Сямейны партрэт на фоне эпохі

Той нудны клопат маці спрабавала часткова перакласці на бацьку, вялікага аматара элегантнасці. Але ў яе нічога не атрымалася: калі тата нечага не хацеў ці не лічыў патрэбным, ніхто не мог яго пераканаць. Пэўны час выручаў прыёмны пункт, куды здавалі бялізну, але туды можна было здаць і колькі кашуль. Іх вярталі чыстымі, адпрасаванымі, у дадатак накрухмаленымі. Пазней, у 90-я ў крамах з’явіліся замежныя кашулі не белыя, а больш разнастайнай колеравай гамы (бэжавыя, блакітныя). Праз нейкі час узнікла мода на «пакамечаныя» тканіны, адзенне з іх не трэба прасаваць. Зноў жаночым рукам палёгка!

Ведаю: гальштукі любяць далёка не ўсе. Хтосьці здзекліва называе іх «удаўкамі» і доўга ў іх не трывае. Але калі стыль адзення дэмакратычны, дык гальштук сапраўды і не патрэбен. У бацькі мелася не вялікая, але разнастайная калекцыя гальштукаў. Самыя прыгожыя падараваў Міхасю Іосіфавічу ягоны сын Андрэй, калі бацькі ездзілі да яго ў замежжа.

Даклад і сукенка

Тыповая карцінка з паўсядзённага жыцця ў 70-я гады.

Вечар ці выхадны дзень. Бацька працуе ў дальнім пакоі. Там нібы і спальня, але і кабінет. Таму часова перанеслі туды стол-«кнігу». Зручную мэблю, якая займае мала месца. Дзве «вокладкі» кнігі апускаюцца ці ўздымаюцца, як крылцы. Скіроўваю туды, бо там шафа і адзенне. Некуды збіраюся, таму трэба ўзяць сукенку. Маці ціха, амаль шэптам:

— Не хадзі, не перашкаджай бацьку працаваць! Ён даклад дапісвае.

І спяшаецца…

— А як мне ўзяць сукенку?

— Вазьмі іншую!

— Якую іншую, калі ўсе там?!

Зразумела, гэта дробязі, але характэрныя. Бацькі — цудоўныя людзі, але ў старэйшых класах школы такі «манастыр» часам раздражняў. Выклікаў унутраны пратэст. Як і неабходнасць жыць у адпаведнасці з дзіўнымі, невядома кім прыдуманымі правіламі. Хто і калі вырашыў, што як толькі пачынаецца навука, дык жыццё адразу заканчваецца?

Пурытанскі стыль

Вучуся ў 7-м класе, мне гадоў 14. Па тэлевізары, яшчэ чорна-белым, паказваюць італьянскі фільм пра славутага кампазітара Джакама Пучыні. Дзе музыка, мелодыі, спевы, там, вядома, і паўднёвыя страсці. Кампазітара натхняе спявачка, яна ж і каханка. У іншых сцэнах з’яўляецца жонка, якая пакутуе. Мама выпадкова трапляе на сцэну рэўнасці і камандуе:

— Таня, выключай! Няма чаго глядзець такія стужкі! І позна ўжо…

— Мама, так цікава… Гэта ж пра кампазітара, оперу! «Тоска» і «Багема» Пучыні ва ўсіх тэатрах ідуць…

І тут голас чуецца бацькі:

— Томачка, ну няхай паглядзіць!

Паколькі бацькава слова аказвалася апошнім, яго ніхто не аспрэчваў, дык тую стужку я ўсё ж даглядзела. Але ўвогуле выхаванне было строгім, як на цяперашні погляд, дык празмерным. Здавалася: сваякі, знаёмыя, суседзі жывуць неяк прасцей і весялей, больш раскавана. Мо таму, што наш дом быў «закрытым», а не расхінутым для шматлікіх гасцей і сваякоў. Вось на Грушаўцы, у бабулі Марыі Іванаўны стыль жыцця падаваўся больш маляўнічым, квяцістым, блізкім да раблезіянскага. Магчыма таму, што туды я трапляла летам і на канікулах. А ў Зялёным Лузе строгасць часам выклікала маю ўнутраную нязгоду.

Строгасць выхавання неабходная, калі бурны халерычны тэмперамент трэба вярнуць у пэўнае рэчышча. А сарамлівую паненку, наадварот, трэба разнявольваць. У студэнцкія гады і нават падчас працы ў «ЛіМе» мне было прасцей і лягчэй тры разы схадзіць на спектакль і напісаць рэцэнзію, чым пагутарыць з артыстам у грымёрнай ці за кулісамі.

Разбураная ідылія

Доўгі час была перакананая: адносіны маіх бацькоў ідэальныя. І наша сям’я ідэальная. А калі пэўныя праблемы ёсць, дык у тым, што здароўе ва ўсіх не надта трывалае. Нават не здагадвалася, што хтосьці не задаволены. Відаць, бацькі ўдала хавалі супярэчнасці. Аднойчы выпадкова, заканчвала ў той час 8 клас, аказалася міжвольнай сведкай эмацыйнай начной размовы.

Разбураная ідылія аказалася шокам, таму палову ночы праплакала. Потым, зарумзаная і з падпухлымі вачыма, пайшла на экзамен. Прэтэнзіі меліся ў мамы. Бо якія прэтэнзіі маглі з’явіцца ў бацькі? Ніякіх! Сутнасць была ў тым, што ў маці не хапала сіл і цярпення цягнуць на сабе ўвесь побыт. Усіх абслугоўваць, пра ўсіх клапаціцца. Дзеці ў сям’і хутка пераймаюць больш выйгрышную і выгадную пазіцыю. Маўляў, я заклапочаная, столькі спраў, мне трэба бегчы, я спяшаюся! Самая цяжкая, нязручная і нябачная хатняя справа даставалася маці. Яна мыла, прасавала, кожны дзень купляла і гатавала. Селі і з’елі — усё, пачынай спачатку!

— А ў цябе былі абавязкі? — спытае чытач. Так, я з задавальннем купляла прадукты, прыбірала (таму дакладна ведала, дзе стаяць якія кніжкі). Дзе магла, там дапамагала. Праўда, гатаваць не любіла, давялося вучыцца пазней. Але ўсё роўна маці заставалася шмат побытавых клопатаў. Бацька не надта імкнуўся ёй дапамагаць. Усё, што датычыла кухні, пакупак, рамонту лічыў жаночым заняткам. Ён глядзіць па тэлевізары футбол ці хакей, а маці гатуе. Ён — на прагулку, а жонка мые кашулі. Нераўнамернасць іхніх абавязкаў мяне часам бянтэжыла і засмучала. Але паколькі маці завяла правіла — бацьку не крытыкаваць, дык ніхто рот з такой нагоды і не адкрываў.

Фарба

Маці ўспамінае: «Трэба пафарбаваць акно. Бацька пачынае... І шэсць разоў — пэнзлем па адным месцы. Ну, так марудна! Я сама зрабіла б утрая хутчэй». Заўважу, тата заўжды быў перфекцыяністам, хоць тое слова мы не ведалі і не ўжывалі. І нават у малярных работах імкнуўся да ідэальнага.

Згадваю, як ён фарбаваў уваходныя дзверы. Колер быў абраны прыгожы — слановая косць. Перад тым дзверы трэба зняць з петляў. Пакласці на дзве табурэткі, якія стаялі ў зале. Працаваў нітрафарбай, якая дае рэзкі пах, але хутка сохне. Бо кватэру без дзвярэй надоўга не пакінеш. Вынікам застаўся задаволены. Дзверы высахлі, павесіў іх на месца.

Але прыгожы і пяшчотны колер нядоўга вабіў вока. Прыйшло два ці тры тыдні, калі ЖЭС вырашыў рабіць у пад’ездзе рамонт. А загадзя папярэдзіць нельга? З’явіліся дзве мажныя жанчыны-рамонтніцы і ўсе ўваходныя дзверы пафарбавалі, каб былі аднолькавыя. Яны сталіся брудна-рыжымі, колеру чырвонай цагліны. Так бацькава стараннасць за паўгадзіны зніклі пад слоем новай фарбы.

Нелюбоў да побыту

У пэўны момант я паспрабавала адказаць сабе на пытанне: чаму бацька так моцна, татальна не любіў побыт? Заўважу, побыт таксама не любіў яго. Падобна, антыпатыя ў іх была моцная і ўзаемная.

Магчыма, уплывала традыцыя, якую бацька пераняў з уласнай сям’і, звычкі, якія назіраў у дзяцінстве. У Быхаве, дзе панаваў патрыярхальны лад жыцця, чыгуначнік Іосіф Кірылавіч (мой дзед па бацькавай лініі) прыязджаў дадому час ад часу. Раз на тыдзень, мо і радзей. Бо працаваў у Магілёве, а не ў Быхаве. Таму яго ўспрымалі амаль як госця. Героя, вакол якога ўсе круціліся. Акрамя таго, пра гаспадарку рупіліся дзве жанчыны — Марфа Іванаўна і яе маці, Аксіння Раманаўна. Удзвюх лягчэй займацца агародам і даглядаць дзяцей. Але ж Марфе Іванаўне не трэба было штодня выпраўляцца на працу ў школу, як маёй маці.

На адсутнасць інтарэсу да побыту ўплывала прафесія бацькі і схільнасць да абстрактнага мыслення. Паўсядзённы спрыт, назіральнасць, здольнасць памятаць цэны, ведаць, дзе і што лепей купіць, — тыя якасці, якія аб’ядноўвае слова «практычнасць», не заўжды спалучаюцца з веданнем гісторыі і тэорыі літаратуры. Ты ці там, ці там. Або паглыбіўся ў паўсядзённасць, або ўзвысіўся над ёю.

Тамара Фёдараўна часам імкнулася штосьці перайначыць, каб цяжар побыту не валіўся на яе, але ў рэшце рэшт змірылася. Сёе-тое бацька, пэўна, мог зрабіць, але не вельмі хацеў. А калі браўся, дык атрымлівалася марудна і не надта ўмела. Часам складвалася ўражанне, што крамы тата проста ненавідзеў. Яму рабілася фізічна млосна ад мільгацення людзей, натоўпу, які ішоў насустрач або хаатычна варушыўся вакол. Доўгі час не магла таго зразумець, бо для жанчын крамы — гэта заўжды азарт, новыя ўражанні і эмоцыі. Бацька, які любіў адзіноту, цішыню і прыроду, думаю, найбольш камфотна адчуваў сябе не ўнутры натоўпу, а ўмоўна кажучы, над ім. У прасторах духу.

Бездапаможны геній?

Аднойчы ў артыкуле расійскага крытыка Дзмітрыя Быкава, які пісаў пра драматурга Яўгена Шварца, трапіліся радкі: «Геній абсалютна бездапаможны. Нават шкада бачыць генія ў якой заўгодна іншай якасці, акрамя той адзінай, у якой ён геніяльны… Бездапаможныя ў жыцці сапраўдныя прафесіяналы ў літаратуры, і наадварот» (часопіс «Story», 2018, № 6). Мо і нясціпла лічыць свайго бацьку геніем. Мо ён і не геній, але выдатны вучоны, які меў выключныя навуковыя здольнасці.

Аднойчы ўжо ў новым стагоддзі загаварылі з татам на тэму натоўпу і лідара. Выказала думку: мне нецікава быць часткай масоўкі, утвараць фон. Калі ведаю, што не магу быць на чале, быць аўтарытэтам для пэўнай групоўкі, — мне там не надта цікава. Бацька нечакана засмяяўся і сказаў: «Мая дачушка!» Маўляў, такія ж адчуванні ўласцівыя і яму.

Падарожжы

Але пакінем тэрыторыю побыту і пагаворым пра больш цікавае.

У савецкія часы ў бок Усходняй ці Заходняй Еўропы ніхто нават не паглядаў. Трапіць туды — усё роўна, што на Марс ці на Венеру злётаць. Нерэальна! Выбіраліся за «жалезную заслону» дыпламаты, артысты на фестывалі, спартсмены на спаборніцтвы. Простым смяротным вандроўкі на Захад былі забароненыя. Таму радаваліся даступным маршрутам.

У 1972-м ці 1973-м бацькі разам выправіліся ў аўтобуснае падарожжа, якое ладзілі раённы ці гарадскі аддзел адукацыі, па літаратурных мясцінах рускіх класікаў. Ехалі спачатку да Масквы. Там экскурсіі, каб пабачыць Дом-музей Талстога, Горкага. Далей на аўтобусе — да Тулы і Яснай Паляны, а потым яшчэ да чэхаўскага Меліхава. Памятаю, бацькі вярнуліся адтуль перапоўненыя ўражаннямі.

Пасля заканчэння дзявятага класа маці арганізавала мне падарожжа, якое таксама пакінула шмат дзівосных згадак. Выправіліся па маршруце Пскоў — Пушкінскія горы — Ноўгарад — Ленінград. Асабліва ўразілі мясціны, звязаныя з жыццём Аляксандра Сяргеевіча, — Міхайлаўскае, Трыгорскае і Святагорскі манастыр, дзе паэт пахаваны. У маёнтках здзівіла прастата і дэмакратычнасць абстаноўкі. І нейкая неверагодная, дзівосная паэзія, здавалася, ёю прасякнутае нават паветра.

Сярэдзіна 70-х запомнілася дзвюма незвычайнымі вандроўкамі ў Літву, сумеснымі з бацькамі. Падарожжы ў Быхаў пачыналі сябе вычэрпваць. І таму, што мы ўсё ведалі ў райцэнтры і ягоным наваколлі. І таму, што маці хацелася хоць на два тыдні адпачыць ад хатніх клопатаў і кухні. Пуцёўкі хутчэй за ўсё браў бацька. У розныя гады трапілі ў Літве на дзве турбазы. Адна знаходзілася ў Бірштанасе, дзе пазней узнік знакаміты джазавы фэст. Другая ў Ігналіне, дзе праз дзесяць гадоў, у 1983 пабудуюць атамную АЭС.

«Застой» ці адкрыцці?

У 70-я і 80-я гады мінулага стагоддзя кнігі займалі велізарнае месца ў свядомасці інтэлігенцыі і прагрэсіўнай часткі грамадства. Бо літаратура аказвалася цікавей, чым навакольнае жыццё. Тэатр і кіно здаваліся больш яркімі і захапляльнымі, чым рэчаіснасць. Яны з рэчаіснасцю нейкім чынам мірылі.

І адначасова бясконца пашыралі мастацкія далягляды.

Мінулі 70-я, і калі ў другой палове 80-х ці не ў кожным публіцыстычным артыкуле пачало мільгаць слова «застой», у пэўны момант задумалася: а ці адчула яго асабіста? Асабіста для мяне ён быў? Не спрачаюся, у эканоміцы быў. Але чаму яго не заўважыла? Чаму той час не падаваўся суцэльна дэпрэсіўным? Відаць, таму, што ўвесь час ішоў працэс адкрыцця свету літаратуры, тэатра, музыкі. А лепшыя творы — раманы і аповесці, кінастужкі, спектаклі — захоўвалі велізарны зарад стваральнай жыццёвай і мастацкай энергіі і шчодра дзяліліся ёю.

Размовы пра літаратуру

Не так даўно даслалі мне пытанні для інтэрв’ю, прычым, звязанае з асобай бацькі. Адно вельмі цікавае. Ці ўзнікала жаданне прачытаць усе кнігі з бацькоўскай бібліятэкі? Відаць, такога жадання і мэты ніколі не было. Гэта здавалася немагчымым і нерэальным.

Заўважу: мама і тата ніколі не шкадавалі грошай на кнігі. Як і на пласцінкі, альбомы, квіткі ў тэатр. Згадаю больш канкрэтныя сітуацыі і штрыхі. Памятаю, едзем мы ў аўтобусе ў Быхаў, і бацькі абмяркоўваюць уражанні пасля прачытання аповесці Васіля Быкава «Сотнікаў», якая толькі што выйшла ў адным з часопісаў. Гэта быў арыгінал ці пераклад на рускую, змешчаны ў часопісе «Новый мир».

Калі дома на паліцы бачыш кнігу «Ритм прозы», раней ці пазней задумваешся пра сутнасць назвы. Потым кнігу разгорнеш. Памятаю, бацька чытаў уголас першыя раздзелы рамана «Людзі на балоце». Не таму, што іншыя не чыталі. Але ён дзяліўся сваімі думкамі пра тое, які важны першы сказ.

У Мележа — «Хаты стаялі на востраве». А «Ціхі Дон» пачынаецца так: «Мелеховский двор — на самом краю хутора». Пачатак задае тон. У ім прысутнічае не толькі вобраз, але і рытм.

Бацькі, іх любоў да літаратуры, іх захопленасць кнігамі моцна ўплывалі на мае літаратурныя густы. Заўжды я любіла Талстога, Тургенева, Дастаеўскага, Ганчарова. Яны блізкія і зразумелыя па манеры аповеду і светаадчуванні. А вось «Мёртвыя душы» зусім не ўспрымала. Памятаю, бацька імкнуўся пераканаць у тым, які дасціпны гогалеўскі стыль, якая віртуознасць прысутнічае ў абмалёўцы характараў. Ацаніла праз пэўны час. І Гогаль зрабіўся маім любімым аўтарам на многія гады.

Салтыкова-Шчадрына прачытала, але чаму ніякага задавальнення?

І чаму ў мамы ён — любімы пісьменнік? Калі пэўны класічны твор не можаш ацаніць і не можаш увайсці ў яго прастору, на тое ёсць глыбокія прычыны.

У юнацтве ва ўспрыманні рэчаіснасці пануе рамантызм. Ты пакуль не расчараваўся ў людзях. І не хочаш верыць, што яны такія, як у «Панах Галаўлёвых» ці «Горадзе Глупаве». У сталым узросце ўсведамляеш і глыбокі рэалізм, і пазачасавы характар падобнай прозы.

Нароўні з універсітэцкімі

Сваёй грунтоўнай літаратурнай адукацыяй, вядома, я абавязана маці.

Яна не толькі выкладала ў нас літаратуру, але і вяла факультатыў. Заняткі адбываліся адзін-два разы на тыдзень, пасля ўрокаў. Але працэс абмеркавання твораў так захапляў, што ніхто не глядзеў на гадзіннік. Здавалася, што тых дыскусій заўжды мала.

Разбіраючы ўласны архіў, часам знаходзіш прывітанне з далёкіх часоў. Нядаўна трапіла ў рукі паперына, пра якую я забыла. «Спіс кніг, прачытаных за лета і навучальны 1974 год». Значыць, пасля 9 класа. Не буду згадваць вершы і артыкулы. Пералічу аб’ёмныя творы, раманы і аповесці, а таксама п’есы.

Такім чынам, руская класіка ХІХ стагоддзя: «Абломаў» Ганчарова, «Крэйцарава саната» Талстога, «Міціна каханне» Буніна.

Руская літаратура першай паловы ХХ стагоддзя: «Пётр І» і «Блуканне па пакутах» Аляксея Талстога, аповесці «Фама Гардзееў» і «Справа Артамонавых», п’есы «Мяшчане» і «На дне» Горкага, у дадатак доўгі спіс яго апавяданняў. «Разлом» Лаўранёва, «Узнятая цаліна» Шалохава, «Нашэсце» і «Рускі лес» Ляонава, «Жорсткасць» Ніліна.

Беларуская літаратура: «Людзі на балоце» Мележа, «На ростанях» Коласа, «Брама неўміручасці» Крапівы, «Трывожнае шчасце» Шамякіна.

Сучасная руская проза: апавяданні Паустоўскага і Казакова, аповесці Бялова, «Птушкі нашай маладосці» Друцэ, «Дзве зімы і тры лета» Абрамава, раманы «Бітва ў дарозе» Нікалаевай і «Гонар» Медынскага, «Не да двара» Цендракова, «Мёртвыя сораму не маюць» Бакланава.

Спіс агромністы. У ім тое, што прачытана. Класіка і лепшае з сучасных твораў. Шырокі літаратурны кругагляд дапамагаў мне потым неаднойчы.

У час вучобы на журфаку, калі студэнтамі мы прападалі ў тэатрах. Бо спектаклі высокага ўзроўню грунтуюцца на лепшай драматургіі і інсцэніроўках прозы. Дый пазней, калі даводзілася рэцэнзаваць музычныя спектаклі, дык сюжэтнай асновай іх з’яўляліся творы Пушкіна, Купалы, Талстога.

Толькі студэнткай я змагла ў поўнай меры ацаніць узровень выкладання літаратуры, уласцівы Тамары Фёдараўне і які ўспрымаўся як належны. Бо яе ўрокі былі дэталёва прадуманыя і разнастайныя — па падыходах, манеры, стылі. Узровень і глыбіню асэнсавання літаратурнага твора можна было параўнаць з тым, які меўся ў лепшых выкладчыкаў БДУ і факультэта журналістыкі. Гэта былі Ларыса Гусева, Аляксандр Станюта, Таццяна Арлова.

Літаратурныя вечарыны

Дзвюма незвычайнымі падзеямі засталіся ў памяці літаратурныя вечарыны. Пушкінскі вечар ладзіўся, калі наш клас вучыўся ў 8-м, англійскі — у 9-м. Ідэя вечарыны, дзе акрамя чытання вершаў, старшакласнікі выканаюць паланэз з 7-й карціны оперы «Яўгеній Анегін», а галоўнае, пакажуць урыўкі з твораў Пушкіна — сцэну ля фантана з «Барыса Гадунова» і фрагменты з «Паненкі-сялянкі» — выклікала шалёны інтарэс і ажыятаж. Прычым, не толькі ў тых, хто быў захоплены літаратурай, але і ў двоечнікаў, абыякавых да ўсяго. Многія нечакана ўсвядомілі: літаратура — гэта штосьці неверагоднае! Не трэба тлумачыць: галоўным арганізатарам вечарыны з’яўлялася Тамара Фёдараўна.

Падрыхтоўка ішла некалькі месяцаў. Ролі і кожны сказ у іх дэталёва разбіраліся на рэпетыцыях. У класе, потым на сцэне. Што да гістарычнай вопраткі (без яе не абыдзешся, калі дзеянне разгортваецца ў мінулыя стагоддзі), яе адшукалі так. У 20-й мінскай школе (яна і цяпер знаходзіцца на вуліцы Коласа, недалёка ад Сурганава), у той час існавала вядомая тэатральная студыя. Яна мела немалы запас касцюмаў розных эпох. Туды выправіліся будучыя выканаўцы «Гадунова» і «паненкі-сялянкі», прымяралі, выбіралі. У рэшце рэшт прывезлі патрэбную вопратку. Самыя шыкоўныя строі аказаліся для Марыны Мнішак і Самазванца. Для знатнай польскай паненкі — чорная аксамітная сукенка з карункамі, якія імітавалі залатое шыццё.

Выканаўцаў ролі Марыны было дзве, аднакласніца Таццяна Осіпава, прыгожая і задуменная паненка, і я. Яна павінна іграць у першы вечар, я — у другі. Тамара Фёдараўна як чалавек дальнабачны не хацела, каб за спінай пляткарылі: маўляў, арганізатарка аддала дачцэ самую эфектную ролю. Але здарылася непрадбачанае. Таццяна жыла ў Бараўлянах, дзе ў адной з клінік працавала медсястрой яе маці. За гадзіну да пачатку спектакля артыстка павінна з’явіцца, каб апрануцца, загрыміравацца і быць гатовай. Але час ідзе, а яе няма. Мабільныя тады яшчэ не вынайшлі. Калі патэлефанаваць, дык куды? Хто ведае, што здарылася? Давялося мне апранаць шыкоўную сукенку Мнішак, што я і зрабіла з велізарнай тайнай радасцю.

Таццяна з’явілася тады, калі вечарына пачыналася. Высветлілася: у іх доме адключылі гарачую ваду. Таму памыць галаву і зрабіць прычоску яна не паспела. Чакала: а раптам вада з’явіцца? Так міжволі лаўры першай выканаўцы дасталіся мне. Цікава, што вечар праходзіў двойчы, у драматычных урыўках былі занятыя розныя артысты. І ўсё роўна актавая зала школы не змагла змясціць усіх жадаючых.

Рэзананс, які займела пушкінская вечарына, нарадзіў яшчэ адну ідэю. Дзіна Міхайлаўна, танклявая зграбная брунетка, яна выкладала замежную мову, вырашыла правесці аналагічную англійскую імпрэзу, дзе ўсё будзе гучаць на мове Шэкспіра і Шоу. Зразумела, праграма склалася з розных жанраў: хтосьці па-англійску спяваў, хтосьці чытаў вершы.

Але каронным нумарам успрымаліся дзве сцэны з «Пігмаліёна» Бернарда Шоу. Зноў-такі, на мове арыгінала. Выканаўцай ролі Элізы аказалася я. Двое сімпатычных дзесяцікласнікаў ігралі Хігінса і Пікерынга. Для паказу настаўніца абрала сцэну, дзе Эліза, дзіўна апранутая, прыходзіць да прафесара, каб дамовіцца пра ўрокі фанетыкі. І па кантрасце — вяртанне з балю, калі гераіня выйграла пары, але цяпер адчувае сябе адзінокай і нікому непатрэбнай. Памятаю неверагодны, гамерычны смех залы, калі кветачніца ў вопратцы бамжыхі з’яўляецца на сцэне. І незвычайную цішыню, калі гледачы ўслухоўваліся ў інтанацыі і імкнуліся зразумець, якія пачуцці хаваюцца за словамі герояў. Бо яны гавораць на прыгожай, але часам не надта зразумелай англійскай. Ад тых вечароў засталося доўгае рэха і памяць як пра незвычайную падзею. Альбомы фатаграфій, якія вучні зрабілі для любімай настаўніцы. А яшчэ кінастужка, што захоўваецца ў татавым архіве.

Вайна. Ноч. Партызаны

Прадоўжу літаратурныя згадкі. Бацька любіў чытаць уголас. Часцей жонцы. Часам маме і мне. Чаму? Думаю, у яго было зусім натуральнае памкненне падзяліцца эстэтычнай асалодай, якую адчуваў, паглыбляючыся ў вершаваныя ці празаічныя старонкі. Здараецца, чытаў фрагменты з артыкулаў, якія прываблівалі арыгінальнасцю думкі. У адзіноце прагаворваў тэксты будучых дакладаў, каб адшукаць патрэбныя акцэнты, вызначыць час, які займае прамова.

Памятаю, аднойчы вечарам бацька пачаў чытаць нам з мамай празаічны ўрывак. Прычым, не з кнігі, а трымаючы ў руках аркушы паперы. Не згадаю падрабязнасці сюжэта, але памятаю адчуванне ўнутранай напружанасці, трывогі і небяспекі. Падзеі разгортваліся ў час вайны. Вёска, хата, партызаны. За акном ноч і цемра…

Цяперашні чытач і глядач ваеннай тэматыкай у нечым «перакормлены». Але ва ўсё новых творах не-не дый прысутнічае адчуванне тэматычнай кан’юнктуры, другаснасці, перапеваў таго, пра што напісана ці што знята. Але ў 70-я падзеі вайны ў літаратуры, тэатры, кіно адлюстроўвалі тыя, хто прайшоў праз яе. Сітуацыі і героі ваеннага часу ўспрымаліся грамадствам як блізкія. Падчас 9 Мая ветэраны ішлі шырокай калонай, калі спускаліся ад Цэнтральнай плошчы да плошчы Перамогі.

Калі бацька дачытаў празаічны фрагмент, я спакойна спытала:

— Татка, а гэта чыя проза?

Была ўпэўненая: ён адкрыў новага пісьменніка і хоча падзяліцца з намі тым адкрыццём. Таму калі бацька сказаў: «Мая…» — усталявалася доўгая паўза.

Нечаканы факт трэба неяк асэнсаваць. Я заўжды лічыла: мой бацька — літаратурны крытык, ён аналізуе чужыя творы. Але пра тое, што ён піша і сваё, што яму цікавыя іншыя жанры, нават думкі не ўзнікала! У тагачаснай і цяперашняй іерархіі празаік з яго мастацкім успрыманнем рэчаіснасці і ўменнем узнавіць свет у вобразах, заўжды стаяў і стаіць вышэй за крытыка.

— Так цікава было слухаць! А чаму ты прозай не займаешся?

— А хто сям’ю карміць будзе? — бацька адказаў з доляй пэўнай іроніі.

А можа, і нават сярдзіта.

Яго рэакцыя зразумелая: праца над апавяданнем ці аповесцю наўрад ці можа ісці паралельна з напісаннем раздзела ў гісторыю літаратуры. Гэта розныя пункты гледжання. У празаічную прастору трэба паглыбіцца і доўгі час з яе не выходзіць. Калі той сюжэт пра вайну і партызан я згадала на вечарыне, прысвечанай памяці Міхася Мушынскага ў ліпені 2018-га, дык пасля яе Іван Аляксеевіч Чарота, даўні бацькаў сябра, заўважыў: на выбар, чым займацца — крытыкай ці прозай, паўплываў не толькі клопат пра сям’ю, а і тое, што навукоўцу па складзе мыслення ўсё-такі бліжэй аналітыка. Тым не менш, разбіраючы бацькаў архіў, маці знайшла некалькі вершаў, прысвечаных ёй. А я захоўваю сярод уласных запісных кніжак верш, які бацька напісаў, калі мне споўніўся год. Верш кранальны і шчыры.