З глыбінь тысячагоддзяў

У ЛЯСАХ ПАНЯМОННЯ I ЗАХОДНЯГА ПАЛЕССЯ

З паўднёвых схілаў Мінскага ўзвышша пачынае свой бег Нёман. Спачатку гэта ручай, але з кожным кіламетрам ён набірае сілу i разгон i пад Стоўбцамі падобны на ладную раку.

У Налібоцкай пушчы берагі Немана нізкія, паміж Лідскім i Навагрудскім узвышшам рачная вада бурліць пад стромкімі абрывамі i падмытыя яліны, як маўклівыя рыцары нейкага зачараванага воінства, нахіляюцца над вадою. У вясеннія паводкі з глухім шумам яны іншы раз падаюць на ваду, i нясе ix імклівая плынь на захад, у бок далёкага салёнага мора.

Там, дзе ў Нёман злева ўліваецца зялёнабярэжная Шчара, на шмат кіламетраў сярод паплавоў раскінуліся дубовыя rai. A між дубамі буяюць дзікія парэчкі.

Ледзь не да самага Гродна Нёман шырокі, цячэ з нейкім упэўненым спакоем, але там, дзе яго рэчышча крута паварочвае на поўнач, ракі не пазнаць. Яна пеніцца i віруе між страшэнна стромкіх i высокіх берагоў, быццам хоча вырвацца з ix абдымкаў. Імкне ўдалечыню, каб ужо перад літоўскай зямлёй зноў шырока разліцца i адпачыць, загаіць раны ад вострых гродзенскіх камянёў.

Дзе б вы ні прайшлі нёманскім берагам, усюды сустрэнеце сляды жыцця. Кучаравяцца зялёнымі прысадамі маляўнічыя вёскі, узвышаюцца гарады, глядзяцца ў люстра ракі рэшткі любчанскага замка, спрэс расселіся на паплавах стагі. У глухім лесе пад Ярэмічамі сустрэнеце грыбнікоў, а вакол незлічоных старыц у Налібоччыне звіваюцца рыбацкія сцежкі. Найбольш, здавалася б, пустэльны бераг між Лебядой i Котрай ці вышэй вусця Шчары, але i тут, калі седзіце ля вогнішча на пясчаным беразе, бачыце, як буксір цягне плыты, або як дзед на дзюбатай пласкадонцы абкошвае рачныя астравы. Можа толькі на сярэднім цячэнні Шчары, там, дзе яна блізка падыходзіць да Выганаўскага возера, чалавеку часам можа здасцца, што на свеце больш нічога няма, акрамя бяскрайняга нізкарослага хвойніку, хлюпкага балота i каняў, чый плач трывожыць сэрца. Але вось выходзіце з высокай травы да канала Агінскага, i зноў відаць справы чалавечых рук, i зноў уецца рыбацкая сцяжынка.

Ідзе археолаг берагам Нёмана, азіраецца па баках i бачыць, што тут пяцьсот, тысяча i нават пяць тысяч гадоў таму назад жылі людзі. Вось на разараным полі ляжаць кавалачкі абпаленай гліны, шэрыя чарапкі гаршкоў, іржавы цвік кавальскай работы, а то i жалезны наканечнік дзіды — калісьці тут стаяла веска ці мястэчка часоў Альгерда або Вітаўта — а воддаль зелянеюць парослыя травой валы нейкага феадальнага ўмацавання.

На краі глыбачэзнага яру, акружанае рвамі віднеецца гарадзішча, а каля яго ў маладым дубняку гарбацяцца курганы — гэта ўжо сведкі другой паловы I тысячагоддзя.

Пасля спорнага летняга дажджу вада прамыла раўчук. Археолаг зазірае ў яго i бачыць шэры пласт пяску, з якога тырчаць крамянёвыя адшчэпы, а то нават i наканечнік стралы — тут рэшткі паселішча каменнага веку.

Прырэчны край выспы на поплаве перакапычаны статкам кароў. Напэўна, i тут ёсць нешта цікавае. Так, i тут дробныя кавалачкі глінянага арнаментаванага гаршка i крамянёвыя вырабы.

Вучоныя не толькі знайшлі на Панямонні шмат рэшткаў паселішчаў неалітычнага чалавека, але некаторыя з ix i раскапалі.

За два кіламетры на захад ад вёскі Апечкі Стаўбцоўскага раёна i за кіламетр на поўдзень ад вёскі Кругліца на правабярэжжы Нёмана знаходзіцца высокі парослы маладым хвойнікам узгорак, які мясцовыя жыхары называюць «Лысая Гара».

Неман тут вельмі звілісты i падмывае бераг. У абрыве былі i заўважаны сляды старажытнага паселішча, а ў выкапаных шурфах — паўметровы культурны пласт.

У 1962 годзе на гэтым помніку, які ў археолагаў атрымаў умоўную назву «Лысая Гара», i была закладзена першая невялікая раскопка. Вывучэнне аб'екта працягвалася ў 1964 i 1965 гадах. Раскопкі выявілі сотні крамянёвых прылад працы, тысячы розных каменных адшчэпаў i абломкаў. Тут жа натрапіліся рэшткі каменных агнішчаў, скапленні вугалю i попелу, розных памераў ямы, якія хутчэй за ўсё былі гаспадарчымі.

Знойдзеныя на стаянцы чарапкі паходзілі ад гаршкоў двух тыпаў.

Меншую групускладалі абломкі вастрадонных ляпных пасудзін, у сценках якіх мелася шмат дамешкау нейкіх раслінных валаконцаў. Гаршкі мелі выпуклыя бакі i крыху завужаны верх, дыяметр якога па брыжу дасягаў 30 см i больш. Паверхні пасудзін яшчэ перад апалам загладжваліся шыроказубчастым штампам, ад чаго засталіся выразныя паралельныя рысы. Літаральна кожны гаршчок пад самым брыжам быў аздоблены шэрагам глыбокіх круглых копачак. Арнаментацыя ж сценак была сціплая — розныя паглыбленні, адбіткі грабянца, пракрэсленыя рысы. Значныя паверхні былі без арнаменту, а некаторыя гаршкі зусім не мелі ўпрыгожванняў.

Значна часцей на паселішчы «Лысая Гара» сустракаліся абломкі пасудзін іншага вырабу i арнаментацыі. Гэта былі гаршкі таксама вастрадонныя, але ў верхняй частцы яны мелі завужаную шыйку i расшыраны ў выглядзе лейкі брыж. У сценках прасочваюцца дамешкі пяску, раслінных рэшткаў i жарствы. У некаторых чарапках маецца толькі жарства.

Усе пасудзіны добра абпалены, моцныя, паверхні ix загладжаныя. Праўда, знойдзена i пэўная колькасць чарапкоў з заштрыхоўкай.

Такія гаршкі гусцей пакрываліся арнаментам. Гэта былі рады адбіткаў, пракрэсленых рысак, зробленых канцамі розных палачак. Пад брыжамі меліся глыбокія наколкі, ад якіх на супрацьлеглых паверхнях узнікалі ланцужкі бугаркоў.

У адным месцы раскопкі натрапілася цэлае скапленне падобных між сабою чарапкоў. Было такое ўражанне, што ўсе яны ад адной пасудзіны. Сталі ix склейваць i атрымаўся ладны гаршчок, упрыгожаны пракрэсленай сетачкай.

У раскопках на гэтым помніку разам з фрагментамі керамікі былі знойдзены разнастайныя крамянёвыя вырабы: скрабалкі, разцы, наканечнікі стрэлаў, ножападобныя пласткі i іншыя рэчы. Сярод ix выдзяляліся мікраліты ў выглядзе трапецый, выцягнутых трохвугольнікаў i нажы з выгнутымі лёзамі, трохвугольныя наканечнікі стрэлаў з роўнай i ўвагнутай падставай. Немалую колькасць сярод знаходак складалі крамянёвыя сякеры.

Падобныя знаходкі былі выяўлены i пад час раскопкі іншых неалітычных паселішчаў у басейне Немана. Пры вусці Сэрвачы, там, дзе стаіць невялікая пакінутая электрастанцыя, на поплаве знаходзіцца каля паўдзесятка выспаў. I на кожнай з ix у неаліце было размешчана паселішча. Два з ix — «Трахімавы Кусты» i «Бабінка» — даследаваны i раскаманы. Цікава, што на тутэйшай зямлі найбольш пашырана кераміка першага тыпу, гэта значыць абломкі гаршкоў з дамешкамі ў сценках раслінных рэшткаў. Ix суправаджалі i архаічныя формы крамянёвых вырабаў.

Яшчэ адна вялікая група такіх жа старажытных помнікаў маецца на Шчары між вёскамі Добры Бор i Падгорная Баранавіцкага раёна.

Сярод неалітычных паселішчаў для дзтальнага вывучэння было выбрана адно, на грудку, пад назван «Гарадок», i раскапана амаль поўнасцю.

Тут было ўскрыта каля тысячы квадратных метраў культурнага пласта. Пры гэтым натрапіліся дзве поўзямлянкі i некалькі гаспадарчых ям. Сабраны былі шматлікія матэрыялы, вельмі блізкія па характару да знаходак на ўжо названых намі помніках. Але ў адрозненне ад «Бабінкі» i «Трахімавых Кустоў» на «Гарадку» амаль выклгачна трапляліся абломкі добра аблаленых гаршкоў з лейкаватымі венцамі.

Сярод крамянёвых прылад працы не было такіх архаічных вырабаў, як мікраліты, затое часта сустракаліся сярпастыя нажы, сякеры з акуратнай апрацоўкай i шліфаваным лязом.

Але бадай-што самым значным неалітычным помнікам у Панямонні з'яўляецца стаянка ля вёскі Русакова Слонімскага раёна, адкрытая мясцовым краязнаўцам В. Р. Супруном. Праўда, рэшткаў жытлаў, тут нам не трапілася, але ў культурным пласце захавалася некалькі агнішчаў, складзеных з перапаленых камянёў. А паміж камянямі — вугольчыкі i попел, перамешаныя з зямлёй, навокал — кавалкі гліняных гаршкоў i прылады працы.

Жыхарамі стаянкі ўжываліся пасудзіны i гладкасценныя i ca слядамі загладжвання зубчастым штампам, карацей кажучы, як i на іншых вядомых паселішчах. Але ля Русакова надзвычай багата прадстаўлены іншы тып керамічных вырабаў — танкасцекных, добра абпаленых вастрадонных гаршкоў з высокімі лейкаватымі венцамі. Паверхня гаршкоў яшчэ перад апалам старанна загладжвалася канцом пучка травы, ад чаго ўзнікала выразная падгарызантальная заштрыхоўка. Сярод арнаментаў, якімі былі аздоблены верхнія часткі пасудзін, звяртаюць на сябе наибольшую ўвагу розныя кампазіцыі з адбіткаў тарцом вузкай чатырохвугольнай лапаткі.

Чаму ўзніклі такія адрозненні ў матэрыяльнай культуры ўсіх гэтых панямонскіх паселішчаў?

Справа ў тым, што ў раннім неаліце, у IV i пачатку III тысячагоддзя да н. э., ужывалася больш архаічная, слаба арнаментаваная кераміка з расліннымі дамешкамі ў гліняных сценках, a ў пазнейшы час, у ІІІ тысячагоддзі да н. э., гаршкі сталі добра загладжвацца, лепш абпальвацца i набылі характэрную лейкаватую форму венцаў. Прыкладна ў канцы гэтага тысячагоддзя распаўсюджваецца новы тып керамікі — з заштрыхоўкай на паверхні.

Не адразу ўдалося даведацца, чаму з цягам часу змянялася матэрыяльная культура мясцовага неалітычнага насельніцтва, толькі параўнанне керамікі i крамянёвых вырабаў з матэрыяламі суседніх раёнаў паказала, што змены наступілі ў значнай ступені дзякуючы ўплывам з паўднёвага захаду, з тэрыторый, якія былі заселены ў III тысячагоддзі плямёнамі лейкападобных кубкаў i шарападобных амфар.

Неалітычныя помнікі беларускага Панямоння ўтвараюць нёманскую археалагічную культуру. Плямёны гэтай культуры займалі таксама левабярэжжа верхняй Прыпяці, дзе даследавана вельмі цікавае паселішча ля вёскі Камень Пінскага раёна, землі паўночна-усходняй Польшчы (у межах сучаснай Беласточчыны) i паўднёвай Літвы.

У новым каменным веку значную частку заходняй Украіны i паўднёва-заходняй Беларусі займала культура лейкападобных кубкаў. Яе носьбіты праніклі таксама на тэрыторыі сучаснай Цэнтральнай Еўропы. Назву гэтую культура атрымала па найбольш распаўсюджанай форме посуду — пласкадонных кубках з верхам у выглядзе шырокай лейкі. Вядома, меліся i іншыя пасудзіны — міскі, збанкі, амфары, але найбольш характэрным быў лейкападобны кубак.

Керамічныя вырабы ляпіліся з добра вымешанай гліны i старанна абпальваліся. Мы прывыклі, што на тэрыторыі сучаснай Беларусі большасць неалітычнай керамікі была багата арнаментаваная, а вось жыхары паселішчаў гэтай культуры свае гаршкі ўпрыгожвалі надта сціпла. Элементамі ўзораў з'яўляліся розныя рыскі, адбіткі прамакутнага тонкага штампа i пальцаў.

Прылады працы вырабляліся не толькі з высакаякаснага крэменю, але i з pory i костак. Плямёны культуры лейкападобных кубкаў былі знаёмыя з металам, ужывалі медныя долаты, сякеры.

Мясцовыя жыхары займаліся земляробствам i жывёлагадоўляй. На гаршках археолагі знаходзяць адбіткі зярнят, на паселішчах — зерняцёркі, ямы з запасамі зерня, крамянёвыя спрацаваныя сярпы. Пад час раскопак натрапілася гліняная фігурка пары быкоў, запрэжаных у ярмо. Пра жывёлагадоўлю сведчаць i знаходкі шматлікіх костак свойскіх жывёл. Першае па колькасці месца ў статку займалі каровы высакарослай пароды. Апрача ix, разводзілі свіней, авечак i коз. Удзялялася вялікая ўвага развіццю земляробства i жывёлагадоўлі, распрацоўцы залежаў крэменю шахтавым спосабам, выплаўцы медзі. У той жа час у адрозненне ад сваіх суседзяў, плямёны лейкападобных кубкаў не надавалі асаблівай увагі аздобам, не клалі для памершых багатых падарункаў. Цікава тое, што на паселішчах сустракаюцца цудоўна апрацаваныя сколамі сякеры, але шліфоўкі маюцца толькі на лёзах, хоць, безумоўна, тубыльцы з поспехам маглі шліфаваць i ўсю прыладу. Такія сякеры нічым не ўступалі поўнасцю адшліфаваным экземплярам, але на выраб першых затрачвалася менш часу. Як бачым, носьбіты культуры лейкападобных кубкаў рацыянальна падыходзілі да жыцця.

На нашай тэрыторыі найбольш значныя помнікі гэтай культуры вядомы ля вёсак Цытылля Маларыцкага i Наскі Пружанскага раёнаў Брэсцкай вобласці. Рэшткі жыццядзейнасці «лейкападобнікаў» сустракаюцца i ў іншых мясцінах паўднёва-заходняй Беларусі.

У другой палове ІІІ тысячагоддзя да н. э. культура лейкападобных кубкаў спыніла сваё існаванне. На захадзе ў гэты час з'явіліся загадкавыя плямёны новай культуры — шарападобных амфар. Дзе яны ўпершыню жылі, як этнічна сфарміраваліся — цяжка сказаць, хоць ix помнікі навуцы вядомы ўжо болей за сотню гадоў. Асноўны свой наступ яны скіравалі на тэрыторыю плямёнаў культуры лейкападобных кубкаў. Гэта, як лічыць большасць археолагаў, i прывяло да заняпаду апошніх.

Беларускія археолагі аж да апошняга часу раскопвал! Неалітычныя паселішчы, дзе знаходзіліся ўжо звычныя абломкі вастрадонных пасудзін, крамянёвыя скрабалкі, разцы, наканечнікі стрэлаў... Па матэрыялах не заўважалася, каб асабліва прыкметна перамяшчалася насельніцтва. Людзі нараджаліся, палявалі на дзічыну, лавілі рыбу i паміралі, пакідаючы месца пад сонцам новым пакаленням. Плямёны ахоўвалі свае межы i не трывожылі чужыя. Тэрыторыя сучаснай Беларусі ўяўлялася яе далёкім тубыльцам зялёным лясным берагам, на поўдзень ад якога разліваўся акіян стэпаў i лесастэпаў i там жылі народы — спакойныя, калі зямля давала багата травы для жывёлы, жорсткія i ваяўнічыя, калі засушлівыя гады прымушалі здымацца з наседжаных родных мясцін.

Непраходныя лясы i балоты Палесся ды вострыя дзіды нашых продкаў спынялі нашэсці на землі сучаснай Беларусі. Вучоных толькі здзіўляла тое, што вельмі мала археалагічных помнікаў народа нёманскай культуры захавалася на крайнім захадзе нашай тэрыторыі.

Якая вялікая роля ў археалагічных адкрыццях іншы раз належыць краязнаўцам! Гэта ix дапытлівае вока часта першым заўважае дзе-небудзь на рачным беразе костку маманта, гліняны чарапок. I аказваецца, што там пад тоўшчай зямлі пахавана ўнікальная палеалітычная стаянка або рэшткі старажытнага горада.

Чэрвеньскім днём 1971 года мы атрымалі, напэўна, вельмі дзіўную для паштароў тэлеграму: «Знайшоў скапленне костак, пляцоўка вымашчана рэбрамі, абломкамі арнаментаваных пасудзін». Паведамленне было з Краснасельскага пасёлка Ваўкавыскага раёна ад мясцовага краязнаўца М. У. Верацілы.

I вось мы на месцы знаходак.

Больш за сотню тысяч гадоў таму назад ледавік прывалок сюды, на сучасны левы бераг ракі Рось, магутны крэйдавы адорвень. Такія цяпер распрацоўваюць для патрэб прамысловасці. Адорвень пакрыты невялікім пластом глебы i жвіру, таму крэйду перад здабычай «зачышчаюць» бульдозерам!. На падобным зачышчаным месцы за 2 км ад ракі i знайшоў Міхаіл Уладзіміравіч тое, пра што паведамляў у тзлеграме. Дарзчы, на гэтым адорвені знаходзяцца i вядомыя краснасельскія крэмнездабываючыя шахты.

Сярод белай, аж вачам балюча, крэйды — цемнава» тыя плямы: патрушчаныя ланцугамі бульдозера чарапкі гліняных пасудзін i косткі. Што гэта — магілы, зямлянкі?

Пачаліся раскопкі, якія i дазволілі зразумець характер адкрытага помніка. Перад намі былі рэшткі старажытнага могільніка з чатырма пахавальнымі ямамі. Тры з ix былі моцна пашкоджаны, а чацвёртая захавалася амаль поўнасцю.

Дзень пры дні мясцовыя школьнікі сталовымі нажамі i пэндзлямі расчышчалі пахаванні. Праца была нялёгкая. Лета выдалася гарачае. Да таго ж ямы былі па самыя берагі напоўненыя косткамі. Toe, што выявілася пасля расчысткі, пераўзышло ўсе нашыя спадзяванні. Магіла, якая захавалася некранутай, мела прамавугольную форму i памеры прыблізна 2X4 м. У ёй было каля дзесятка шкілетаў свойскіх жывёлін: быкоў, авечак, коней. Шкілеты ляжалі ўздоўж сценак, нагамі да цэнтра ямы. Як вядома, у крэйдзе добра захоўваюцца арганічныя рэчывы; таму ўсе шкілеты аказаліся цэлымі, хоць ты ix выстаўляй у заалагічным музеі.

Сярод костак грудной клеткі аднаго з быкоў удалося знайсці два масіўныя касцяныя наканечнікі — цэлілі ў сэрца, але адной стралы аказалася мала. Між шкілетаў стаялі чатыры пласкадонныя гаршкі, вылепленыя ўручную. Арнаменту на ix амаль не было, толькі пад самым брыжам i на шыйцы — плыткія адбіткі пальцаў i рыскі. Гаршкі пры раскопках даводзілася змацоўваць клеем i высушваць. Ля ўсходняга краю ямы ляжаў валун, на ім была сківіца быка. У магіле таксама ўдалося выявіць невялікія крамянёвыя адшчэпы i кавалачак бурштыну.

Усё быкі, авечкі, свінні, а дзе ж чалавек?

Некалькі абпаленых чалавечых костак пашчасціла знайсці ў суседняй магіле. Родзічы нябожчыка ў свой час паленаваліся выкапаць глыбейшую яму, таму бульдозер пакінуў нам толькі з дзесятак патрушчаных костак i пару гліняных чарапкоў, аздобленых адбіткамі тонкага прамавугольнага штампа. Ля краю пахавання — рэшткі каменнай выбрукоўкі.

Больш пашанцавала з трэцяй магілай. Яна была меншая, чым першыя дзве, i тут сярод костак ляжалі абломкі амфары. Хоць пасудзіна не ўяўляла сабой грэчаскай танкасценнай арыстакраткі з лебядзінай шыяй i завостраным донцам, аднак i наша знаходка мела сваю пэўную прыгажосць — пукатыя бакі падымаліся над плоскім донцам, крутыя плечыкі корпуса пераходзілі ў стромкую шыйку з невялікімі вушкамі на ёй. Пасудзіна была арнаментавана хвалістымі адбіткамі шнура.

Перад намі быў несумненны старадаўні могільнік. Але народу якой археалагічнай культуры ён належаў? Кераміка не мела ніякага падабенства да вядомых ранейшых знаходак. Не было на тэрыторыі Беларусі i аналогій такога пахавальнага абраду. У той жа час знаходкі з пасёлка Краснасельскага вельмі нагадвалі матэрыялы, знойдзеныя на тэрыторыі Польшчы i паўночна-заходняй Украіны. Прыйшлося ўзяцца за спецыяльную літаратуру, i ўсё стала зразумела: перад намі быў тыповы могільнік носьбітаў культуры шарападобных амфар, якая так названа па характэрнай форме посуду. I тады мы перасталі здзіўляцца, чаму тут, у гэтых пахаваннях, столькі шкілетаў свойскай жывёлы.

Тутэйшае насельніцтва займалася пераважна жывёлагадоўляй, ад чаго ў асноўным i залежала яго існаванне. Мабыць, свойскія жывёлы вельмі цаніліся, таму ix хавалі ў магілах людзей. Іншы раз у ямах адначасова трапляліся шкілеты чалавека i жывёл. Перад тым, як пахаваць нябожчыка, яго часам абпальвалі на вогнішчы або пасыпалі вохрай. Гэта павінна было дапамагчы нябожчыку «ўваскрэснуць на тым свеце».

Вывучаючы могільнікі культуры шарападобных амфар у Польшчы i Германіі, археолагі даведаліся i шмат іншага аб рытуальных абрадах у прадстаўнікоў гэтай культуры. Напрыклад, нябожчыка павінен быў суправаджаць не толькі жывёльны статак — падначаленых ранейшаму гаспадару людзей таксама забівалі i складвалі ля ног памёршага.

На вялікай прасторы ад ГДР да паўночна-ўсходняй Украіны сустракаецца шмат могільнікаў гэтых плямёнаў, аднак ix паселішчаў знойдзена пакуль што мала. Мабыць, людзі не асабліва доўга жылі на адным месцы: жывёлагадоўчая гаспадарка вымагала вандровак.

Хоць на захадзе рэспублікі археолагі заўважалі сляды побыту прышэльцаў, але знаходка ля пасёлка Краснасельскага была першым несумненным помнікам культуры шарападобных амфар на тэрыторыі Беларусі.

Дарэчы, у тым жа 1971 годзе ў суседнім Бераставіцкім раёне, ля вёскі Малыя Едкавічы натрапіліся рэшткі яшчэ іншага могільніку гэтай культуры. У найбольш цэлай магіле на каменнай пліце, абстаўленай меншымі камянямі, знаходзіўся шкілет нябожчыка, косткі свінні, чатырохвухая амфара. На разбуранай экскаватарам частцы могільніку былі сабраны дзесяткі абломкаў гаршкоў, каменныя i касцяныя вырабы i фігурная спражка ад паса.

Знаходка могільнікаў на Гродзеншчыне таксама, як i некаторыя знаходкі з Брэстчыны, сведчаць, што насельніцтва культуры шарападобных амфар пранікла i на крайні захад тэрыторыі сучаснай Беларусі, прыблізна да басейнаў Poci i Ясельды. На Зальвянцы, што цячэ на ўсход ад Poci, ужо не сустракаюцца сляды прышэльцаў, тут густа размешчаны рэшткі паселішчаў мясцовага насельніцтва нёманскай культуры, але далей на захад яны трапляюцца значна радзей. Мяжой уладанняў гэты* дзвюх груп плямёнаў стаў водападзел між Россю i Зальвянкай, a паляўнічыя сцежкі ў мясцовых лясах ператварыліся ў сцежкі вайны.

Аднак ужо ў пачатку II стагоддзя да н. э. «шарападобнікі» падпалі пад уплыў тубыльцаў i новых прышэльцаў з поўдня — плямёнаў культуры шнуравой керамікі — i змяшаліся з імі.