Вынаходцы вятроў

Балада дзялення

«Кацілася торба

3 высокага горба,

А ў той торбе

Хлеб,

Соль,

Вада,

Пшаніца,

3 кім ты хочаш

Падзяліцца?..»

Хачу падзяліцца.

3 усімі хачу падзяліцца.

Усім падзяліцца,

Што мне давялося нажыць —

Не нажыцца.

Хачу падзяліцца з табой,

Чалавек невядомы,

Паловаю хлеба, што маю,

Паловаю дома.

Усё на-

палам.

А калі ты ў нястачы ці ў горы,

I тое аддам,

Што таемна

трымаў у каморах.

У бедных-багатых

Не будзем зайздросна лічыцца.

Хачу падзяліцца.

Не будзем сварыцца

За месцы, за крэслы,

За дачы і за кабінеты...

Паэты,

Усім

Усё роўна не хопіць

Лімітнае бронзы,

Каб у манументы адліцца...

Не будзем сварыцца.

Давайце дзяліцца

I славай — што слава! —

I вершамі лепшымі самымі...

А чым падзяліцца з табой,

Мая бедная мама?

Грашыма?

Не возьмеш.

Здароўем?

Назад усё вернеш

Ды шчэ й ад свайго адарвеш!..

Пакінь мне сумленне,

Балада дзялення!

Не рэж...

Чым мне падзяліцца

3 табою,

Маўклівы мой бацька,

Маўклівы вайною.

Усе тыя цацкі,

Што ты мне прывозіў,

Паўсталі

віною.

Паўсталі віною

Цукеркі ў кішэні,

Што пахлі махоркай.

Мне горка,

Вось-вось заскуголю сабакам на сене

Так горка.

Чым мне падзяліцца

3 табой,

мая любая?..

Плачам?

Бясконцымі згубамі

I несапраўднай удачай?

Чым мне падзяліцца

3 вачыма тваімі,

3 рукамі?

Натхненнем?..

Навошта табе

Гэты камень?..

Чым мне падзяліцца

з табой,

Чалавек невядомы,

Калі ты адзеты,

абуты

I хлеба

дастатак у доме?

Чым мне падзяліцца тады?!.

О, балада дзялення!

Пакінь мне сумленне...

«Кацілася торба

3 высокага горба,

А ў той торбе...»

Ні крошкі ў той торбе...

I ўсё-ткі

хачу падзяліцца...

Хачу падзяліцца начамі,

Якімі не спіцца,

Святочнымі днямі,

Трызненнямі ўсімі і марамі...

Ты слухаеш, мама?

Хачу падзяліцца

Вадой з таямнічай крыніцы,

Жывою вадою,

Каб раны маглі загаіцца

I каб не балелі ўспаміны

Пра здрады і страты...

Ты слухаеш, тата?

Хачу падзяліцца

Хвілінаю радаснай кожнай,

Хачу не забыцца

Цябе ахінаць асцярожна

Пяшчотай,

Якую ў руках сваіх доўга галубіў...

Ты слухаеш, любая?

«Кацілася торба

3 высокага горба...»

Хачу падзяліцца

вось гэтай баладай,

Якая мне змучыла горла.

Дыктант

Мне дзесяць. Жнівень. Жоўтыя снапы.

Кручу ў гумне іржавую сячкарню.

Буркоча дзед: «От зараз дам па карку...»

Прыходзіць дзядзька: «Менш на дзве капы

У гэтым годзе...»

Дзед яму: «Сухмень...»

Над токам пыл. Гаркава нос казыча.

— Газету сёння ў паштара пазычыў.

— Старая?

— Не шчэ. За ўчарашні дзень.

— Пра што там?

— Ат... Пра што за ўсё часцей...

Такі спакойны, роўны дзядзькаў голас.

— Памёр вось Колас.

— Хто памёр?

— Ды Колас.

Сячкарня «жыг» — і пальцы да касцей.

Гвалт. Цёткі. Гвалт.

— Да доктара!

Вязуць.

Падскокваюць па бруку дробна колы.

— А божухна! Усю руку змалола!..

— Жанілка ёсць — то пенсію дадуць...

Бінты. Пахмурны доктар. На акне —

Замест фіранкі — на цвіках газета.

...Глядзеў, нібы са школьнага партрэта, —

I штосьці адбывалася ўва мне...

Пасля я сніў:

Дыктант. Апошні ўрок.

Настаўнік новы.

«Хто?.. Які?..»

«Сярдзіты!»

— Дзе сшытак твой?

— Забыўся дома сшытак.

— Знарок забыўся?

(Не зманіць.)

— Знарок.

— Гультай?

— Гультай.

— Але на шчырасць здатны.

Святлее поле чыстага лістка...

Я ведаю, што напішу выдатна!

Ды не магу... Баліць, баліць рука!

3 віною ў твар настаўніку гляджу.

Знаёмы вельмі... Той, што на партрэце!

Не... Як жа так? Яго няма на свеце!

Дыктуе ён: «Сухмень. Няма дажджу.

У гэтым годзе менш на дзве капы

Нажалі жыта...»

I дыктант знаёмы!

«Мне дзесяць. Жнівень. Жоўтыя снапы».

Настаўнік усміхаецца: «Вядома...»

«Пра што там?»

«Ат... Пра што за ўсё часцей...»

Як добра ведаць, што было, што будзе!

«А суддзі хто?..»

Чакай, якія суддзі?

...Сячкарня «жыг» — і пальцы да касцей.

Прачнуўся.

Ранак. Радыё.

(Памёр!)

«За даўнасцю гадоў...» Дыханне маці...

Я словы пераблытаў у дыктанце!

— Тэмпература... Мокры, як бабёр...

Гвалт. Цёткі. Гвалт.

— Да доктара!

Вязуць.

Падскокваюць па бруку дробна колы.

Касцёл. Бальніца.

— Мне за мост, у школу,

Дыктант...

— Напішуць.

— Жыта жаць...

— Сажнуць.

Вавёркай сонца скача на сасне.

Бінты. Пахмурны доктар. Марганцоўка.

— Ну, ачуняеш —

будзе, брат, лупцоўка!

— ...Я сплю?

— Не спіш.

— Вы ў сне са мной?

— Не ў сне.

— Дыктуйце.

— Што?

— Няма дажджу. Сухмень.

— Палае ўвесь.

— Магчыма, сепсіс...

— Доктар!

— Я напішу выдатна...

— Добра, добра...

— Я напішу...

— Адно ўсё...

— Трэці дзень...

Партрэт выходзіць з класа, на акне

Гарыць сячкарня, курчыцца газета,

Паштар вавёркай скача на сасне...

— Я напішу...

— А ён усё пра гэта.

...I раптам так, нібы пасля дажджу:

Грыбы па лесе, верасень, кастрыца,

Як не давалі — і далі напіцца...

На лаве ў лазні з паштаром сяджу,

Расказваю, як ён скакаў вавёркай,—

Паштар рагоча...

Добра паштару,

Што я жывы, сяджу з ім, гавару...

Харошая між намі йдзе гаворка.

Ды клічуць...

Чыста. Маладзік над хатай.

Зноў сон...

Зноў той...

Нібы заклаў душу!

I помню ўсё: не дапісаў дыктанта.

I ўсё надзею маю: дапішу.

Балада першага кроку

Жыў на Палессі селянін

У вёсачцы глухой.

Ён цішыню сваіх мясцін

Любіў, як мы з табой.

Як мы з табой, а можа й больш,

Хоць пра сваю любоў

Апавядаць умеў ён горш

На мове гучных слоў.

Ён працаваў, карміў сям'ю,

Ад працы глух і слеп,

I верыў: бог стварыў зямлю,

Каб бульбу даць і хлеб.

I верыў: неба бог стварыў,

Каб дождж і снег ішлі.

I ў што ён верыў — з тым і жыў

Пад небам на зямлі.

Ён чуў, што недзе мора ёсць,

За морам горы ёсць,

А за гарамі горад ёсць...

А што далей — не ведаў...

I так бы ён пражыў свой век

За дзедаўскай сахой,

Калі б не быў ён — чалавек,

Такі ж, як мы з табой.

Калі б употай не жыла

У ім, забітым, цяга

Уведаць сэнс дабра і зла:

Што —

«добра» ёсць,

што «блага».

Каб не карцела знаць яму

Адказ зусім не просты:

Пра лёс свой — як?

Пра свет — чаму?

I пра сябе — навошта?

Так ён глядзець на свет пачаў —

I бачыць ён пачаў,

I нешта разумець пачаў

3 таго, чым жыў гаротна...

I разанула па вачах

Святлом скрозь вечны змрок!

I на пакутны

праўды шлях

Зрабіў ён першы крок.

Яму ў гарляк увішны поп

Штурхаў малітвы кляп:

— Не думаць

твой мужыцкі лоб,

А біць паклоны каб!

Па ім гулялі бізуны

Падпанкаў і паноў,

Каб не забыўся, што яны

Яго паны, а іх сыны

Паны яго сыноў!

За грудзі трос яго жандар,

Каб лепей помніць мог,

Што ёсць на свеце бог і цар

I што — найпершы — ён, жандар,

Яму і цар і бог!

Каб не надумаў, сучы сын,

Наморшчыцца ілбом!

I абавязак знаў адзін:

За ўсё плаціць гарбом...

I ён не разгінаў гарба,

Душыў у горле ком,—

А вочы білі спадылба

Агнём!

Святлом!

Святлом!

I калі ён узняў свой твар —

Мільёны узнялі! —

Ад позірку яго

Пажар

Успыхнуў на зямлі.

I сыпануў — гаркі, як соль,—

Усіх шляхоў уздоўж

Адвечных крыўд адвечны боль —

Цяжкі, свінцовы дождж.

...Як са старой дзяжы,

3 канца ў канец зямлі

Дажджы і зноў дажджы

Лілі і зноў лілі.

Ні ў лесе, ні ў гарах

Ратунку не было,

Нат хвалі на марах

Дажджамі заліло.

I вар'яцеў натоўп

Ад вусцішных падзей.

Царкоўнікі:

— Патоп! —

Палохалі людзей.

— Хай дапаможа бог!..

Ды бог не дапамог,

I той, хто ніцма лёг,

Узняцца ўжо не мог.

I тых, хто жыў святым

I Ноем меціў быць,

Змывала, як масты

Парою навальніц.

I забіваў народ

Жандараў і цароў.

Быў вельмі страшны год,

Патопны год дажджоў...

Але для ўсіх для тых,—

Хто жыў у барацьбе,

Хто не збіваў плыты,

Каб ратаваць сябе,

Хто не палёг трысцём,

А ўстаў, каб права знаць

Між смерцю і жыццём

Свабоду выбіраць,

Хто на гады нягод

Жыццё сваё лічыў,—

Быў год-прадвеснік,

Год

Чырвоных далячынь...

Прад кожным з нас абраны шлях

Ці шлях, што нас абраў.

I не вярнуцца па слядах

Туды, адкуль пачаў

Ісці дарогаю жыцця —

I напрасткі, і ўбок...

Глядзі: шчаслівае дзіця

Зрабіла першы крок.

Хіснулася... Пайшло...

Пайшло!

I дзіва хоць бы ў тым,

Што чалавека

не было —

I вось

сляды за ім.

Яму не хутка зразумець,

Што прыйдзе час здалёк —

I трэба будзе сілу мець,

I мужнасць мець на крок.

Ён і ўпадзе... I ўстане зноў,

Каб на зямлі старой

Прадоўжыць шлях сваіх бацькоў

Або пракласці свой.

Балада пакінутага сэрца

Мне мроіцца часам

Відовішча страшных вякоў:

Нібыта ў пустэчы,

Якая Зямлёю завецца,

Адно —

сярод спаленых,

Попельна мёртвых пяскоў —

Ляжыць чалавечае сэрца

I грукатна б'ецца!

Яно, як гара.

Ледавік на вяршыні яго,

Адтуль

па адхонах

Сцякаюць крывавыя рэкі

I грозна зрываюцца

Лавы чырвоных снягоў! —

I ў чорную бездань

Канаюць

на вечныя векі.

Ударыць яно —

Уздымае да неба віхор

I пыл, і каменні,

Зямля з краю ў край скаланецца

Не бачна Сусвету,

Ні Сонца не бачна, ні зор!

I стогне жалобна —

Гара —

чалавечае сэрца!

Жалоба яго

Аб усім, што было на Зямлі:

Вясёлыя людзі

Смяяліся тут і спявалі,

Кавалі плугі

I аралі вясною палі,

Хадзілі на войны —

I зноў гарады будавалі.

I ў кожным з людзей тых,

То з болем, то з радасцю зноў,

Маленькія сзрцы

На міг не спыняліся біцца,

Маленькія —

толькі

Грымелі мацней ад грамоў,

Маленькія —

толькі

Свяцілі, нібы бліскавіцы!

Таму і змаўкалі,

Згаралі заўчасна яны,

I мудры вучоны

Сказаў:

— Я пазбаўлю вас смерці...

Вось помпа —

не трэба

Плаціць асаблівай цаны —

Надзейная помпа

Замест ненадзейнага сэрца.

Ура вам, вучоны!

Ваш геній дарма не прапаў,

Мільёны мільёнаў

Жылі з вашай помпай бязбедна,

Ніхто з іх ад гора

Сардэчнай хваробы не знаў,

Але і ад шчасця

Салодкага болю не ведаў.

Калі напрадвесні

Хацеў нехта з іх пакахаць

I з вуснаў жаночых

Гарачаю ноччу напіцца,—

Ў грудзях

не

шчымела! —

I нельга было пажадаць:

Няхай зашчыміць там!

Няхай разбаліцца!

Забыліся людзі

Пчаліныя песціць сады,

Аралі, ды болей

Не ведалі радасці ў працы.

Цяснела Зямля,

За гадамі міналі гады,

I час надышоў

Чалавеку з Зямлёй

Расставацца.

На сушы, на моры,

На скалах высока ў гарах,

На могілках продкаў

Жылі неўміручыя людзі...

I вось той вучоны,

Якому крычалі «ура»,

Устаў і сказаў ім,

Што з імі было і што будзе.

— Я самы стары з вас,

Але не адзіны пакуль,

Хто можа прыпомніць,

Як людзі смяяцца умелі,

Як з сэрцам жылі,

Не схаваным ад болю і куль,

Як мёртвых хавалі —

I як бессмяроцця хацелі.

Мы славілі розум

I верылі ў розум вышэй,

Чым продкі далёкія —

Ва ўсемагутнага бога,

Мы так працавалі,

Што дым вырываўся з вушэй,

I ўперад ішлі,

I шырэла прад намі дарога.

Але — толькі людзі —

Не ўсё мы маглі зразумець,

А што і маглі —

не хацелі,

Бо думалі: зможам

Звалодаць з усім,

I, нарэшце, адолеўшы смерць,

Мы

вырвалі

сэрцы! —

I кратамі стаў для нас

Розум.

За гэтыя краты

Мы кінулі нашу любоў,

Як вязні, за імі

Ўсе нашы пачуцці стагналі...

Вось тая цана,

Што заплачана намі, каб зноў

Высока і ясна

Штодня нашы сэрцы згаралі!

...I мроіцца мне:

Да пакінутай грознай гары,

Што стогне жалобна,

Чакаючы лепшае долі,

Ідзе чалавек —

I ў праменні чырвонай зары

Ён лёгка гару

Уздымае на полі далоняў.

Да іншых галактык

Панеслі зямлян караблі,

Адзін ён застаўся —

Як помнік, стаіць нерухома.

Нікога жывога

Няма больш на мёртвай зямлі,

Спрэс попел, ды пыл,

Ды астылы бетон касмадромаў.

Так сонца ўзышло.

I гара не адкінула цень,

I сонечны дождж

Скрозь яе на далоні праліўся,

I з нетраў гары

Раптам пырснуў зялёны прамень,

I парастак жыта,

Прабіўшыся, закаласіўся.

Расталі снягі,

I апоўз ледавік, як кара,

I вецер заняўся

Забытай сяўбою...

Любое

Зярнятка рунела,

I стала маленькай гара,

Падобнай на яблык

На дрэве спазнання любові.

I ўсё на зямлі забуяла,

Усё зацвіло,

Шумелі палеткі,

I з коласам колас шаптаўся;

I крыкнуў Сусвету

тады чалавек:

«Ажыло!» —

I зорам у вочы халодныя

Разрагатаўся...

Стаяў ён — шчаслівы,—

I рогату рэха гуло,

Шаптаў:

— Вось і зноў ты

Збалела і радасна б'ешся

Ў грудзях маіх...

Дзякуй

За тое, што ты зберагло

Жыццё на зямлі,

I за тое,

Што ты застаешся

Нязгасна і верна

Служыць у віхурах часоў

Дабру і любові,

Як ты ім служыла спрадвеку...

I ціхія слёзы

Скаціліся ў попел пяскоў

3 вачэй

Чалавека...

Тэатральная балада

На ранішнім спектаклі, у нядзелю,

Было так малалюдна, што гадалі:

Спектакль паказваць ці прасіць вяртаць

Шаноўнейшую публіку білеты,

А ў сэнсе кампенсацыі маральнай

Прапанаваць ёй з'ездзіць у грыбы

3 артыстамі, з Падзоркавым і Зорнай!

I вось прыйшлі з такою прапановай

Да публікі:

галоўны рэжысёр,

Адміністратар, білецёр і нават

Пажарнік, хоць апошняму было

I лепей тое, што так мала люду

Сягоння ў зале, толькі каб нікога

Там не было,—

Было б, вядома, лепш.

Прапанавалі... У адказ на гэта

Шаноўнейшая публіка сказала,

Што ёй не трэба ні грыбоў, ні ягад,

Бо па пытанню гэтаму якраз

На днях яна блукала ў нейкім лесе

I нешта там збірала, а на сёння

Запланавана загадзя ў яе

Мерапрыемства ў плане тэатральным,

I за яго ёй прыйдзецца трымаць

Адказ не белымі ці іншымі грыбамі,

А слушнай справаздачай у прафкоме.

Шаноўнейшаю публікай быў я...

Як узурпатар, я сядзеў пад люстрай

У восьмым радзе, на чацвёртым месцы,

І мог сядзець яшчэ на сарака

Зусім законна, бо ў маёй кішэні

Ляжалі сорак ранішніх білетаў,

Якія даў мне прафсаюзны дзеяч,

Сказаўшы: «Хоць памры, а забяспеч...»

Па сцэне бег узрушаны Палоній

I Гамлету крычаў:

- Ды зразумей ты!

Я не магу ў пустую залу кідаць

Шэкспіраўскія словы... Гэта смешна!

Ён там ад іх аглухне!

Ён адзін!..

Адказваў Гамлет:

— Іх, Палоній, сорак.

Глядзі на іх: усе яны сядзяць

Крывыя, змрочныя, як каралі без тронаў,

Двурушныя, як твой гофмайстар... Ім

Дарма не трэба нашае мастацтва,

Пляваць ім на яго! Ім толькі б жэрці,

Ды хапаць больш, ды піць, ды ціскаць баб!..

I гэты вось, у восьмым радзе... Ён

Сквалыга са сквалыг! Чаго прыплёўся,

Што тут згубіў,— спытай яго,— і будзе,

Нібы талмач будыйскі, нешта плесці

Пра прыгажосць... гармонію... Душу,

Якая жыць не можа без мастацтва,

Ды ўсё гэта —

Брахня!

А праўда ў тым,

Што мешчанін ён, і яму ў даўбешку

Курыную — такі ж, як ён, сквалыга

Увёў:

ах, жывапіс!

ах, музыка!

тэатр!

Як гэта тонка! — ляпнуць паміж іншым

Пра нейкі там экзістэнцыялізм,

Хоць што гэта такое,

ён, пачвара,

I знаць не знае...

Ён, як ты, Палоній,

Жыве за шырмай... Падслухоўваць, зыркаць,

Разносіць плёткі скрозь, усё пра ўсіх

Збіраць у папку, каб у нейкі час

Яе таму падсунуць, хто нічым

Не грэбуе, і ў барацьбе за месца,

За трон вышэйшы і шырэйшы стол —

За лёкая свайго яго прызначыць!..

Вось тут ён — зух.

Вось тут — мастацтвазнаўца.

О, каб жыццё было тэатрам! Ці

Каб ён іграў гофмайстара на сцэне!

3 якой бы я вялікай асалодай

Не рэквізітнай шпагай, а сапраўднай

Яго праткнуў! I паглядзеў: якая

Мярзоціна у ім

замест крыві!..

Ён скончыў маналог. Палоній лыпаў

Жахлівымі вачыма... Рэжысёр,

Адміністратар, білецёр і нават

Пажарнік

так глядзелі на мяне,

Нібы я зараз вытрасу з кішэні

Не пачак ранішніх скамечаных білетаў,

А сорак бомбаў...

I тады!!!

А Гамлет

Сышоў са сцэны:

— Едзеш у грыбы?

— Пра што пытаць...

Вядома, еду,

Гамлет...

Круг

(Пераклад ненапісанай аповесці

Росена Босева)

Мілене Йоіч

Прыйшла.

Абняла, абвіла,

як мяжою дзяржаўнай.

Вось клетка.

Там жаўранак.

Здаецца, зліліся вытокі і вусце.

Чакаю:

адпусціш.

Амаль вар'яцею ў чаканні,

Як шпак у шпакоўні,

дзе лётку забілі.

Я вязень твой, Мілі...

Ніводнай дарогі,

каб ты не дагнала

ці ўвечар, ці ўранні —

Адны скрыжаванні!

На ўсіх скрыжаваннях

ідзе барацьба з небяспекай...

Кіёск, дзе гашыш з-пад крыса прадаецца,—

Насупраць аптэкі.

На могілкі

вокны

радзільнага

дома

выходзяць.

Аж зубы халодзіць!

Насупраць цябе —

я —

менестрэлі і бітнікі,

Лес Булонскі,

па-восеньску голы,

Гром на ракетадромах

I аўтамабіляў шалёныя колы,

Крыж Сафіі і Ольстэр,

апошняй Сусветнай калекі...

Як насупраць аптэкі.

Дай літасці, Мілі...

Аб меншым прасіць — вадэвільная сцэна.

Устаўлены вокны малюнкаў тваіх у цагляныя сцены,

Ніводнай сцяны не кранулі асколкі і кулі,

У вокнах — архангелы...

Мілі, цябе падманулі!

Архангелаў твары

як з жоўтага воску

адліты.

Найпершы архангел — твой выратавальнік —

Забіты.

Вядома, дарэмна...

Вядома, ён ісціну ведаў...

На гонках ГРАН ПРЫ

абарвалася сувязь па следу.

Ты зблытала след!

Ты мяне прыняла за былога!..

Як страшна,

калі прапануюць

вакантнае месца

Святога.

Заняць яго — быццам

праз часу масткі

перавесіцца

ў вечнае...

Над гулкай маёй галавой

Німб,

як круг аўтадромны,

высвечвае,

Анёлы па ім

пачынаюць сусветныя гонкі...

I рукі ты ломіш,

Зрываючы

3 пальцаў

Пярсцёнкі.

Круг першы

замкнуты. Ля ганка

вішчаць тармазы дапамогі.

I вершы, закутыя ў рамкі,

Прыгожа падобныя

На некралогі.

Што ж дзеецца ў нас?..

сябе не ствараем — вымучваем.

Закручвае час, як віры травяныя закручваюць,

I мы прывыкаем круціцца,

Тануць прывыкаем,

I ўрэшце —

кругі па вадзе,

Быццам

Кінулі

Камень.

У сховах віроў

круг другі,

круг чужы пачынаецца;

Ён ледзь пачынаецца... і разрываецца.

Самкні яго, Мілі...

Ік соладка спіцца на Віташы!

Іа Віташы,

Густа прапахлай апошнімі вішнямі...

Калі застаемся мы

з боку ад хуткасці,

з боку ад гонак,—

быць — не ганьба,

першым — не гонар,

Гады вышыня вымяраецца

не вышынёй

п'едэстала,

А тым, што было вось...

свяцілася ў нас...

і не стала...

Дай радасці, Мілі...

Па Віташы коціцца, выплаканая,

Спякотная вішня

спякотнага месяца ліпеня.