Примечания

1

Об этой конференции: Кириллова Е.Н., Уваров П.Ю. Феномен времени в контексте городской истории: долгое Средневековье и его наследие // Электронный научно-образовательный журнал «История». 2022. T. 13. Вып. 12 (122). Ч. II: Актуальные вопросы исторической науки и образования. [Эл. ресурс]. URL: https://history.jes.su/s207987840024151-5-1/. DOI: 10.18254/ S207987840024151-5 (дата обращения: 10.03.2024). Конференция организована при участии Комиссии по истории и антропологии города РАН.

2

Электронный научно-образовательный журнал «История». 2023. Т. 14. Вып. 7 (129): Время в городе: долгое Средневековье и его наследие / Отв. ред. Е.Н. Кириллова, А.А. Анисимова. [Эл. ресурс]. Доступ для зарегистрированных пользователей. URL: https://history.jes.su/issue.2023.3.7.7-129/.

3

Характерно, что в фундаментальном четырехтомном исследовании, посвященном истории средневекового города, этот сюжет полностью обойден вниманием, по-видимому, как совершенно неактуальный для конца ХХ столетия. См.: Город в средневековой цивилизации Западной Европы. В 4 т. / Отв. ред. А.А. Сванидзе. М., 1999–2000. Да и в последующие годы он попадал в поле зрения отечественных медиевистов лишь эпизодически. Например, см.: Селунская Н.А. «Святой год» и «Вечный город»: образ юбилейного Рима // Диалоги со временем. Память о прошлом в контексте истории / Под ред. Л.П. Репиной. М., 2008. С. 447–466.

4

Pauli Warnefridi Libellus de numero sive ordine episcoporum qui sibi ab ipso praedicationis exordio in Mettensi civitate successerunt // MGH. SS. T. 2. P. 260–268; Павел Диакон. Деяния мецских епископов / Пер. с лат. и коммент. А.И. Сидорова // Династия Каролингов. От королевства к империи. VIIIIX века. Источники / Отв. ред. А.И. Сидоров. СПб., 2019. С. 42–67.

5

Список епископов Меца в наиболее полном виде сохранился в Сакраментарии Дрогона (Paris. BNF lat. 9428; оцифрованную версию рукописи см.: https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b60000332). Причем сразу в двух версиях – поэтической (fol. 126r–127v) и прозаической (fol. 127v–128r). Поэтическая версия опубликована в 1881 г. Э. Дюммлером в: MGH. Poet. lat. T. 1. P. 60–61. Обе версии в том же году опубликованы О. Холдером-Эггером в: MGH. SS. T. 13. P. 303–305. О списках епископов Меца подробнее см.: Gauthier N. L’évangélisation des pays de la Moselle. P., 1980. P. 16–26.

6

Описание рукописи подробнее см.: Leroquais V. Les sacramentaires et les missels manuscrits de Bibliothèque publique de France. P., 1924. Vol. 1. P. 16–18; Pelt J.-B. Études sur la cathédrale de Metz. La Liturgie. Metz, 1937. Vol. 1 (VIIIXIII s.). P. 51–112; Koehler W. Die karolingischen Miniaturen. Berlin, 1960. Bd. 3 (2). Die Gruppe des Wiener Krönungs-Evangeliars. Metzer Handschriften. S. 143–162; Jakobi-Mirwald Ch. Text – Buchstabe – Bild. Studien zur historisierten Initiale im 8. und 9. Jahrhundert. Berlin, 1998. S. 53–58; Trésors carolingiens. Livres manuscrits de Charlemagne à Charles le Chauve. P., 2007. P. 194–199; Palazzo E. L’enluminure à Metz au Haut Moyen Âge (VIIIe—XIesiècles) // Metz enluminée. Autour de la Bible de Charles le Chauve. Trésors manuscrits des églises messines. Metz, 1989. P. 24–27.

7

Так, в 687 г. Пипин Геристальский и его супруга Плектруда пожаловали мецской церкви Святых Апостолов, «где покоится наш предок Арнульф», виллу. См.: MGH. DD. Maiorum domus regiae e stirpe Arnulforum. № 2 (tradidimus ad basilicam sanctorum apostolorum iuxta urbem Mettis constructam ubi dominus et avus noster Arnulphus in corpore requiescit villam…). В 715 г. внуки Пипина сделали пожалование в память о своем отце герцоге Дрогоне, похороненном там же в 708 г. См.: MGH. DD. Arnulf. № 8 (genitor noster illuster vir Drogo quondam de hac luce migraverit et nostra fuit petitio ad venerabilem virum Liutbertum abbatem de basilica sanctorum apostolorum que est foris murum Mettis civitate constructa, ubi avus noster domnus Arnulfus in corpore requiescit, ut ibidem iam dictum genitorem nostrum sepelire debemus…).

8

Sot M. Organisation de l’espace et historiographie épiscopale dans quelques cités de la Gaule carolingienne // Le métier d’historien au Moyen Âge. Études sur l’historiographie médiévale. P., 1977. P. 40–43; Sot M. Gesta episcoporum. Gesta abbatum (Typologie des sources du Moyen Âge occidentale). Turnhout, 1981. P. 18. К перечисленному Мишелем Со следует добавить книжные собрания, стремительно формировавшиеся в IX в., прежде всего в монастырях. Состав книжных фондов, несомненно, отражал интеллектуальные устремления и в целом культурный горизонт отдельных общин, позволяя современному историку судить о том, как и с чем/кем ассоциировали себя их представители. Обладание уникальной рукописью, очевидно, поднимало престиж конкретной обители не меньше, чем обладание мощами святого.

9

Сочинение Павла Диакона, по сути, заложило основы жанра «Деяний» в каролингском историописании. От IX в. до нас дошли еще три произведения такого рода (деяния епископов Манса, Осера и Вердена), но от «Деяний мецских епископов» их отделяет по меньшей мере несколько десятилетий. Ср.: Sot M. Gesta episcoporum. Gesta abbatum… P. 35.

10

Vita S. Arnulfi // MGH. SSrM. T. 2. Р. 426–446. На рус. (фрагмент): Житие святого Арнольфа / Пер. с лат. М.Р. Ненароковой // Памятники средневековой латинской литературы. VIII–IX века. М., 2006. С. 87–94.

11

Vita S. Arnulfi, 1: «Huius itaque laudabilia facta quae gessit nonnulla ego a familiaribus illius narrantibus, pleraque per memet ipsum quae scribenda adsunt cognovi».

12

Pauli Warnefridi Libellus … // MGH. SS. T. 2. P. 264.

13

Fleckenstein J. Die Hofkapelle der deutschen Könige. Stuttgart, 1959. Bd. 1. S. 48–49. Мнение Йозефа Флекенштайна о близком родстве Хродеганга и Ангильрама широко принято в современной науке, однако разделяется не всеми. Так, Арно Ари справедливо отмечает, что убедительных доказательств тому в источниках найти не удается. См.: Hari A. Écrire l’histoire des évêques de Metz au Moyen Âge: les Gesta episcoporum messins de la fin du VIIIeà la fin du XIVesiècle. Metz, 2010. T. 1. P. 23.

14

О церковных реформах в Меце в VIII в. подробнее см.: Claussen M.A. The reform of the Frankish church: Chrodegang of Metz and the Regula canonicorum in the eighth century. Cambridge, 2004.

15

Согласно сообщению Тегана, граф Инграмн, отец Ирменгарды, приходился Хродегангу родным племянником. См.: Theganus. Gesta Hludowici imperatoris, 4 (Theganus. Gesta Hludowici imperatoris. Astronomus. Vita Hludowici imperatoris / Hg. E. Tremp // MGH. SSrG in usum scholarum separatism editi. Hannover, 1995. P. 178). Представление о родстве Ирменгарды с Хродегангом стало общим местом в современной историографии. Ср.: Werner K.F. Bedeutende Adelsfamilien im Reich Karls des Grossen // Karl der Grosse. Lebenswerk und Nachleben. Düsseldorf, 1965. Bd. 1. S. 119. Anm. 133; Konecny S. Die Frauen des karolingischen Königshauses. Die politische Bedeutung der Ehe und die Stellung der Frau in der fränkischen Herrscherfamilie vom 7. bis zum 10. Jahrhundert. Wien, 1976. S. 73, 89, 99; Riché P. Die Karolinger. Eine Familie formt Europa. München, 1991. S. 173, 179; Schiefef r R. Die Karolinger. Stuttgart, 1992. S. 114.

16

В IX в. Мец играл ключевую роль в конструировании и распространении вымышленной генеалогии Каролингов, которая доказывала связь правящего дома с римской сенаторской аристократией, Меровингами и южногалльскими святыми. Этот сюжет подробно рассмотрен О.Г. Эксле. См.: Oexle O.G. Die Karolinger und die Stadt des heiligen Arnulf // Frümittelalterliche Studien. Berlin, 1967. Bd. 1. S. 250–364.

17

В заключении метрической версии сказано, что она составлена в то время, когда Карл Великий подчинил себе Италию (quo tempore maximus armis / Rex Carolus, sensu, formaque animoque decorus, / Italiae accepit Christi de munere sceptrum). О датировке также см.: Hari A. Écrire l’histoire des évêques de Metz au Moyen Âge. P. 16.

18

По мнению О. Холдер-Эггера, поэтическая версия списка епископов была составлена поэтом, который не просто жил в Меце в середине 770-х гг., но родился в этом городе. См.: MGH. SS. T. 13. P. 303.

19

По мнению Арно Ари, автор метрической версии опирался на какой-то другой список, но очевидно неполный, особенно в своей начальной части, к которому он мог добавить несколько вымышленных имен. См.: Hari A. Écrire l’histoire des évêques de Metz au Moyen Âge. P. 17, 19. Первым епископом Меца, который появляется в источниках, считается некий Виктор. Он фигурирует среди предстоятелей, якобы поддержавших на т. н. псевдо-Кельнском церковном соборе 346 г. решения Сардикийского собора 343–344 гг. против арианства. Постановления псевдо-Кельнского собора были подделаны позднее в Трире, но список участников тем не менее считается подлинным. В списке епископов Меца имелось два Виктора, занимавших кафедру пятым и шестым соответственно. О ком из них идет речь в данном случае – неизвестно. См.: Gauthier N. L’évangélisation des pays de la Moselle. P. 22–23, 91–96, 447–453; Hari A. Écrire l’histoire des évêques de Metz au Moyen Âge. P. 65. Вторым епископом Меца, которого удается идентифицировать уже вполне определенно, считается Спер или Геспер, принимавший участие в Клермонском соборе 535 г. и упомянутый в его актах среди пятнадцати других предстоятелей франкской церкви. См.: Concilium Arvernense, a. 535 // MGH. Concilia. T. 1. P. 71. В списке епископов Меца Спер занимает 23-е место.

20

Этимологические комментарии можно расценивать как своеобразное указание на знакомство автора с трудами Исидора Севильского, а в более общем плане как важное свидетельство постепенно возрождающейся образованности в среде близкой ко двору части франкского клира.

21

Дни смерти епископов первых столетий, по всей видимости, столь же условны, как и их имена. Сегодня хорошо известно, что автор прозаической версии списка указал в качестве dies natalis епископов Климента (1), Целестия (2), Феликса (3) и Виктора (5) даты смерти римских пап, носивших те же имена. См.: Duchesne L. Fastes épiscopaux de l’ancienne Gaule. P., 1915. Vol. 3: Les provinces du Nord et de l’Est. P. 46–49.

22

Об эсхатологической природе каролингской анналистики подробнее см.: Сидоров А.И. В поисках исчезающего времени (к вопросу о феномене средневековой анналистики) // Средние века. 2018. Вып. 78 (3). С. 14–43.

23

Точно не известно, как именно функционировал метрический список. Можно предполагать, что он предназначался для публичного декламирования, например, на заседаниях капитула.

24

О сочинении Павла Диакона подробнее см.: Сидоров А.И. Отзвук настоящего. Историческая мысль в эпоху каролингского возрождения. СПб., 2006. С. 35–59. Там же см. обзор историографии по теме. Также см.: Kempf D. Paul the Deacon’s Liber de episcopis Mettensibus and the role of Metz in the Carolingian realm // Journal of medieval history. 2004. № 30 (September). P. 279–299; Hari A. Écrire l’histoire des évêques de Metz au Moyen Âge. P. 39–133.

25

Строго говоря, о 33 из 37 упомянутых в «Деяниях» предстоятелей Павел практически ничего не сообщает, что свидетельствует об объективной ограниченности его источниковой базы, с одной стороны, и известной самодостаточности списка – с другой. Более или менее развернутого рассказа удостаиваются только Клемент (1), Ауктор (13), Арнульф (29) и Хродеганг (37). В свое время Вальтер Гоффарт высказал предположение, впрочем, довольно дискуссионное, что деяния первых троих не имеют никакого отношения к реальности, но в метафорической форме воспроизводят некоторые ключевые события ветхозаветной истории – Сотворение мира (основание церкви в Меце), Потоп (гуннское нашествие, в котором уцелела только церковь св. Стефана) и историю Иакова и Исава, сыновей Исаака (организация наследования трона, предпринятая Карлом Великим в 781 г.). См.: Gofaf rt W. The Narrators of Barbarian History (A.D. 550–800). Jordanes, Gregory the Great, Bede and Paul the Deacon. Princeton, 1988. P. 373–378; Gofaf rt W. Paul the Deacon’s «Gesta episcoporum Mettensium» and the early design of Charlemagne’s succession // Traditio. 1986. Vol. XLII. P. 59–84.

26

В метрической версии списка этот сюжет описан в сходных выражениях. См.: E quorum numero Clemens vocitatus, ut ille / Qui Rome Petro successerat, intulit urbi / Huic, quam olim Mettis veteres dixere coloni (MGH. SS. T. 13. P. 304). Таким образом, представление о том, что история мецской кафедры восходит к апостольским временам, сложилось еще до того, как Павел начал работать над «Деяниями».

27

Прямые параллели с историей римской кафедры выражались также и в том, что первые предстоятели Меца, как уже было сказано выше, носили имена римских понтификов и поминались в те же дни. Отметим также, что в метрической версии списка епископ Хродеганг прямо назван папой: «Nobilis in cunctis papa Chrodegangus habetur» (MGH. SS. T. 13. P. 304). Да и само жизнеописание этого предстоятеля – единственное в «Деяниях» – следует нарративной схеме, позаимствованной Павлом Диаконом из «Книги пап».

28

В 1902–1903 гг. в мецском амфитеатре проводились обстоятельные археологические изыскания. Их результатами ученые пользуются по сей день (подробный обзор см.: Schramm E., Keune J.B., Wolfram G. Das grosse römische Amphitheater zu Metz // Jahrbuch der Gesellschaft für lothringische Geschichte und Altertumskunde. Metz, 1902. Bd. 14. S. 340–430; Trapp J. Le grand amphithéâtre de Metz: perspectives de recherches pour la première fouille urbaine de sauvetage en Lorraine (1902–1903) // Revue archéologique de l’est. 2018. T. 67. P. 489–501). Однако следов основанной Климентом церкви обнаружить не удалось. Во времена Павла Диакона в Меце существовала церковь св. Петра на арене (Statio ad sanctum Petrum in arenam). Она фигурировала в списке стациональных городских церквей, составленном во второй половине VIII в., предположительно, при Хродеганге, и сохранившемся в рукописи конца VIII или начала IX в. (Paris. BNF lat. 268. Fol. 153r. Рукопись скопирована в мецском регионе и хранилась в Меце до XVIII в. Оцифрованную версию рукописи см.: https:// gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8426041d). Однако речь, несомненно, идет о более позднем сооружении. О списке стациональных церквей и фиксируемых им литургических практиках подробнее см.: Klauser T., Bour R.-S. Un document du IXesiècle: Notes sur l’ancienne liturgie de Metz et sur ses églises antérieures à l’an mil // Annuaire de la Société d’histoire et d’archéologie de la Lorraine. Metz, 1929. T. 38. P. 497–510; Gaillard M. La présence épiscopale dans les villes du haut Moyen Âge: sanctuaires et processions // Histoire urbaine. 2004. Vol. 10. Violence et expression du pouvoir dans l’espace urbain de l’Antiquité au haut Moyen Âge. P. 123–140.

29

На раннем этапе церковь св. Феликса, по всей видимости, являлась одной из важных епископских усыпальниц. Помимо Руфа и Адольфа, здесь были похоронены Целестий, Симеон и Ауктор. Позднее их мощи были перенесены в другие монастыри Лотарингии. См.: Hari A. Écrire l’histoire des évêques de Metz au Moyen Âge. P. 292–295.

30

Отметим также, что именно при Ангильраме Мец за очень короткое время превратился в одну из семейных усыпальниц Каролингов, пусть и ориентированную главным образом на женских представителей правящей династии. А в 784 г., вскоре после того, как «Деяния мецских епископов» Павла Диакона увидели свет, Ангильрам занял пост королевского архикапеллана. Все эти события, несомненно, связаны между собой.

31

По словам Павла, эпитафии были специально заказаны ему Карлом Великим (epitaphia a nobis iussu gloriosi regis Caroli composita: Pauli Warnefridi Libellus … // MGH. SS. T. 2. P. 264), но в текст «Деяний» они оказались включены, несомненно, по инициативе Ангильрама, создававшего в своей метрополии королевский некрополь.

32

Отметим, что имя самого Дрогона, вероятно, как заказчика роскошного кодекса, в списке выделено особо.

33

Освальд Холдер-Эггер, опубликовавший пометы в MGH, полагал, что они написаны той же рукой, что и основной текст (MGH. SS. T. 13. P. 305). Однако при визуальном изучении рукописи согласиться с этим трудно.

34

Pauli Warnefridi Libellus … // MGH. SS. T. 2. P. 261.

35

Вероятно, перед нами одно из ранних свидетельств формирования культа св. Пациенса, которое началось в монастыре св. Арнульфа в IX в. Позднее четвертого епископа Меца сделают учеником св. Иоанна. См.: Gaillard M. Le souvenir des Carolingiens à Metz au Moyen Âge. Le Petit Cartulaire de Saint-Arnoul. P., 2006. P. 1–11.

36

В списке стациональных церквей Меца второй половины VIII в. упоминается только церковь Святых Апостолов (Paris. BNF lat. 268. Fol. 153v: Statio ad sanctos apostolos). В одной из позднейших фальсифицированных мецских грамот говорится, что церковь Святых Апостолов была посвящена Иоанну и Иакову. См.: DD. Arnulf. 29 (sacrosanctam ecclesiam sancti Arnulphi vel sanctorum apostolorum Johannis et Jacobi…).

37

Раздел подготовлен при поддержке гранта РНФ, проект № 20-18-00374 «Имперское Средиземноморье: модели, дискурсы и практики империализма от Античности до раннего Нового времени».

38

Cведения о биографии и основных трудах Гальвано см. в работах: Céngarle Parisi S.A. Introduzione // La Cronaca estravagante di Galvano Fiamma / A cura di S.A. Céngarle Parisi, M. David. Milano, 2013. P. 25–196; Chiesa P. Galvano Fiamma fra storiografia e letteratura // Courts and Courtly Cultures in Early Modern Italy and Europe / Ed. by S. Albonico, S. Romano. Roma, 2016. P. 77–92.

39

Chiesa P. Marckalada: The First Mention of America in the Mediterranean Area (c. 1340) // Terrae Incognitae. Vol. 53. 2021. Iss. 2. P. 88–106. См. также тематический номер (Vol. 54. Iss. 3) журнала «Terrae Incognitae» 2022 г.

40

Общую характеристику памятника см.: Céngarle Parisi S.A. Introduzione. P. 47–53.

41

Автору раздела неизвестны критические издания «Новой политии».

42

Маслов А.Н. Troiae ab oris? Легенды об основании городов Италии в последние десятилетия XIII и XIV в. // Mare nostrum. 2021. Вып. 2. Море истории. С. 84–118; Маслов А.Н. «Italia… longe ante tempora diluvii habitata creditur»: Древнейшее прошлое Италии в латинском сочинении «De origine urbium Italie» (кон. XIV в.) // Электронный научно-образовательный журнал «История». 2023. T. 14. Вып. 7 (129): Время в городе: долгое Средневековье и его наследие. [Электронный ресурс]. URL: https://history.jes.su/S207987840026936-8-1. DOI: 10.18254/S207987840026936-8 (дата обращения: 15.02.2024).

43

В исторической литературе данное правление относят к 616–578 гг. до н. э.

44

См. Isidorus Hispalensis. Etymologiarum libri XX (разные издания). Lib. IX. II. 29: «Thubal, a quo Iberi, qui et Hispani; licet quidam ex eo et Italos suspicentur». Это положение Исидора в середине XI в. повторит знаменитый лексикограф Папий Ломбардский (см. Papias. Elementarium doctrinae rudimentum. Venetiis, 1491. s.p.: «Tubal filius Iaphet a quo hyberi qui et hispani licet quidam ex eo et italos suspicentur»). В начале XIII в. известие о происхождении испанцев и италийцев от Тубала использовано автором «Всемирной хроники» Сикардом Кремонским – см. соответствующий фрагмент (он не вошел в печатные издания исторического труда Сикарда) с упоминанием о Тубале в рукописи München, Bayerische Staatsbibliothek Clm 314. Fol. 12v (цифровое факсимиле см.: [Электронный ресурс]. URL: https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/ bsb00059457; дата обращения: 15.02.2024): «[Iaphet] genuit tubal ex quo iberes seu ispani uel itali».

45

Об основании целого ряда городов Северной Италии спасшимися троянцами пишут и Сикард Кремонский (Ibid. Fol. 18v), и Джованни Коданьелло из Пьяченцы (кон. 1210-х – нач. 1220-х гг.) в «Liber rerum gestarum» – см. публикацию соответствующего раздела «Книги деяний» по парижской рукописи: Маслов А.Н. Рассказ о Троянской войне в сборнике исторических трудов Джованни Коданьелло из Пьяченцы: обзор и публикация по рукописи Bibliothèque Nationale, MS Latin 4931 // Mare Nostrum. 2019. Вып. 1. Соль Средиземноморья. С. 92–117. Отметим здесь, впрочем, что Джованни Коданьелло, констатируя основание троянцами многих городов и регионов Италии, не упоминает среди них ни Пьяченцу (в которой он жил), ни союзные ей Милан и Мантую. Происхождение этих городов писатель далее предпочтет освещать без всякой апелляции к троянской теме. Й. Буш, обратив внимание на данное обстоятельство, предположил, что за нежеланием Коданьелло вписывать Пьяченцу, Милан и Мантую в перечень «троянских колоний» могло скрываться их противопоставление иным городским центрам, усилившееся на фоне борьбы между гвельфами и гибеллинами и в связи с потребностью обосновать политическую самостоятельность североитальянских областей (Busch J.W. Die Mailänder Geschichtsschreibung zwischen Arnulf und Galvaneus Flamma: die Beschäftigung mit der Vergangenheit im Umfeld einer oberitalienischen Kommune vom späten 11. bis zum frühen 14. Jahrhundert. München, 1997. S. 89–91; см. по этому поводу также: Wolf K. Troja – Metamorphosen eines Mythos. Französische, englische und italienische Überlieferungen des 12. Jahrhunderts im Vergleich. Berlin, 2009. S. 121–122).

46

См. в этой связи: Busch J.W. Die Mailänder Geschichtsschreibung… S. 204 ss. Об утверждении режима Висконти в Милане см.: Black J. Absolutism in Renaissance Milan. Plenitude of Power under the Visconti and the Sforza. 1329–1535. Oxford; New York, 2009. P. 36–51. В отечественной историографии вклад Гальвано в легитимацию властных претензий дома Висконти затрагивается в недавней диссертации А.Б. Мамлиной: Мамлина А.Б. Визуальная культура дома Висконти на рубеже XIV–XV веков. Дисс. … канд. ист. наук. М., 2023. [Электронный ресурс]. URL: https://www.hse.ru/sci/diss/843453765 (дата обращения: 15.02.2024).

47

Historia Iohannis de Cermenate notarii mediolanensis de situ Ambrosianae urbis et cultoribus ipsius et circumstantium locorum ab initio et per tempora successive et gestis imp. Henrici VII / A cura di L.A. Ferrai. Roma, 1889. О политических предпочтениях Джованни да Черменате см.: Lee A. Humanism and Empire. The Imperial Ideal in Fourteenth-Century Italy. Oxford; New York, 2018. P. 80–88.

48

Именно Тубалу в «Истории» Джованни да Черменате приписывается основание Равенны.

49

В предшествующих публикациях автор раздела использовал не вполне корректный вариант передачи данного имени – Субрес. В дальнейшем латинское Subres передается как Субр.

50

Historia Iohannis de Cermenate… P. 5.

51

Ibid. P. 6. Данные сведения Джованни подкрепляет ссылкой на «Эвстодия» (очевидно, тождественного Эскодию / Гескодию, с которым связана легенда об основании Ноем первого поселения на месте будущего Рима) и «Graphia aureae urbis Romae» – подробнее об этом сюжете см.: Маслов А.Н. Troiae ab oris? С. 88–91.

52

Попытки мифологизации древнейшей истории Милана в сочинениях Гальвано исследовались Й. Бушем: Busch J.W. Die Mailänder Geschichtsschreibung… S. 208–218.

53

Ср. Etymologiae. XV. I. 1–2.

54

La Cronaca estravagante di Galvano Fiamma. P. 222, 224.

55

Оригинальное название в рукописи – «Politia nouella». Как следует из первой главы данного сочинения (см. ниже), Гальвано также именует свой труд «Politia noua». Сложно сказать, чем именно был обусловлен выбор писателя в пользу заимствованного термина politia (а не civitas или urbs), тем более, что в ходе дальнейшего рассказа прошлое Милана связывается исключительно с монархической (regnum, imperium) формой правления. Возможно, доминиканский автор, используя столь необычную номинацию, пытался обыграть эксклюзивный статус Милана как своеобразного «перекрестка» различных культурных традиций. Впрочем, это лишь самая поверхностная догадка.

56

Milano, Biblioteca Ambrosiana. Ms. A 275 inf. Fol. 1r–30v (цифровое факсимиле см.: [Электронный ресурс]. URL: https://ambrosiana.comperio.it/opac/ detail/view/ambro: catalog:27351; дата обращения: 15.02.2024). В последующих сносках указываются только листы данной рукописи. Второй известный на сегодня список «Новой политии» хранится в Британской библиотеке (London, British Library. Ms. Add. 14041), но нам недоступен. Все переводы с латинского языка выполнены автором раздела.

57

Ibid. Fol. 1r: «1. Mediolani super Politiam nouellam. Illustribus principibus urbis mediolanensis et ducibus, senatoribus et consulibus, frater Galuaneus de la Flama ordinis predicatorum salutem et prosperitatem. Hunc librum siue cronicam, quam Politiam nouam nominari censuimus, libenti animo suscipite, ubi tamquam in speculo omnia antiqua facta istius ciuitatis poteritis inspicere».

58

Ibid. Fol. 2v: «10. Tempus quo ciuitas Mediolanenis constructa fuit. Et dicit Philipus de Castro Seprii in cronicis, quod constructum fuit Mediolanum anno etatis tertie C, quo anno natus fuit Ysaac, et Deus precepit circumcisionem fieri in populo iudeorum… Ab exordio mundi M.VIIIIc.XLVIII. A dilluuio anno CCC.LXXXXII. Post mortem Noe anno LXII. Anno etatis Sem siue Melchisedech fere Vc. Anno ante Troye destructionem VIIc.XXII. Anno ante Rome constructionem M.VIIIc.LXXV».

59

Ibid.

60

Ibid.: «Et in processu temporis rex statuit in ciuitate senatores et, ut omnes uiuerent iure naturali, indixit multa iura seu statuta redegit. Et concurrerunt ad hanc ciuitatem populi multi ex circumstantibus ciuitatibus siue habitationibus. Et facta est fortis et magnificata uiribus in modico tempore».

61

Ibid. Fol. 2v–3r: «Et apposuit rex cor suum, ut diis templa construerentur, et ordinauit pontifices et augures, et incantatores, et ueneficos, et nigromanticos, et astrologos et auspices, qui in templis continue ydolis ymolarent».

62

Ibid. Fol. 6r: «27. Quod ita ciuitas fuit destructa XXII uicibus. Et licet ista fuerit prima istius ciuitatis destructio, non fuit tamen ultima. Nam XXII uicibus legimus ipsam fuisse aut uiolenter expugnatam, aut expugnatam et destructam, aut igne hostili uel ab euentu fuisse in toto aut fere in toto consumptam. Ex hiis destructionibus plures fuerunt ante Xristi natiuitatem…».

63

Таблицу, позволяющую сравнить сведения о названиях и правителях Милана, в различных сочинениях Гальвано Фьяммы см. в монографии Й. Буша: Busch J.W. Die Mailänder Geschichtsschreibung… S. 214–215.

64

См. fol. 10v–11v (главы «55. Origo regum Englerie», «56. De Engleria que dicta fuit Stationa», «57. Instauratio regni Englerie», «58. Origo Uicecomitum») и 12r–12v (генеалогическое древо – «Arbor regum Englerie et comitum et uicecomitum»). Интересно, что ранее (в гл. 10, посвященной основанию Субрии – «первого Милана»), Гальвано – со ссылкой на хронику Филиппо да Кастельсеприо – заявляет о том, что крепость Энглерии (Англерии / Ангуарии) была построена Янусом Субром раньше Милана – см. fol. 2v: «Et concordat Philipus in cronicis qui uidetur dicere, quod Castrum Seprii erat communitum et castrum Englerie antequam ciuitas Mediolanensis esset constructa». Налицо, таким образом, попытка представить «родовое гнездо» Висконти максимально древним поселением (хоть и не городским, каковым изначально являлась Субрия) на территории Ломбардии.

65

См. характерный пассаж – fol. 3v: «14. Quod ciuitas Mediolanensis debuit esse prima ciuitas Ytalie. Queritur utrum ciuitas Mediolanensis possit dici antiqua uel utrum fuerit antiquior quam dicatur. Et uidetur, quod non possit dici antiqua, quia illa que facta sunt in tertia mundi etate non possunt dici antiqua, quia totus mundus iam erat plenus diuersis regnis et populis et iam totus mundus conquassabatur preliis, spoliis et homicidis, ut supra dictum est. Sed ciuitas Mediolanensis constructa fuit in tertia etate mundi iam C annis precurrentibus, ergo non potest dici antiqua. In contrarium est, quia illa ciuitas dicitur antiqua, que per manus antiquorum fundata est. Sed ista ciuitas fuit fundata per Ianum Subrem abyaticum imperatoris Yapheth filii Noe, ergo potest dici antiqua».

66

Ibid. Fol. 3v: «…ciuitas Mediolanensis, siue antiqua fuerit uel non, debuit tamen esse antiquior cunctis ciuitatibus ut probatur inferius. Prius tamen est sciendum, quod Karinus in cronicis dicit, quod Noe in Ytalia regnauit anni CLII et quod multa construxit ciuitates, videlicet Noecham, Rauenam et Mediolanum, et plures alias munitiones erexit, quia ipse uixit usque in tertiam etatem et XLIII annis ipsius etatis. Aliqui dicunt, quod Tubal filius eius ante aduentum Noe in Ytaliam contruxit Rauenam et Mediolanum tempore etatis secunde, quando facta fuit diuisio lingua-rum. Et aliqui dixerunt, quod troyani construxerunt Mediolanum, aliqui dixerunt totum oppositum, scilicet quod troyani destructa Troya destruxerunt Mediolanum. Ego autem mediam uiam ellegi, quam credidi esse magis ueram, quam posui supra, uidelicet quod in tertia mundi etate contructa fuit, et quia est magis roborata et cronicis et autenticis auctoribus. Bene potest dici, quod debuit esse prima ciuitas Ytalie, quod sic probatur. Quia data suficf ienti scientia ellectiua et sufifcienti re ellegibili, ille locus pro habitatione preeligitur, in quo sunt plura conuenientia ad bene et suficf ienter uiuendum, et ubi locus minoribus indiget auxiliis extrinsecis. Sed ciuitas Mediolanensis habundat plus in omnibus necessariis ad bene uiuendum et paucioribus indiget auxiliis quam aliqua ciuitas Ytalie, ut probabo. Ergo debuit esse prima ciuitas Ytalie et magis antiqua».

67

Ibid. Fol. 3v–4r: «Dicit Uictorinus philosophus, quod ille locus est optimus ad habitandum, ubi sunt agri siue campi largi et distincti. Item, quod campi illi sint segetum et fructuum in habundantia generatiui seu productiui. Item, quod montes (в оригинале muntes. – А.М.) sint propinqui et conspicui. Item, quod habeat nemora grata et prata et florida et odorifera. Item, quod habeat riuos aquarum clarissimos et habundatissimos. Item, quod habeat portus uicinos de longe portantes necessaria et exportantes superflua, quia sic mercatores redduntur locupletes et ciuitas habundat diuitiis et delitiis. Item habeat copiam armorum et omnis bellici apparatus contra hostium insultus».

68

Ibid. Fol. 4r–4v.

69

Ibid. Fol. 4v: «Vnum restat ponere argumentum pro supradictis. Videmus, quod res, que dum destruitur, si faciliter insurgit, dicitur nobiliter esse fundata… Sed ciuitas Mediolanensis XXII uicibus fuit destructa et semper in melius reparata, quod non contigit nec de Roma, nec de Aquilegia, nec de Rauena. Ergo est in nobiliori loco fundata et per consequens prius debuit construi, quam aliqua alia ciuitas totius Ytalie, quod multi asserunt ita factum esse».

70

Ibid. Fol. 13v–14r: «Mediolani siue Pucentie in prouintia Ligurie Cysalpine anno MXXII regnante Mediolani rege Iulio Insubre rex Pucentius sychambriensium cum uniuerso suo exercitu et uxoribus et filiis et animalibus et seruis et uniuersa substantia cum intentione remanendi in Mediolano omni tempore usque ad flumen Ticini uenit. Cui rex Iullius cum uniuerso suo exercitu usque ad Tycinum cecurrit et hostes ne transirent totis uiribus prohybuit. Tandem ambo reges pacis uerba habuerunt et cognito, quod ambo de troyanis descenderant, ait rex Pucentius: “Aue, mi frater rex Iullii! Tu enim de Enea troyano regali linea natus es, ego ex Priami Iunioris stirpe descendi. Recipe me in tuam domum et ero tibi socius et auxiliator perpetuus”. Et facta est liga fortis ita, quod mediolanensium et sychambrensium esset unus populus, et duo essent reges sub una corona… Et regnauerunt ambo simul annis XX. Et primo agressi sunt ciuitatem Brixiensem, quam funditus euerterunt, et finaliter mediolanenses cum sichambris totum planum Lombardie destruxerunt… Moritur rex Pucentius in ciuitate Mediolani et regnauit Clymach filius eius pro eo annis XX, et fuit imperium eius forte nimis eo quod esset compositum ex ytalico et allamanico continens Baueriam, Carinthiam, Allamaniam et Ytaliam. Vnde insignia imperialia resumpsit, que per thuscos imperatores introducta fuerunt in ciuitate Mediolani…»

71

Ibid. Fol. 14r: «Et his, que dicta sunt, manifeste probatur, quod ciuitas Mediolanensis sit antiquissima, eo quod ipsius imperium fuerit tam forte et tam uallidum per annos CXXXV antequam Roma fieret, quod potuit totam Lombardiam destruere. Vbi est sciendum, quod Philosophus dicit in libro primo Politicorum, quod ciuitatis generatio est naturalis… Natura numquam aliquod operatur per saltum, sed gradatim. Si ergo generatio ciuitatis est naturalis, ut dictum est, ergo nulla ciuitas facta est magna et potens in tantum, quod possit alias ciuitates subiugare aut destruere in paruo tempore uel paucis annis… Sed ciuitas Mediolani per CXXXV annos antequam Roma fieret fuit ita potens, quod subiugauit et destruxit totum planum Lombardie. Ergo per longa tempora ante has pugnas fuit constructa et per consequens fuit antiquissima. Hoc iterum probatur exemplo. Dicit enim Eutropius, quod Roma in CCXVIII annis non potuit subiugari de territorio nisi XVIII miliaria. Quod etiam natura nichil operatur per saltum, sed gradatim, apparet in homine, qui primo est paruulus, postea puer, postea adolescens, postea uir perfectus…».

72

Ibid.: «Ex his omnibus apparet, quod ciuitas Mediolanensis fuerit antiquissima, quia in antiquissimis temporibus potuit totam Ytaliam subiugare».

73

Ibid. Fol. 2r: «Mortuo Noe Tubal filius Yaphet rex yspaniarum et Ytalie filio suo Iano Subre regnum Ytalie tradidit possidendum. Hic Ianus Subres in Gallia construxit ciuitatem, quam ex suo nomine Subriam appelauit, que postea dicta ciuitas Edua, nunc dicitur Agustudunus. Qui inde exiens, adiunctis sibi populis troecenis a ciuitate Troys Campanie, in montibus, ubi nunc est Sabaudia (судя по дальнейшему упоминанию т. н. Montes Taurini, речь может идти о территории Пьемонта. – А.М.), pluribus annis habitauit. Hic rex Subres in monte altissimo aram construxit, ubi deo Demorgegon mactauit taurum, ex quo ille mons dictus est Mons Tauri et montes circumstantes dicti sunt Montes Taurini».

74

Под этим именем в «Новой политии» фигурирует Демогоргон – мифологический персонаж, «проявившийся» в поздней Античности вследствие неверного прочтения греческого δημιουργόν в «Комментарии» Лактанция Плацида к «Фиваиде» Стация.

75

Ibid. Fol. 2r: «Hic deus Demorgegon fuit primus homo, qui umquam inter deos fuit tranlatus, ideo dictus est pater omnium deorum. Et depingitur habens tres faties, quasi sit deus temporis preteriti et presentis et futuri. Cuius tres filie, uidelicet Cloro, Athesis et Antropos, dicte sunt dee furiarum». Чуть ниже Гальвано возвращается к образам «Деморгегона» и трех его дочерей, контролирующих прошлое, настоящее и будущее – см. Ibid. Fol. 3r.: «12. De ydolo Demorgegon et templo et sacrificiis. Isto tempore quidam dictus Demorgegon rex insule Cretensis inter deos est relatus. De cuius stirpe nati sunt uiri dicti dii, ut Saturnus, Iupiter et alii plures. Ideo dictus est pater deorum. Hic genuit tres filias, videlicet deam Clotho et deam Thesis et deam Antropos. Que dicte sunt dee furiarum. Deus autem Demorgegon depingitur habens in manu tria tempora, uidelicet tempus preteritum et tempus presens et tempus futurum. Que tria tempora tribus filiabus eius fuerunt consecrata. Quia postea filia dicta Cloto habuit tempus futurum et de futuris temporibus predicebat. Sed filia dicta Antropos habuit presens et de presentibus et instantibus negotiis predicebat. Tertia filia dicta Thesis habuit tempus preteritum et ydeo de preteritis nuntiabat».

76

Ibid. Fol. 2r–2v: «Finito sacrifitio in Monte Tauri a diis responsum accepit, quod in plano Lombardie in medio duorum fluminum, ubi XII uultures terram rostro fodientes reperiret, ciuitatem construeret, que multarum gentium mater futura foret. Tunc conuocatis cunctis principibus suis et congregato uniuerso populo cum uxoribus et filiis ipsorum et congregatis uniuersis armentis, ouium, bouum, equorum, caprarum, camellorum et seruorum et ancillarum, cum auro, argento et uniuersa sublectuli cum intentione nunquam redeundi de Muntibus Taurinis descendens ad planum Lombardie descendit…».

77

Iacopo da Varagine e la sua «Cronaca di Genova»: dalle origini al MCCXCVII. Vol. 2: Cronaca. Testo critico commentato / A cura di G. Monleone. Roma, 1941. P. 14–31. Данный сюжет рассмотрен в статье: Маслов А.Н. Troiae ab oris? С. 100–101.

78

Milano, Biblioteca Ambrosiana. Ms. A 275 inf. Fol. 7v: «Vbi est sciendum, quod Ianus Subres primus rex ciuitatis Mediolanensis et primus fundator, tamquam uir sapientissimus, philosophus et astrologus, distinxit XII menses anni in quatuor partes equales. Prima pars anni dicitur uer, cui corespondet etas puerilis, et habet tres menses, scilicet Martium, Aprilem et Madium. Secunda pars anni dicitur estas, cui corespondet etas uiri perfecti, et habet tres menses – Iunium, Iullium et Augustum. Tertia pars anni dicitur auptomnus, cui corespondet etas dicta senium, et habet tres menses, scilicet Septembrem, Octubrem et Nouembrem. Quarta pars anni dicitur yems, cui corespondet etas decrepita, et habet tres menses, scilicet Decembrem, Ianuarium et Februarium. Et propter istius regis sapientiam factum fuit et ydolum in ciuitate Mediolani, et ymago equi de cupro. Super equ[u]m erat ymago habens duo corpora ab umbelico supra. In quolibet corpore a collo superius erant duo capita. In uno capite erat facies pueri, et hanc pueri adorabant primo die ueris. In alio capite erat faties hominis perfecti, et hanc adorabant primo die estatis et offerebant uiri completi. In alio capite erat facies senis, et hanc primo die autumni adorabant et sacrificabant uiri antiqui. In quarto capite erat facies hominis decrepiti, et hanc primo die yemis adorabant et sacrificabant uiri decrepiti. Viri xristiani uolentes hanc auferre superstitionem nomen regis Iani dixerunt nomen sancti Iohannis, et remanet cognomen, scilicet ad quatuor facies, usque in presentem diem».

79

Ibid. Fol. 7v–8r: «Item iste rex Subres ex longa consuetudine adorandi deos temporum et deas, ut supra dictum est, et ipse deus temporum dictus est. Et ipso mortuo inter deos relatus fuit. Et dictus deus creator temporum, scilicet temporis preteriti, presentis et futuri, et principium omnium actus humanorum. Vnde si quis uoluisset domum uel castrum uel ciuitatem siue quodcumque aliud opus incipere, fundamentum (quod est principium, quod sit in edifitiis) deo Iano Insubri dedicabat. Similiter quicumque emeret aliquid aut uenderet, primum denarium ipsi consecrabant, et sic de quocumque opere mundi, quod per hominem fieri potest. Et quia ipse erat deus principiorum omnium, primum diem anni dederunt homines et primum mensem, qui dicitur mensis Ianuarius. De quo meminit Papias… Et tantum consuetudo inoleuit, quod quicumque primo die anni, qui dicitur annus nouus, aliquam recipisset embaxiatam seu donationem uel salutationem, quod pro constanti haberet, quod toto anno foret bene fortunatus. Vnde donatio talis dicitur streyna, id est bona fortuna, que per totum deberet esse continua. Vnde [de] imperatore Octauiano legitur, quod prima die Ianuarii ibat per Romam manu aperta mendicans obulos, id est denarios paruos, donec manus fuisset plena numis».

80

Ibid. Fol. 8r: «Primo die anni, qui dicitur annus nouus, factum fuit ydolum hominis habentis duas facies, unam ante et aliam retro, quia illa dies equaliter respondet et resoicit annum preteritum, cuius est finis, et annum futurum, cuius est principium. Et fuit nomen istius ydoli ydolum Iani Bifrontis, id est habentis duos frontes uel faties. Ex hinc Romani suorum ydolorum cultum sumpserunt, sicut et thuscorum consuetudines».

81

Ibid. Fol. 8v: «Vbi est sciendum, quod rex Ianus Subres, qui distinxit annum in quatuor partes…, dixit et pepinxit primum diem ueris portam ueris. Et primum diem estatis dixit portam estatis. Et primum diem auptumni dixit portam auptumni. Et primum diem yemis dixit portam yemis. Et ipse portabat… unam clauam ferream et percutiebat istas portas, quando prima dies occurebat, quasi esset custos omnium portarum ciuitatum, que sunt in mundo. In manu sinistra tenebat uirgam per modum indicantis uias ignorantibus, quasi esset custos uiarum et rector contra omnia pericula, que accidunt itinerantibus et peregrinis et mercatoribus. Et omnis uiator, quando uolebat aliquod iter aripere, isti idolo fatiebat certa sacrifitia. Similiter quilibet, qui portam ciuitatis custodiebat aut de porta domus sue aut hostii (=ostii. – A.M.) dubitabat, ipsius ymaginem super portam depingi fatiebat».

82

Ibid.: «Item istud ydolum habuit in manu dextra numerum CCC et in manu sinistra numerum LXV, qui numerus anno solari competit, quasi diceret se esse deum anni. Et ideo super capud istius ydoli erat depicta ymago solis. Erat autem istud ydolum positum in loco, ubi nunc est ecclesia sancti Dom[n]ini ad Maziam. Vnde usque hodie cognomen retinet».

83

Gesta Abbatum Monasterii Sancti Albani, a Thoma Walsingham, regnante Ricardo Secundo, ejusdem ecclesiæ præcentore, compilata / Ed. by H.T. Riley. L., 1867–1869. Vol. 2. P. 157–158, 162.

84

Ibid. Vol. 3. P. 365–372.

85

Подробнее об этом см.: Анисимова А.А. Время основания города как аргумент в споре о его статусе: пример Сент-Олбанса // Электронный научно-образовательный журнал «История». 2023. T. 14. Вып. 7 (129): Время в городе: долгое Средневековье и его наследие | Новая политическая история европейского Средневековья в России. [Эл. ресурс]. URL: https://history.jes.su/ s207987840026927-8-1/. DOI: 10.18254/S207987840026927-8 (дата обращения: 31.05.2024).

86

Biddle M., Lambrick G., Myre J.N.L. The Early History of Abingdon, Berkshire, and its Abbey // Medieval Archaeology. 1968. Vol. 12. P. 34.

87

Stenton F.M. The Early History of The Abbey of Abingdon. Stamford, 1989. P. 31.

88

Chronicon Monasterii de Abingdon / Ed. by J. Stevenson. L., 1858. Vol. 1. P. 6.

89

Cox M. The Story of Abingdon. Part I. 150,000,000 B.C. – 1186 A.D. Abingdon, 1987. P. 62.

90

Biddle M., Lambrick G., Myres J.N.L. The Early History of Abingdon. P. 29.

91

Domesday Book. Vol. 5: Berkshire. Chichester, 1979. 7,6.

92

Biddle M., Lambrick G., Myre J.N.L. The Early History of Abingdon. P. 29; Blair J. Church in Anglo-Saxon England. Oxford, 2005. P. 338; Левицкий Я.А. Город и феодализм в Англии. М., 1987. С. 101.

93

Подробнее про восстание см.: Lambrick G. Abingdon and the Riots of 1327 // Oxoniensia. 1964–1965. Vol. 29/30. P. 129–141.

94

A Chronicle Roll of the Abbots of Abingdon / Ed. by H.E. Salter // English Historical Review. 1911. Vol. 26. P. 731–734; The Lyell Cartulary // Two Cartularies of Abingdon Abbey / Ed. by G. Lambrick, C.F. Slade. Oxford, 1990. Vol. 1. P. 327–329. No. L516.

Загрузка...