліну ўкрыжавалі палоннага на трубах ды памкнуліся былі прыступіць да катавання з прымяненнем апошняга слова навукі і тэхнікі, бо ён цвердзіў, што нічога не ведае ні пра якія грошы. Тут наперад выйшаў гаспадар.

- Хвылыначку, - яму захацелася крышачку пагуляць з гэтым карантышом у справядлівасць ды законнасць. - Давай свэтку.

Быццам спалоханы жаваранак у полі, выпырхнуў на сярэдзіну пакоя стары чалавек.- Кажы, дзядуля, куды ішоў, што бачыў, каго бачыў.

- Людзі мілыя, нічога не ведаю, нічога не бачыў. Што бачыў - усё запамятаваў.

- Зараз ты у мяне ўсё ўспомніш, пень стары.

Хлопец у скураной куртцы з жалезнымі клёпкамі адцягнуў палец на левай руцэ ды ўдарыў ім па лысай галаве пенсіянера. Той ціха войкнуў і прысеў.

- Цяпер помню. Усё помню. Патэлефанавала мне адна кабета. Прапанавала пайсці пагуляць. Я сказаў жонцы, што мне неабходна ўзяць адну кнігу ў суседа, ды праз двор сігануў на праспект.

- Няма часу слухаць твае байкі, стары кабель. Давай коратка, пра сутнасць.

- Ды я і кажу: у падземным пераходзе абганяе мяне аднаногі чалавек і нясе вялізны чамадан. Прыспешвае.

- Кажаш, бязногі. Якой нагі ў яго не было?

- Так-так. Зараз... Ён выскачыў з падземнага пераходу. Я стаяў праваруч. Так. Скакаў на левай назе.

- Што ж усё-такі было ў яго руках?

- Чамадан такі... чорны. Цёмна было... Магчыма, і чорны. Відаць, цяжкі. Ля ГУМа ён узяў яго ў правую руку...

- I ўпаў. Ён павінен быў упасці, бо ў яго не было правай нагі.

- Не. Пачакайце-пачакайце. Ён ужо скакаў на правай назе. Так, клянуся той жанчынай, што тэлефанавала мне, на правай назе.

- Так, на левай ці на правай?

- Выходзіць, спачатку на левай, потым на правай.

- Ха! - умяшаўся ў размову адзін з ахоўнікаў. - Скажы яшчэ, што бег на дзвюх.

- Вы правільна кажаце. Ад "Патсдама" пабег на дзвюх.

- Людзі, - зразумеў, што ягоны зман адкрыўся, залямантаваў укрыжаваны, - што вы ад мяне хочаце? У мяне з дзяцінства здаровыя ногі.

- Былі, - скураная ў клёпках куртка зрабіла крок наперад. - Шэф! Якую яму нагу адламаць? Кажы...

Шэф пачухаў патыліцу. Нага грошы не заменіць, але усё ж...

- Усё роўна, якую.

- Тады давай дзве.

- Давай, - абыякава адказаў спахмурнелы Садык Мамедаў.

Нечаканасць кіруе светам. Яна губіць людзей, яна і ратуе іх. Пануе ўсюды і заўжды: ад кахання да смерці. I хоць кажуць, што ўдача ці бяда валяцца быццам снег на галаву - усё не так. Наша родная міліцыя валодае сітуацыяй у любым выпадку.

- Нікому не рухацца. Рукі за галаву. Тварам да сцяны, - зычны сяржанцкі голас умомант спыніў прыватнае следства.

Аператыўна-следчая група Садыка Мамедава настолькі разгубілася, што без лішніх пярэчанняў выканала загад. Сам шэф вышэй за іншых падняў рукі. Сяржант лоўка праскочыў сярод людзей ды перарэзаў вяроўкі на руках Мармулка. Яго вызвалілі толькі таму, што сілы былі няроўныя і нашым мужным міліцыянерам патрэбна была дапамога. Радавы з пісталетам у руцэ стаяў на ўваходзе ў памяшканне.

- Вяжы іх, - загадаў сяржант Пятру і падаў кавалкі вяроўкі, якою хвіліну назад былі звязаны ягоныя рукі.

Міліцыянер адразу рабіў вобыск затрыманых, Мармулак услед штосілы вязаў ім рукі, нават, каб лепш уціснуць, упіраўся нагою прама ў жывот ці плечы. Людзі войкалі, енчылі, прасілі літасці, але ён іх не слухаў, а тым, хто пагражаў, ціснуў яшчэ мацней.

Сяржант працаваў старанна, і вынікі яго працы былі відавочныя. Пасярод пакоя хутка вырасла горка з пісталетаў, нажоў, кастэтаў, гранат. Дапаўняў гэты багаты арсенал аутамат "Узі".

Міліцыянская радыёстанцыя не працавала. Таму давялося весці затрыманых у бліжэйшае аддзяленне пехам. Яны напачатку ўзбунтаваліся, запатрабавалі выклікаць ім таксі, але пасля сціплай просьбы радавога адразу пагадзіліся, што лепш прайсціся. Наперадзе ішоў Садык Мамедаў, за ім - яго дзесяць ахоўнікаў. Пенсіянер і Мармулак неслі зброю. Міліцыянеры ў той момант падбіралі сабе ўзбраенне.

- Коля! Глядзі, якая цацка.

- Клас! Вазьмі сабе. А я вазьму дзве гранаты.

- I я хачу гранату.

- Не плач. Тут іх многа. На ўсё аддзяленне наша хопіць.

- Дурань ты, ці што, дзяліцца такім дабром? Слухай, Коля, у мяне прапанова. Давай здамо нажы, кастэты ды адзін пісталет, а астатняе занясем на "Дынама". Усё роўна нам за гэтыя цацкі, акрамя лычкаў, болей нічога не дадуць. А так хоць нейкая капейка з’явіцца ў хаце.

- Яшчэ якая! Канечне, згодзен.

- А ну, стары, - хутка звярнуўся да пенсіянера адзін з міліцыянераў. - Хутка кажы, дзе жывеш?

Чалавек назваў свой адрас.

- Цягні дабро гэтае дамоў. Потым прыйдзем ды забяром.

- Я не адолею усяго, - узмаліуся дзед.

- Жыць захочаш - адолееш, - спакойна адказаў яму сяржант,

І надалей стаў гаварыць з таварышам па працы:

- А ты казаў яшчэ: не хадзі туды да ветру, сорамна гадзіць у прыстойным месцы. Вось табе прыстойнае месца. Маліна. А гэтую банду мы ўзялі голымі рукамі. Вось паглядзі. Няма ў маім пісталеце патронаў. Памятаеш, начальнік нам сказаў так: "Зброю і боепрыпасы здабывайце самі. Што здабудзеце, тое ваша". Мы, як казаў Фелікс Эдмундавіч, дзейнічалі голымі рукамі.

- А мне заужды здавалася, што ен казау пра чыстыя рукі. Ад пачутых слоў Садык Мамедаў упаў. Міліцыянеры нагамі хуценька прывялі яго да прытомнасці.

- Таварышы міліцыянеры, адпусціце беднага, ні ў чым не павіннага Мамеда - азалачу.

- Коля! Бач, бедны, а плаціць будзе золатам. Ідзі-ідзі, злодзей. Купіць хочаш... Распладзілася вас тут на нашай зямлі... Запомні, мы танна не прадаёмся... Мы чэсныя людзі, але ўсё ж цікава: колькі ты адваліш?

- "Мерсэдэс" даю. Зараз.

- Мала. Падзяка ад начальства нам даражэйшая за ўсялякі мерс, - горда адказау міліцыянер.

- Збыткуеш, падла, - зароў адзін з Садыкавых ахоўнікаў.

- Бачыш, Коля, каго мы хацелі на волю адпусціць. Хамы. Звычайныя нявыхаваныя людзі, напэўна, як і ты, да ветру ў пад’ездзе ходзяць. Яшчэ набраліся нахабства прапаноўваць нам нейкага задрыпанага "мерса".

- Маўчаць! - грозна звёў чорныя бровы Садык і астудзіў жар свайго падначаленага. - Даруй яму, начальнік: малады, дурны, гарачы. Сам не ведае, што кажа.

- А што нам твае даруй? - уступіў у размову другі міліцыянер. - За "даруй" нават закурыць не купіш.

- Другі "мерсэдэс" даю...

- Пайшоў ты са сваімі "мерсамі" ведаеш куды?

- Даю дыпламат. Поўны дыпламат "баксаў".

- Чуеш, Коля! Кент калоцца пачаў. 3 гэтага і гутарку пачынаў бы.

- Даўно б так...

Міліцыянеры ўзрадаваліся. Узрадаваліся і падканвойныя. Адзін толькі Мармулак паводзіў сябе спакойна, і ў той момант, калі мелася адбыцца нейкае дзеянне, звярнуўся да міліцыянтаў:

- А ён вам хлусіць. Грошай у яго няма.

- Як? - у адзін голас закрычалі тыя.

- Грошы ёсць, але, я так здагадваюся, не ў яго.

- Вось як?! - зноў пачулася зладжанае двухгалоссе.

- Таму і прыйшлі гэтыя бандыты да мяне, каб даведацца, дзе той слынны дыпламат.

- Ах, так! Мардаваць чэснага чалавека?! Дык я вас зараз...

- Наперад, падлы!

Падканвойныя паскорылі крок.

- А нам што ты скажаш? - зноў выказаліся ў адзін голас міліцыянеры, звяртаючыся да Мармулка.

- Ноу проблем, - на англійскі манер адказаў карантыш, але гэты іншаземны выраз міліцыянты зразумелі без перакладчыка.

НЕЧАКАНЫ ПАВАРОТ СПРАВЫ

У раённым аддзеле міліцыі Садык Мамедаў зрабіў заяву пра тое, што яго абрабаваў звычайны жабрак, але там не сталі асабліва разбірацца, а ўсіх затрыманых, у тым ліку і Пятра Матыля, змясцілі ў камеры папярэдняга затрымання. "Начальства прыйдзе - няхай разбіраецца", - патлумачыў дзяжурны.

Чуткі пра незвычайных затрыманых у адначассе пранесліся па пастарунку. Усе, ад начальніка аддзела да шарагоўца, пераказвалі адзін аднаму несусветную навіну, як жабрак "абуў у лапці" крутога камерсанта, і зайздросцілі гэтаму рызыкоўнаму чалавеку. Шараговыя ахоўнікі парадку казалі пра тысячу скрадзеных даляраў, мрояў участковых хапала толькі на дзесяткі тысяч, кіраўнікі службаў сцвярджалі пра сотні тысяч. Начальнік міліцыі ў гутарцы са сваімі намеснікамі згадваў мільён.

Неспадзявана ды негадана Яе Вялікасць Слава наведала маленькага Мармулка.

Міліцыянты - народ просты ў сваіх паводзінах ды шчыры ў памкненнях. Добра ўмеюць карыстацца гумавым кіем ды ведаюць, з якімі затрыманымі як сябе паводзіць. Мець шанцы на літасць Садыку Мамедаву не выпадала з тае простае прычыны, што ён ператварыўся ў звычайнага жабрака. Увесь яго лямант наконт справядлівасці патанаў у міліцэйскіх мурах. 3 Мармулкам усё было наадварот. Напачатку міліцыянты запыталі яго імя ды імя па бацьку і надалей звычайна звярталіся выключна на "вы". Ніхто без патрэбы не турбаваў, хіба толькі з запытам: "Можа чаго жадаеце?"

У хуткім часе генеральны дырэктар траста зразумеў тактычную памылку ў сваіх паводзінах, і цяпер замест патрабаванняў справядлівасці было чуваць: "Выпусты, "мерс" аддам". Апошні аргумент затрыманага быў больш важкі за папярэднія, у тым ліку і за яго памкненне звярнуцца ў Хельсінкскі камітэт абароны правоў чалавека. Пралямантаваў ён такім чынам толькі некалькі гадзін, потым раптоўна сціх.

На наступны дзень міліцыянты высветлілі, што камера, дзе знаходзіўся затрыманы Мамедаў, пустая, прычым на дзвярах, як і належала, вісеў замок. Гэта надзвычайнае здарэнне начальнік раённага аддзела міліцыі аднёс на рахунак зламысных дзеянняў іншапланецянаў ды непамернага засілля НЛА ў раёне Мінскага ўзвышша.

Матыля ніхто не выпускаў, а наадварот, ля яго камеры патроілі ахову. Усе надзвычай прыязна ставіліся да затрыманага. Аднаго разу на спатканне з ім завіталі сяржант Піцькін і радавы Мышкаловіч, што затрымалі Мамедава з яго аховаю. Прынеслі пляшку каньяку, добра наладаваную торбу харчоў.

- Ты, можа, бабу хочаш? - запытаў Мышкаловіч. - Ды не хвалюйся, нармальную, са скурвендыспансера даведку мае.

- А гэтыя хлопцы, што стаяць ля дзвярэй, - падтрымаў саслужыўца Піцькін, - свае людзі. Мы з таго арсеналу ім па пісталету спрэзентавалі. А следчы - пень. Восем гадоў завочна вучыўся, але і зараз слова "рапарт" піша з дзвюма "т". Паводзь сябе вольна, бо той, хто цябе абвінаваціў, некуды знік, а наш начальнік ездзіць на новым "мерсэдэсе" і кажа ўсім, што ў яго аб’явіўся багаты дзядзька ў Канадзе. Вер - мы цябе ў крыўду не дамо.

Следчы сапраўды быў пень, але адначасова і ласы на грошы. Перш чым распачаць допыт, ён акуратненька вывеў на паперцы адзінку з трыма нулямі і паклаў яе перад падследным. Падследны шырока расплюшчыў вочы, пачасаў патыліцу ды стаў глядзець у закратаванае акно. Следчы палічыў, што Матыль слабы на зрок, узяў болыны аркуш паперы і паўтарыў тую лічбу у вялікіх памерах. І на тэты раз арыштант ніякім чынам не адрэагаваў.

Следчы Абокаў распачаў пісаць пратакол. Рабіў ён тэта адмыслова, старанна выводзячы кожную літару, быццам той шкаляр з перасцярогі, што "настаўнікі" змусяць перапісваць. У гэты час Пётр Матыль, як і параілі яму міліцыянты, паводзіў сябе вольна: чухаў дзе толькі папала сваё нямытае цела. Следчы як чалавек цудоўна яго разумеў і не перапыняў занятак да таго часу, пакуль не напісаў шапку пратакола. Так доўжылася менш як дзесятак хвілінаў.

- Ну, распавядайце мне сутнасць справы, - сказаў Абокаў падследнаму, калі той распачаў чухаць міжножжа.

- Ляжу я ў ложку ўвечары ды п’ю піва. Тут у маю кватэру ўрываецца банда галаварэзаў і пачынае мяне катаваць...

- Грамадзянін Матыль! Пра якую банду галаварэзаў вы ведзяце гутарку? Як засведчыў мой начальнік, гэта былі добраахвотныя памочнікі міліцыі.

Аркуш паперы з лічбамі працягваў ляжаць перад Мармулкам.

- Дык вось, добраахвотныя памочнікі міліцыі пачалі мяне ўкрыжоўваць...

- Калі ты будзеш так казаць пра нашых людзей, дык я цябе ўмяцелю, згнаю ў вязніцы, век волі табе не бачыць, - следчы тупаў нагамі, пырскаў слінаю, роў, быццам люты звер.

Мармулак, памятаючы словы міліцыянтаў, што яго ў крыўду не дадуць, працягваў далей чухаць нямытае цела. Тут у пакой зайшоў сам начальнік міліцыі.

- Што здарылася?

- Затрыманы адмаўляецца даваць паказанні. Узводзіць паклёп на нашых добраахвотных памочнікаў...

- Ах вось яно як! - начальнік міліцыі схапіў ручку і дапісаў на паперцы яшчэ адзін нуль. - Каліся, інакш горай будзе.

- Дык я і кажу. Адпачываю я дома, а тут да мяне ўрываюцца бандыты ды пачынаюць біць. Дзякуй Богу, што міліцыянты прыйшлі на дапамогу.

Чатыры гадзіны следчы і начальнік міліцыі вялі няроўнае змаганне з Мармулкам. Паверыўшы ў сваю перавагу, падследны стаў паводзіць сябе больш нахабна: зняў абутак і стаў церці адна аб адну ногі.

Начальніку міліцыі ў гэты момант падалося, што сапраўды гэты паўдурак не мог скрасці тыя грошы, і ён са злосці загадаў следчаму:

- Рыхтуй справу ў суд.

- А што рыхтаваць? - узмаліўся падначалены. - Сведкаў няма. Грошай няма. Пацярпелы некуды знік, і наўрад ці яго можна адшукаць. I заява ад яго паступіла толькі вусна. А можа гэта сапраўды самы чэсны чалавек на свеце?

- Знайшоў мне праблему. У трыццаць сёмым годзе нават крыштальна чыстым ленінцам "вышку" давалі. А гэты... Няхай пасядзіць пару гадоў.

У камеры Мармулак атрымаў запіску: "У цябе будзе самы лепшы адвакат". Разам з запіскаю быў перададзены кошык з дзвюма пляшкамі каньяку ды гарачаю страваю проста з рэстарана.

СУД

Гэтаю незвычайнаю справаю былі зацікаўлены ўсе судовыя. Чужыя грошы вабілі як пракурора, гэтак і суддзю.

Абвінавачаны Пётр Іванавіч Матыль быў дастаўлены ў залу паседжання суда ў суправаджэнні ўсё тых жа міліцыянтаў: сяржанта Піцькіна і радавога Мышкаловіча. Ахова мелася быць надзейнай. Ад пацярпелага ў якасці прадстаўніка ўжо неіснуючай фірмы "Будбумінтэрнэшнл" прысутнічаў Генадзь Патоніч.

- Устаць! Суд ідзе!

Позіркі ўсіх прысутных былі скіраваны на падсуднага. Нягледзячы на тое, што касцюм на ім быў не проста памяты, а выглядаў так, быццам яго пажавала карова, потым выплявала сабе пад ногі, а пасля яшчэ патапталася, Мармулак з вялікім пачуццём уласнай годнасці паволі ўстаў. Toe не прамінулі заўважыць людзі ды адзначыць для сябе, што так могуць паводзіць сябе толькі крутыя бізнесмены, тыя, у каго ў швейцарскіх банках не хапае месца для захоўвання наяўнай беларускай валюты, а акрамя таго, ёсць яшчэ добры дзесятак валютных рахункаў.Перад самым пачаткам разгляду справы, як у тым парламенце, слова папрасіў прадстаўнік пакрыўджаных, Генадзь Патоніч. У згодзе з дэмакратычнымі пачынаннямі ў нашым грамадстве суддзя даў яму слова.- Грамадзяне суддзі! Грамадзянін пракурор! I ўсе астатнія грамадзяне ды грамадзянкі, а таксама таварышы. Ад імя кіраўніцтва нашай кампаніі...

- Неіснуючай кампаніі, - апярэдзіў адваката і зрабіў слушнае ўдакладненне пракурор.

Патоніч нервова павёў плячыма, дрыготкімі рукамі паправіў гальштук і працягваў далей:

- ...неіснуючай ужо кампаніі даводжу да вашага ведама, што падсудны Пятро Іванавіч Матыль ні ў чым не вінаваты і ніколі не меў ніякага дачынення да фінансавых спраў нашай кампаніі...

- Неіснуючай ужо, - больш рашуча на гэты раз зрабіў удакладненне пракурор і звярнуўся да суддзі: - Пазначце, калі ласка, гэта.

- Так, грамадзянін суддзя, прабачце, ужо неіснуючай кампаніі. Уся справа ў тым, што былы генеральны дырэктар кампаніі...

- Неіснуючай кампаніі... - грозна прарычаў пракурор.

- Грамадзянін суддзя! Пракурор замінае мне рабіць заяву, - змахнуў пот з ілба былы віцэ-прэзідэнт.

- Гена! - абапёршыся локцем на бар’ер, млява ды абыякава сказаў падсудны. - Не звяртай на яго ўвагі. Кажы.

Пракурор адразу аціх і хутка стаў перабіраць на стале нейкія паперкі.

- Грамадзянін пракурор, - суддзя зразумеў значнасць слова падсуднага, і ў яго голасе з’явілася цвёрдасць правасуддзя. - Давайце выслухаем заяву, якая, на маю думку, дапаможа больш аб’ектыўна разабрацца ў сутнасці справы. Магчыма, высветліць некаторыя акалічнасці здарэння. Кажыце, сведка...

- Я не сведка. Я - прадстаўнік...

- ...неіснуючай кампаніі...

- ...пацярпелага боку і вымушаны сказаць наступнае: былы генеральны дырэктар неіснуючай ужо кампаніі ва ўсім вінаваты сам і таму з Пецькі Матылёнка хоча зрабіць казла адпушчэння...

Пракурор затуліў вушы рукамі.

Суддзя цярпліва выслухаў шчырыя выказванні прадстаўніка і дзеля таго, каб даказаць, што ён тут гаспадар, з-за адсутнасці малатка стукнуў кулаком па стале.

- Грамадзянін прадстаўнік! Вы на сходзе дырэктароў ці ў судзе? Перастаньце карыстацца мянушкамі і выбірайце выразы.

- Прашу прабачэння. Мы лічым, што Садык Мамедаў у змове з Садыкам Ахмедавым растранжырыў гэтыя грошы і падставіў бязвіннага жабрака...

- Прадстаўнік неіснуючай кампаніі, у я кой школе вы атрымалі адукацыю? - з’едліва запытаў пракурор.

- Як у якой? У савецкай. А яшчэ філфак універсітэта закончыў.

- Тады зразумела, - супакоіўся пракурор. - Працягвайце далей.

- Я ўжо усе сказаў

- Дзякуй. Справаю Ахмедава і Мамедава займаецца следства, і яно, толькі яно, зможа сказаць нам сваё апошняе слова, - зазначыў суддзя.

- А я заўжды думаў, што гэта павінен рабіць суд, - іранічна заўважыў пракурор.

- Не вучыце мяне, пракурор. Я той самы юрыдычны факультэт скончыў што і вы, - агрызнуўся суддзя Законнікаў.

- На два гады пазней, - не сунімаўся пракурор Суровых.

Законнікаў не стаў працягваць гутарку з Суровых, а зачытаў абвінаваўчае заключэнне справы і звярнуўся да абвінавачваемага:

- Што вы можаце сказаць, падсудны, наконт абвінавачванняў?

- Грамадзянін суддзя! Я чысты перад законам і Богам, як сляза немаўляці, - Мармулак укрыжаваў на грудзях рукі і ўзняў вочы да столі.

- Падсудны! Вы маеце рацыю, - вочы суддзі засвяціліся надзеяю.

- Так, грамадзянін суддзя! Я маю рацыю, - Матыль напачатку хацеў пакласці руку на сэрца ў пацверджанне праўдзівасці сваіх слоў, але ў апошні момант перадумаў і паляпаў сябе па грудной кішэні, і тое не засталося па-за ўвагаю суддзі. - Вельмі вялікую рацыю.

Цверджанне было шчырае, і ў тое нельга было не паверыць. Адвакат адразу засумаваў, бо ўвідавочкі зразумеў, што справа можа быць выйграна без асаблівых яго намаганняў. Было несумненна, што суддзя будзе патрабаваць для сябе больш важкую частку ганарару.

Адвакат тут жа распачаў адстойваць большую частку ганарару на сваю карысць:

- Грамадзянін суддзя! Пры ўсёй павазе да вас мая рацыя значна большая, чым ваша. Мой кліент мае алібі.

Пракурор таксама адчуў хісткасць лініі абвінавачвання і пайшоў у наступ:

- Ведаю я тое алібі. Адна ліпа.

- Алібі грунтоўнае, - у адзін голас прыпынілі нахрапістыя памкненні пракурора суддзя і адвакат.

Міліцыянты спакойна назіралі за разборам судовай справы і пяшчотна паглядалі на падканвойнага. Той, прыкрыўшы далонню вочы, драмаў.

- Алібі - ліпа, - стаяў на сваім Суровых.

- Слова "ліпа", пэўна, са старога юрыдычнага лексікону. Пры навучанні на два гады пазней мы такім тэрмінам не карысталіся.

Пракурор аціх. Слова ўзяў адвакат:

- Грамадзянін суддзя! Грамадзянін пракурор! Шаноўныя народныя засядацелі! Вы, пэўна, ужо пазнаёміліся са справаю. I зразумелі, што ўчыніць такое страшнае злачынства мой падабаронны не мог.

- Доказы? - грозна запатрабаваў пракурор.

- Мае доказы самыя простыя і самыя надзейныя. Грошы. Хто мне скажа: дзе грошы? Калі чалавек украў тыя грошы, дык следству неабходна было іх знайсці. Схаваў? У інтэрнаце замянілі ўсю сантэхніку на новую. Не знайшлі. Прапіў? На час затрымання быў крыху выпіўшы. Пасля напружанага дня спадар Матыль ужыў пляшку піва. Як бачыце, не паспеў прапіць тыя грошы. А ўся справа ў тым, што проста не было самога факта крадзяжу. Проста не было чаго красці. Асобы каўказскай нацыянальнасці даўным-даўно на тыя грошы купілі зброю ды пераправілі на радзіму. Аб тым сведчыць і іх знікненне.

Мармулак прачнуўся. Расплюшчыў адно вока, пацёр другое ды звярнуўся з запытам да суда:

- Я не разумею аднаго: у чым справа?

- Падсудны, - лагодна зрабіў заўвагу суддзя. - Слова вам яшчэ не давалі.

- Дык дайце, - настойліва запатрабаваў Матыль.

- Вы хочаце зрабіць заяву па сутнасці справы?

- Толькі па сутнасці справы, і болей нічога, - са збыткам і іроніяй у голасе сказаў падсудны. - 3 вашага дазволу, грамадзянін суддзя, праўду, толькі праўду і нічога болей, акрамя праўды. - Мармулак нават не падняўся са свайго месца. - Я хацеў бы спытаць: якую справу вы разглядаеце, шаноўны?

- Вашую, падсудны, - грозна прабурчэў пракурор.

- Маю, - Матыль здзіўлена ткнуў пальцам сабе ў грудзі. - Маю?

- Менавіта вашу.

- Дык яе і няма.

- Як? - пачуўся дружны хор галасоў з залы паседжання суда.

- Вось так - няма, - развёў рукамі падсудны. - Перад пачаткам судовага працэсу пацярпелы забірае сваю заяву, а вы працягваеце мяне судзіць. Гэта ж беззаконне.

- Іменна тое я хацеў сказаць напачатку, - падняўся са свайго месца Патоніч. - Мы забіраем сваю заяву адносна Пятра Іванавіча Матыля назад.

- Дык гэта ўвогуле мяняе справу, - ускрыкнуў суддзя. - Яе проста няма. Аб чым я гавару з самага пачатку.

- Нічога, - працягваў атаку пракурор, - я даб’юся новага разгляду гэтай справы, і вось тады пабачым.

Прысутныя павіншавалі Пятра Іванавіча з паспяховым завяршэннем разгляду яго справы і пачалі разыходзіцца.

Суддзя Законнікаў улучыў момант і падышоў да былога падсуднага.

- Я думаю, што вы не забудзеце самага справядлівага суддзю на неабсяжных прасторах усёй зямной кулі.

- Hi ў якім разе, грамадзянін суддзя, - шчыра ўсміхнуўся Пятро Матыль, стоячы ў цесным атачэнні міліцыянтаў-ахоўнікаў і адваката.За суддзёю падышоў пракурор. Самаўпэўненасць Суровых плюхала цераз край.

- Вы разумны чалавек, - распачаў ён гутарку паволі, выдзяляючы кожнае слова, быццам дэкламуючы Крымінальны кодэкс, - і павінны разумець, што ў вашай справе шмат белых плямаў...

- Колькі будзе каштаваць тая фарба, каб іх замаляваць? - цвёрда ды самаўпэўнена запытаў Мармулак.

ЦВЁРДАЕ СЛОВА ПАДПОЛЬШЧЫЦЫ

Піцькін і Мышкаловіч, як сапраўдныя міліцыянты, не жадалі ні з кім дзяліцца ні адным цэнтам. Навучыўшыся зарабляць грошы на голым асфальце, яны ў кволай беларускай камерцыі множылі свае здабыткі.

Дзяліць мяркуемы здабытак з пракурорам для міліцыянтаў было настолькі крыўдна, што як толькі Суровых адышоў ад іх, хлопцы залямантавалі ў адзін голас:

- Ты што, шэф, плаціць яму збіраешся?

Адвакат таксама выказаў сваё незадавальненне маючай адбыцца падзеяй, грозна прачмыхаў:

- У мяне ёсць прапанова, - Мармулак слухаў адваката і ніяк не мог успомніць, ці называў той хоць раз сваё прозвішча. - Неабходна звязацца з праваахоўнымі органамі, давесці да іх ведама, што пракурор патрабуе хабар. Няхай яны арыштуюць яго ў час перадачы грошай. I тады неабходнасць дзяліцца адпадзе.

Сяржант і радавы ўзрадаваліся ды пасля кароткіх настаўленняў адваката навыперадкі кінуліся да свайго начальства, каб як мага хутчэй арганізаваць здачу пракурора ў рукі правасуддзя.

Застаўшыся адзін на адзін, Пятро запытаў у свайго анёла- ахоўніка:

- Як усё ж гучыць ваша прозвішча?

- Гэта пытанне, паміж намі кажучы, неістотнае. Для ўсіх і для цябе - Антон Паўлавіч.

- Што мне рабіць далей? - пацікавіўся Мармулак.

- Ляльку, шаноуны мой, ляльку, - спакойна адказаў адвакат.

- Дзеля гэтага патрэбна хаця б жанчына, - паціснуў плячыма былы падсудны.

- Ты будзеш рабіць зараз не бэбі, - іранічна хмыкнуў Антон Паўлавіч, - а "ляльку". А гэта вось што такое. Бярэш адзін даляр, такая зялёненькая асігнацыя, якіх у цябе, як казалі, поўны кейс, кладзеш знізу. Акуратна наразаеш паперы памерам гэтага казначэйскага білета і зверху таксама накрываеш далярам. Вось табе і "лялька".

Адвакат уладкаваўся ў казённым фатэлі свайго кабінета і стаў прысёрбваць гарачую каву. Мармулак узяў нажніцы і горача прыняўся за справу. Праз дзесяць хвілін "лялька" была гатова. Антон Паўлавіч адставіў філіжанку ўбок, падышоў да Пятра Іванавіча, уважліва агледзеў тварэнне ягоных рук ды ад вялікага ўражання прысвіснуў. Потым паспрабаваў узяць у руку. "Лялька" не змяшчалася.

- Перастараўся, - канстатаваў ён.

—Не. Я адразу планаваў на тры.

- Тры?! Навошта?

- Пракурор і два міліцыянты.

- А ты, я бачу, хлопец-хват.

- Хват, хват, - пакрыўдзіўся Мармулак. - Кожны з вас хоча ўхапіць як мага болей.

- Я сваю долю добрасумленна адпрацаваў - сказаў як адсек адвакат.

- Ім усё мала. Аднялі ў бандытаў цэлы арсенал ды прыхавалі. Збіраюцца несці на "Дынама". Ведаеш, колькі "баксаў" грабануць!

- О! - прагудзеў Антон Паўлавіч. - Гэта істотна мяняе сітуацыю... Крахаборы, крахаборы, - ён стаў мераць пакой. - Вакол адны крахаборы. Але ўсё роўна паперы не псуй. Можа, дзеля чаго спатрэбіцца. У гэтым выпадку ўсё чыніцца проста і нецікава. Пасылаем іх на "Дынама" і паведамляем ананімна кампетэнтным органам. Усё творыцца чыстымі рукамі.

- Прымаецца, - радасна ўскрыкнуў Матыль і распачаў адбіраць лішнія паперкі.

Вярнуліся Піцькін і Мышкаловіч. На іх тварах было напісана, што ўсё падрыхтавана на "выдатна". Найбольшае задавальненне меў радавы Мышкаловіч. "За мужнасць і геройства, праяўленыя пры затрыманні арганізаванага бандфармавання" яго ўзнагародзілі імянным свістком і ўручылі каштоўны падарунак - боты. Начальнік раённага аддзела, у якім служылі міліцыянты, атрымаў ганаровую грамату. Начальнік аддзела па барацьбе з арганізаванай злачыннасцю пры міністэрстве, з-за адсутнасці ў дзяржаве медалёў, меў павышэнне па службе і значную грашовую прэмію.

- Так, калегі па справе, - каб мець больш сур’ёзны выгляд, павесіў на нос акуляры Антон Паўлавіч. - Бачу, што да аперацыі ў нас усё падрыхтавана...

- Хлопцы нават на відэакамеру будуць здымаць, - пахваліўся сяржант Піцькін.

- Значыць, поспех гарантаваны.

- Працуем чыста.

- Аж занадта, - зняў акуляры адвакат. - Куды свой арсенал дзелі, працаўнічкі?

Міліцыянты пераглянуліся, потым скіравалі свае позіркі на Мармулка.

- Здаў?

- Я? - вочы небаракі пакруглелі і сталі падобныя на вочы перапуджанага ката. - Каб мне з гэтага месца не сысці.

- Супакойцеся, калегі! Справа ў іншым. Дзядуля аднёс ваш арсенал да сваёй каханкі, а тая палічыла, што ён здраджвае ёй са сваёй жонкаю, і напісала на дзеда ў міліцыю скаргу. Вашаму начальству. Праўда, прозвішчаў вашых яна не ведае. На месца, так сказаць, здарэння яшчэ ніхто не выязджаў. Таму вам неабходна спяшацца.

Мышкаловіч ірвануўся да дзвярэй.

- Куды? - ускрыкнуў адвакат.

- Што гэта значыць - куды? Сам сказаў спяшацца.

- Пачакайце, пацерпіць. Паўгадзіны туды, паўгадзіны сюды - нічога не зменіцца, - прымірэнча сказаў Мармулак.

- Сапраўды, супакойся, - умяшаўся ў гутарку Піцькін. - Можа, лепш прадаць зброю тут, у сваім аддзеле? Упэўнены, умомант разбяруць.

- Разбяруць, разбяруць, а чым заплацяць? - катэгарычна запярэчыў Мышкаловіч. - "Зайчыкамі". У лепшым выпадку. Іншыя будуць сунуць свісткі, боты, гумовыя палкі, партупеі.

- Згодзен, згодзен, - пагадзіўся сяржант і даўся дзіву, што радавы яшчэ можа думаць. - Праз паўгадзіны так і зробім.

- Рады, што вы знайшлі паразуменне, - дыпламатычна падвёў вынікі іх спрэчкі Антон Паўлавіч ды зазначыў: - Калі ў будучым у вас узнікнуць праблемы, звяртайцеся. Я да вашых паслугаў

- Абавязкова, - узрадаваўся сяржант. - Дзякуем.

- Тады наперад. Не будзем губляць час.

Мармулак сеў у фатэль адваката і ўпершыню за апошні месяц адчуў стому ва ўсім целе.

Пракурор Суровых сядзеў за сталом і з важным выглядам маляваў чорцікаў. Мышкаловіч адчыніў дзверы, няспешна падышоў да стала. Гаспадар кабінета пільна глянуў паверх акуляраў і спакойна працягваў занятак: дамалёўваў супастату рогі.

- Тут я вам нешта павінен перадаць, - неяк няўпэўнена сказаў міліцыянт.

- Давай, давай, - рашуча запатрабаваў Суровых, але не падняў вачэй ад паперы, а толькі працягнуў руку і ўзяў ляльку ды тут жа патрос: праверыў на вагу. Не падымаючы вачэй і надалей, ён паклаў хабар у кішэню.

Тут у пакой уварвалася аператыўная група ды надзела Суровых на рукі кайданкі.

Міліцыянты спяшаліся і таму не сталі вяртацца ў пакой да адваката, а толькі патэлефанавалі ды коратка распавялі, як усё адбылося.

- А як усё будзе там, на базары? - занепакоіўся Пётр Іванавіч.

- Паглядзець бы...

- Калі такі цікаўны, дык схадзі паглядзі, можа пашанцуе - сведкам будзеш. А можа і кампаньёнам пойдзеш...

- Не-не! Шчыра дзякую. Няма ніякага жадання, - замахаў рукамі Мармулак.

- Тады нам з табою засталося толькі адно: "падбіць бабкі".

- Можа мне пераапрануцца? - запярэчыў Матылёнак, аглядваючы свой скамечаны гарнітур. - Не магу ж я ў такім выглядзе паказацца на людзі.

- Шаноўны! Вы што, збіраецеся на прыём да англійскай каралевы? Не. У вас нармальны рабочы выгляд. Хоць зараз ідзі на вакзал жабраваць...

- Гэта маё працоўнае месца.

- Даруй, калі ласка. Ну, добра! Скончым непатрэбныя дыскусіі.

Старая падпольшчыца ў сувязі з адсутнасцю чарнільна-віннай прадукцыі ў тутэйшых крамах, за якую яна штодзённа шчыра ўспамінала магутны Савецкі Саюз, родную Камуністычную партыю ды несусветна кляла яе апошняга генеральнага сакратара за яго недальнабачнасць у справе спынення вытворчасці гэтага прадукту, што несумненна прывяло да распаду такой вялікай дзяржавы, яшчэ не апахмялілася, а ішла ўжо другая палова дня. Купіць гарэлку з такімі гучнымі назвамі, як "Распуцін", "Магічны крышталь", "Крамлёўская" і яшчэ добры дзесятак назваў, з незлічонай колькасцю медалёў на этыкетках, што прадпрымальныя людзі гналі ў глухіх лясах пад Беластокам, яна не мела грошай. У яе пакойчыку ў інтэрнаце, які ёй выдзелілі як прыбіральшчыцы, акрамя медалёў, вайсковай гімнасцёркі сорак пятага года ды рабочага халата, не было нічога. Кватэры ў яе не было ніколі. Не было з тае простае прычыны, што ніколі не было сям’і.

У маладосці яна была вельмі прыгожая жанчына, і таму яе вельмі часта запрашалі розныя начальнікі аддзелаў, сакратары райкамаў пасля напружанага паседжання ці семінара па абмене перадавым вопытам папарыцца ў лазні ці з’ездзіць на прыроду. У гады яе маладосці такіх мерапрыемстваў было нагэтулькі шмат, што думаць пра стварэнне сям’і не было часу. Потым кватэра ёй стала непатрэбнаю. У інтэрнатах, дзе моладзь, было весялей. Весялей было і ад таго, што яе як былую падпольшчыцу часта запрашалі на розныя злёты, у школы. Раней тое рабілася часцей. Цяпер пра яе зусім забыліся. Раней яна сяды-тады атрымлівала юбілейны медалік ды канверт, у якім было дзесяць рублёў. Грошы яе тады не вабілі. Цешыла душу павага. Потым - а гады прабеглі так хутка - пайшла на пенсію, і ёй перасталі па-святочнаму ўручаць медалі з канвертамі.

Праўда, да розных рэвалюцыйных святаў дасылалі паштоўкі. Урэшце не стала і гэтых віншаванняў. На яе ўвогуле ўсе забыліся. Так знакамітая падпольшчыца Яўгенія Максімаўна Лазарэвіч ператварылася ў звычайную прыбіральшчыцу бабу Жэню, старую і сварлівую жанчыну.

З’яўленне ў яе пакойчыку людзей было промнем святла ў сённяшні хмурны дзень. Яна, як у лепшыя гады сваёй маладосці, калі даводзілася сустракаць пажаданых начальству гасцей, шырока развяла рукі ўбакі, заплюшчыла вочы і падалася ўперад. Звялымі губамі чмокнула ў шчаку Мармулка. Антон Паўлавіч, які ішоў следам, зразумеў усё на свой лад.

- Вядома, вось чаму ты хацеў быць апранутым ад Валянціна. I даўно гэта ў вас?

- Я пазнаёміўся з бабаю Жэняю, як толькі паступіў ва універсітэт. Ужо болей як шэсць гадоў.

- Багата часу прайшло, - усё з той жа іроніяй працягваў гутарку адвакат. - Вы свае адносіны зарэгістравалі ці проста так?..

- Ды не, што вы! Якая рэгістрацыя, - тут Мармулак зразумеў, што з яго проста смяюцца. - Вы што, мяне за дурня лічыце, ці як? Каб я...

- Супакойся. У жыцці ўсялякае бывае. Але давай хутчэй да справы. Мяне чакаюць кліенты.

- Баба Жэня, - звярнуўся да яе былы студэнт, якога яна не раз лупцавала шчоткаю і не баялася, што той можа адказаць. - Мы да вас па справе.

- Без былой падпольшчыцы ніхто не можа абысціся, - расквакталася старая ды падалася да тумбачкі. - У мяне тут ёсць кавалачак лівернай каўбаскі, - з гэтымі словамі яна паклала на стол нешта шэра-цёмнага колеру. Пакой запоўніў ванітоўны пах.

- Спадзяюся, хлопцы прынеслі з сабою па сто грамаў для апетыту.

Антон Паўлавіч палез у кішэню па насоўку. Мармулак атуліў нос рукавом.

- Кейс давай, старая карга! - адкінуўшы ўсялякія культурныя выкрунтасы са словамі, закрычаў адвакат.