Сяргей ШАПРАН УЛАДЗІМНезавершаная аўтабіяграфія. Старонкі новай кнігі

«Рэгіянальная газета»: «Смаргонь у лёгкім здранцвенні. Ураджэнец Крэва, “галоўны пісьменнік” краіны Уладзімір Някляеў заявіў у Варшаве, што вырашыў застацца ў Польшчы. Мы звязаліся па тэлефоне з першым беларускім эмігрантам, які атрымаў пасля 1996 года палітычнае прыстанішча ў Польшчы, Янкам Чурыловічам, журналістам і сёлетнім студэнтам-выпускніком факультэта эканомікі Варшаўскага ўніверсітэта.

Янка Чурыловіч пацвердзіў інфармацыю аб Някляеве [...]: - Гэта так. Новае тут тое, што Някляеў ніколі, па вялікім рахунку, не прыналежаў да апазіцыі. Польскія ўлады стаяць перад праблемай, ці даваць прыстанішча не толькі прадстаўнікам апазіцыі, але і людзям больш талерантным да афіцыйных уладаў.

- У першапачатковай інфармацыі не гаварылася прама аб тым, што Някляеў просіць прытулыку. Кажуць толькі пра нежаданне вяртацца ў Беларусь.

- А як не вяртацца? У такім разе можа наступіць экстрадыцыя. У Польшчы нельга жыць без дазволу на працу, па беларускіх паперах...»

«Trybuna»: «Уладзімір Някляеў тры тыдні таму ўцёк з Беларусі ў Польшчу. Да сённяшняга дня знаходзіцца ў нашай краіне, чакаючы дапамогі польскай улады. Гэта чарговая асоба, якая хаваецца за мяжой ад помсты Лукашэнкі.

Някляеў не з’яўляецца шараговай асобай - гэта вядомы беларускі паэт, які спачатку года кіруе Саюзам беларускіх пісьменнікаў. Доўгі час ён спрабаваў паяднаць інтарэсы культуры і незалежнасці сваёй краіны з палітыкай мясцовага рэжыму. У апазіцыі ён не ўдзельнічаў, нават пазбягаў палітыкі. Але ўрэшце трыванне скончылася. [...]

Не жадаючы быць чарговым вязнем беларускага прэзідэнта, ён вырашыў шукаць паратунку за мяжой».

«Ніва»: «Да гэтага часу Уладзімір Някляеў быў ці не адзіным беларускім паэтам, вершы якога вядомыя сваёй літаратурнай вартасцю, які спрабаваў паразумецца з існуючай на Беларусі ўладай. Ён удзельнічаў у рознага кшталту афіцыйных культурных мерапрыемствах, выступаў у прэзідэнцкім “парламенце”. Абранне Някляева старшынёй пісьменніцкай арганізацыі ў не апошнюю чаргу было звязана са спадзяваннямі літаратараў на тое, што ён знойдзе кампраміс з рэжымам і не дапусціць да знішчэння Саюза пісьменнікаў.

За “гульні” з уладамі, якія мэтанакіравана знішчаюць у Беларусі ўсё беларускае, да Някляева з падазронасцю адносіліся некаторыя прадстаўнікі нацыянальнай апазіцыі. Аднак, як высветлілася, старшыня Саюза пісьменнікаў апынуўся паміж двума агнямі. [...]

Відаць, урэшце Някляеў не вытрымаў. [...] .старшыня Саюза пісьменнікаў вырашыў стаць палітычным эмігрантам».

Выказаў сваё меркаванне і Рыгор Барадулін: «В этом деле много загадок. Я знаю Некляева как человека, преданного Беларуси и любящего ее. Это талант­ливый человек. Но он стал играть с властью. А с его лирическим характером играть с властью очень опасно. И если уж Некляев уехал, надо задуматься над тем, что ситуация абсолютно неблагоприятная и непредсказуемая для творческой интеллигенции. От власти надо держатся подальше, как и от огня. И прав был Мандельштам, когда говорил, что власть омерзительна, как руки брадобрея...»

Святлана Алексіевіч называла невяртанне Някляева трагедыяй: «Многие се­годня достаточно жёстко говорят о том, как Володя в последние годы вёл себя, что он делал. Конечно, говорить об этом можно много. Но главное, что следует признать, - за свои ошибки приходится дорого платить. И особенно интеллигенту. К сожалению, так уж сложилось в нашей истории, культуре, что надо быть не только поэтом или писателем, но и ещё кем-то.

Но, с другой стороны, я считаю это мужественным поступком. Потому что когда я вижу по телевизору, как седовласые мужи из Совмина, понурившись, смотрят вниз в то время, когда на них кричат, я думаю о том, что ни у кого из них не хватает мужества не позволить так с собой обращаться. А Некляев совершил как раз мужественный поступок. Это и поступок и вызов одновременно. Я увидела хотя бы одного мужчину, который в ситуации унижения повёл себя по-мужски».

У сваю чаргу Адам Глобус пісаў: «У яго жыцьці наступіў крызыс. Той Някляеў, якога я ведаў, быў чалавек экстэр’ерны, эстрадны, пасадны. Ён заўсёды быў навідавоку. Гэта чалавек, які мог чытаць вершы на стадыёне або выступаць на зьезьдзе камуністаў. Яго заўсёды цікавіла зьнешняя праява мастацтва. І разам з тым гэты чалавек валодаў вялікай здатнасьцю дамаўляцца з усімі. Цяпер, мусіць, гэта першы выпадак, калі ён не дамовіўся з уладамі.

На маю думку, чалавек такога складу здольны да суіцыдальных жэстаў. Ён захварэў. А як не захварэць, калі цябе прадалі, прычым прадалі ня тыя людзі, што лічыліся ворагамі, а людзі, калегі, зь якімі ты прапрацаваў усе лепшыя гады. Яны не зразумелі, што часопіс “Крыніца”, і тая старая, і новая - гэта вяршыня творчасьці Някляева, ягоная вялікая заслуга. Тыя, хто хацеў выгнаць Някляева з “Крыніцы”, пралічыліся. Някляеў зробіць - у Польшчы, у Парыжы, дзе заўгодна, - новую, будучую “Крыніцу”, нармальны літаратурна-мастацкі часопіс. Я ўпэўнены, што ён зробіць такі часопіс. Гэта адзінае, што можа вывесьці яго і з дэпрэсіі, і зь няяснага палітычнага стану. Тым больш што за межамі Беларусі жыве дастаткова творчых асобаў, якія маглі б удзельнічаць у такім часопісе - Быкаў, Дубавец, Мінкін, Шупа, Максімюк, Лукашук, Сокалаў-Воюш, амэрыканская й ангельская эміграцыя. Някляеў - таленавіты арганізіатар. [...]

Ніводзін з тых людзей, што прэтэндавалі і прэтэндуюць на пасаду галоўнага рэдактара “Крыніцы”, ня маюць маральнага права так рабіць ды й ніводзін зь іх проста ня здатны рабіць часопіс. Яны могуць стварыць добры верш, напісаць добры артыкул, зрабіць добры пераклад, але кіраваць працэсам ні адзін зь іх ня здатны.

Жэст Някляева - гэта жэст не палітыка, а чалавека і паэта».

Драматург Аляксей Дудараў, які ў чэрвені 1999 г. катэгарычна заяўляў: «Некляев - мой друг, моим другом он был вчера, является им сейчас, другом будет и завтра. Что бы с ним не случилось», нават і праз год пасля яго ад’езду прызнаваўся, што быў здзіўлены ўчынкам сябра: «Но если поэты уезжают из Дат­ского королевства, значит, в королевстве не всё в порядке. И плохо, если власти не прислушиваются к тому, что говорят творческие люди. Дело вовсе не в том, чтобы власти сразу бросались исполнять то, что мы посоветуем. А в том, что к нам просто следует прислушиваться. У творческих людей ведь хорошо развита интуиция.» І дадаваў: «Но ему не позавидуешь! Я ведь хорошо знаю его - мы были друзьями многие годы. Причём он остаётся моим другом и сейчас - я никогда не откажусь от него. И поэтому кто-кто, а я-то знаю, каково теперь его душе!»

Заставалася ў разгубленасці і Вольга Іпатава, якая была намесніцай Някляева ў СБП: «Пакуль, да 6 ліпеня, афіцыйна ён знаходзіцца ў адпачынку. [...] Ён і ў адпачынак сышоў неяк раптоўна [...]. Хаця, з другога боку, чалавека, які перанёс інсульт, можна зразумець».

Калегі Някляева па СБП сапраўды не разумелі яго. Невыпадкова занатаваў у хуткім часе Карлас Шэрман: «Ужо тады знаўцы нашага жыцьця сумняваліся ў палітычных чыньніках уцёкаў Някляева, ім нават не падабалася, што часьцяком за ім цягнуўся гарэлачны шлейф, хоць розум заставаўся сьветлым, а ўчэпістыя вочы выдавалі слыннага аматара жаночых сэрцаў, але я даводзіў ім, што паэтавы паводзіны здольныя мець больш вольны, трошкі багемны антураж, ды насамрэч немажліва гэтак ставіцца да яго, ня ведаючы падводных плыняў і абставінаў, якія змусілі чалавека ўцячы [...].

Трэба прызнацца, мне не ўдалося разьвеяць мроіва сумневаў нават сярод пісьменьнікаў, якія заўжды паважалі яго, і іхная пазіцыя грунтавалася на тым, што ён ня стаўся ахвярай сапраўдных перасьледаў, а становішча мела іншыя, зусім пазалітаратурныя карані. Гэтак, дарэчы, меркаваў і Васіль Быкаў, які аднойчы цьвёрда выказаў яму гэта пры сустрэчы ў ПЭН-цэнтры.

Хіба што двое паэтаў, што і раней сябравалі зь ім, падтрымлівалі яго без ваганьняў і гаварылі мне асабіста, што па мажлівасьці трэба неяк дапамагчы яму, і гэта былі шаноўныя Генадзь Бураўкін і Сяргей Законьнікаў. [...]

...У вачох грамадзтва ён сам - раней - улез у лайно, и цяперака доўга застанецца трошкі штучнаватым лібералам, бо хто паверыць, што ён стаўся відушчым, якраз калі страціў апору ва ўладных структурах? Вядома, услых пра гэта ня скажуць, але ўсё адно падумаюць».

У сваю чаргу намеснік старшыні Палаты прадстаўнікоў Уладзімір Канаплёў абвінавачваў ужо журналістаў - за тое, што яны быццам раздзьмулі з мухі слана: «То, что я сейчас скажу, некоторые ваши коллеги квалифицировали, как “жареный” факт. Хотя они-то и постарались с огоньком. Впрочем, ничего удивительного - профессия такая. Как это говорится: делать из мухи слона и торговать слоновой костью? Я имею в виду историю с поэтом, председателем Союза белорусских писателей Владимиром Некляевым. Чего только ни накрутили: и поиск “политического убежища”, и некая “особая политическая позиция”! Некоторые любители сенсации от азарта просто руки потирали. А ведь всё не так просто: человек заболел. Причём довольно тяжело. Выехал на лечение. Поскольку он фигура немалого масштаба, то имеет свой взгляд на всё происходящее. К тому же не привык пользоваться эвфемизмами. Вот и стали его обыгрывать комментаторы.

На днях разговаривал с ним по телефону и в очередной раз услышал подтверждение - как только он поправит здоровье физически и духовно (а это произойдёт в течение месяца), Владимир Прокопович вернётся домой. Ему предстоит ещё один курс лечения в Минске. Что же касается шумихи вокруг его имени, к которой он сам не имеет отношения, то выскажу своё мнение.

Хочу ещё раз подчеркнуть для особо ретивых с обеих сторон: Владимир Некляев никогда не искал политического убежища. Некляев же - не политик, он человек творческий, лирик, поэт. Полагаю, в некоторых циничных вопросах ему порой разобраться было непросто. Думаю, не без помощи коллег был создана и запущена ситуация по журналу “Крыніца”. К сожалению, не на высоте оказались и некоторые начальники, которые не разобрались в обстановке, а начали привычно рубить. Есть у нас ещё и бездушие, и формализм. Поэтому мне понятны мотивы, по которым Владимир Прокопович решил разобраться в некоторых возникших проблемах сам, без посторонней помощи - и лукавых друзей, и откровенных недоброжелателей, и подстрекателей. В итоге выяснилось, что вся эта история не стоит ломаного гроша. И те, кто хотел бы получить свои дивиденды, просчитались.

А вообще, тема отношений “власть и интеллигенция” во все времена и во всех странах - это очень деликтная сфера. Интеллигенция, в основном творческая, это тонкий камертон, она обострённо чувствует ситуацию, всегда готова оппонировать власти, если видит несправедливость, коньюктуру и т. д. И это нужно понимать правильно! Вспомните, как терпеливо, последовательно и продуманно ведёт диалог с интеллигенцией президент. Но, к сожалению, есть и обратные примеры. С одной стороны, оппозиционные политики толкают творцов на конфликт с властью, с другой - некоторые чиновники, в том числе высокопоставленные, ведут себя как слон в посудной лавке. Они не принимают национальную интеллигенцию, не прислушиваются к ней, не желают сознавать, что, проживая в Беларуси, нельзя быть нигилистом по отношению к нашей культуре и её творцам. История с Некляевым в этом смысле подтверждает, что в этом вопросе необходимо наводить порядок в духе требований президента: системно, тонко, но принципиально».

Акцэнтацыю на хваробу Някляева рабіў і старшыня Дзяржкамітэта па друку Міхаіл Падгайны: «Валодзя вельмі дрэнна сябе адчувае і таму лечыцца ў Варшаве. У мінулы аўторак ён мне тэлефанаваў, і я яму сказаў: “Валодзя, лячыся і не думай ні аб чым, акрамя свайго здароўя”. Так, сапраўды, нашае ведамства праводзіла ў рэдакцыі часопіса “Крыніца”, якім кіраваў Някляеў, планавую штоквартальную рэвізію, і былі выяўленыя некаторыя парушэнні ў фінансавай дзейнасці. Кшталту неапрыходаваных матэрыялаў, недахопаў бухгалтэрыі, няправільнае налічэнне ганарараў. Дык такія ж парушэнні ёсць і ў іншых рэдакцыях, і нікога за гэта ў турму не саджаюць - выносім вымовы, і рэдактары выпраўляюць недахопы. Зразумейце, Някляеў паэт, а не гаспадарнік, і нельга патрабаваць ад яго ідэальнага гаспадарання. Хутчэй за ўсё, Някляеў зараз знаходзіцца ў вельмі ўзрушаным эмацыйным стане, што ўласціва для чалавека такой цяжкай хваробы, як у яго. Таму я вельмі хачу, каб ён мне патэлефанаваў, і мы б вырашылі ўсе пытанні. Мы сябруем з Валодзем ужо больш за 20 гадоў, і я хачу яму сказаць, каб ён хутчэй папраўляўся, перастаў маяцца дур’ю і прыязджаў на радзіму».

Але ўсё ж не дурасцю маяўся Някляеў - яго ўчынак не выглядае такім ужо дзіўным і незразумелым, калі не вырываць яго з гістарычнага кантэксту, а прыгадаць гэты самы кантэкст.

30 сакавіка 1999 года быў арыштаваны былы прэм’ер-міністр беларускага ўраду Міхаіл Чыгір, які вылучыў сябе кандыдатам у прэзідэнты на альтэрнатыўных прэзідэнцкіх выбарах, што павінны былі адбыцца ў маі.

6 красавіка 1999 г., роўна за два месяцы да эміграцыі Някляева, калі ён з інсультам ляжаў у шпіталі, нечакана ад інсульту памёр кіраўнік створанага апазіцыяй ценявога ўраду Генадзь Карпенка. Гэты чалавек выглядаў волатам, і мала хто верыў, што памёр ён сваёй смерцю.

7 мая бясследна знік былы міністр унутраных спраў Юрый Захаранка, які не толькі падтрымаў ідэю альтэрнатыўных прэзідэнцкіх выбараў і ўвайшоў у каманду экс-прэм’ер-міністра Міхаіла Чыгіра, але і стварыў Саюз афіцэраў.

У тым жа месяцы былы віцэ-прэм’ер Віктар Ганчар пачаў альтэрнатыўную кампанію па выбарах прэзідэнта, па завяршэнні якой абвясціў пра заканчэнне тэрміну легітымнага кіравання Лукашэнкі. У верасні Віктар Ганчар і ягоны сябра бізнэсовец Анатоль Красоўскі таксама бясследна зніклі.

Да таго ж у красавіку таямніча знікла з-пад хатняга арышта экс-старшыня Нацыянальнага банка Тамара Віннікава, якую ўлада быццам бы рыхтавалася судзіць па абвінавачванні ў фінансавых злачынаствах...

З усімі гэтымі людзьмі Уладзімір Някляеў быў звязаны асабістымі адносінамі. З кімсьці менш, з кімсьці больш блізікімі (як з Генадзем Карпенкам, які быў ягоным сябрам). Усе гэтыя падзеі адбываліся адна за адной у тым самым 1999-м - адным з самых трагічных у найноўшай гісторыі Беларусі. З пункту гледжання такой рэтраспекцыі ці магла існаваць рэальная пагроза свабодзе Някляева? Свядома ці падсвядома, але ён, думаецца, не мог не браць у разлік тое, што свабода і жыццё чалавека для цяперашняй улады ў Беларусі наўрад ці чаго вартыя.

Тым часам у Варшаву накіраваўся міністр замежных спраў Урал Латыпаў, а затым і галоўны рэдактар прэзідэнцкай газеты «Советская Белоруссия» Павел Якубовіч, былы паплечнік Някляева па часопісу «Крыніца». Абодва ехалі па даручэнні Лукашэнкі з прапановай да “блуднага сына” вярнуцца дамоў. Везлі гарантыі бяспекі. Абяцанні перагляду палітыкі ў сферы культуры. Але вярнуліся - без Някляева. Сам ён пасля скажа: «З палітыкай у мяне выйшла, як з нялюбай, але страснай жанчынай: чым мацней я ад яе адпіхваўся, тым мацней яна мяне абдымала.»

ПАННА ВАРШАВА

24 чэрвеня Някляеў даў вялікае інтэрв’ю Сямёну Букчыну, падчас якога распавёў, што на працягу апошніх чатырох месяцаў яго запалохвалі: «мол, погоди, ещё немного - и тебя накроют». «Наконец, перед моим отпуском очередные проверяющие обнаружили, что в редакции на двери специальной комнаты, где хранились документы, сорвана пломба, а бумаги исчезли, - казаў Някляеў. - Встал вопрос: кому нужно было похищать уже отработанные, скопированные и вошедшие в материалы проверки документы? Я поинтересовался у компетентных людей по поводу того, что бы это могло означать. Мне сказали: вот тебя-то сейчас и обвинят в хищении этих документов. Соответственно, могут теперь обвинить и в каких угодно злоупотреблениях. Такая модель, оказывается, уже давно отрабо­тана на практике. Это случилось около месяца назад. Нет, о бегстве из Беларуси я вообще не думал. И когда уезжал в Польшу, не думал об эмиграции».

Ён не збіраўся пакідаць Беларусь - паехаў у Варшаву проста дзеля таго, каб, апынуўшыся ў бяспечным месцы, усё абдумаць. «.Было трудно поверить в то, что мне грозит арест, - тлумачыў Някляеў. - В Минске я был в таком состоя­нии, что уже не мог реально оценивать происходящее. Я человек не политиче­ской биографии и свыкнуться с мыслью, что политика ворвалась в мою жизнь и переломила её, мне до сих пор невероятно сложно. Осознание того, что это всё-таки случилось, пришло здесь, в Варшаве, когда я получил подтверждение информации, что мой арест предопределен».

Такую інфармацыю ён атрымаў праз тыдзень пасля таго, як апынуўся ў Варшаве. І хоць спачатку не збіраўся станавіцца палітуцекачом (расійскае агенцтва ІТАР- ТАСС паспяшалася распаўсюдзіць інфармацыю пра тое, нібыта Някляеў папрасіў у Польшчы палітычнага прытулку), аднак ужо напрыканцы чэрвеня канстатаваў: «Сейчас это неизбежно. [...] Нет, торги уже кончились, я сейчас плачу по соб­ственным счетам. Разлукой с родными, с друзьями... Плачу за приближённость к власти, за иллюзии или за что-то другое, как бы оно ни называлось... Дорогой всевозможных компромиссов - больших, малых - я подошёл к тому нравствен­ному рубежу, переступить который невозможно».

Тым часам штотыднёвік «Имя» пісаў: «До сих пор непонятно, стал ли политэмигрантом председатель Союза писателей Владимир Некляев, заявив ещё в середине июня в Варшаве о своём намерении не возвращаться... [...]

Приказом за собственной подписью председатель Союза писателей Некляев позволил самому себе в связи с плохим состоянием здоровья продлить срок отпуска, но уже за свой счёт, до 6 августа. [...]

...среди литераторов настойчиво ходят слухи о том, что месяц за свой счёт понадобился Владимиру Прокоповичу как раз для того, чтобы сторговаться с Владимиром Петровичем. Якобы, если полковник пообещает, что по финансовым нарушениям в “Крыніце” не будет возбуждено уголовное дело, поэт вернётся на Родину».

Але паэт не вяртаўся на Радзіму яшчэ доўгі час. Першыя тры варшаўскія месяцы ён жыў у студэнцкіх сяброў, у аднапакаёвай кватэры: сябры, іх сын, сабака і кот, Някляеў - шосты. У кішэні - семдзесят даляраў. Пазней дапамаглі палякі: спачатку рэдактар «Gazety Wyborczaj» Адам Міхнік уладкаваў беларускага палітуцекача ў рэдакцыйную кватэру, затым сацыял-дэмакраты знялі для яго нумар у гатэлі.

У гэты ж час Някляеў зноў апынуўся ў эпіцэнтры палітычнага скандала - «Народная воля» пісала: «Политические страсти вокруг имени Владимира Некля­ева начинают разгораться и в Польше. В номере за 26 июля газета “Trybuna”, выражающая политику левых сил, обвинила стоящую на правом политическом фланге “Gazeta Wyborcza” и её главного редактора Адама Михника в информа­ционной блокаде в отношении Некляева. Эту якобы блокаду со стороны правых “Trybuna” связывает с тем, что на пресс-конференции в Сейме Некляева пред­ставлял депутат Тадеуш Ивиньский, известный левый политический деятель [...]. “Gazeta Wyborcza”, трижды представлявшая белорусского поэта, не заставила себя долго ждать и уже на следующий день назвала эти обвинения “трижды враньём”. Она инкриминировала левым использование имени Некляева в целях межпартийной борьбы и прозрачно посоветовала поэту держаться в стороне от, как выразилась газета, левого “политического гетто”.

Владимир Некляев отказался комментировать эту полемику, заявив, что он никем не был политически заангажирован в Беларуси, а тем более - это не допустимо для него в Польше. “Моя партия - Беларусь”, - сказал Владимир Некляев. Тем не менее объективно он оказался в точке пересечения интересов двух главных политических сил. [...] Естественно, что Некляев, не примкнувший здесь ни к одному лагерю и публично демонстрирующий самостоятельность, представляет интерес для обеих сторон, чего они в пылу борьбы и не стали скрывать. Для Некляева, таким образом, возникает очевидная опасность оказаться между молотом и наковальней. [...]

В сложившихся обстоятельствах логичным выглядело бы взаимодействие Некляева с лидерами белорусской политической оппозиции, с белорусской диаспорой, но он пока этого или не делает, или такие контакты не афиширует. Похоже на то, что трудный путь “одного в поле” избрал для себя поэт. Для поэта это очень эффектно, но для политика в перспективе достаточно опасно».

Аднак для Някляева было страшна не толькі тое, што ён згубіў практычна ўсё, дзеля чаго жыў і працаваў мінулыя паўстагоддзя: сям’ю, сяброў, працу, славу, урэшце рэшт грамадскі статус, - «найстрашнейшае, што на тым попеле і на тых руінах нібыта не стала самога мяне, - напіша ён. - Вось толькі што быў Уладзімір Някляеў - і няма яго. Таму што не стала імені, на якое спачатку ты працуеш, а пасля яно працуе на цябе. Яно было, але засталося на Усходзе. На Захадзе яно нічога і нікому не казала.

Усё пачыналася з нуля.

Я быў ашаломлены. Гэта была драма, якая працягвалася каля года, пакуль я выбіраўся з-пад руін і попелу».

І іншым разам: «У першыя дні майго жыцця ў Варшаве раптам апанаваў мяне адчай. Я страціў разумение ўсіх прычын, па якіх апынуўся за мяжой, якія, здавалася, дарэшты разумеў ад’язджаючы - і не было сіл на тое, каб паспрабаваць зноўку ўцяміць: як яно ўсё так сталася?.. Я не жадаў ні чуць нікога, ні бачыць, не хацеў ведаць ні таго, што пра мяне кажуць, ні казаць нешта, што пра іншых ведаў.

Цяпер, па часе, я разумею, што псіхалагічны стан быў абумоўлены фізічным пачуваннем, тым, што я не ачомаўся ад інсульту, але тады душа, нутро маё знемагала - і пры чым тут інсультныя мазгі?..

Я не ведаў, куды сябе падзець. Мяне прадалі тыя, каго любіў. Значыць, трэба іх і ўсё з імі звязанае адкінуць, адпрэчыць. Забыць. Як не маё, як чужое.

У адпакаёўцы маіх даўніх, яшчэ студэнцкіх сяброў, дзе мясціліся мы ўшасцёх з коткай і сабакам, не было ніякіх беларускіх кніг, апроч маёй кнігі “Выбранае”, некалі сябрам маім надпісанай, і я пачаў перачытваць самога сябе і ўпершыню прачытаў сябе самога як некага іншага, чужога, і шпульнуў кнігу ў акно. Праз пяць хвілін мне здалося гэтага мала, я выйшаў на вуліцу, дзе каля дзіцячага шпіталя два мужыкі калупаліся ў зямлі, папрасіў у іх лапату, знайшоў метраў за трыста закінуты двор, выкапаў яму і пахаваў кнігу, прытаптаўшы зямлю... Так яна там, мусібыць, і ляжыць - непадалёк ад беларускай амбасады.

Мне захацелася пахаваць мінулае - гэтак я ў ім усё ўзненавідзеў!..

Нічога і нікога пахаваць я не здолеў. Усё і ўсе ўва мне. Як тая, якую не пе- рапісаць, закапаная кніга».

Але нягледзячы на цяжкія абставіны, Някляеў заўважаў: «Эміграцыя - без магчымасці вяртання дамоў - была выключана для мяне ад самага пачатку».

І трохі раней: «Тым не менш, назаўсёды з Беларусі, са свайго дому, я нікуды і ніколі не з’язджаў. Я з Нальшы, са Смаргоншчыны, з Крэва - і тут мае крэўныя... Нават ніякавата казаць банальныя словы пра родныя магілы. Да іх я некалі назаўсёды й вярнуся».

Па першым часе жыцця ў замежжы яго запрашаюць выступаць у Германіі, Англіі, Швецыі - «говорить речи про это всё - диктатуру, режим. А мне это всё было поперёк, - распавядаў Някляеў. - Это только кажется, что на Западе интересуются тем, как мы тут в Беларуси живём. На самом деле там живут своей жизнью и всё им по барабану. Просто интересно посмотреть, как на обезьяну, на этого белоруса, который может существовать в таких условиях. Я почувствовал, что говорю, надрываюсь, ведь действительно это болезненно воспринимаю, а они слушают и ничего не понимают. Для них, для большинства - это шоу. Конечно, есть те, кого Беларусь действительно интересует, но это, по большей части, люди, которые за свой интерес получают деньги. Представители фондов, организаций. И где-то через год я сказал: извините, но больше этим заниматься не хочу. Грант дали писателю?. Так вот, я - писатель, и буду заниматься непосредственно своим делом. Буду писать. И меня отпустили».

Праўда, яшчэ 20 ліпеня ён выступіў у польскім Сейме з наступнай заявай:

«20 июля 1999 года в соответствии с Конституцией Республики Беларусь заканчивается срок полномочий президента Беларуси А. Лукашенко. Внесённые в Конституцию по результатам непризнанного международным демократическим сообществом антибелорусского референдума 1996 года изменения, продляющие президентские полномочия на два года, не имели и не имеют никаких причин, которые можно было бы объяснить национальными интересами страны. Из этого следует, что изменения в Конституцию внесены волей А. Лукашенко, инициатора референдума, исключительно в личных, корыстных целях.

Демократия - не универсальная модель государственного устройства, но для Беларуси, со времён Великого Княжества Литовского европейской страны, она наиболее органична и оптимальна. Поэтому демократическому сообществу, в том числе России и прежде всего демократической России, следовало бы без колеба­ний не только высказать, но и действительно обозначить неприятие диктаторских тенденций в Беларуси, оказать реальную поддержку её демократическим силам. Подписывать какие бы то ни было политические соглашения с нелегитимной властью цивилизованным странам просто не к лицу.

А. Лукашенко использовал демократию, традиции которой были возобновлены в Беларуси движением национального Возрождения, для установления режима личной власти. Режим личной власти он использует для установления диктатуры. С 21 июля 1999 года есть все правовые основания для того, чтобы утверждать, что в Беларуси существует диктатура и властвует диктатор - нелегитимный президент.

Национальная особенность варианта белорусской диктатуры в том, что она не осознаёт себя диктатурой, недоумённо разводит руками перед всем миром: ну где вы здесь диктатуру видите? Президент А. Лукашенко демонстрирует при этом величайшую способность политика: быть предельно неискренним и не осозна­вать этого. В том как раз и заключается особенная опасность его политического таланта и установленного им режима.

Пять лет назад А. Лукашенко был избран президентом Республики Беларусь действительно демократическим путём. Но народ голосовал за демократию, а не за диктатуру. Народ отказывался от тоталитаризма, отвергал несвободу, избирал президента независимой страны. Сегодня эта страна на грани потери суверени­тета, которым президент постыдно торгует. Независимость он готов принести в жертву власти и расправиться со всеми, кто в этом ему противостоит. Именно поэтому я и вынужден был временно покинуть Беларусь.

“Пусть найдёт в себе мужество вернуться, у него в Беларуси нет проблем”, - передали мне слова президента. Это не так, в Беларуси есть проблема общая для всех. Эта проблема - диктатура. Это Александр Лукашенко должен найти в себе мужество признать реалии, снять с себя президентские полномочия, пере­дать парламенту власть, которая ему больше не принадлежит, исполнить закон, Конституцию, на которой присягал он верой и правдой служить Беларуси.

У меня нет запасной Родины, я был и остаюсь гражданином своей страны, во всём готовым разделить её судьбу, кроме несвободы».

У Варшаве Някляеў спрабаваў стварыць Інстытут Беларусі ў Польшчы - па аналогіі з Інстытутам Польшчы ў Беларусі, але з іншымі задачамі - падмурак задумы быў палітычны. Палякі ўсяляк у тым садзейнічалі, але да «моманту казытлівага пытання пра сродкі. “Пане Владэку, скуль у бедным польскім паньстве грошы?.. Проша пана да амерыканцаў”».

Да таго ж не абышлося без «рэкамендацыі» Васіля Быкава, якому палякі патэлефанавалі ў Хельсінкі, і Васіль Уладзіміравіч сказаў, нібы Някляеў мае ў Польшчы нейкія прыватная інтарэсы, таму і з’ехаў з Беларусі. «Супакоіўшыся, разважыў: што і як у Фінляндыі мог ведаць Быкаў пра мае прыватная інтарэсы ў Польшчы? - задаваўся пытаннем Някляеў. - Калі б нават яны былі... Выходзіла, што, як раней нас рупліва разводзілі, так стараюцца і цяпер. Ці дома, ці тут. Бо калі палякі - хто горача, хто прахалодней - мне ўсё ж дапамагалі, дык беларусы ў большасці сваёй заміналі. Асцерагаючыся, каб не заняў чыю-небудзь нішу, накапаную норку». Сам ён, каб нешта высветліць, Быкаву не патэлефанаваў, але, не стрываўшы, выклаў усё блізкаму быкаўскаму сябру - рускаму крытыку Валянціну Аскоцкаму, які ў гэты час завітаў у Варшаву. Той паабяцаў паведаміць пра ўсё Быкаву і сваё слова стрымаў, надрукаваўшы ў маскоўскай газеце «Литературные вести», якую ён рэдагаваў, не толькі заяву Някляева, але і ягоны каментар да яе:

«Последнее время мне часто задают один и тот же вопрос: зачем тебе, поэту, понадобилось осложнять себе жизнь, выступать с политическим заявлением, ставящим под сомнение легитимность президента Беларуси? Только по одной причине: я не мог и не могу признать результаты референдума, продлившего президентские полномочия А. Лукашенко. Этим референдумом одновременно отменена национальная символика - флаг и герб, а национальный язык поставлен ещё в более сложные условия выживания, чем это было в советское время. Такой активной политики русификации, подготавливающей “объединительную почву”, в нынешнем веке Беларусь не знала. И прискорбно, что такая политика благосклонно поддерживается частью российской интеллигенции, в том числе литераторами. Во всяком случае, их “творческие десанты” в Беларусь существенно этому способствуют.

Участник одного из них, уважаемый мною автор “Прощания с Матёрой”, заявил, например, что увидел в Беларуси не политику русификации, а стихию русинизации: всё, мол, не сверху направляется, а идёт снизу, от народа. Полноте, Валентин Григорьевич! Где и когда это было видано, чтобы народ по своей воле переводил себя в другой язык, в иную веру или культуру? Такое может при­видеться, если только не считать народ народом, а язык языком. И что это за мессианство новейшее в конце ХХ столетия в центре Европы? Простите уж, но если вам, русскому писателю, невыносимо было расставаться с одной Матёрой, то каково же мне, белорусскому поэту, расставаться со всей Беларусью?.. Не­возможно представить, будто вы не понимаете того, что русификация Беларусь затопит? Стало быть, она нужна вам лишь как территория. Вода схлынет, всё сметёт - а земля останется?

Я люблю Россию не меньше, чем Беларусь, могилы моих предков на берегу Волги, под искусственными разливами которой также скрылась не одна Матёра. И ни я, ни любой другой белорусский литератор в здравом уме не скажет вам, что он против России. Это нам приписывают те, кто против Беларуси. И не против я союза с Россией, а против его объединительного либретто, написанно­го по мотивам политической конъюнктуры. Ну какой ещё вариант, какое ещё условие, кроме отказа от независимости, могут быть предложены Беларуси, если речь идёт о едином государстве? Никакого другого - это очевидно. [...] .одна страна-сторона готова сдать свою независимость, а другая страна-сторона, что выглядит не краше, готова эту сдачу принять. Если не позор, то что это такое? Чтобы не участвовать в нём и даже не быть ему свидетелем, я и уехал - мне за такую цену не нужно ни дружбы, ни братства, ни единства».

Гэты нумар газеты Аскоцкі ў кастрычніку даслаў Быкаву, праўда, у суправаджальным лісце пісаў: «Дошёл слух, что Некляев уже помирился с пре­зидентом и вернулся на Родину. Если так, то его заявления имеют чисто исто­рический характер. Тем более: пусть останется как память о зигзагах судьбы.» Але гэта зноў жа былі чуткі, насамрэч Някляеў не мірыўся з Лукашэнкам і не вяртаўся на Радзіму.

Палітыкай у Польшчы ён больш не займаўся. Зноў стаў пісаць - недзе пад гэты час узніклі першыя радкі паэмы “Паланэз”, якімі ён развітваўся (“Бывай, Яблонская, бывай!..”) не толькі са сваёй лірычнай гераіняй. «Два шляхі маю - мастацтва і вера. Чалавек не закон, не падлягае перагляду. Я б хацеў зьмяніць сябе. Я ўсё жыцьцё сабой незадаволены».

Што ж тычыцца Інстытута Беларусі, дык ён усё-ткі будзе створаны, але пад назвай «Беларускі дом» і - толькі праз дзесяць гадоў. Створаны ў самой Беларусі.

ПАЛКОЎНІК ПЯТРОВІЧ

У чэрвені 1999-га Някляеў піша здзеклівую песенку «Пол­ковник Петрович», якую адразу друкуе газета «Имя».

По роскошной Варшаве гуляю

В тополином июньском снегу.

Заметаю тебя, заметаю

И никак замести не могу

Припев:

Руки в брюки, кепчонку на брови,

Сигаретка дымит на губе...

До свиданья, полковник Петрович,

Поцелуй за меня КГБ.

С панной Анной мазурку танцую,

С ней купаюсь в любви и вине,

Только что мне её поцелуи! —

Если друг мой тоскует по мне.

Припев.

Как прекрасна свободная Польша,

Разорвавшая лагерный круг!..

Мы с тобой не увидимся больше,

Если даже и встретимся вдруг.

“Герой” песенкі, як пазней напіша яе аўтар, патэлефанаваў яму — і з гэтага часу Някляеў урыўкамі, даволі дазіравана стаў распавядаць пра тое, што ж начасмрэч адбывалася ў Беларусі і Польшчы пасля таго, як ён абвесціў, што вяртацца з замежжа пакуль не збіраецца.

«Пры вонкавым алімпійскім спакоі рэальна ўлада паставілася да сітуацыі нервова і зусім сур’ёзна. Нават больш нервова і больш сур’ёзна, чым я меркаваў. Былі ў мяне і сустрэчы з яе прадстаўнікамі, і тэлефонныя перамовы з імі, але паколькі кожны раз ставіліся ўмовы канфідэнцыяльнасці, і я даваў на тое згоду, дык няхай так яно і застанецца. Хіба што Урал Латыпаў, з якім мы таксама сустракаліся ў Варшаве, не ставіў ніякіх умоў і не рабіў з нашай сустрэчы таямніцы, гледзячы на гэта, мусіць, прасцей за іншых — як на частку сваёй работы.

Сутнасць усіх размоў зводзілася ў агульных рысах да майго вяртання і да магчымых у такім выпадку ўзаемных кампрамісаў. Мяне пераконвалі, што вось-вось адбудзецца значная карэкцыя ў знешняй палітыцы, ураўнаважанне яе ў накірунках на Усход і Захад, і ўжо ўсё падрыхтавана да змен у палітыцы ўнутранай — са зменай на ключавых пасадах людзей, якія за яе адказваюць. Даводзілі гэта ўсё ў адзін голас, і я ўжо гатовы быў даць таму веры, бо паверыць хацелася. Уладзімір Канаплёў ні слова не выдумаў, калі сказаў у сваім інтэрв’ю “Советской Белоруссии”, што я далечваюся і вяртаюся. Але ж нічога тым часам не адбывалася і не змянялася. [...]

Ад пачатку ўсіх цікавіла місія Паўла Якубовіча [...].

Ён раскінуў карты ў нечаканы для мяне расклад — і па тым раскладзе я гарантавана і шмат у чым выйграваў, але гэта была не мая гульня. Дый нагуляўся я ў падобныя гульні з вялікім пераборам. І Павел Якубовіч, як мне здалося, без асаблівай крыўды за дарэмныя свае высілкі тое зразумеў. Можна колькі заўгодна падазраваць яго ў тым, што ён тут нешта і для сябе выгадаў, але гэта быў адкрыты рух насустрач, а не ўдар у спіну. Тое самае магу сказаць і пра Уладзіміра Канаплёва.

Справабавалі мне дапамагчы і яшчэ колькі чалавек з самых сур’ёзных дзяржаўных структур, з якімі раней я быў ледзь знаёмы, ці нават яны былі толькі знаёмымі маіх знаёмых. Так што не ўсё кепска з людзьмі на нашай Бацькаўшчыне. Нават за грошы і прывілеі не ўсім падабаецца абыякава назіраць, як знішчаецца Беларусь».

Праз дзесяцігоддзе ў адным з інтэрв’ю Някляеў прывядзе нават вытрымкі з тэлефоннай размовы з Замяталіным, які, згодна іранічнай заўвагі Някляева, узначаліў штаб па яго вяртанні і неаднойчы тэлефанаваў яму ў Варшаву, бо Лукашэнка даў прамое ўказанне: зрабіў памылку — выпраўляй! Тры мікракасеты з запісам тэлефонных размоў з Ул. Замяталіным, У. Латыпавым, Ул. Канаплёвым і М. Падгайным Някляеў знайшоў у сваёй паштовай скрыні... як падарунак да дня народзінаў.

«В. Заметалин: Владимир, мы тебя ждём по окончании отпуска, ждём в на­шей стране, ждём, собственно, гражданина нашей страны, не видим совершенно повода и причин, чтобы Владимир Прокопович Некляев сделал те шаги, которые не соответствуют... [Далей неразб.]

В. Некляев: Ну, и под что, Владимир Петрович, ждём-с? Пад краты, як кажуць беларусы? Под компромат с доносами, который увидел я на твоём столе и ты его на моих глазах картинно порвал, а у президента оказался другой...

В. З.: Погоди, Владимир, какой другой? Ты видел его у президента?

В. Н.: Нет. Как я мог его там видеть?

В. З.: Тогда о чём мы говорим?.. Я порвал то, что ты видел.

В. Н.: Да... И начал рвать меня с корешком...

В. З.: Владимир, кто-то тебя дезинформировал. В этом направлении нет и вообще не может быть разговора.

В. Н.: В этом направлении есть разговор.

В. З.: Поверь мне, нет. Давай доверять друг другу.

В. Н.: Тогда есть разговор в параллельном направлении... Вот ты мне объясни: допустим, Подгайный, то есть Госкомитет печати, всё по своей инициативе делал...

В. З.: Не допустим, а так оно и было.

В. Н.: Хорошо, но не распространяется ведь власть Подгайного на то, чтобы напустить на меня и Комитет госконтроля, и ОБЭП, и КРУ Минфина — это ведь уже совсем другие дела. И так копали, будто я, не знаю, нефтью торгую, валюту печатаю. А потом ещё и документы украли, чтобы кто-то подумал, будто что-то в них всё же нашлось.

В. З.: Про документы я впервые в твоей статье прочитал, даже не понял, что за документы?.. Что же касается Комитета государственного контроля, то Подгайный действительно не имеет таких полномочий, равно как и я. Эта организация напрямую подчиняется главе государства..»

Аднак наўрад ці ў падмурку такіх рашэнняў, як няхай часовая, але ўсё ж (калі рэчы называць сваімі імёнамі) палітычная эміграцыя, палягае нейкая адна прычына, звычайна гэта шэраг прычын. Вось яшчэ адна, можа быць, найбалючая, пра якую Някляеў сказаў толькі аднойчы — з відавочным унутраным напружаннем. «Калі той жа міністр замежных спраў Урал Латыпаў, з якім былі мы ў прыязных, амаль сяброўскіх адносінах, угаворваў мяне вярнуцца і пытаў: “Ты што: не верыш гарантыям прэзідэнта? Ці ты мне не верыш?..” — я ківаў, як балванчык кітайскі, на ягоныя словы галавой і не мог растлумачыць, не мог сказаць яму ўсё, як ёсць: “Урал, ды не мучайся ты, веру, але... Але як мне быць з “сябрамі” маімі?.. Як да іх вярнуцца?.. Як з імі размаўляць?.. Як іх слухаць?.. Як рукі паціскаць?.. Як гля- дзець вочы ў вочы?..” Я перад ад’ездам у Варшаву ўсе іхнія кніжкі і падарункі за ўсе гады з хаты павыкідваў! Я бачыць іх не мог, мяне трэсла, калі я думаў, што выпадкова магу з імі на вуліцы спаткацца. Я нібы захварэў на нейкую хваробу псіхічную. І не хлапчук ужо быў, на свеце пажыў, а так прабіла. Наскрозь. І ўсё круціўся і круціўся ў мазгах, быццам іх заела, адзін і той жа эпізод. [...] Калі мяне ўрэшце так прабіла, што я ў шпіталь патрапіў, адзін з маіх “сяброў” — не буду ўжо казаць хто — прыйшоў мяне нібыта праведаць, а насамрэч прынёс паперу падпісаць... Хоць бы з дзяжурным апельсінам ці яблыкам з’явіўся, дык не — з паперай. [...] З лістом у гараж, каб рэдакцыйную машыну выпусцілі! Я рухацца не магу, а ім пакатацца закарцела. І ён бярэ маю руку, якая не рухаецца, і так падсоўвае яе сваёй рукой, падсоўвае, а я падпісваю, падпісваю — катайцеся...

Вось праз што я з’ехаў — і вось да чаго не мог вярнуцца».

Зрэшты, нават гэта была не апошняя прычына, па якой у чэрвені 1999-га Някляеў пакінуў Беларусь.

ПАЛАНЭЗ

«Тут я был главный редактор газеты, главный редактор журнала, из меня сделали некоего общественного деятеля, который должен был участвовать во всём. В таком положении, как я, не был никто: я стоял на митинге БНФ, а потом шёл в администрацию президента, где собирали всех главных редакторов и учили, как бороться с БНФом. С ума уже стал сходить от этого, — рэзюмаваў Някляеў праз дзесяцігоддзе. — И вдруг такой подарок! Да пошли вы к чёрту, сказал я и засел за письменный стол. И перестал мучаться. Если бы не было этого, не было бы и последних книг — я бы просто не успел их написать».

У паэме «Паланэз», завершанай вясной 2000 года перад ад’ездам з Варшавы ў Хельсінкі, ён агучвае яшчэ адну і, мабыць, найгалоўнейшую прычыну развітання з Радзімай. Сустрэўшыся з Быкавым у чэрвені 2001-га ў Фінляндыі, ён назаве яе.

«Пайшлі прагуляцца па Тампэрэ. Горад паміж двума велізарнымі азёрамі, рака, стары млын — прыгожа... І пасярод гэтай замежнай прыгажосці Васіль Уладзіміравіч, нібы ў працяг дыскусіі пра эміграцыю, спытаўся, якая ўсё ж з усіх прычын, па якіх з’ехаў я за мяжу, была настолькі важкай, што змусіла да такога кроку? “Тут жа ў нечым, — сказаў ён, — адчай...” [...]

Мы стаялі на мосце, вада шумела пад намі... І ў шум вады я стаў расказваць, як яно было, і як паасобку ўсё выглядала драбязой, а, склаўшыся ў адно, сталася прычынай. І я назваў яе ў паэме “Паланэз”, напісанай у Варшаве. Лірычная гераіня паэмы не разумее, чаму лірычны герой пакінуў радзіму, дапытваецца: “Скажы, скажы, дзеля чаго зрабіў ты гэта?..” — і той адказвае: “Найперш, каб зратаваць паэта”. Для мяне гэта і прычына больш чым дастатковая, і адказ вычарпальны, да якога нічога не трэба прыплятаць. Ды тое для мяне, а для астатніх?.. “Вось для вас, — я спытаў, — гэтага дастаткова?» — і ён, гледзячы ў ваду, кіўнуў...»

Праз паўзу Быкаў папрасіў Някляева прачытаць што-небудзь з паэмы. Гэта быў адзіны выпадак у яго жыцці, калі ён чытаў Быкаву — яму аднаму — сваю паэзію. У Тампэрэ, пад шум вады.

— Я не баюся пустаты.

— Таму і край свой кінуў ты,

І зараз тут і там чужы

Сабе і ўсім... Скажы, скажы,

Дзеля чаго зрабіў ты гэта?..

— Найперш, каб зратаваць паэта.

— Якога?

— Можа, не благога.

Я забывацца стаў, якога.

Ён у апошнія гады

Адчуў, што ўжо не малады,

Што ўсё спазнаў каханне... славу..

Надзеў хамут, упрогся ў справу —

І паміраць пачаў...

— Тады

Прыдумаў сам сабе забаву?

— Лічы, што так. Яшчэ з ваўкамі

Не захацеў па-воўчы выць,

Хоць быў абкладзены сцяжкамі...

На развітанне Быкаў падорыць дзве свае кнігі — у адной напіша: «Аднаму з “пахаджанаў”. Паэту Беларусі — Ул. Някляеву з пажаданьнем шчасьця», у другой: «Міламу “пакутніку” ў экзылі Валодзю Някляеву з найлепшымі пажаданьнямі».

«АГЕНТ ОО7»

Някляеў яшчэ не з’ехаў з Беларусі, а газета «Славянский набат» ужо запісала яго разам з Васілём Быкавым, Рыгорам Барадуліным, Генадзем Бураўкіным, Святланай Алексіевіч, Уладзімірам Арловым ды іншымі сябрамі Беларускага ПЭН- цэнтра ў масонскія спісы, у якіх Някляеў значыўся пад нумарам 007. «ПЕН-клуб — международная организация по защите прав писателей и журналистов. Вывеска для простаков, — так пачынаўся той «выкрывальніцкі» цыкл В. Дашкевіча, які славянафобскі «Славянский набат» (выданне Камароўскага кірмашу існавала тры гады) не стаміўся друкаваць на працягу больш года. — На самом деле — легальный масонский предбанник. Кузница кадров для многочисленных просионистских контор, призванных взламывать чужие традиционные культуры и национально ориентированные государства». І ўжо пра Някляева: «На очереди не менее звонкий политический попрыгунчик — Владимир Некляев (007). По членскому билету ПЕН-клуба почти Джеймс Бонд. Руководит “Володечка” нынешним Союзом писателей Беларуси, является редактором двух изданий, дотируемых государством. В руководимом им журнале “Крыніца” помещены такие знаменательные строки Е. Гучка: “.в список почётных граждан Беларуси среди живых и уже оставивших эту жизнь я предложил бы внести имена таких прекрасных людей, как Михаил Кукабака, Владимир Буковский (кстати, оба пен-клубовца. — В. Д.), Валерия Новодворская. В моём рабочем кабинете висели бы изображения Иисуса Христа, Франциска Скорины, Кастуся Калиновского и Джохара Дудаева. Лично бы я довёл до логического завершения вопрос о Нобелевском лауреатстве Василя Быкова. Я не вызвал бы в качестве авторитетов себе на помощь ни Гитлера, ни Сталина, ни Машерова, ни живых коммуно-фашистских паханов и шпаны.”

Чувствуете, какая “крынічыка” фантанирует? І далей пра тое, што «.“Воло­дечка” тиснул в редактируемой им газете “Літаратура і мастацтва” очередные излияния М. Седнёва — бывшего гитлеровского прислужника: “.сёння беларуская літаратура ў загоне, у занядбанні, пад пагрозай поўнага заняпаду.”» Ды яшчэ пра тое, што Някляеў быццам «.предложил свои услуги в разработке государ­ственной идеологии самому Президенту Беларуси. Легко представить, как и чем будет пахнуть эта идеология».

Прыводзячы ж у другі раз нататкі Уладзіміра Бандарэнкі са з’езда СБП, якія былі надрукаваны ў расійскай газеце «Завтра» і перадрукаваны «Славянским набатом» (Бандарэнка пісаў: «К власти в белорусских творческих союзах приходит новое поколение — те, кому от сорока до пятидесяти. Во главе Союза театральных деятелей — драматург Алексей Дударев, во главе писательского Союза — его друг Владимир Некляев. Они готовы сотрудничать с Россией. [.] Оба они — национальные белорусские писатели, но не похожие на угромю-бездарных ксенофобов»), Дашкевіч «умилялся»: «Радость-то какая! Два отъявленных пен-клубовца (номера удостовере­ний 015 и 007) “готовы сотрудничать с Россией”. Да они ведь давно сотрудничают с Россией евтушенок, оскоцких, ришиных, черниченок.» Вось так звонка і, на думку Дашкевіча, па-выкрывальніцку. І быццам з выкарыстаннем фактаў (па меркаванні зноў жа аўтара), якія Някляева кампраметуюць.

Калі ж Някляеў вырашыў стаць «политневозвращенцем», расійская газета «Завтра» вуснамі свайго прапагандыста Я. Росцікава палівала гразёй не толькі яго, але і Васіля Быкава, і Зянона Пазьняка: «.бегство испечённого самим Лукашенко лауреата Госпремии поэта-песенника, а по совместительству председателя правле­ния Союза белорусских писателей Владимира Некляева было хотя и шкурным, но обставлено по всем канонам широко практикуемого в Беларуси “исчезновения”. Сначала появилось сообщение, что пропал. Затем — что объявился в Варшаве, т. е., конечно же, едва спасся бегством от “режима”. Перед этим Некляеву тоже позвонил некий “дружески настроенный человек с президентской администрации, который сообщил, что против него готовится полномасштабная провокация, которая может закончиться взятием под стражу”. Как говорится, что председатель белорусских писателей, что активистка-домохозяйка пресс-секретаря БНФ разнообразием аргументов, оправдывающих своё “исчезновение”, публику не баловали. Тем не менее, деятели, отирающиеся вокруг президента и его администрации, попытались объяснить это уже типично белорусское “исчезновение” “тяжкой” болезнью поэта, а один из них, особо приближённый к президенту (по крайней мере, сам так утверждает), помчался в Варшаву, чтобы уговорить “этот призрак” вернуться. Не остались в стороне от этого тухленького дельца и белорусские парламентарии. А зампред Национального собрания РБ Владимир Коноплёв — особа, безусловно, приближённая к Лукашенко — констатировав, что “есть у нас ещё и бездушие, и формализм”, обвинил в “исчезновении” песенника ни много ни мало, как и “лукавых друзей”, и откровенных недоброжелателей, и “подстрекателей”, и пообещал, что тот “поправит здоровье физически и духовно (а это произойдёт в течении месяца) и вернётся домой”. Но Некляев не вернулся ни через месяц, ни через два, вылив за это время на своих защитников, покровителей, друзей и президента не один ушат вонючей грязи. Он знал, для чего исчезал. Потому, оказавшись в Варшаве, белорусский песенник, в своё время певший осанну со сцены какого-то очередного съезда КПСС этой партии и её “ленинскому Политбюро”, не забывший на первом этапе воспеть и Лукашенко, прямиком направился к президенту польского ПЕН- центра Яцеку Бохиньскому. Сообщив последнему о своём “прозрении” в отношении существующей в Беларуси власти, предложил поселить его на какой-нибудь вилле под Варшавой, естественно, взяв при этом на пожизненное государственное кормление. Ошалевшие от такой наглости “пеновцы” дали понять беглому иностранцу, что времена безоглядного меценатства для такого рода песенников у них уже прошли. А “идеологической боец”, в третий, а точнее, пятый или шестой раз меняющий свою окраску и убеждения, тем более не в цене. К тому же поляки выяснили, что покинуть “любимую батьковщину” Некляева заставили не какие-то мифические происки лукашистов, а тривиальная проверка финансово-хозяйственной деятельности журнала, которым тот руководил, и обнаруженное в процессе этого исчезновение полутора миллиардов рублей, якобы пошедших на мелованную бумагу и другие материальные ценности, которые в редакцию не поступали, а также за услуги и работы, которые никогда не выполнялись.

Этот букет нарушений действительно подпадал под несколько статей уголовного кодекса. Но вряд ли песенника начали бы за “такой пустяк” судить. Как уже повелось у этой публики, вскрытым уголовным преступлениям тут же постарались бы придать национальную окраску. И действительно, во всём оказался виноват небезызвестный в республике вице-премьер (кстати, курирующий издательское дело), “который испытывает неприязнь ко всему белорусскому и, в частности, к поэту Некляеву”.

Вот для этого таким людям и нужна национальная независимость. Потому что национальный воришка — это уже не расхититель народной собственности, а чуть ли не национальный благодетель.

И хотя поляки в таких делах тоже не очень щепетильны, в данном случае они решили держаться от них подальше. Исхлопотав в фонде помощи беженцам для беглого песенника две тысячи долларов, они на руки ему их не выдали. Открыв банковский счёт на его имя, жёстко предупредили этого белорусского призрака, чтоб в одночасье эти денежки не тратил, потому что больше ни под каким соусом не получит!

Не отхватив желанных владений и грантов в Варшаве, Некляев сообщил корреспонденту польской “Трибуны”, что намерен податься в Хельсинки, на содержание тамошнего ПЕН-клуба — может, тот будет щедрее. “Но ведь там ж Василь Быков!” — воскликнул ошарашенный газетчик. (Быков тогда действительно ещё отирался в Финляндии.) Поэт-песенник, то бишь председатель белорусских писателей, успокоил непонятливого польского чудака: Быков, мол, слишком засиделся за границей, пусть возвращается в Минск и освободит ему хлебосольное место».

НА БЕРАГ ФІНСКАГА ФІЁРДУ

Някляеў сапраўды збіраўся ў Хельсінкі, але зусім не такімі былі зборы, якімі апісваў іх праўладны прапагандыст. Паэт пераехаў у Хельсінкі ў красавіку 2000-га па запрашэнні Фінскага ПЭН-цэнтра ў рамках міжнароднай праграмы «Пісьменнік у выгнанні» (між іншым, шэсцьдзесят год таму, у 1939-м, даўшы прытулак Бертольту Брэхту, Хельсінкі выратаваў яго такім чынам ад Гітлера). Фінскі ПЭН-цэнтр запрасіў Някляева якраз па рэкамендацыі Васіля Быкава, які перабіраўся ў Нямеччыну і ў якога, як сцвярджаў праўладны прапагандыст, Някляеў адабраў «хлебосольное место». Вось што прыгадваў у гэтай сувязі Карлас Шэрман, які быў у той час «правай рукой» Быкава ў Беларускім ПЭНе: «.Да мяне падышоў таленавіты фінскі паэт Юка Малінен (Jukka Malinen), які скантактаваўся зь Някляевым вельмі добра, мо таму, што яны былі крыху падобнымі ў сваіх паэтычна-багемных густах, і нагадаў, што хутка, пры канцы году сканчваецца тэрмін знаходжаньня Васіля Быкава ў Гэльсінкі, але кватэру яны мяркуюць пакінуць за беларусамі. Ва ўсялякім выпадку, пакуль, таму ён прапанаваў выдзеліць яе Някляеву.

Сапраўды, у нас тады не было іншых кандыдатаў, якім тэрмінова быў бы патрэбны прытулак, а пераезд Васіля Быкава ў іншую краіну ўжо рыхтаваўся».

Спачатку Някляеў нават жыў у той жа кватэры, што й Быкаў. У спадчыну ад былога гаспадара яму дастаўся старэнькі кампутар, да якога быў прыкладзены прывітальны ліст Васіля Уладзіміравіча з невялічкай інструкцыяй, як «у нязнаным свеце абжывацца»:

«Валодзя, з прыездам!

Спадзяюся, у дарозе было ўсё добра, а тут будзе і лепш.

Усе патрэбы забяспечыць ПЭН — Юка Малінен, ён тут наш добры геній. Апроч таго, можна зьвярнуцца да Лапаткі (тэлефон якога 41100464). Званіць у Менск: 999375172+. Але трэба памятаць, што дужа дорага.

Універсам у раёне метро. Гэта 1 км.

Яшчэ я тут што-колечы пакінуў на верхняй паліцы — забяру ўлетку.

Калі Бог дасьць, прыеду на Кангрэс у канцы ліпеня.

Ну дык — з Богам!

Тут будзе добра.

З прывітаньнем В. Быкаў.

31 сьнеж[ня] 999 г.

(Твой тэлефон 3412312.)

P. S. Беражыце ключ. Ён — адзін.

Кампутар належыць Я. Лапатку».

Тым часам у беларускім друку з’явіліся паведамленні, што «на внеочередном заседании коллегии Комитета государственного контроля было заявлено о том, что нарушения, выявленные КГК в ходе проверки государственных изданий — еженедельника “Літаратура і мастацтва” и журнала “Крыніца” [.] — настолько серьёзны, что о них проинформирован Александр Лукашенко».

Каментуючы гэтую інфармацыю, Някляеў задаваўся іранічна-рытарычным пытаннем: «Если бы председатель СБП не отлынивал от исполнения высоких государственных поручений, а творчески работал над собой в нужном направ­лении, а именно: а) верой и правдой служил и был лично предан; б) воспевал и личным примером побуждал к воспеванию других; в) “окучивал” порученный интеграционный участок и т. д., и т. п., то разве можно было бы отыскать в природе такие финансово-хозяйственные нарушения, за которые такого председателя СБП можно было бы прекратить использовать по назначению и пригласить в тюрьму? Другие убивают, служат — и ничего.»

Па словах Някляева, калі ён яшчэ быў у Мінску, усе парушэнні былі выяўлены шматлікімі камісіямі і праверкамі, тым не менш яму «не было предъявлено ничего такого, что предусматривало бы наказание, выходящее за рамки положенных в таких случаях административных взысканий». Не знайшлося нічога падобнага і за год жыцця Някляева ў Польшчы («Наоборот, то, что за мной нет никаких уголовно наказуемых правонарушений, было подтверждено и в заявлениях официальных лиц, опубликованных в государственных СМИ, и в письме рес­публиканской прокуратуры, составленной в ответ на запрос СБП»). Аднак усё змянілася, як толькі стала вядома, што Някляеў збіраецца далей на Захад. «О том, что положение дел может перемениться, — распавядаў ён, — меня уже без задушевных интонаций предупредили 24 апреля после моего выступления на митинге у белорусского посольства в Варшаве и полученной оттуда информации о моих скорых сборах в Финляндию: “Или пусть в 2—3 дня возвращается в Минск, или пусть пеняет на себя”. Это может означать что угодно. В том числе и то, что кто-то на пути моего возвращения в Беларусь решил поставить шлагбаум. [.] Что ж, если положение дел действительно переменилось и мне придётся пенять на самого себя, то я готов нести полную ответственность за все свои действия. Но перед законом, а не перед людьми, которые сами себя вместо него поставили. Поэтому он для них даже не дышло».

Някляеў усё ж прыедзе ў Мінск, але толькі ў кастрычніку і з нагоды пераафармлення пашпарта — каб назаўсёды не застацца ў эмігрантах. Тады ж стала вядома, што крымінальная справа, якая была ўзбуджана па выніках праверкі Камітэтам дзяржкантролю, закрыта ў сувязі з непацвярджэннем дадзеных рэвізіі. Тым не менш Някляеў вярнуўся ў Хельсінкі — там ён распачаў працу над раманам і там жа хацеў гэтую працу завяршыць. І пісаў Някляеў адтуль, з фінскага замежжа: «Эміграцыя — гэта як. Ну, як рэпетыцыя смерці. Ці, мякчэй сказаць, небыцця. Кожны з нас хоць аднойчы па-дзіцячы здзіўляўся нібыта няправільнасці свету, нібыта ягонай несправядлівасці: некалі, маўляў, і сонца будзе свяціць, як свяціла, і вецер шумець, як шумеў, а цябе ва ўсім гэтым не стане. Як гэта так?.. А вось так. Спачатку пра цябе будуць помніць сто чалавек, потым пяцьдзесят, пасля пяць, а ўрэшце. Пра гэта думаеш павольна, спакойна, працягла — і гэта проза.

У замежжы ты не проста адзін, ты болей, чым адзін. Болей настолькі, наколькі цябе меней без усяго пакінутага. З гэткім адчуваннем, калі штодзень нічога не рабіць, не працаваць, не пісаць, дык звар’яцееш. Зірнеш на гадзіннік: адзіннацаць; і з усяго ў галаву чамусьці ўзбрыдзе адно: самы час павесіцца. Стрэлкі так тырчаць, як шыбеніца, ці што. Але такое ўзбрыдае толькі тады, калі не ідзе ніякі тэкст, сядзіш пусты над пустой паперчынай. Вершы пісаць штодня, з раніцы да ночы як не ўмеў я, так і не навучыўся. Чакаць, як раней, пакуль яны здарацца, не выпадае, бо халера іх ведае, калі яны здарацца, а на гадзінніку ўжо адзіннаццаць. Таму зноў жа — проза. За яе возьмешся — дык хоць да стомы спіной паўпіраешся, хвасцец намуляеш. Пасля спіна з хвастцом баляць, грэеш іх, лечыш — маеш занятак. Каб выпрастацца і зноўку ўмайстравацца за пісьмовым сталом.»

За гэты час ён у сваёй далечыні шмат адкрыццяў для самога сябе зрабіў, адно з іх: «Толькі там, за мяжой, я па-сапраўднаму зразумеў, як я люблю маю Беларусь. Мне кожную ноч сняцца лясы, рэкі, азёры. І неба! Так, неба ў нас асаблівае, роднае, роднае! Мне хочацца стаць на калені перад усёй маёй старонкай, прыціснуцца тварам да кожнай яе бярозкі, пацалаваць кожны камень на яе шматпакутнай зямлі.»

Верабейка

На рабіне золак стыне.

«Верабейка, як жывеш?

Што ты робіш на рабіне,

Як рабіны не дзяўбеш?»

Верабейку на мякіне,

Чык-чырык, не правядзеш:

«Што ты робіш на чужыне,

Як жывеш і сэрца рвеш?

Як няма на ёй нічога,

Да чаго душой прывык?..»

Верабейка, птушка Бога,

скок ды скок, чырык-чырык.

1999

«У свой час гэты верш, напісаны пасьля ад’езду паэта, уразіў літаратурную грамадскасьць — тут зьнікла поза, тут гучэла бяда. І ад таго, што гэта было сказана такімі гранічна простымі, амаль дзіцячымі, словамі, верылася ў настальгію. Ня тую, на якую часта паэтычна спасылаюцца, але спакойна з ёю жывуць на чужыне, а тую, якая змушала продкаў паміраць».

САМАЯ ВЯЛІКАЯ НЕЧАКАНКА

Варта зазначыць, што «эміграцыйны» перыяд у плане творчасці будзе для Някляева дзіўна спрыяльным: дастаткова сказаць, што менавіта ў замежжы Някляевым была напісана кніга «Так», у якую, апроч вершаў, увайшлі паэмы «Паланэз» і «Ложак для пчалы», якія Леанід Дранько-Майсюк назаве геніяльнымі. «Не ведаю, ці бывае ён — чытацкі шок, але я перажыў нешта блізкае да таго, прачытаўшы гэтыя паэмы яшчэ ў рукапісе, — выкажа ён сваё захапленне. — Такой паэтычнай сілы, авантурнай сюжэтнасці, дзівоснай слоўнай пластыкі, складанай апавядальнасці, выразнасці кожнага асобнага радка і кожнай страфы, глыбокай бачнасці псіхалагічных малюнкаў; урэшце — такога неверагоднага спалучэння беларускага духу з польскім і фінскім духам — наша паэзія яшчэ не ведала!» На думку рэцэнзента, «творы гэтыя для нашай літаратуры маюць асаблівае значэнне: калі беларуская паэзія ХХ стагоддзя пачыналася з паэмаў “Курган” і “Новая зямля”, то ў ХХІ стагоддзі яна пачалася з някляеўскіх шэдэўраў — “Паланэз” і “Ложак для пчалы”».

Таксама і Валянцін Акудовіч адзначыць, што Някляеў для яго «прежде всего тот, кто разрушил один из самых устойчивых литературных стереотипов, что лучшие стихи поэтами пишутся в молодости». Па меркаванні В. Акудовіча, «Ложак для пчалы» — «лучшее из всего, что он когда-либо написал, и одна из лучших во всей белорусской литературе. Если не самая лучшая».

У сваю чаргу Аляксандр Фядута, рэцэнзуючы кнігу «Так», здаецца, не без іроніі, але цалкам слушна заўважаў: «Беларуская літаратура павінна быць удзячная Уладзімеру Замяталіну. Дзякуючы яму яна набыла, здавалася б, ужо страчанага паэта. [.]

“Так” — несумненна, найлепшае з напісанага Някляевым. Менавіта таму, што там, у Варшаве і Хельсынкі, ён нарэшце адчуў сябе адзінокім, нікому не патрэбным. Ён пазбавіўся звычных суразмоўніцаў і звыклых сабутэльнікаў. [.]

Адзіны суразмоўнік, які застаўся паэту, — Бог».

Трэба дадаць, што, падсумоўваючы, А. Фядута не пацураўся сумніўна- правакацыйных эпітэтатаў, калі апеляваў да някляеўскай палітбіяграфіі: «І ты сам разумеет: усё, старую, ганебную старонку перагарнулі. Ты апраўдаўся за ўсё сваё паскуднае жыцьцё. Нашчадкі будуць бачыць цяпер у табе не жопаліза-ляўрэата, не вяльможнага функцыянэра, які аддана чытае тосты на задушэўных вечарынках у віцэ-сьпікера, а сапраўднага, моцнага, па-мужчынску дужага беларускага паэта, прах якога ня сорамна будзе з часам унесьці ў нацыянальны Пантэон».

Да абсалютна заканамернай высновы прыйшла і Людміла Рублеўская: «У паэзіі, асабліва паэмах Уладзіміра Някляева шлях часта вядзе героя да зьяднаньня з каханай жанчынай. Але гэта ня проста канкрэтная жанчына, лірычная гераіня... У жаночых вобразах можна ўгледзець мора алюзіяў — гэта і Радзіма, і Аніма, жаночы архетып асабістага міфу, які належыць асэнсаваць і прыняць. Вобразы плыткія і глыбокія, як мора. Хаця ў кожнай паэме ўгледжваецца канкрэтны сюжэт, як і належыць у міфе. [.] Праз тыя ж вобразы-архетыпы гераіняў Уладзімір Някляеў зьядноўвае беларускую культуру і сусьветную. Гэта таксама адзін з пастулатаў нашага адраджэньня — увядзеньне айчыннай культуры, якую працягваюць прыпальваць кляйном “мужыцкая”, “правінцыйная”, у сусьветны культурніцкі кантэкст на роўных».

А Рыгор Барадулін пісаў: «Мне пашчасьціла быць адным зь першых чытачоў рукапісу новага, ня ў сэнсе чарговага, а ў сэнсе наватарскага зборніка з лаканічным загалоўкам “Так”. Гэта выдых і сьцьвярджаньне, гэта й падахвочваньне свайго роздуму на парозе ўзроставай сталасьці». І пазней дадаваў: «1999 год, перадапошні год стагоддзя, свой год выгнання ў Польшчы, Уладзімір Някляеў навечна пазначыў паэмай “Паланэз”.

Бывай, Яблонская, бывай!

Прабегла восень па фальварку —

І графіка такая ў паркуй

Хоць парк у раму забірай...

Якая інтанацыя! Вобраз, жывапіс, гукапіс!.. Фантастычная паэма пра каханне. Пра лёс і шлях.

Свае гады выгнання ў Фінляндыі Уладзімір Някляеў скараціў паэмай “Ложак для пчалы”. Мяркую, ствараючы яе, ён не заўважаў часу.

Чуваць, як адрастае барада, —

Так ціха тут.

У возеры, бы ў сподку

Як вока, поўным, круглая вада

Уздрыгвае, калі штурхаю лодку

Ад берага.

Слізгаюць па вадзе

І расхінаюць возера дзве хвалі...

Дзве хвалі. два жыцці.

Адно нідзе...

Дзе яно — тое жыццё нідзе? На чужыне? Не, на радзіме.

Што ж адбылося? Як яно так сталася?..

Пытанні патрабуюць адказаў — і Паэт называе кнігу, напісаную ў выгнанні: “Так”.

У паэзіі майстра і роздум, і смутак, і шкадаванне. Усё, што ў свеце можа быць.

І яшчэ тое, як у “Ложку для пчалы”, чаго быць не можа.

Глыбінна рэч. Эпас. Хваля за хваляй — быццам акіян дыхае. І выплёхвае на бераг схаваныя ў глыбінях скарбы.

У жанры паэмы Някляеў унікальны».

Сам жа Някляеў здзівіў яшчэ раз, калі падчас гутаркі з Міхасём Скоблам прызнаўся, што з’яўленне кнігі «Так» сталася для яго самога «самай вялікай нячаканкай» за апошнія гады: «Бо ў свой час, напісаўшы кнігу “Прошча”, я вырашыў разьвітацца з паэзіяй, са справай маладой і энэргічнай. Ужо нібыта не па ўзросьце — бадацца з маладзейшымі, з тымі, у каго нашмат больш гэтай энэргетыкі. Але вось чалавек нявольны ў самім сабе. І калі я ўбачыў, што напісалася кніга “Так”, я зьдзівіўся й самому сабе, і таму, што сталася».

АДСТАЎКА

Тут жа, у замежжы, Някляеў напіша вершаваную драму «Армагедон», а таксама будзе актыўна працаваць у празаічным жанры: напіша раман «Лабух», аповесці «Мірон ды Мірон», «Няхай жыве 1 мая!», «Прага», «Вяртанне Веры», апавяданні «Бомба», «Кот Клаўдзіі Львоўны», «Хайбах», «Фанцік». Праўда, «Кот Клаўдзіі Львоўны» ледзьве не прынясе аўтару новыя непрыемнасці: размешчанае ў 2001 г. на сайце «Белорусской деловой газеты», апавяданне не засталося незаўважаным усё тым жа Замяталіным, які выправіўся з ім да Лукашэнкі — маўляў, што будзем з паэтам рабіць? Не маючы магчымасці пазбавіць Някляева літаратурнага таленту, улада вырашыла пазбавіць яго хоць бы літаратурнай легітымнасці. Разлік быў просты: калі Някляеў не будзе старшынёй СБП, дык і Захаду будзе не патрэбны, і таму вымушаны будзе вярнуцца. У літаратурным асяроддзі казалі, што менавіта для вырашэння гэтай задачы ўзнікла прапанова правесці ў маі 2001 г. нечарговы з’езд СБП — пазбавіць Някляева кіруючай пасады. Па тым, як тэрмінова рыхтаваўся з’езд, гэта было падобна на праўду. Але ж і сам старшыня саюза лічыў, што «змена лідэра была неабходная», бо, па-першае, «да канца вычарпаў свой унутраны рэсурс»; па-другое, «трэба своечасова пакідаць сцэну, пакуль табе яшчэ не сталі “свістаць”». «Дык вось мне ўжо сталі “свістаць” — праўда, пакуль што толькі начальства, — скажа Някляеў. — Але я не хачу, каб няміласць, якая звалілася на маю галаву, распаўсюдзілася на ўвесь Саюз пісьменнікаў».

Ехаць на з’езд Васіль Быкаў Някляеву не раіў, але для старшыні СБП вызначальнымі былі дзве прычыны: ён лічыў, што прысутнічаць на з’ездзе маральна абавязаны (тлумачыў: «Я избран съездом и несу перед ним ответственность. Поэтому обязан на нём быть»); па-другое, з’езд склікаўся напярэдадні прэзідэнцкіх выбараў, а значыць, літаратарам трэба было адносна іх выказацца. «Писатели, как бы и кто бы их не шельмовал, были и остаются моральнообразующей силой общества, — гаварыў Някляеў. — Во всяком случае, мне хотелось бы, чтобы так было. Поэтому как раз перед президентскими выборами, определяющими будущее страны, моральный и, если угодно, гражданский долг писателей — ясно высказать свою позицию».

Ужо на перадз’ездаўскім паседжанні Рады СБП ён прапанаваў праект заявы, якая складалася з двух пунктаў: «у пункце першым з’езд заяўляў, што Аляксандр Лукашэнка, які незаконна ўтрымлівае ўладу ў Беларусі з ліпеня 1999 года, не мае права вылучацца кандыдатам у прэзідэнты Рэспублікі Беларусь. У пункце другім кандыдатам у прэзідэты Рэспублікі Беларусь называўся Зянон Пазняк». Аднак някляеўскі праект заявы не абмяркоўвалі ні Рада, ні з’езд — яго нават не паставілі на галасаванне. Відаць, Някляеў сапраўды мог не прыязджаць. Як і раіў яму Быкаў.

«О Некляеве все как-то забыли. Не включили даже в предварительный состав Рады. Кто-то внёс его кандидатуру уже потом, но в результате голосования в Раду он так и не попал. Под конец мероприятия Некляев передал в президиум текст заявления политического свойства [.]. Заявление не замечали очень долго, зато озвучили альтернативный документ гораздо более мягкий — его приняли в целом и тут же. Тогда Владимир Прокофьевич напомнил о себе. Наум Гальперович так и не рискнул зачитать некляевскую крамолу, предложив ему сделать это самому. Некляев это сделал. Часть зала зааплодировала, часть стала возмущаться. Но голосовать о принятии документа так и не стали. Демчук заметно понервни­чал, а затем сказал, что на слух тут ничего не поймёшь, поэтому и обсуждать не стоит. Так и замяли. А из зала кто-то выкрикнул: “Союз писателей только что договорился с державой, а через эту заяву нам только ганьба!”

На том и порешили.»

Марына Беляцкая тады ж заўважыла на старонках «Свободных новостей»: «Странно, что писатели претендуют на знание жизни, причём знание, которое подают публично, а на деле не могут разобраться в людях, которые их окружают. Это касается и Некляева, и его оппонентов. Последние фактически часть своей жизни, связанную со своим лидером, которого сами и послали в коридоры власти, вычеркнули абсолютно не сумняшеся».

Адразу пасля з’езда Някляеў з’ехаў, бо знаходзіцца тут ужо не мела сэнсу. Сваё 55-годдзе ён сустрэў на чужыне.

55

«Заўтра, не, сёння, бо ўжо апоўначы, мне 55. Пяцьдзясят пяць чаго? Жыццяў, скананняў? Усяго. [.]

Нічога ўжо так не будзе, як было. І дзякуй Богу.

Дзякуй Богу, што даў нарадзіцца. Дажыць да 55. Спазнаць. А хацеў жа памерці маладым. Даруй, Божа.

Не Ты вінаваты, што жыццё стамляе. Вінаваты той, хто стамляецца. “Я не стаміўся, — кажу я сам сабе, — не стаміўся”. І нават веру, што не супакойваю сябе, не ўгаворваю.

За паўвекам пачаўшы жыць з нуля, вучуся не думаць пра будучыню. Ва ўсялякім разе, як думаў дасюль. Думаю: дасць Бог дзень.

Будучыня — люстэрка. Мінулае. Яго хопіць па скон.

Вучуся, гледзячы ў люстэрка, не злавацца, не скардзіцца, не крыўдаваць. Трываць. І вялікая навука наперадзе. Калі Бог дасць.

Не прашу ў Бога нічога, дзякуй Богу за ўсё.

Дзякую за Маці, за Бацьку, якіх любіў, якіх пахаваў. Па-людску ўсё, па-боску.

За каханне дзякую, за каханых. За сям’ю, за дзяцей. Як доўга ведалася, што гэта не трэба, замінае!.. Але Бог ведае болей.

Дзякую за Анёла, які ахоўваў мяне і ратаваў, ахоўвае і ратуе.

Не ўсё ад Яго аднаго, волі Ягонай залежала, маё залежала ад мяне. Нешта магло быць лепш, вышэй, але няма на што і няма на каго наракаць. Хіба толькі на самога сябе — там, дзе самога сябе не хапіла. Толькі дзе гэта, дзе? — калі ўжо ёсць разумение, што і гэткія нараканні — марнае і пустое. Так жыў, такім быў. Не мог быць інакшым. А што шкада, дык што ж. Часам можна дазволіць сабе такую слабасць, гэта не грэх. Прынамсі не вялікі.

Амаль літаратурны грэх.

Дзякую Богу за літаратуру. Прабачаюся, што гнявіў Яго, жадаючы, прагнучы большага, чым Ён даў. Я больш не ўзяў, чым Бог не даў. Не ўзяў лянотай, слабасцю, спакусамі — сваё не ўзяў, што ад мяне залежала. І цяпер наракаць, шкадаваць?.. Калі і ў спакусах жыў — і ў якіх спакусах! — і дзякую Богу яшчэ і за гэта.

Дзякую і за тое, што павёў мяне Бог па свеце, вырваўшы са спакус. Карані засталіся, цяжка, але — шлях. Да самых каранёў, да крэўскіх могілкаў.

9.072001, Фінляндыя, Хельсінкі».