Сума немагчымасцяў

*

Чалавек набывае і траціць.

Аднак у набыць і страціць розныя вымярэнні, і нават адна і тая самая капа грошай, страчаная і набытая, мае розную жыццёвую вартасць.

Тое, што набываецца, яшчэ належыць дадаць да сябе, а тое, што траціцца, належыць ужо адняць, але і аднятае, яно не перастае быць сваім.

А с в а ё для чалавека самае дарагое, мо нават даражэйшае за сябе.

*

У творы ёсць і змест і форма, але «гліна», з якое твор лепіцца, не мае ні зместу, ні формы, яна — зместаформа, і жыццё яе радовішча.

*

Самае істотнае для чалавека, кім ён ёсць цяпер. Ён згаджаецца ўсё папярэдняе ўважаць за пярэдадзень і прэамбулу пры ўмове, што цяпер ён «дзень», што цяпер ён «амбула».

Ц я п е р — сарцавіна часу, і ў людзях яна аб'яўляецца, і ў людзях хаваецца.

*

Імя, згадка, штрых з жыццяпісу...— усё бліжэйшымі становяцца людзі, якіх не стала, і ўсё бліжэйшым становіцца ім бязмежжа.

*

Хто ведае мову, уводзіць слова ў свет, хто ведае слова, выводзіць свет з мовы.

*

Калі чалавек апынаецца ў яме, ён мае сябе ў ёй усёю сваёю істотай, і калі вызваляецца з яе — таксама.

Знарок ці міжволі ён пастаянна знаходзіць «ямныя» сітуацыі: яны для яго змястоўныя, бо і сам ён яма, у якой мае сябе.

*

Якая кніга табе падабасцца, які твор з'яўляецца для цябе ўзорам паэзіі?

Кажу пра вандроўныя арыенціры.

Аднак адзіным сапраўдным узорам для творцы, урэшце, заўсёды з'яўляецца кніга, якая глыбока і поўна здолела б прачытаць яго самога, верш, які глыбока і поўна здолеў бы выявіць яго самога — ім жа самім не напісаная кніга, ім жа самім не створаны верш.

*

Каго некалі ўкрыўдзіў, той на ўсю наступнасць застаецца настаўнікам.

Нават калі і не ведае пра гэта.

*

Як Афіна з галавы Зеўса, верш узнікае з самой істоты творцы —

і т а д ы пачуццё захапляецца ім,

і т а д ы думка яго тлумачыць.

*

Творцы ў заўсёднай апазіцыі да ўлады, але ў апазіцыі своёасаблівай — не на 180, а на 90 градусаў.

Гэта апазіцыя вертыкалі да гарызанталі, і яна па-свойму больш прынцыповая і больш радыкальная, чым разведзе-ныя і супрацьпастаўленыя адно аднаму палітычныя ардынаты.

*

Празрыстым вераснёўскім днём стаяў на запусцелым, зарослым травою і палявымі жоўтымі кветкамі, падворку Жэні Янішчыц.

Мае спадарожнікі зазіралі ў вокны замкнёнай хаты, а я глядзеў ад хаты, як некалі яна сама, і тужліва супадаў з ёю тою.

I ў кожнай кветцы, што пругка і лёгка вагаліся ў подыхах ветру, была яна, і далячыні адгукаліся ёю. I да яе вярталіся словы, вымаўпеныя некалі ёю:

За роднай вясковаю хатай,

За выганам тым палявым

Ўсё звязана з песняй крылатай

I з іменем простым тваім.

*

Паводле «Кнігі быцця» Бог стварыў свет словам: «I сказаў Бог...»

Як вада, як зямля, як святло, як паветра, слова таксама сфера, і людзі надзелены яе грамадзянствам.

Разумець — бачыць вачамі розуму. Тое, што бачым вачамі вачэй,— прысутнасці, тое, што бачым вачамі розуму,— сутнасці.

*

Навіны кажуць пра тое, што адбываецца.

Але самае істотнае не ўваходзіць у круг падзей і нават не заўважаецца.

Аднак якраз у ім палягае і ім абумоўліваецца сэнс падзей.

I таму іх нельга выснаваць загадзя, і таму іх нельга вытлумачыць дарэшты.

*

Улада ахвотна бярэ сабе найменне «пазіцыя» (у ім лінгвістычны пазітыў) і гэтакжа ахвотна пакідае найменне «апазіцыя» ўсім астатнім (у ім лінгвістычны негатыў).

Але калі ўжо вырашаць па праўдзе, то найменне «пазіцыя» належыць аддаць таму, хто са стагоддзе ў стагоддзе ўпарта, насуперак усім непамыслотам і забаронам знаходзіў, выказваў і выяўляў народ, хто ва ўсе часы ратаваў яго для будучыні,—

беларускаму пісьменству.

*

Філасофія — любоў да мудрасці, філалогія — любоў да слова.

Вось жа, без любові да мудрасці няма самой мудрасці, і без любові да слова няма самога «слоўя».

*

Змест грому не падобны на гром, гэта — маланка.

Але таму, што ёсць маланка,— ёсць гром. Змест паэзіі таксама нешта адметнае ад слоў, дзякуючы якім яна аб'яўляецца і гучыць.

*

«Паэзія — семантычнае мастацтва»,— у прадмове да зборніка аднаго паэта зазначае другі.

Аднак такой яна становіцца потым — калі верш напісаны, калі шлях пройдзены і вандроўнік можа агледзець свае сляды.

Сутво паэзіі не семантычнае, а — несемантычнае, і паэта вабіць не пройдзены шлях, а — няпройдзены, і дае яму мову не вымаўленае слова, а — нявымаўленае, а мо нават і невымоўнае.

*

У вершы радкі злучаюцца між сабою нейкім інакшым, чым лагічным, чынам — нібы кожны раз суадносяцца з невядомаю глыбінёй.

I змястоўныя яны ёю.

*

Жыццё ў выпрабаваннях.

I, можа, самыя адказныя сітуацыі ў ім — звычайныя сітуацыі, калі як бы нічога не здараецца, нічога не адбываецца.

*

Метафарычныя вершы — ловы, у якіх таму, хто ловіць, завязваюцца вочы, а тыя, што ловяцца, падаюць яму знакі, што яны тут.

Твор як магічны крышталь: істотна не тое, як ён выглядае, а што відаць у ім і дзякуючы яму.

*

У паэзіі гук апладняецца водгукам, і па ўзорах паэзіі можна меркаваць, штотакое рэчаіснасць, бо водгук прыходзіць ад яе, а па пластах паэзіі – якою гэтая рэчаіснасць была ў той ці іншы перыяд.

*

Тэургічная асаблівасць паэтычнага слова ў тым, што яно вынікае з глыбіні здзяйснення, і таму яно змяшчае ў сабе элемент дзеяння.

Справа становіцца словам, каб слова станавілася справай.

*

У Гёльдэрлінаўскім запытанні: «...нашто паэт у нішчымны час?» слова «нішчымны», азначаючы ўласцівасць часу, зваротным чынам азначае саму з'яву паэта.

Айчына для паэта «шчымны» час, у «нішчымным» ён апынаецца бесхацінцам, адмоўленым ім і супрацьпастаў-леным яму; у «нішчымны» час ён сам апынаецца «нішчымным», закладнікам няспраўджанай рэчаіснасці.

Так не павінна быць?!

Але карэляцыя ўведзена ў дзеянне, верш вымаўляецца, і што павінен паэт зрабіць, дык гэта датрываць да канца.

*

Эпас не «доўгая» форма, а доўгая дарога: з дому дадому.

*

Шчасце відушчае і сляпое: яно бачыць з'яву, але не бачыць таго, што яе засланяе.

Няшчасце таксама відушчае і сляпое, але наадварот: яно не бачыць самой з'явы, але бачыць тое, што яе засланяе.

*

Рэчаіснасць гуляе з чалавекам у хованкі, і ўсе яго думкі аб ёй — здагадкі.

*

«Мінула сто гадоў...»

У чалавечым жыцці ёсць вынесены ў безназоўную будучыню пункт адліку, што дазваляе чалавеку глядзець на тое, што адбываецца з ім і вакол яго, з адлегласці ў часе.

Усёй сваёй відавочнасцю з'ява папярэднічае досведу, але ў гэтым пункце досвед папярэднічае з'яве, і якраз дзякуючы яму чалавек больш, чым «я», і далей, чым «тут».

*

Калі слова — Бог, то мова — народ.

*

Чалавек — немагчымая істота, больш немагчымая, чым наг, чым кентаўр, чым сфінкс. У ім змяшчаюцца транскрыпты ўсіх істот і нават той над-істоты, якой ён яшчэ не стаў.

*

Ёсць з'явы, што зберагаюцца адно ў маўчанні і на маўчанне адгукаюцца.

Яны не хочуць быць выказанымі ўголас і калі выказваюцца — трацяцца альбо парушаюцца.

Маўчанне не немата, не адсутнасць гукаў, а асаблівая мова (мовачанне), у якойусё, што мае быць пачута, ужо загадзя выказана.

I як белы змяшчае ў сабе ўвесь спектр колераў, так і маўчанне — усю гаму гукаў.

*

Чалавек не ўвесь «псіхалогія», і таму літаратура, спадарожніца яго самаспазнання, раней ці пазней яго адпускае.

Далей ён для яе невядомы.

Далей ён ідзе сам.

*

Палову жыцця ўвасабляюся ў сябе, другую — з сябе.

Дзве лініі — лінія цела і лінія духа — спачатку збліжаюцца адна з адной, а зблізіўшыся — разыходзяцца.

*

Чалавек не сінхронны са сваёй сутнасцю і існуе ў своеасаблівай фазе спазнення.

Час — адлегласць між чалавекам і Богам.

*

Як, паклаўшы на аркуш паперы манету і шаруючы па паперы канцом алоўка, здабываюць адбітак манеты, так і схаваныя ад нас у глыбінях стагоддзяў постаці паступова абмалёўваюцца і акрэсліваюцца ўвагай, скіраванай да іх.

*

Чалавек расце ад зямлі да неба, і там, дзе яму не расцецца, ён адхіляецца ў дарогі, якія водзяць яго па свеце, у падзеі, у якіх ён становіцца некім ці нават шмат кім.

Ён багацее на тое, што лішняе, -- на досвед.

*

Т у т — гняздо, у якім селіцца ўвесь час, і цяп е р — зерне, у якім змяшчаецца ўся прастора.

*

Самавыяўленне — выяўленне не сябе, а з сябе таго зместу, які хоча стаць табой.

*

«Абрагам спарадзіў Ісака, Ісак спарадзіў Якава...»

А вось Ісус не спарадзіў нікога другога, а спарадзіў самога сябе — Хрыста

I гэта самае вялікае, на што здатны (ці яшчэ не здатны) чалавек.

*

Дыктатура - гіпертрафіраваная пасрзднасць: яна зневажае творчасць.

*

З «Кутка жаданняў» Анатоля Вярцінскага: «знайсці б пакойчык кутні».

Самае адказнае слова тут: кутні.

У кутнім амаль знікае прастора, амаль адсутнічаюць абставіны, амаль спыняецца час; як выступ, яно ўваходзіць у іншае вымярэнне, і каб знайсці сябе, паэты шукаюць кутняе.

У кутнім месціцца і «Мая хата» Францішка Багушэвіча, і «Мой дом» Янкі Купалы, і «Мой родны кут» Якуба Коласа, дый, урэшце, сама айчына.

"Камень, які адкінулі будаўнікі, стаўся каменем кутнім" (Лк 20: 17).

*

Мінае звычайны дзень, і я радуюся гэтай звычайнасці:

яна змястоўная, тым, што ёсць.

*

Калі расчароўваешся ў некім, то пэўным чынам расчароўваешся і ў сабе.

*

Паэт — кепскі турыст. Яго цікавяць не славутасці, не выдатнасці, незнакамітасці, а — магчымасць сустрэчы.

*

Думка слізгаціць гга паверхні рэальнасці, выпісваючы на ёй свае ўзоры.

Але адкрыцці яе чакаюць там, дзе яна правальваецца.

«Каб ты праваліўся!..» — зычэнне больш чым змястоўнае: пад ім нешта заўссды ёсць.

*

Імкненне — дзеянне, укладзенае ў час. I як барон Мюнхаўзен выцягваў сябе за валасы з балота, так імкненнем, калі яно ведае, куды імкнуцца, чалавек выцягвае сябе са сваіх акалічнасцяў.

Імкнуцца — здабываць спадчыну з наступнасці.

*

Пад царом, пад палякамі, пад немцамі, пад саветамі...

На «кантыненце Беларусь» улада ўсталёўваецца як метэаралагічная з'ява.

Цяперашняя — не выключэнне.

*

Чалавек і выступ і водступ: у наступнасць і ў мінулае; ён адначасова і апярэджвае самога сябе, і ад самога сябе адстае.

Ва ўсякім разе на крок.

*

Паэзія не выказвае, а ўцелясняе думкі.

Таму, якой бы фантастычнай яна ні была, яна не хлусіць, і хлусіць, калі тое, што выказвае, не ўцелясняе.

*

Чалавеку ўсё дазволена не таму, што Бога няма (Дастаеўскі), а якраз таму, што Бог ёсць. І наколькі ён «увесь», настолькі яму дазволена «ўсё».

*

Як памяць, таксама назапашваецца няпамяць: у ёй той творчы патэнцыял, дзякуючы якому абнаўляецца вядомае.

Неяк, рыхтуючы публікацыю аднаго літоўскага паэта (Сігітаса Гяды), я, забыўшыся, што гэта ўжо некалі рабіў, пераклаў той самы верш яшчэ раз,

Атрымаліся два варыянты аднаго перакладу, што мелі свае тэксты, і нешта яшчэ, што мела сваё значэнне.

*

Рэчаіснасць — рэхаіснасць, і адно тое, што яму кажа рэха, чалавек і чуе, і разумее. Якое рэха, такі і голас.

*

Якой бы глыбокаю ні была глыбіня, яна абапіраецца аб паверхню, і якой бы плыткаю ні была плытчыня, яна не абдзелена паверхняй.

Паверхня — самая дэмакратычная з'ява: ёю ўраўнеўваецца і лужына і акіян.

*

Пісьменнік атрымаў ордэн.

Яго віншуюць.

Віншуюць з «віншаваннем».

*

Чалавек вынікае з папярэдняга, і кожны раз, нібы паўтарае скарочаны курс свайго жыцця, перажывае нанова тое, што з ім было, і з кожным разам маштаб таго, што было, сціскаецца, а значэнне павялічваецца.

*

«Я помнік сабе ўзнёс...» I якім бы ні быў гэты помнік — рукатворным або нерукатворным, у самой з'яве «помнікавасці» і ў значэнні, якое ёй надаецца, ёсць нешта, што пярэчыць сэнсу чалавечага прызначэння.

Сам па сабе, у сваім целе, чалавек ужо ёсць жывы помнік сабе-духу і, вызваляючыся ў дух, ён пакідае і адкідае ўсё цела і ўсё, што з ім звязана.

А якраз з «пакідаў» і «адкідаў» робяцца помнікі.

*

Там, дзе збіраецца намаганне, збіраецца перашкода, але там, дзе збіраецца перашкода, збіраецца і выйсце.

Калі б паэзія суадносілася з катэгорыяй «мець», яна станавілася б уласнасцю, але яна суадносіцца з катэгорыяй «быць», і таму яна ўласцівасць.

*

Рыфма не выпадковасць, а супадзенне выпадко-васцяў.

*

Тое выбітнае, чым вызначаецца чалавек і што ўяўляецца яму яго моцай, у ім найбольш не абаронена.

Яно не адужваецца моцай, а немаччу адужваецца.

*

Чэрвеньскім сцішаным адвячоркам неяк нечакана я выйшаў за горад і апынуўся на невялічкім драўляным мастку.

Пад ім цякла ручаіна — сціплая і чыстая, і цякла яна з таго боку, адкуль я прыйшоў.

«Дзіўна, што я не сустрэў яе нідзе раней»,— падумалася мне, і я спусціўся з мастка, каб дакрануцца да яе рукою.

У ёй быў адказ на нешта, што ўсю дарогу займала мяне і што не ўкладалася ў словы пытання, як не ўкладаўся зараз у словы і сам адказ.

*

Завершаны верш апынаецца перад рэчаіснасцю, у якую немагчыма падаўжаць сябе, як падаўжаецца лінія, аднак у ёй можна распачынаць сябе нанова.

I ён недзе быў, і ён у нечым удзельнічаў, і ён нешта бачыў...

Усе «саўдзелы ў гісторыі» нешта дадаюць да асобы і тое, што дадаюць да асобы, ад творцы адымаюць.

*

У кнізе прарока Іона маракі, каб даведацца, хто стаўся прычынаю буры, што абрушылася на іхні карабель, кідаюць лёс-кубік, і ён паказвае, што гэта Іона.

«Лёс-кубік» прысутнічае ва ўсёй літаратуры, дзе вядзецца гаворка пра чалавека. Ён падае, паварочваецца і, каб зноў павярнуцца, падае глыбей, і тая грань, якою ён упаў, ніколі не канчатковая.

*

У чалавека ўкладзены маштаб бязмежжа, і адно суадносячыся з ім, ён не падупадае пад уладу ідалаў —

частковасцяў.

*

У мастацтва і ў палітыкі адна зямля, але рознае неба.

*

На памылках вучымся? Можа. Але праўдзе вучаць не памылкі, а сама праўда.

*

Каб разгледзець з'явы зблізку, узбройваемся павелічаль-нымі шклінамі.

Але чым больш імі ўзбройваемся, тым усё больш аддаляецца блізіня і тым ва ўсё большых павелічальных шклінах маем патрэбу.

*

У самасці безліч абліччаў і тойсамы штрых-код: «самы».

Яна адметная сваёй несувымернасцю з тым, што трымаецца сваёй меры, несуадпаведнасцю з тым, што памятае сваю прыроду, і наперад выбягае ў няроўны час.

Кажучы словамі вядомага прыпадабнення, гэта новая латка, ушытая ў старую вопратку, новае віно, улітае ў старыя мяхі, дзе латка выяўляецца галоўнейшаю за вопратку, а віно дужэйшым за мяхі.

*

Чалавек — слова, якое складаецца з двух складоў: духа і цела.

Значэнне слова залежыць ад таго, на які склад падае націск: калі на першы — свет нахіляецца ў бязмежжа, калі на другі — у межы.

Кожны склад мае націск на сабе, а само слова — на іх абодвух.

*

У меркаванні мерка: вядомае яно прыкладае да невядомага, тое, што адбылося, да таго, што адбываецца, і заўсёды мае патрэбу ва ўдакладненні — у тым, каб даўкладацца, бо невядомае — яно ніколі не ёсць цалкам невядомым, а вядомае — яно ніколі не ёсць вядомым да канца.

*

Мова — возера альбо нават мора, у якім плаваюць сэнсы.

У тым ліку і неаб'яўленыя.

*

Надвор'е — настрой прыроды, і я ад яго залежу.

Па нейкіх, адно яму вядомых сцежках яно ўваходзіць у адчуванні і кранае валокны думкі, якія яшчэ не выснаваліся ў думку. Яно іх чытае і ад таго, як чытае, залежыць, ці з'явіцца думка ў свет, а калі з'явіцца, то ў якім настроі.

*

«Як маешся?» — пытаецца пры сустрэчы знаёмы.

Тое, што маем, мае таксама нас.

I кожны для сябе найвялікшая маёмасць.

*

Навіны кажуць пра тое, што здарылася і адбылося.

Але самае істотнае не ўваходзіць у тое, што здарылася і адбылося, і не заўважаецца імі.

Яно ў людзях і з людзьмі.

Чакаем і шукаем навін, каб праз іх нешта даведацца пра саміх сябе.

*

Купіў рэч, патрэбную для дому і на табе — згубіў.

Шкада не так рэчы, як самой з'явы, не т а г о, што згубіў, а тое, што з г у б і ў.

*

Вера — веда: яна не ў в а ш т о, а ш т о. У ёй сутнае мае сябе.

*

«Калі ты не займаешся палітыкай, палітыка займаецца табой» — сілагізм, што, разгортваючыся ў высновы, вяртаецца да зыходнага становішча.

А разгорткі гэтакія:

1. Калі ты не займаешся палітыкай, палітыка займаецца табою так, што ты (а:) насамрэч не займаешся палітыкай, (б:) насамрэч займаешся палітыкай.

2. Калі ты займаешся палітыкай, то займаешся палітыкай так, што (а:) насамрэч займаешся палітыкай, (б:) насамрэч не займаешся палітыкай.

У першым і ў процілеглым яму другім варыянце высновы згаджаюцца між сабою, і згаджаецца сілагізм, што ён сафізм.

*

Што такое творчасць, лепш за ўсё ведаюць самі творы: выдатныя — на выдатна, не-выдатныя — на невыдатна.

*

Думаць пра некага альбо пра нешта — сустракацца і з ім, і таксама з самім сабой у прысутнасці таго, пра каго (альбо пра што) думаеш.

Якое думанне, такая сустрэча.

*

З цягам часу чалавек груганее:уім усё больш збіраецца таго, чаго ўжо няма, тых, каго ўжо няма.

Не знаходжу колішняй нататкі і ўзнаўляю яе па памяці — самаперакладаю.

Нібыта ўсё так, а ўсё роўна нешта не на месцы.

Людзі таксама самапераклады, а арыгінал згубіўся?

*

«Пішу як жыву» — сваім лаканічным прызнаннем акрэсліў Янка Брыль асаблівасць пісьменніцкага рамяства.

Як пісаць — не зусім залежыць ад пісьменніка, як не зусім ад яго залежыць, ці ён малады, ці стары.

Калі пішацца, у неабходных словах выяўля-ецца тое, што, не з'яўляючыся словам, з'яўля-ецца неабходным.

*

Любоў — дар, з а н а д т ы для асабовасці: у ёй асабовасць трансмутуецца, і ёю любоў гасіцца.

*

Слава можа ўзвысіць паэта да помнікавай вышыні, але забірае ў яго пры гэтым бязмежжа;

можа «вымавіць» яго так, што ён будзе чуцён усім, але наўзамен забірае ў яго невымоўнае.

*

Кожны з прысутных слухаў, што кажуць астатнія, і заставаўся пры сваім меркаванні.

Яно было недзе глыбока і было не выяўленым, і гэтым нявыяўленым меркаваннем кожны ведаў, што ён разумнейшы за ўсіх астатніх.

*

Усе сцежкі, як бы яны ні называліся, вядуць да пэўнай мяжы. Яны — уводзіны, і на вяршыню сцежак няма.

Гэтая вяршыня ў самім чалавеку, і на яе ён можа ўздымацца адно сам. Але — ніколі дарэшты не ўзняцца, бо разам з ім пачынае ўздымацца яна сама.

*

У адрозненне ад дэпутатаў парламента ці прэзідэнта, якія абіраюцца насельніцтвам, творца абірае сябе сам. I калі гэтае самаабранне здзяйсняецца, яно захоўваецца на ўсю даўжыню часу.

*

Калі аціхаюць гучныя словы, чутны ціхія, але калі аціхаюць ціхія, тады гучыць голас.

Голас багацейшы за шэпт і за крык, і тое, што ўтой-ваецца ў шэпце і траціцца ў крыку, у голасе вымаўляецца.

Істотнае вымаўляецца ўголас.

*

I рай с в а ё месца, і пекла, але не назусім, і таму што не назусім, некаму і рай у смутак, а некаму і пекла ў радасць.

*

Ёсць з'явы, якія існуюць, нягледзячы ні на што і гледзячы на ўсё, і ўжо адным тым, што яны існуюць, набываюць асаблівы статус.

Казаў пра гэта вусна, скажу і пісьмова:

Так, беларуская мова пераможца!

Так, беларуская літаратура пераможца!

I пераможцы ўсе тыя, што — нягледзячы ні на што і гледзячы на ўсё — вызнаюць сябе беларусамі!

Ганаруся, што я з імі.

*

Рака ўпадае ў мора...

Але яе прызначэнне і яе мэта не ў тым, каб упасці ў мора, а ў тым, каб цячы.

Але колькі рэк змарнавана і колькі людзей загублена адно за тое, што яны хацелі ц я ч ы !

*

Першым паэтам быў першачалавек — Адам: ён даваў найменні існаму. Асаблівасць існага ў тым, што яно ніколі не можа найменавацца дарэшты і ў найменні застацца, і асаблівасць найменняўтым, што яно з'ядноўвае сабою тое, чаму даецца найменне, з тым, хто найменне дае.

Паэты таксама даюць найменні існаму, і, кожны па-свойму, апынаюцца ў постаці Адама.

*

Тое адзінае, што можа (і хоча) здзейсніцца, асцерагае творцу ад многага, што яго заняло б і захапіла б, і не дазваляе яму ў м е ц ь.

*

Сучаснікі Максіма Багдановіча, ды і самі творы, згадваюць пра яго асаблівае — шчырае і зычлівае — стаўленне да цяжарных жанчын.

Магчыма, яно вынікае з таго, што цяжарная жанчына ўжо нешта іншае, чым жанчына, ужо пэўным чынам сутнасць. Бо і сам ён, носячы ў грудзях дар смерці, пачынаў прыналежыць да адной з імі дынастыі.

«Primum esse, tum philosopari» (спачатку есці, тады філасофнічаць) — у гэтым распадзеле на «спачатку» і «тады» жыццё губляе філасофію, а філасофія — жыццё.

*

Ісціна канкрэтная? Канкрэтны факт, а ён яшчэ толькі месца «зазямлення» ісціны.

*

Музыка для слыху, карціна для зроку, слова — для разумення...

Сярод іншых відаў мастацтва слоўнае мае найбольшую патрэбу ў сааўтары — у чытачы.

*

Краі працілегласцяў сшываюцца маланкай інтуіцыі.

Чалавек таксама «сшыты», і тое шво, якое ён носіць у сабе, кажучы словамі аднаго даўняга верша Анатоля Вярцінскага,— яго «чалавечы знак».

А можа — і боскі.

*

Неўпрыцям я апынуўся ў невядомым лесе.

Пачало змяркацца, дрэвы заступалі дарогу, і я не ведаў, у які бок падавацца, каб выйсці да замку.

У асаблівасцях краявіду, у звілінах сцежак, у збегу акалічнасцяў я паспешліва ўзяўся вышукваць хоць якія прыкметы, якія мне дапамаглі б вызначыцца, дзе я ёсць.

Паступова нешта акрэслівалася і ўдакладнялася, і калі я нарэшце ўцяміў, дзе я ёсць, адразу зрабілася зразумела, куды належыць ісці.

Простае правіла, якое ўвесь час мае патрэбу ў тым, каб засвойвацца, і якое ўсё роўна не засвойваецца дарэшты: кабведаць, куды ісці, трэба ведаць, д з е ты ёсць.

*

Тое, што суадпавядае чалавеку,— неабходнае, і ім ён багаты.

Тое, што яму не суадпавядае, робіцца лішнім, і ён ім таксама багаты — але ўжо без сябе, альбо нават на шкоду сабе, альбо нават на шкоду сабе і іншым.

*

Калі ты нешта ўпарта думаеш, а яно не ўкладаецца ў думку, а ты ўсё роўна не пакідаеш намаганняў, яно становіцца цецівой для невядомай стралы.

*

Каб быць самымі-самымі, рашэнні забягаюць на край і наперад з'явы, і вельмі сваё аспрэчвае с в а ё.

Сваё — гэта ш т о, вельмі сваё — гэта х т о, і героі творацца з в е л ь м і.

*

У ісціне, што вымаўляецца, прысутнічае часціца нейкай «няправільнасці»: дзякуючы ёй яна вылучаецца з агульнавядомага, мае здольнасць бачыць і сілу весці.

Без гэтай часціцы ідэі — попел, і, сфармуляваныя, укладаюцца ў канстатацыі, накшталт: «Мінск — сталіца Беларусі», накшталт: «Наш дом — Беларусь».

Толькі «правільнае», правіла кліча паўторы, і тады ў творцы абіраюцца, а ў прэзідэнты самаабіраюцца.

*

Праз шчыліны ў плоце інтэлект пазірае на свята, што дзейсніцца ў двары Гаспадара.

Плот — сама ўласцівасць інтэлекту: таму ён не можа ні ўвайсці ў свята, ні адысці ад яго.

*

Птушка не ў м е е лётаць, а — лётае.

рыбіна не ў м е е плаваць, а — плавае.

Таксама і паэзія: пакуль яна ўмее — яна занятак, чаму можна навучыцца, як навучаюцца рамяству; але калі яна перастае ўмець, тады само быццё становіцца яе зместам.

*

Калі чалавек не здабывае са сваёй справы, са свайго часу, са сваёй айчыны сябе, справа заўсёды застаецца недаспраўджанай, час недаўсвядомленым, айчына неда-сустрэтай.

*

Мы ў словах і ў вобразах і вядзём свае дыялогі з тымі, хто нас разумее, а ў непрытомным, куды няма доступу розуму,—

Б о г.

*

Страла, адпушчаная ў палёт, трымаецца лініі раўнавагі, і дрэва ўбірае ў сваю сарцавіну вось раўнавагі...

Атое, што, спрабуючы ўкласціся ў сарцавіну, у яе не ўкладаецца, выпадае ў «неда» і «пера» - у недабор і перабор. У іх розныя кшталты, але адна адсутнасць, і таму, калі дазваляюць абставіны, недабеларус абвяшчае, што ён больш чым беларус, недажанчына — што яна больш чым жанчына, недапісьменніца — што яна больш чым пісьменніца, і недапаэт — што ён больш чым паэт.

*

Калі чалавека не стане, самае галоўнае, што ад яго застаецца,— ён сам.

*

Ці яны новыя, ці старыя, мясціны загаворваюць з табою тады, калі пачынаюць цябе згадваць.

Але каб яны пачалі цябе згадваць, і ў тых, і ў гэтых ты мусіш трохі заблудзіцца — самаадмовіцца.

*

Паэзія — асаблівая веда. Мастацтва — асаблівая памяць.

*

У сабакі згубіўся гаспадар — і сабака туляецца па вуліцах згублены і зніякавелы.

Мне шкада яго, і я спрабую з ім загаварыць. Дарма: галасы, якімі поўніцца вуліца, не той голас, што здолеў бы яго вывесці з яго пакінутага стану і вярнуў бы яму рэчаіснасць.

Зрэшты, у людзей таксама згубіўся гаспадар, і яны таксама згубленыя і пакінутыя і таму што згубленыя і пакінутыя, прымяраюць сябе да ўсемагчымых заняткаў і сітуацый.

Але раптам, нібы выпадкова, аднекуль праб'ецца вестка, якая памятае цябе і якую памятаеш ты — і ты адразу перараджаешся, адраджаешся, становішся знойдзеным і набытым.

Як і сабака, у якога гаспадар знайшоўся.

*

Словы рыфмуюцца між сабою — і побач з чыннікам падабенства бенства.

Ён ратуе словы ад інтэрферэнцыі — узаемапаглынання і надае сэнс іхняму існаванню.

Там, дзе касуецца чыннік непадабенства, словы становяцца непатрэбнымі.

Людзі таксама.

*

Найбольшы талент — само жыццё: яно даецца і аддаецца; калі не аддаецца — тады збіраюцца рэчы, каб купіць тое, што далося, і смерць падыходзіць да варот, каб тое, што не аддалося, узяць.

*

Тое, што напісалася некалі, паступова адсоўваецца ў мінулае і становіцца як бы напісаным некім — тваім папярэднікам.

У папярэднікаў адмысловы статут: напісанае імі ўжо прыналежыць і наступнікам і стаковіцца пэўным чынам тым, што некалі некім напісалі мы самі.

*

Тое, што чалавек ж ы в е, уводзіць яго ў тое, я к ён жыве, і з яго ж выводзіць.

Тое, што чалавек д у м а е, увасабляе яго ў тым, ш т о ён думае, і з яго ж вызваляе.

Свабоды няма, ёсць вызваленне, і чалавек у ім.

*

Што пра мяне кажуць?

Што пра мяне пішуць?

Што ўва мне бачаць?

Кожны чалавек - а р ы г і н а л, і тым не менш, каб рас-пазнаць, хто ён і што ў гэтым свеце, углядаецца ў свае ад-біткі і ўслухоўваецца ў свае адгалоскі, і чым больш угля-даецца і ўслухоўваецца, тым усё больш яму бракуе сябе.

*

У поспеху спех: шлях, скіраваны ўгору, дападае да паверхні.

«Шлях угору і шлях уніз тойсамы»,— кажа Геракліт.

Але калі шляху ўгору спадарожнічае поспех, то шляху ўніз — вынік.

Дзе тое імя, што любіць невядомасць?

Дзе тая асоба, што адмаўляецца ад набытку?

Дзе той розум, якому трава забыцця бліжэйшая за ружы?

«Дол дол» (Уніз уніз) — назваў сваю кнігу вершаў слааенскі пазт Дааз Мяйц. «Гор гор» — ператлумачваў я, выходзячы з ім з ямы Віленіца.

«Дол» — назваў сваю кнігу вершаў айчынны паэт Сяргей Законнікаў.

Паверхня адольваецца разам з яго ідаламі, а калі адольваецца — правальваецца, і дол — вынік.

*

Складанае крышталізуецца ў прастату наступнага ўзроўню, і празрыстая глыбіня яе заўсёдны ўзор.

У кожным змяшчаецца свет, і таму свет адносіцца да кожнага а с а б л і в а.

*

Патэнцыял — унутраны суверэнітэт: калі ён захоўваец-ца, перамога дзеліцца з ім сваім зместам, калі не — губляе свой змест і сама перамога.

*

Перад тым як апусціцца на зямлю, падзея, як зруб, нейкі час вісіць у паветры.

Нешта яе адчувае і нешта яе вымаўляе, паэзія — гэтаксама.

*

Усякая істота геніяльная ў сваёй рэчаіснасці: мурашка ў сваёй, рыбінэ ў сваёй, птушка ў сваёй...

Што да чалавека, то сваёй рэчаіснасці ён не мае, ён яе здабывае, і страла, якая ляціць, яе выява.

*

Класічнае пісьменніцкае правіла: калі на сцяне вісіць ружжо, яно мусіць стрэліць.

Але якраз таму, што ты ведаеш, што яно мусіць стрэліць, яно ў ж о не абавязана гэта рабіць і, хутчэй за ўсё, не зробіць.

*

У вершы зацемненае прасвятляецца, а засветленае зацямняецца. I гэта для таго, каб вярнуць рэчаіснасці глыбіню, дзе ўсё адбываецца першы раз, дзе «знаёмае незнаёмым робіцца» (Янка Юхнавец) і таму пазнавальным.

Чым горш, тым лепш, чым больш, тым менш: мноства адноснае — да яго заўсёды можна нешта дадаць і нешта ад яго адняць.

Што самадастатковае цалкам, дык гэта н у л ь. Сярод лічбаў ён Бог: з яго вынікаюць усе велічыні.

Усе імкнуцца нечым стаць і нечым становяцца, але стаць нулём, здаецца, яшчэ не ўдава лася нікому.

*

Дасканалыя творы могуць існаваць і без аўтара, недасканалыя — не.

*

У творчасці ўзаемадзейнічаюць два пачаткі — увасаблення і развасаблення.

Першы — яўны і ўсім вядомы: у ім, набываючы кшталт і вобраз, апрадмечваюцца мера, вага і лік; друг — няяўны: у ім тое, што апрадмечана, вызваляецца ад кшталту і вобразу, каб стацца тым, што не мае ні меры, ні вагі, ні ліку.

I ў гэтае ўзаемадзеянне ўцягнуты ўвесь свет.

1979-2009