Дзённікі (1941-1959)

МАКСІМ ТАНК

ДЗЁННІКІ

(1941-1959)

1941

1.VІІ

Учора наш цягнік з беластоцкімі бежанцамі спыніўся ў Новаузенску, амаль на самай граніцы Казахстана. Стэп без канца і краю. Зямля выпалена сонцам, сухавеем. Рэдка дзе ўбачыш нейкі куст ці лапінку жывой зелені. Заўтра Любаша ідзе ў роддом. Хацелася б пачакаць: кім папоўніцца наша сям’я і сама выпішацца з бальніцы. А там – на фронт. Начуем у нейкім інтэрнаце. Разам з намі В. Найдус са сваім малышом. Грыша яе, здаецца, па заданню абкома застаўся ў Беластоку.

2.VІІ

Амаль усю ноч не спаў. Далёка, за край небасхілу заходзіў чырвоны месяц. За ракой чуліся незнаёмыя галасы нейкіх птушак. У райкоме праслухаў выступленне т. Сталіна. Відаць, пакуль выясніцца справа з маёй мабілізацыяй, трэба будзе пашукаць работы і нейкі куток, дзе мог бы спыніцца. Быў у бальніцы. Любаша крыху чуецца лепш, адпачыла пасля працяглай, цяжкой дарогі. Усе слухаем трывожныя звесткі з фронту. А яны, відаць, яшчэ больш трывожныя, як тыя, што перадаюць. Нападзенне Германіі не магло быць неспадзяваным, калі нат пісьменнікі з Польшчы, якія абаснаваліся ў Беластоку, гаварылі, што ў пісьмах з Варшавы, з Лодзі сваякі іх папераджаюць: «Хаім, гэтымі днямі збіраецца да цябе прыехаць цесць, з якім ты не ўжывешся», «Дора, мы бацька і маці – раім табе выехаць куды далей ад нашага цяперашняга суседа».

4.VІІ

Дзякуючы рэцэнзіі ў «Правде» на мой зборнік «Стихотворения», мяне прынялі на работу ў рэдакцыі раённай газеты «За коммунизм», для якой напісаў некалькі вершаў на рускай мове.

Заўтра – ударнік. Усім калектывам едзем на праполку люцэрны.

12.VІІ

Ноччу, пры святле месяца, складалі сена ў «намёты». Усё тут для мяне – нова. I стэп, і людзі, і праца. Страшэнна дакучае непрывычная гарачыня, ад якой няма ратунку. Усё, што можа схавацца ад сонца, хаваецца. I ў гэты час замірае горад, вуліцы становяцца пустымі. Нават супрацоўнікі рэдакцыі не ідуць дамоў на абед. Адзін я плятуся на рынак, каб перакусіць нейкай булкай, выпіць паўлітра малака. Гэта мой штодзённы рацыён.

13.VІІ

Па дарозе ў рэдакцыю сустрэў знаёмых, якія павіншавалі мяне з нараджэннем сына. Адкуль яны даведаліся? Адразу пабег у бальніцу, куды мяне не пусцілі. Вядома, быў бясконца рад. Пераслаў Любашы запіску і пайшоў шукаць нейкага прытулку для сям’і, бо сам запісаўся дабравольцам на фронт і з дня на дзень чакаю, што выклічуць у ваенкамат.

20.VІІ

Вярнуўшыся з чарговага ўдарніка, застаў тэлеграму ад А. Фадзеева: «По согласованню с директивными инстанциями предлагается вам вместе с семьей переехать на жительство Саратов. Обратитесь содействием Саратовского обкома и райкома ВКП(б). Секретарь президиума Союза советскнх писателей СССР, член ЦК ВКП(б) Фадеев». Тэлеграмы ад А. Фадзеева атрымалі і яўрэйскія пісьменнікі Сфард і Марк, толькі з паведамленнем, што да іх з Масквы прыедзе Л. Квітко.

Нейкім цудам прыйшло да мяне пісьмо і ад Іонаса Марцінкявічуса, у якім піша, што і ён збіраецца пераехаць у Саратаў.

26.VІІ

Разам з друкаром Альферам на рэдакцыйнай машыне ездзілі ў бальніцу. Ён – за сваёй жонкай, а я – за Любашай і Максімкам, якому яшчэ да яго нараджэння далі гэта імя. Прагна ўслухоўваюся ў звесткі з фронту. А звесткі гэтыя з кожным днём усё больш і больш трывожныя.

27.VІІ

Раніцой, на папутным грузавіку выехалі ў Саратаў. У нейкай смузе выплыла сонца. Горача. Пыліць «без меры ў шырыню і без канца ў даўжыню» стэпавая дарога. Плача наш малыш, якога ніяк не ўдаецца Любашы ўсцішыць. Крыху весялей стала на тэрыторыі немцаў Паволжжа. Абапал дарогі пацягнуліся старанна дагледжаныя, апрацаваныя палі пшаніцы, сланечнікаў, бахчавых культур. На паўгадзіны былі спыніліся ў пасёлку. Забег у чайную, папрасіў па-нямецку хлеба, малака. Пад вечар паромам з Энгельса перабраліся на другі бераг Волгі, у Саратаў, перапоўнены ваеннымі, бежанцамі з Прыбалтыкі, Беларусі, Украіны. У клубе чыгуначнікаў імя К. Лібкнехта, дзе далі нам прытулак, сустрэлі знаёмых – А. Бурава, I. Марцінкявічуса і старога майго знаёмага – былога сакратара ЦК камсамола Заходняй Беларусі Ю. Левіна.

1.VІІІ

Некалькі дзён блукаў па абкомаўскіх адрасах, дзе можна было б нам знайсці нейкі прытулак. Нарэшце ўдалося спыніцца на адным з прадмесцяў у невялічкай хаціне на вуліцы Раждзественскай, 7, а самае галоўнае – у надзвычай добразычлівай гаспадыні Ксені Нікіцічны Андрэевай, якая ветліва прыняла нас, змардаваных, і нат памагла выкупаць Максімку і падрыхтаваць яму ў куточку на сваім куфры першую пасцель.

У Саюзе пісьменнікаў сустрэўся з П. Цвіркам, В. Вольскім, Л. Левіным і з групай украінскіх пісьменнікаў.

2.VIII

Сёння прыехалі з Гомеля П. Броўка і А. Кучар. Дамовіліся разам ехаць у Маскву, дзе зараз знаходзяцца некаторыя кіраўнікі нашага беларускага ўрада, ці ў Гомель, які яшчэ не змаглі захапіць немцы, дзе яшчэ выходзяць нашы газеты і знаходзіцца група адказных работнікаў ЦК КП(б) Беларусі.

10.VІІІ

Едзем у Маскву. На некалькі гадзін цягнік спыніўся ў Разані. Купіў на вакзале зборнік М. Ціханава «Сто стихотворений». Пасля непраспанай ночы нешта дрэнна сябе адчуваў, аж мусіў у скверы прылегчы на лаўцы. П. Броўка, В. Вольскі, А. Кучар пайшлі шукаць піва. Расстаўся я з Любашай і Максімкам. Не знаю, як яны будуць жыць і ці зможам мы зноў сустрэцца. А на захад адзін за адным няспынна ідуць ваенныя эшалоны з гарматамі, танкамі. У адным з вагонаў нехта іграў на гармоніку «Кацюшу».

13.VІІІ

Масква. А. Кучар з В. Вольскім пайшлі ў Саюз пісьменнікаў, а я з П. Броўкам шукаць Я. Купалу, які недзе жыў у раёне т. з. Грузінскага рынку, на кватэры свайго друга мастака К. Елісеева. Сам гаспадар летні сезон звычайна праводзіў на падмаскоўнай дачы. Надзвычай гасцінна прынялі нас Іван Дамінікавіч і цёця Уладзя. Неяк яна ўмела хутка арганізаваць застолле. Усё, як кажуць, у яе руках гарэла. Здаецца, сам рассцілаўся настольнік-самабранка з усімі прысмакамі, якіх мы даўно ўжо не каштавалі. А да ўсяго гэтага – і тая беларуская прынука, без якой і пачастунак не лічыцца пачастункам.

14.VІІІ

Мінулую ноч правялі ў СП. Занялі канапу, крэслы. Доўга на новым месцы не мог заснуць. Прачнуўся ад грукату зенітак. Недзе блізка рваліся нямецкія бомбы, бо ўсяго мяне асыпала бітым шклом і пылам штукатуркі. На падлозе валяліся нейкія кнігі, выбухам сарваныя са сцен карціны, склееныя з рознакалёрнага шмацця. У небе над апусцелай вуліцай Вароўскага вісеў велізарны заграджальны шар.

Калі будзе час, трэба наведаць на Чырвонай Прэсні сваю старую Ціхвінскую вуліцу, дзе некалі з бацькамі жыў у бежанстве, і мо ў бюро даведак пашукаць нашых былых знаёмых. Помню нашага земляка Купрэвіча, гаспадара кватэры Іларыёна Нікандравіча Парамонава. Пахадзіць па знаёмых дварах, дзе была мая першая школа, дзе гуляў са сваімі сябрамі ў гарадкі, у бабкі, у лапту, у фанты.

22.VІІІ

Вось ужо больш тыдня, як блукаем па Маскве. Пару начэй начавалі ў М. Зінгера. Падчас паветранай трывогі дзяжурылі на даху дома. Магчыма, заўтра перабяромся ў гасцініцу. У СП сустрэў Е. Путраманта і Л. Пастэрнака. Быў на вечары, на якім выступаў А. Фадзееў. Чытаў свае вершы па радыё.

23.VIII

Спыніліся ў гасцініцы «Масква». Заходзіў Я. Купала. Прыйшоў, падпіўшы, П. Броўка. Пачаў нечага прыставаць да В. Вольскага, да А. Кучара. Пачалася сварка, выкліканая нейкімі невядомымі для мяне ранейшымі, яшчэ даваеннымі канфліктамі.

Не ведаю, як будзе далей, бо грошай засталося толькі дзесяць рублёў. Не маю нат чым заплаціць за нумар.

24.VIII

У парку М. Горкага меўся адбыцца мітынг, але перашкодзіў дождж. Закончыў верш, які пачаў пісаць яшчэ ў Саратаве, «Мы вернемся». Сустрэўся з I. Марцінкявічусам. Неба зацягнута хмарамі, магчыма, сёння не будзе налётаў, не будуць будзіць сірэны паветранай трывогі. Чытаю Г. Гейне, якога, чамусьці, не любіў вялікі алімпіец – Гётэ. А дарма. Бывае, што слава нейкага графамана засланяе генія. Так было з А. Пушкіным, Міцкевічам, Норвідам...

26.VIII

Трэба рабіць нейкія захады. Пантофлі развальваюцца, у касцюме хадзіць ужо сцюдзена. Прыйшоў п’яны Емяльянаў, які прыліп да Я. Купалы, памагае пісаць яго выступленні. Чалавек вельмі несімпатычны. Паслаў свой верш у «Правду». Не ведаю, ці знойдуць там каго, каб пераклаў яго на рускую мову. Шкада, што не ведаю адраса Я. Мазалькова ці Б. Ірыніна. Нешта доўга не вырашаецца справа накіравання нас на работу ў франтавую газету. Ноччу разбудзіў гул зенітак. Прачнуўся і П. Броўка, пачаў крычаць, каб хутчэй беглі ў бомбасховішча.

29.VIII

Паслаў некалькі пісем Любашы ў Саратаў, але адказу на іх яшчэ не атрымаў. Прыйшоў Я. Купала. Відаць, зноў піў з Емяльянавым. Нат дамоў не змог пайсці. Мы саставілі з П. Броўкам свае ложкі, і ён заначаваў у нас. Спаў ён неспакойна. Некалькі разоў будзіўся: «Якая гэта Ная (?) ляжыць ля мяне».

– Дзядзька Янка, гэта – я, Максім.

– А, гэта – вызвалены брат...

Над вуліцай Горкага па аблоках блукаюць промні пражэктараў. Пэўна, прарваўся нейкі нямецкі самалёт.

30.VІІІ

Былі ў П. К. Панамарэнкі, які толькі што прыехаў з фронту. Расказваў пра баі пад Гомелем. Пайшоў блукаць па знаёмых з дзяцінства вуліцах Масквы. Ля Беларускага вакзала, як арыштанта, цягнулі салдаты велізарны заграджальны балон. Іх зараз больш, як зор над Масквой. Прайшоў міма фабрыкі, дзе некалі працавалі бацькі, міма Бутырскай турмы, сцяна якой, помню, была размалявана лозунгамі: «Смерць польскай буржуазіі», «Все – на защиту революции...». Выйшаў на Ціхвінскую вуліцу. Вуліца мала змянілася. Магільнік, абшарпаная царква, у якой калісьці прасіў Мікалая-цудатворца, каб не каралі мяне дома за мае правіненні ў школе. I трэба сказаць, што ён выслухаў маю просьбу і абышлося без чарговай лупцоўкі. Пастаяў каля дома (№ 16, кв. 1), у якім жылі да самага ад’езду на Радзіму. Нічога тут за дваццаць год не змянілася.

Як дзяды, стаяць, пачарнелыя ад часу, двухпавярховыя дамы. Ледзь не спытаў: ці помняць яны мяне, падшыванца, які на іх двары гуляў са сваімі сябрамі ў бабкі, у гарадкі, шумам запаўняў іх скрыпучыя сходы, ганяў галубоў.

31.VІІІ

Выступаў на славянскім мітынгу. Мітынг зацягнуўся, бо вельмі ж з доўгімі прамовамі выступалі нашы балгарскія і югаслаўскія сябры. На гэтым мітынгу пазнаёміўся з Ул. Бранеўскім. Ён прачытаў два свае вядомыя вершы, напісаныя ў першыя дні вайны: «Багнэт на бронь!» і верш, прысвечаны Варшаве.

9.ІХ

Нарэшце атрымаў пісьмо ад Любашы. Піша, што Максімка падрос. Зноў паспрачаліся П. Броўка з А. Кучарам. Заходзілі Я. Купала і У. Н. Малін, які раіў нам не выязджаць з Масквы, бо мае выходзіць тут беларуская газета. Але дакуль жа нам сядзець без работы і нечага чакаць? Мы нат ужо не можам расплаціцца і за гасцініцу. Выслухаўшы нас, сакратар ЦК КПБ сказаў толькі – а гаварыў ён, расцягваючы кожнае сваё слова: – Зна-чит... вы ста-ли... непла-те-же-спо-соб-ны-ми... На гэтым і закончылася наша бяседа.

17.ІХ

Некалькі гадзін правёў у музеі У. I. Леніна; вечарам пайшоў глядзець «Нору». Пачаў верш «Асенняй поўначчу». У ліфце гасцініцы сустрэў Л. Пастарнака. Казаў, пераклаў адзін з маіх вершаў і даў яго ў тыднёвік «Віднокрэнгі».

19.ІХ

Атрымалі назначэнне ў франтавую газету, рэдактарам якой – Міхась Лынькоў. Сёння ж выдалі нам ваенную форму. Збіраемся ў дарогу. Прыйшлі развітвацца знаёмыя П. Броўкі, А. Кучара. Вельмі перажывае В. Вольскі, што не едзе з намі, хоць і ён прасіў, каб яго як былога вайскоўца накіравалі на фронт. Відаць, справа ў тым, што ў пашпарце ён запісаны як немец з Прыбалтыкі. Хоць які ў чорта з яго – немец!

24.ІХ

На легкавой машыне, якую ўдалося П. Броўку мабілізаваць у паспрэдстве, з рознымі дарожнымі прыгодамі даехалі да Болахава, дзе сустрэлі К. Чорнага, М. Машару, многіх супрацоўнікаў беларускіх газет, работнікаў ЦК. Толькі пад вечар дабраліся да свайго месца назначэння. Рэдакцыя газеты «За Савецкую Беларусь», як і Палітупраўленне Бранскага фронту, знаходзілася ў невялічкай леснічоўцы. Па суседству з рэдакцыяй другой франтавой газеты «На разгром врага». Радасна сустрэлі нас М. Лынькоў, К. Крапіва, П. Панчанка, з якім мы часта перад вайной сустракаліся ў Беластоку, А. Стаховіч, Д. Пінхасік... Амаль усю ноч не спалі, дзяліліся сваімі навінамі, успамінамі і рады былі, што хоць у такі трывожны час мы змаглі сабрацца адной сям’ёй.

30.ІХ

Капаем зямлянкі. Няспынна гудуць нямецкія самалёты. Пагасілі касцёр, ля якога грэліся, каб іх не прывабіў дымам. Прыйшло пісьмо ад хворага П. Глебкі, які ляжыць у бальніцы. Збіраецца вярнуцца ў рэдакцыю. Вельмі перажывае М. Лынькоў, бо сям’я яго засталася ў Мінску. Перажываем усе, бо амаль у кожнага нехта пакутуе ў няволі. Пагаршаецца сітуацыя і на нашым Бранскім участку фронту.

4.Х

Вярнуўся з Арла, дзе друкуем сваю газету. Усю дарогу нямецкія самалёты суправаджалі і абстрэльвалі нашы машыны. Яшчэ раз перачытаў выдатны верш Я. Кулалы «Беларускім партызанам», які, не маючы арыгінала, мы з Піменам пераклалі на беларускую мову для сваёй газеты. Цікава, ці нам удалося хоць крыху наблізіцца да купалаўскага тэксту. Мо некалі ўдасца зверыць.

5.Х

На світанні прыйшоў загад рыхтавацца ў дарогу. Нямецкія танкі прарваліся аж да нашага каманднага пункта фронту. Дождж. Разам з рэдакцыяй газеты «На разгром врага» гразкімі і блытанымі ляснымі дарогамі стараемся вырвацца з нямецкага кальца, якое кожную мінуту гатова замкнуцца.

7.Х

Пры пераездзе праз Аку ледзь уратавалі сваю паходную друкарню і машыны. Змерзлі. Снег. Спыніліся ў нейкім калгасе, але аказалася, што збіліся з дарогі, зноў завялі машыны і пачалі прабівацца далей пад няспынным абстрэлам нямецкіх самалётаў.

23.Х

Увесь час – у дарозе. Толькі на пару дзён затрымаліся ў Шчыграх. Сустрэўся з Якавам Хелемскім, з якім пазнаёміўся яшчэ ў Бранскім лесе, і з Іцковым – былым дырэктарам нашай кінастудыі. Пад абстрэлам нямецкай авіяцыі грузімся на платформы. Едзем у Касторнае. Дарога загружана. Не ведаем, калі дабяромся да месца назначэння, бо цягнікі за ноч праходзяць якіх 5–10 кіламетраў.

27.Х

Нарэшце дабраліся да Касторнага. Спыніліся ў нейкай бабулі Лынькоў, Крапіва, Гурскі, Стаховіч, Мацава, рэдактар газеты «На разгром врага» Валавец і я. Абараняючы ад налётаў станцыю, амаль цэлы дзень б’юць кулямёты і зеніткі, снарады якіх чорнымі сонцамі ўзрываюцца ў небе.

30.Х

Вечарам пяць месершмітаў зноў спрабавалі бамбіць станцыю. Паў Харкаў. Заўтра еду ў Ялец, дзе друкуецца наша газета. Напісаў верш, прысвечаны Кастрычніку, які пойдзе ў святочным нумары. Атрымалі загад перабірацца ў Варонеж.

А на полі вецер замятае снегам нязжатую пшаніцу. Відаць, год быў ураджайны, бо яна стаіць густой, непралазнай сцяной. Чарнеюць трупы пабітых коней, кароў і незлічоная колькасць разбітых машын і іншай рознай тэхнікі.

4.ХІ

Пішу верш «Хмары з Захаду». Быў з А. Кучарам на спектаклі «Овад». Прачытаў «Танкер Дербент». Чуваць, што пад Кіевам загінулі Крымаў і Далматоўскі. Шкода, не маю з сабой фатаграфіі Любашы і Максімкі. Як нам гэта не прыйшло ў галаву зняцца, калі мы былі ў Саратаве. Усім калектывам рэдакцыі слухалі выступленне т. Сталіна. Адразу ўзяліся перакладаць яго для газеты. Сёння наведалі нас М. Бажан і С. Галаваніўскі.

9.ХІ

Неспадзявана завітаў да нас жывы-жывёханькі Я. Далматоўскі, якому ўдалося прарвацца з акружэння і ўратавацца. Увесь вечар расказваў пра свае прыгоды. Тры месяцы блукаў па акупіраванай немцамі тэрыторыі Украіны.

Укамплектавалі новую рэдкалегію нашай газеты ў складзе Я. Купалы, М. Лынькова, К. Крапівы, К. Чорнага, П. Броўкі і мяне.

Сазваніўся з Саратавам. Смірноў-Ульянаўскі сказаў, што, быццам, мая сям’я выехала ў Алма-Ату. Не ведаю, што змусіла Любашу з малым ехаць у такую далёкую дарогу.

13.ХІ

Едзем у страшэнную завею. Часамі спыняемся і шукаем дарогу. Дабраліся да Лебядзяні, дзе на платформы пагрузілі свае машыны. Начуем з Піменам у нейкай старэнькай бабкі. Нарэшце атрымалі зімняе абмундзіраванне.

Вечарам з вёдрамі спусціўся за вадой з высокага берага Дона. Вецер развявае грывы коней, што падчас перагону палі тут сярод стэпу. Калі ж мы недзе спынімся? Трапілі ў паток адступаючай арміі, за якім крочыць несціханы гром кананады, зарава пажару. Усё больш і больш аддаляемся ад сваёй Радзімы.

19.ХІ

Мічурынск. Начуем у апусцелай бальніцы. Раніцой М. Лынькоў паехаў у Тамбоў. Паступіў загад перабрацца ў будынак двухпавярховага Мічурынскага інстытута, рыхтуем новы нумар газеты. Узяўся за верш: «Не шкадуйце, хлопцы, пораху!». Калі Любаша з малышом выехала з Саратава, не ведаю, як мне зараз іх адшукаць.

Па суседству з намі – рэдакцыя франтавой газеты «Зольдцайтунг», у якой працуе латвійская пісьменніца Зігфрыда.

29.ХІ

Нарэшце, пісьмо ад Любашы. I так яна – у Саратаве! Сёння ва ўсіх радасны настрой: нашы вызвалілі Растоў. У адным з пакояў знайшоў зборнік Верхарна. Хлопцы недзе дасталі гарэлкі. Выпіўшы, П. Броўка пачаў чапляцца да М. Лынькова, што па яго віне апошні нумар сваёй газеты мы не паспелі пры дапамозе авіяцыі закінуць у тыл ворага. А што можна было зрабіць? Самі ледзь вырваліся з пасткі.

8.ХІІ

Уключылася ў вайну Японія. Пачалася адліга. Начамі цемень. 3 фронту паступаюць больш радасныя звесткі. Абмяркоўваем з Піменам свае творчыя планы: калі вернемся дамоў, трэба будзе пачынаць у паэзіі рэвалюцыю. Трэба аб гэтым напісаць і А. Куляшову. Хадзілі глядзець кінакарціну «Шчорс».

10.ХІІ

Сёння прымалі К. Крапіву ў партыю, а П. Панчанку – у кандыдаты. У вольны час чытаю Л. Фейхтвангера. Гэтымі днямі з Піменам трэба будзе ехаць у Тамбоў, дзе друкуецца наша газета. Мо ўдасца пабываць і ў тэатры, хоць ён і пашкоджаны нямецкімі бомбамі, але там ёсць, здаецца, і нашы беларускія артысты і ставяць «Княжну Турандот».

20.ХІІ

Прыйшла звестка, што ў дарозе з Н. Бурас ва Уральск памёр Змітрок Бядуля. Што такое магло здарыцца?

Вось і не стала аднаго з цікавейшых беларускіх пісьменнікаў – ветэранаў нашага адраджэння – паэта, празаіка, перакладчыка з яўрэйскай мовы. Хай будзе яму лёгкай далёкая ўральская зямля. Шкада, што ён не дажыў да вызвалення сваёй Радзімы.

28.ХІІ

Атрымалі загад: перад Новым годам быць у Маскве. Але М. Лынькоў захварэў. I мы толькі праз пару дзён змаглі выехаць з Ліпецка. Пачаў верш: «Яшчэ нямала вёрст і дзён». Сяк-так, прыкрыўшыся абледзянелым брызентам, акачанелыя ад сцюжы, едзем стэпам, глуш і снег. Усё часцей думаю аб шляхах развіцця нашай паэзіі. Ніяк яна не можа выйсці за традыцыйныя свае рамкі. Мне здаецца, гэта адчувае і Пімен. А пакуль што і я, як і ўсе, патанаю ў пустазвонстве. Зноў прыстала наша палутарка. Нейкія непаладкі ў маторы. Каб разагрэцца, М. Ц. Лынькоў выдзяляе са сваіх камісарскіх запасаў кожнаму па невялікай чарачцы цяпельца.

30.ХІІ

I так, як у бежанскім сваім дзяцінстве, накіроўваюся ў Маскву. Што там мяне чакае, удалі ад Радзімы, якую мы зараз усе часта ўспамінаем, загубіўшыся на франтавых дарогах пад няспыннымі бамбёжкамі. Ратуючыся ад нямецкіх самалётаў, некалькі раз спыняліся пад ахову прыдарожных дрэў. Пасля бамбёжкі нейкага пасёлка мы прабіраліся далей, аб’язджаючы разбітыя машыны, павозкі, нейкія бочкі, скрыні, пабітых коней.

Сёння паспрачаўся з А. Кучарам, Разышліся мы з ім у ацэнцы некаторых нашых «класічных» твораў. Пад лопат абмерзлага брызента, якім прыкрыліся мы ў сваёй рэдакцыйнай палутарцы, пачалі складацца несуразныя радкі: «Вазьмі маю волю ў няволю», «На скрыжаванні палявых дарог»... А што далей? Прываліўшыся да свайго напоўненага кнігамі рукзака, здаецца, прыдрамаў. Прачнуўся на нейкім кантрольным пункце, пачуўшы голас М. Лынькова: «Ну як там, уюнушы, жывы?»

31.ХІІ

Па абочынах дарогі цягнуцца бясконцыя натоўпы бежанцаў. На небасхіле ўздымаецца чорная хмара дыму. Што можа быць самым страшным у жыцці? Хіба, само жыццё.

Думаў весці дзённік, але няма калі. А шкада, бо пісаць ёсць аб чым. Нешта наша машына, як загнаны конь, пачынае прыставаць. Каля нейкага згарэлага пасёлка заечы след перасек нам дарогу. Мо як у тую памятную ноч пад Бранскам, калі ледзь не трапілі ў варожую пастку, зноў мы збіліся з дарогі. На прыпынку М. Лынькоў з К. Крапівой нешта звяраюць па карце.

А вецер мяце, як у блокаўскай паэме «Дванаццаць», і мы ўсё больш і больш аддаляемся ад сваёй Радзімы, і ніхто з нас не ведае «Што там наперадзе?» (А. Гарун).

На старым запушчаным пагосце бялее некалькі, відаць, нядаўна пастаўленых, абітых фанерай пірамідак. Надпісы пахаваных сцёр дождж. Мне здаецца, што няма больш узрушальнага надмагільнага сімвала, як просты крыж – перасячэння дзвюх дарог: жыцця і смерці.

1942

1.I

Цэлы дзень – у дарозе. У 20 км ад Раненбурга наша палутарка скацілася ў нейкую балку. Аж да вечара не маглі з яе выбрацца. А мароз і вецер, здаецца, зусім звар’яцелі. Позна дабраліся да Разані. На кантрольным пункце крыху адагрэліся. Недзе трэба будзе дастаць пісталет, а то я адзін у рэдакцыі цягаю вінтоўку і рукзак, набіты кнігамі, якія трэба будзе некаму падарыць. Едзем у Каломну, а там – рукой падаць і да Масквы.

4.I

Нарэшце дабраліся да Масквы. I адразу трапілі на прыём да П. К. Панамарэнкі. Многа і цікава расказваў нам аб становішчы на франтах, аб партызанскім руху ў Беларусі. I новасць: у нейкай нямецкай газеце друкуецца М. Васілёк, у што, прызнацца, не хацелася верыць. Надрукаваць маглі і без яго ведама, як гэта было, калі ён сядзеў у нямецкім палоне, а верш яго быў змешчаны ў берлінскай «Раніцы», аб чым ён пісаў мне перад вайной.

6.I

Перакладаем з Піменам для сваёй газеты артыкул М. Калініна. Заходзіў М. Машара, прачытаў нам свой верш «Здраднік», прысвечаны М. Васільку. Зайздросная аператыўнасць! Калі ўсе мы былі ў ЦК, П. К. Панамарэнка задаў пытанне, як мы глядзім на тое, каб А. Александровіча вызваліць. Амаль усе выказаліся – супроць, кроме М. Лынькова: «Ды ўжо ж не такая яго і віна...». П. Панчанка прамаўчаў, ну і мы з М. Машарам нічога не маглі сказаць, бо не зналі А. Александровіча, не зналі і за што ён быў асуджаны. Помню толькі, якімі ў свой час былі разгубленымі і С. Малько («Паўлік») і Г. Смоляр, і «Герасім», калі мы даведаліся, што і А. Александровіч арыштаваны, а ён тады лічыўся адным з віднейшых лідэраў і заснавальнікаў «пралетарскай паэзіі».

12.I

Сустрзўся з С. Прытыцкім і П. Глебкам, які прыехаў з Саратава. Даў у «Известия» свой верш «Дарога на Захад». Абяцалі надрукаваць у бліжэйшым нумары. Чамусьці Аркадзь і больш вопытныя людзі не раяць весці дзённіка. Не ведаю, у чым справа.

18.I

Праслухаў па радыё мітынг беларусаў, які праходзіў у Казані. Разам з М. Машарам і Ц. Крысько наведалі К. Чорнага. Закончыў верш «Вастрыце і куйце зброю». Пачаў яшчэ адзін: «Чуўся гром кананады». Атрымаў адразу два пісьмы ад Любашы і ад М. Камянецкай. Піша, як яна ўратавалася з Друскенікаў. Зараз – у Маскве, але зноў збіраецца ў далёкую дарогу. Няўжо ў варожы тыл, зноў у падполле?

9.ІІ

З Ташкента прыехаў Якуб Колас. Паўдзённае сонца так яго асмужыла, што стаў падобны на ўзбека. Выступалі сёння на літаратурным вечары. Зноў, выпіўшы, П. Броўка чапляўся да М. Лынькова. Мне здаецца, яго вельмі злуе тое, што старшыня нашага СП мала ці недастаткова ўдзяляе ўвагі яму як паэту-ардэнаносцу і што чытачы сталі больш цікавіцца творамі А. Куляшова, П. Панчанкі. Ну тут нічога не параіш.

6.ІІІ

ПрыехаўА. Куляшоў са Старой Русы. «Правда» надрукавала мой верш «У завею». Ледзь не спазніўся прыйсці ў сваю казарму на Шабалаўцы, бо пачалася паветраная трывога і недзе блізка загрукаталі зеніткі. Атрымаў ліст ад Я. Бонка. Піша, што ўсіх т. з. «заходнікаў» дэмабілізуюць і накіроўваюць у стройбаты.

10.III

Атрымаў накіраванне на работу ў саратаўскай акружной газеце «Красноармеец». I так, бывай, Масква! Цягнік памалу цягнецца. Вагоны набіты раненымі, бежанцамі, дзяцьмі з Ленінграда. Едуць нейкія дзяўчаты і ўвесь час іграюць на патэфоне. Пажылая і, відаць, хворая жанчына з дзецьмі. На падушцы крыжыкамі вышыты тры літары «РАХ». Дапрацоўваю пачаты ў Маскве свой верш «Гастэла». Усё часцей пачынаю думаць аб сваёй паэме.

14.III

Ноччу прыехаў у Саратаў. I Любаша, і Максімка ўжо спалі. За маю адсутнасць малыш вырас і такі забаўны! Я рад, што пашчасціла ў гэтыя трывожныя дні яшчэ раз нам сустрэцца, хоць не ведаю, што мяне чакае наперадзе. Па ўсяму адчуваю, што доўга я тут не затрымаюся.

17.III

У вольны час ад рэдакцыйнай работы пішу сваю паэму «Янук Сяліба». Учора ў маю адсутнасць заходзіў А. Куляшоў. Шкада, што мы размінуліся. Відаць, ён ездзіў да сваіх у Уральск.

3.ІV

Усе апошнія дні шалеў буран. Атрымаў накіраванне ў Ульянаўск на курсы «Выстрал». Перапісаў у дарожны блакнот першую частку сваёй паэмы. Не ведаю, ці ўдасца мне калі яе закончыць.

7.ІV

Развітаўся з Максімкам, з гаспадыняй, а Любаша праводзіла мяне аж да цягніка. Не ведаю, як яны будуць тут жыць, бо грошы, якія напярэдадні вайны атрымаў за сцэнарый сваёй «Нарачы», амаль кончыліся, а таго, што атрымлівае па майму атэстату, зараз ледзь хапае на хлеб і малако для малыша, літр якога каштуе больш 30 рублёў. Можа, варта было і Любашы з Максімкам пераехаць у Уральск, дзе знаходзіцца наш тэатр і жывуць сем’і многіх нашых пісьменнікаў. У сваім калектыве лягчэй было б у гэтыя цяжкія часы. Можа. На станцыі Рцішчава ўдалося купіць кавалак хлеба і некалькі цыбулін, якімі падзяліўся са сваім суседам па купэ. Чамусьці цягнік наш далей не пайшоў, і да Пензы мы даехалі на платформе, загружанай нейкім жалезным ломам і дошкамі. Калі даведаліся, што і гэты цягнік далей не пойдзе, каб не мерзнуць на пустой станцыі, пехатой пайшлі да Рузаеўкі.

12.ІV

Марознай раніцай прыбыў у Ульянаўск, які раскінуўся на высокім і маляўнічым беразе Волгі. Толькі горад вельмі запушчаны, забудаваны невялікімі драўлянымі местачковага тыпу дамамі. Зайшоў на пошту, паслаў пісьмо Любашы і К. Чорнаму. Заглянуў на рынак. Толькі некалькі жанчын прадавалі старое, паношанае рыззё. Неяк сумна стала ад сустрэчы з гэтым горадам.

14.ІV

Першы дзень заняткаў. Я тут як белая варона – інтэндант трэцяга рангу. Усе – звычайныя байцы. У суседнім узводзе сустрэў варшаўскага дырыжора Бартнера. Як ён сюды трапіў? Хадзіў капаць акопы, потым – насіў ваду з Волгі. Паслаў пісьмы М. Лынькову і Мазалькову. Начамі мерзнем у неацепленай казарме. Ды і з харчамі – туга. Не дзіва, што амаль усе рвуцца хутчэй на фронт.

24.ІV

Зноў насілі ваду і вучыліся капаць акопы, хоць пасля поснага і вадзяністага баршчу не хоча слухаць лапата, якой дзяўбём прамерзлую зямлю.

Неспадзявана дзяжурны паклікаў мяне ў штаб, дзе я даведаўся, што галоўнае палітупраўленне выклікае мяне ў Маскву. Вечарам удалося неяк уладкавацца на санітарны цягнік і зноў крануцца ў дарогу – на стрэчу невядомым вятрам, прыгодам, грамавым падзеям вайны.

28.ІV

А цягнік ледзь валачэцца. Цэлы дзень прастаялі ў Чуфараве. Больш дваццаці гадзін – у Рузаеўцы. У майго суседа па купэ завязаўся раман з санітаркай Дусяй. Калі наш цягнік і далей так будзе марудна цягнуцца, могуць тут пачацца і роды. Калісьці Тувім і Сланімскі ламалі галаву над вынаходствам машыны, якая рухалася б пры дапамозе сексуальнай энергіі, мо дзякуючы гэтай энергіі і наш цягнік зноў крануўся ў дарогу.

30.ІV

Масква. Першага сустрэў у гасцініцы Ц. Крысько. Ад яго і даведаўся, што мяне з Ульянаўска адклікаў (магчыма, па просьбе М. Лынькова) у распараджэнне Беларускага партызанскага штаба наш другі сакратар ЦК Пётр Захаравіч Калінін, які адначасова быў і начальнікам штаба. Ведаў я яго па Вілейцы, дзе ён працаваў сакратаром абкома і заступіўся за маіх бацькоў, якіх у 1941 г. збіраліся вывезці ў Сібір.

Удалося ў каўчэзе, якім была гасцініца «Масква», адшукаць і Пімена. Да позняй ночы чыталі свае вершы. А калі леглі спаць, пазваніў М. Лынькоў. Амаль да дня праседзеў у яго. Гэтымі днямі ён атрымаў ад брата фатаграфію свайго сына. На стале стаяла апарожненая з Кандратам бутэлька гарэлкі. Вочы былі зацягнуты слязамі, і мне здалося, што ён нікога з нас не бачыць. Выйшаў на балкон, нахіліўся: «Якія ходзяць маленькія людзі!» Ледзь угаварылі яго вярнуцца ў нумар. Цяжкое ўражанне пакінула гэта ноч.

4.V

Працую ў рэдакцыі агітплаката «Раздавім фашысцкую гадзіну». Сустрэў М. Зімяніна і С. Прытыцкага. Яны, здаецца, збіраюцца ляцець у наш партызанскі край. Мо будуць і ў маіх аколіцах, так хацелася б нешта пачуць пра бацькоў. Усё не магу адважыцца папрасіць у М. Лынькова пазычыць грошай, каб паслаць Любашы, бо пакуль я тут атрымаю нейкі ганарар, пройдзе шмат часу, а ў яе там з малышом хапае розных цяжкасцей.

15.V

Сёння правёў Пімена на фронт. Атрымаў трывожнае пісьмо ад Любашы: цяжка захварэў наш Максімка. Быў у міністра аховы здароўя. Прасіў яго тэрмінова паслаць тэлеграму ў бальніцу, каб там аказалі неабходную дапамогу.

8.VІ

Жыву ў адным нумары са сваім рэдактарам – М. Чаускім. У нашым жа нумары 1212 знаходзіцца і рэдакцыя агітплаката. Кожны дзень у нас тлумна і шумна: паэты, мастакі, партызаны, госці... Толькі калі ўсе разыдуцца, бяруся за сваю паэму.

22.VІ

Прыехаў Я. Купала. Адразу трапіў у круг розных падхалімаў і нахлебнікаў. Шкада, што няма з ім Уладзіславы Францаўны, якая ўмела адшыць самых настырных.

28.VІ

У дзесяць гадзін вечара пазваніў А. Астрэйка: забіўся Янка Купала.

Як гэта магло здарыцца? Раніцой я быў у яго. На канапе, скінуўшы боты, ляжаў П. Броўка. А перад гэтым, здаецца, былі А. Твардоўскі і М. Святлоў. На стале была нейкая закусь і стаяла недапітая бутэлька шампанскага.

– Вось ты, Максімка, не п’еш і мне забаранілі дактары, да якіх прыехаў на абследаванне. Але гэтага мы з табой пакаштуем.

Наліў мне палову бакала, а сабе – яшчэ менш і тое разбавіў вадой. Выпілі мы, і я з ім развітаўся. Настрой у яго быў добры. Рыхтаваўся да сустрэчы свайго 60-годдзя, якое збіраўся адзначыць у Маскве ў кругу сваіх сяброў.

Забіўся Янка Купала...

Я пачаў сыходзіць па лесвіцы. На парэнчах шостага і ніжэйшых паверхаў віднелася кроў, якую пасыпалі нейкім парашком і абследавалі эксперты. На партэры, дзе заўсёды сядзеў чысцільшчык-асірыец, Я. Купалы ўжо не было, толькі прыбіральшчыца змывала вялікую пляму яго крыві.

Загадкавая і незразумелая смерць.

1.VІІІ

У Саюзе пісьменнікаў на Вароўскага стаяла адкрытая труна, у якой ляжаў Я. Купала. На скроні былі відаць крывавыя падцёкі. З ордэна У. Леніна пры ўдары грудзьмі зляцела эмаль. Ля галавы нехта паклаў папяровую стужку з надпісам, узятым з яго верша: «Мне сняцца сны аб Беларусі». Праводзілі Я. Купалу пад грукат зенітак, якія недзе адбівалі налёт фашысцкіх самалётаў.

3.VІІІ

Сёння прынялі мяне кандыдатам у партыю. Прынялі як выхадца з другой партыі (КПЗБ). Яшчэ, казалі, невядома ці зацвердзіць Маскоўскі гарком. Сустрэўся з Піменам, які прыехаў на пленум СП. Падчас паветранай трывогі спусціліся з ім у бомбасховішча, дзе чыталі свае вершы.

28.VІІІ

З Міхасём Ціханавічам наведалі бацькоў М. Ф. Сільніцкага, якія гэтымі днямі прыехалі ў Маскву. Вечарам глядзеў цудоўны балет «Дон Кіхот». Закончыў чацвёртую частку сваёй паэмы «Янук Сяліба». Фронт набліжаецца да Сталінграда. Чытаю К. Крапівы «Песню пра Радзіму». Атрымаў два лісты: ад Любашы, у якім піша пра хваробу Максімкі, які ўсё яшчэ ляжыць у бальніцы, і другі ліст ад Р. Р. Шырмы. Буду старацца наведаць сваіх саратаўцаў, а ў нашым ЦК прасіць П. К. Панамарэнку аказаць нейкую дапамогу Р. Р. Шырме.

30.ІХ

Учора пазнаёміўся з Максімам Лужаніным, які толькі што вярнуўся з-пад Сталінграда. Сніўся сон, што я ў сваёй Пількаўшчыне. Толькі нікога не застаў дома. Сонца нейкім мёртвым святлом азарае на балоце пакрыты інеем алешнік. А навакол – жудасная цішыня. Быў у нашых партызан: Ул. Царука, А. Шатуры, Бонка, які быў у маіх бацькоў. Ён чуў, што недзе ў Мінску загінуў Г. Смоляр. Пішу эпілог сваёй паэмы.

22.ХІІ

Прыехалі з Калінінскага фронту: П. Глебка, П. Панчанка, А. Кучар, I. Гурскі. Прачытаў выдатную паэму А. Куляшова. Толькі зараз у яго амаль кожны дзень папойкі, на якіх часта бываюць А. Фадзееў, А. Твардоўскі, В. Катаеў. Відаць, поспех паэмы ўскружыў яму галаву, бо ўжо нам з Піменам падчас сустрэчы падае толькі два пальцы. Учора, напрыклад, мы не дачакаліся канца тэлефоннай размовы з нейкай афіцыянткай, не развітаўшыся, пакінулі яго нумар.

1943

16.I

Перад Новым годам цяжка захварэў Кузьма Чорны. Наведаў яго. Ляжыць прыкуты да ложка. Вечарам – казала Рэня – праслухаў апошнія паведамленні і раптам схапіўся за сэрца. Пімен паехаў на Паўночна-Заходні фронт. У апошнім пісьме Любаша піша, што Максімка расце вельмі пацешным хлапчуком і што яна чуецца добра. Не ведаю, як яна там можа адчуваць сябе добра пры сучаснай дарагавізне і зімніх халадах і ўдалі ад Радзімы.

11.II

Сёння з С. Прытыцкім наведалі нашага таварыша па падполлі цяжка параненага Паўла Адынца. Баіцца, дзівак, каб яго доўга не пратрымалі ў шпіталі і без яго не закончылася вайна. Неспадзявана сустрэў на вуліцы Апанскага яўрэйскага паэта Гелера, вершы якога я калісьці перакладаў. Пры дапамозе партызан нейкім цудам яму ўдалося ўратавацца з беластоцкага гета.

З Міхасём Ціханавічам былі у Я. Бранеўскай, дзе засталі Е. Путраманта. Пачаставала яна нас такім моцным кофе, што з непрывычкі ў мяне аж сэрца зайшлося.

7.VІ

Позна вярнуўся з Саюза пісьменнікаў. Міхась Ціханавіч капаўся ў сваёй карэспандэнцыі, потым набіваў папяросы, неўзабаве заваліўся спаць... А я, каб яму не перашкаджаць, прыкрыў абажур настольнай лямпы, узяўся за верш, прысвечаны Я. Купалу...

Зноў чэрвень вуліцы Масквы

Заліў расплаўленым блакітам,

.....................................

I толькі дальні гром зенітак

Напамінае: бой ідзе...

А далей нешта забуксавалі мае радкі. Узяўся за заключную страфу.

Настане дзень, настане час –

Усе збяромся на Радзіме.

Ты вечна будзеш сярод нас.

I непаўторнай тваё імя

Легендай стане у вяках,

Паходняй, што сваім праменнем

Паможа ў будучыню шлях

Прабіць наступным пакаленням.

8.VІ

У Саюзе пісьменнікаў пазнаёміўся з Д. Кедрыным. Падзякаваў яму за яго выдатны пераклад маёй балады «У завею», якая была змешчана ў «Правде» (6.ІІІ), помню, перад самым ад’ездам на работу ў рэдакцыю газеты Прыволжскай ваеннай акругі. А накіравалі мяне туды згодна выдадзенаму загаду: усіх т. з. «заходнікаў» нават з арміі адпраўляць у будаўнічыя батальёны. Агулам перажываў я тады гэту непрыемную гісторыю, бо адчуваў, што гэта – пачатак маёй новай і самотнай Адысеі.

Часта задумваюся: ці можна будзе калі напісаць усю праўду пра нашы бурныя часы і падзеі, пра незабыўныя сустрэчы з многімі цікавымі і выдатнымі людзьмі, з якімі мне выпала сустракацца, пазнаёміцца. Апошнімі часамі на многае гляджу іншымі вачамі. Гляджу, быццам праз працёртыя акуляры. Відаць, час уносіць свае няўмольныя карэктывы ва ўсё. Адзін з герояў Рамэна Ралана марыў, каб праз кожнае паўстагоддзя адбываўся крытычны перагляд літаратуры, музыкі, мастацтва і ўсё непатрэбнае, лішняе адсейвалася і не перашкаджала нараджэнню новага. Бяда толькі, што ацэнкі мастацкіх твораў заўсёды былі і будуць суб’ектыўныя, супярэчлівыя. У свій час у Расіі Булгарын і Кукальнікаў былі больш папулярнымі, як Пушкін. У Польшчы ў штыкі былі сустрэты першыя творы Міцкевіча і асабліва – Норвіда. А што было ў нас, калі творчасць розных графаманаў процістаўлялася творчасці Багушэвіча, Купалы, Коласа, Багдановіча? А колькі, помню, у нашай Заходняй Беларусі было каранавана розных бездараў!

9.VІ

Нешта даўно не меў ніякіх звестак ад сваіх саратаўцаў. У апошнім пісьме Любаша пісала, што атрымала паштоўку ад Р. Р. Шырмы, у якой просіць напісаць яго Клаўдзіі Іванаўне, што ён жыў, здароў, працуе ў школе выкладчыкам літаратуры. Трэба было б дзядзьку Рыгору памагчы перабрацца ў Маскву. Я ўжо аб гэтым гаварыў з Ц. С. Гарбуновым. Толькі мой голас – голас «заходніка» – мала тут важыць. Буду прасіць М. Лынькова і К. Крапіву дапамагчы ў гэтай святой справе.

11.VІІ

Сёння з Аркадзем былі на падмаскоўнай дачы П. К. Панамарэнкі, дзе я ледзь не захлынуўся ў здрадлівай Клязьме. За абедам ішла гутарка аб стварэнні фільма аб партызанскай барацьбе ў Беларусі. Магчыма, нам з Аркадзем і давядзецца пісаць да яго сцэнарый. Удалі ад Радзімы амаль ва ўсіх абвастраецца любоў да яе. Відаць, таму самыя прачулыя творы пра Радзіму, пачынаючы ад Авідзія, Міцкевіча, пісаліся то ў далёкіх блуканнях па свету, то на выгнанні, то ў палоне ці няволі. Думаю, пасля гэтай страшэннай вайны, калі нам суджана вярнуцца дамоў, будзем больш даражыць сваёй зямлёй, а каб не быць на ёй нейкім пустазеллем, даражыць роднай мовай.

Чамусьці Аркадзь зноў не раіць мне весці ніякага дзённіка. Ды я яго і так рэдка калі бяру ў рукі. Дзякуй богу, з фронту паступаюць усё больш радасныя звесткі. Вельмі хацелася б наведаць сваіх саратаўцаў.

21.VІІ

У букіністычным магазіне купіў «Слово о полку Игореве». Некаторыя гавораць, што гэта – падробка, як падробкамі з’яўляюцца: «Песні Асіяна», напісаныя Макферсанам, «Краледворскі рукапіс», напісаны Ганкам, «Песні заходніх славян» Мерыме... Але «Слова», бясспрэчна, ніякая не падробка, твор геніяльнейшага паэта, якога ва ўсёй славянскай літаратуры ніхто яшчэ не перавысіў.

7.ІХ

Сёння ўсе мы былі ў П. К. Панамарэнкі, які паведаміў, што, нарэшце, партызанам удалося расправіцца з гітлераўскім гаўляйтарам Беларусі фон Кубэ. На пахаванні свайго вернага служакі прысутнічаў сам Гітлер. Зараз у многіх нямецкіх газетах друкуюць аб нябожчыку розныя ўспаміны і яго запіскі аб нашым краі. Калі вярталіся ў гасцініцу, Масква салютавала ў гонар вызвалення Смаленска. Я доўга стаяў і любаваўся на расквечанае ракетамі неба, у якім кружыла і крычала вараннё, напалоханае громам салюта і феерверкам.

9.ІХ

А фронт з кожным днём набліжаецца да Беларусі.

Гэтым памятным дням жыць і жыць у вяках,

Нат калі час сатрэ след пажарышч і попел,

I карэнне смалістае маладняка

Вып’е кроў, што сягоння зрасіла акопы.

Дык вітай жа, народзе, свабоду сваю!

Хай салюты Масквы, нібы громам вясняным,

Над тваёй шматпакутнай зямлёй прапяюць

I асвецяць зарой перамогі жаданай!

17.ІХ.

Па партызанскай пошце атрымаў два пісьмы: адно ад А. Бурава, другое ад П. Адынца. Бураў піша, што бацькі мае жывы... Ім перадалі нумар газеты, у якой было паведамленне аб узнагароджанні мяне ордэнам Чырвонага Сцяга. Маці з радасці плакала й цалавала газету. Партызаны, якія там базіруюцца, казаў Бураў, аказваюць ім дапамогу. У хуткім часе ён сам збіраецца наведаць Пількаўшчыну і нашы аколіцы. Чытаю і перачытваю гэта пісьмо з таго свету. «Нельга ў словах перадаць аб палаючай Нарачы... Толькі за апошнія часы немцы спалілі больш 200 вёсак, тысячы людзей забілі, тысячы забралі ў няволю і вывезлі ў нямецкае рабства»... Піша і пра сям’ю Міхася (Машары), якая жыве ў Прудах. Толькі туды цяжэй дабрацца, бо подступы да гэтага пасёлка перакрыты нямецкімі гарнізонам’і.

А Павел Адынец пад клічкай Вінаградава партызаніць недзе на Беласточчыне. Перадае прывітанне ад Міхася (Васілька). Піша, што ў сувязі з набліжэннем фронту абставіны ўскладніліся, часцей прыходзіцца манеўрыраваць, рабіць «драй драп». Але – нічога. Думаю, перажывем гэту цяжкую барацьбу і сустрэнем нашу Чырвоную Армію. У канцы пісьма – сумная звестка аб гібелі былога віленскага падпольшчыка і нашага старога друга – Бонка, «з грудзей якога немцы сарвалі ордэн Чырвонай Зоркі».

Сёння забег А. Астрэйка. «Учора, – казаў, – быў у нашых кіраўнікоў. Чытаў ім свае вершы. Як бабры, плакалі наркомаўскія масы».

Відаць, учарашні хмель не выветрыўся з яго галавы, бо і мне пачаў іх чытаць. Добра, што пазванілі і паклікалі нас на рэдакцыйную нараду, бо, відаць, і мяне давёў бы да слёз.

1944

25.V

Быў у Ф. Маркава. Даведаўся аб смерці сястры Верачкі. Не ведаю, як перажылі бацькі гэту трагедыю. Маркаў зноў збіраецца быць у нашых краях. Трэба будзе праз яго паслаць пісьмо дамоў. На вуліцы сустрэў пахавальную працэсію. I я далучыўся да праважаючых. Сёй-той здзіўлена паглядзеў на мяне, але, відаць, здагадаўся, што і ў мяне бяда. Апусціўшы галовы, аж да крэматорыя праводзілі нябожчыка. А кім быў ён, я не асмеліўся запытацца.

20.VІ

На мяне часта находзяць такія хвіліны, калі хочацца напісаць нешта значнае. Мо і сёння да мяне вернецца страчаны супакой, і я зноў вазьмуся за пяро.

3.VІІ

З групай работнікаў ЦК на трох грузавых машынах едзем з Новай Беліцы на фронт. Сонца ледзь прадзіраецца праз хмару пылу, якая вісіць над дарогай. Сёння Чырвоная Армія вызваліла Вілейку. Аж не верыцца, што хутка магу дабрацца да сваёй Пількаўшчыны.

6.VІІ

Едзем з рознымі прыгодамі: то машына псуецца, то спыняемся, то прарываемся пабочнымі дарогамі з Дукоры на Рудзенск, а там, далучыўшыся да групы партызан атрада В. I. Казлова, едзем у напрамку былога Бабруйска. Аж да самага Мінска – жудасная дарога вайны: тысячы разбітых машын, гармат, танкаў і трупы, трупы, трупы нямецкіх салдат. Шмат на якіх участках дарога прастрэльвалася разрозненымі нямецкімі часцямі і ўласаўцамі, якія стараліся прарвацца на захад. Нарэшце – Мінск. Не горад – а велізарны магільнік. Аж страшна хадзіць па яго зарослых травой руінах. Сям-там жаўцеюць лапінкі жыта, зелянеюць градкі нейкай гародніны, ды партызаны папасваюць коней.

18.VІІ

Сёння М. Лынькоў, П. Броўка, А. Куляшоў, Вайняровіч і я ездзілі ў Трасцянец, дзе ўсё яшчэ дагараюць горы трупаў. Кажуць, што тут загінула каля 200 тысяч чалавек. Бачылі ўзарваную печ, у якой палілі трупы, і дзесяткі велізарных ям, дзе ссыпалі косці, попел ахвяр. З гэтага лагера ніхто жывым не вяртаўся. На зямлі ляжалі груды перапаленага жалеззя і розных рэчаў. На кацялках віднеліся розныя надпісы: «Шура Гарадкова, Урбановіч Галя 421, В. В. Луц (надпісы зроблены на беларускай мове), Алек Ступень, сел 18 ноября 1942 г., рожд. 1927 г., Хранкоў, Тимохин Н. Н. (гэты надпіс на ацалелай старане біклагі, другая расплавілася на агні). Бондар Сцяпан, Шэлькін, Теresa Kondtatiwiczówna 4.VI. 1944 г., Войтеховский Иван М., 1921...».

На расплаўленай смале ўграз салавей. Ледзь мы яго выратавалі.

З М. Лужаніным і П. Глебкам у Чырвоным касцёле аглядалі цікавыя роспісы П. Сергіевіча. Зараз усе разам (М. Лынькоў, П. Глебка, М. Лужанін і я) жывём у невялічкай ацалелай халупе на вул. П. Крапоткіна, 61. Магчыма, сюды перавязу і Любашу з Максімкам.

26.VІІ

Выбраўся ў Вільню. Начаваў у Ашмянах у нейкай польскай сям’і. Гаспадары цікавіліся, дзе пасля вайны пройдзе граніца з новай Польшчай. Відаць, збіраюцца эвакуіравацца. Амаль усю ноч прагаварыў я з імі. Ды і так не заснуў бы, бо несціхана раўлі машыны, танкі, няспынна ішлі калоны мабілізаваных у армію.

31.VІІ

I так, зноў у Вільні. Прайшоў праз прадмесце Новы Свет, праз Вострую Браму. На вуліцы Канарскага, дзе некалі жыў з Аляксандрам і Мікалаем Хадзінскімі, наведаў сваіх былых гаспадароў – Шаф’янскіх, ад якіх даведаўся, што маці Любашы жыве на сваёй Буковай вуліцы. Адразу ж пабег яе наведаць, застаў яе на агародзе. Капала бульбу. А дзе бацька? Памёр.

У хаце застаў Кіру – жонку В. Таўлая, якая ўсю вайну па падробленаму пашпарту пражыла ў яе. Ноччу быў страшэнны налёт нямецкай авіяцыі на Вільню. Бомбы трапілі ў эшалон з рэактыўнымі снарадамі, і ўзрыўной хваляй былі зраўняны з зямлёй многія прывакзальныя будынкі, вуліцы.

Даведаўшыся аб арышце П. Радзюка, узброены карэспандэнцкім пасведчаннем, падпісаным П. К. Панамарэнкам, хадзіў у адпаведныя ваенныя інстанцыі прасіць яго вызваліць, бо яго добра ведаю, калісьці сядзеў з ім на Лукішках, а ў часе вайны ён, будучы настаўнікам у беларускай гімназіі, памагаў партызанам наладжваць радыёапаратуру. Паабяцалі разабрацца.

1.VІІІ

Наведаў ксяндза Адама Станкевіча. Кіра расказвала, што ён уратаваў ад расправы групу камсамольцаў і памог вызваліць з нямецкіх лап В. Таўлая. У айца Станкевіча застаў Янку Шутовіча. Вельмі цёпла яны мяне сустрэлі, хоць і адчувалася ў іх нейкая трывога, разгубленасць: што будзе з імі? I не дзіва, бо за кватэрай ужо сачылі. Калі я чытаў ім сваю паэму «Янук Сяліба», у пакой уварваўся нейкі тып, каб праверыць у прысутных дакументы, але маё пасведчанне змусіла яго рэціравацца. Развітаўшыся з А. Станкевічам і Я. Шутовічам, я і сам падумаў, што сітуацыя складаная і невядома, што іх чакае.

6.VІІІ

Выехаў з Вільні. На папутных машынах дабраўся да Мядзела, адкуль, разам з Ф. Маркавым і партызанам яго злучэння, у другой палове дня быў у Пількаўшчыне. А дома шмат радасці і шмат гора, бо даведаўся аб трагічнай смерці сястры Верачкі і яе малыша. Пастарэлі мае бацькі, падраслі Федзя, Людміла. Добра, што хоць ёсць яшчэ нейкі хлеб. Трэба будзе ім памагчы, хоць зараз і ў самога пуста ў кішэні. А трэба мне яшчэ перавезці з Арэхава ў Мінск і Любашу з Максімкам і пачынаць заводзіць сваю гаспадарку.

1.ІХ

Трэба будзе перавезці Любашыну маці ў Мінск. Усю вайну жыла з ёй і зараз жыве былая жонка Валянціна Таўлая – Кіра Бранд, якую яна ўратавала ад немінучай смерці ў Віленскім гета. Цікавыя суседзі пыталіся ў старой: «Хто ў цябе жыве?» Яна ўсім адказвала, што гэта незаконнанароджаная яе дачка, якая толькі пасля смерці мужа прыехала да яе. Прызнацца, хоць гэта Кіра – чалавек і адукаваны, культурны, мне не спадабалася: абсалютна не арыентуецца ні ў палітыцы, ні ў жыццёвых справах. Не ведаю, як з ёю Таўлай сышоўся. Што магло быць супольнага ў іх? Мне асабліва не спадабалася пасля расказаў старой, згараванай Любашынай маці, як гэта Кіра сябе паводзіла з ёю. Напалохаўшы старую, што немцы могуць арыштаваць яе за падораныя ёй некалі сваячніцай дзве дарагія, з цудоўным сярэбраным акладам іконы, прадала іх некаму. Або як угаворвала сваіх сяброў Федэцкіх, што выпадкова пачула маці, каб яны прыносілі старой мыць сваю бялізну. I гэта тады, калі гэта старая пакутавала з пераломанай рукой. Зараз хоча, каб я памог уладкавацца на нейкую работу, каб я пазнаёміў яе з літоўскімі пісьменнікамі, бо яна збіраецца выдаць зборнік вершаў В. Таўлая і ўжо дамовілася з нейкім мастаком-афарміцелем.

З Вільні прывёз цэлую кіпу даваенных беларускіх, польскіх, украінскіх газет, часопісаў і цудам ацалелую, знятую ў славутым фотаатэлье Зданоўскіх нашу з Любашай фатаграфію.

Тэмы, якія, можа, некалі стануць вершамі: «Бутэлька, вылаўленая ў моры», «Пажар старой карчмы», «Падарожжа з Калумбам», «Рэпатрыянты», «Багароб».

Трэба было б перакласці баявы верш Ванды Зеленьчык «Марш Народнай Гвардыі» «Мы са спаленых сёл»...

А гэта перапісваю з блакнота, толькі не помню чые радкі:

«Нам смерць нясе вораг паганы,

Ды мы яго стрэнем агнём.

Наперад у бой, партызаны!

Штыкамі ў баю, партызаны,

Дарогу да сонца праб’ём!»

28.ІХ

З брыгадай нашых і маскоўскіх пісьменнікаў выехаў на Другі беларускі фронт, якім камандуе гвардыі генерал-палкоўнік А. Гарбатаў. Па дарозе спыняліся на начлег у Баранавічах і ў Беластоку. Ледзь адшукаў той дом, у якім жыў перад вайной. Замбраў. Да Варшавы – 100 кіламетраў.

На прыёме ў А. Гарбатава пазнаёміліся з генерал-лейтэнантам, прадстаўніком стаўкі Галоўнага камандавання Мядзведзевым, начальнікам палітаддзела генерал-маёрам Амасавым, які расказаў, як падчас атакі паў яго конь, а салдат-узбек падбег, выразаў кавалак мяса забітага каня і далей пабег у атаку.

2.Х

Цэлы дзень былі на пазіцыі дывізіі генерал-лейтэнанта Івашачкіна. Потым з М. Лыньковым трапілі ў дывізію генерал-маёра Вяроўкіна. Да позняй ночы чытаем дывізіённую прэсу, знаёмімся з байцамі. Ідуць несціханыя баі. Ад краю да краю чырвоным агнём палыхае небасхіл.

8.Х

Па дарозе ў Новыя Явары трапілі з М. Лыньковым пад артабстрэл. Начавалі ў супрацоўнікаў франтавой газеты паэта Несцерава, пісьменніка Сцюарта і свайго даўняга знаёмага паэта Савіцкага.

12.Х

Перакачавалі ў дывізію генерал-маёра Валасатых. З палкоўнікам Грузенбергам былі ў часцях, якія рыхтаваліся да наступлення. Роўна ў 12.00 ночы пачалася кананада з плацдарма за ракой Нараў, ад якой калацілася ўся зямля. Раніцой, калі крыху пацішэла, прыйшлі гаспадары хаты, у якой мы прыпыніліся. Разам з наступаючымі часцямі ідзём за Нараў.

14.X

Спыніліся ў форце Ружана. Уся зямля перагарана снарадамі, апаленая агнём, пакрытая забітымі. Пахавальныя каманды засыпаюць траншэі, поўныя трупаў нямецкіх салдат. Нашых – пахавалі асобна ў магілах.

Перайшлі ў форт «Ромб», які стаіць на высокім пагорку. Няспынна б’юць гарматы, «кацюшы», сотні ракет уздымаюцца ў неба, ахопленае заравам пажараў. Недзе за намі ўзрываюцца нямецкія снарады. Іх нейкія сухія выбухі заглушаюць галасы на камандным пункце.

3.ХІ

Толькі што вярнуліся з камандзіроўкі, як зноў трэба збірацца ў дарогу. М. Лынькоў, К. Крапіва, А. Куляшоў, М. Машара і я едзем па загаду П. К. Панамарэнкі ў Польшчу, на Беласточчыну. Выдалі нам на дарогу пісталеты, на ўсякі выпадак, каб было чым бараніцца ад акаўцаў. Заданне: памагчы ў рэпатрыяцыі беларусаў у Савецкі Саюз.

6.ХІ

На машыне прыехаў у Гайнаўку і адразу пайшлі па вёсках агітаваць. А вёскі тут досыць заможныя і прыгожыя. Ва ўсіх хаты чыстыя, прасторныя. Людзі не вераць, што тут будзе Польшча. Пішуць у Маскву, Сталіну, каб перанёс граніцу за Буг, далей на Захад. Не хочуць пакідаць землі сваіх бацькоў.

23.ХІ

Дома сустрэлі нас з сумнай звесткай: памёр Кузьма Чорны. Са смерцю гэтага выдатнага майстра беларуская літаратура панесла велізарнейшую страту. Напісалі мы з А. Куляшовым развітальнае слова. Не ведаем толькі, ці яго надрукуе наша «Звязда», бо ў рэдакцыі неяк насцярожана аднесліся да гэтага.

28.ХІ

Пахавалі Кузьму Чорнага. У жыцці, як у велізарнай рацэ, смерць чалавека не пакідае прыкметнага следу. Але смерць такіх людзей, як К. Чорны, пакідае на гэтай рацэ віры, якія зніжаюць яе ўзровень і доўга б’юцца ў берагі рэчышча.

Газеты чамусьці не далі, напісанага з Аркадзем, пасмертнага слова пра К. Чорнага.

30.ХІ

Пазычыў у А. зборнік палемічных артыкулаў М. Горкага, з рэзкай негатыўнай ацэнкай дзейнасці У. Леніна ў першыя гады Кастрычніцкай рэвалюцыі. Цяпер усумніўся, што «зборы твораў» сапраўды з’яўляюцца зборамі ўсіх твораў.

1945

5.ІІ

Закончыў працу над сваім новым зборнікам «Вастрыце і куйце зброю». Відаць, гэта адзін з маіх самых слабых зборнікаў. Пара было б перастаць пісаць пра тое, што там некага задавальняе, а пра тое, што самога мяне непакоіць, ды неяк выкарабкацца з дрыгвы прапісных ісцін і аджыўшых свой век канонаў. Трэба, пакуль не позна, выйсці на сваю дарогу, з якой збіўся, стараючыся не адстаць ад славутых ардэнаносцаў.

7.ІІ

Званілі з рэдакцыі «Звязды», каб падзяліўся з чытачамі сваімі творчымі планамі. Ну і дзівакі! Тыя планы, якіх чакае газета, мала каго цікавяць, а свае – я не збіраюся прыбіваць да дзвярэй Вітэнбергскага сабора.

23.II

З цэлым дэсантам нашых пісьменнікаў ездзіў у Гродна, Вільнюс, Каўнас. У Гродне сустрэліся з Ф. Маркавым. Паколькі ў гасцініцы свабоднага нумара не было, саставіўшы ложкі, размясціліся ўсе ў нейкім катушку. Да позняй ночы ён расказваў нам пра свае партызанскія прыгоды. Потым узяўся крытыкаваць некаторыя творы нашых пісьменнікаў. Дасталося і маладзейшым і т. з. класікам.

27.V

Разам з П. Панчанкам і П. Пестраком былі на Нарачы. На пару дзён спыніўся ў бацькоў. Вельмі кепскія справы са здароўем мамы. Не ведаю, як і памагчы сваім старым. Калі б было крыху прастарней у мяне, забраў бы іх у Мінск, хоць яны пра гэта і слухаць не хочуць.

Раніцой дзядзька Фадзей адвёз мяне ў Мядзела, адкуль буду дабірацца дамоў на нейкай папутнай машыне. На Баторыне плавала цэлая чарада качак. Пару раз выстралілі па іх з дзядзькавай партызанскай вінтоўкі, але яны нават і не напалохаліся. Стары, спрацаваны конь ледзь цягнуў нашы кары па сыпучых азарацкіх пясках.

Перад ад’ездам з дому мама падарыла для Любы яшчэ ў дзявоцтве вытканы ёю ручнік і торбачку сушаных баравікоў, ад паху якіх аж кружыцца галава. Відаць, збіраецца на дождж, бо ад аваднёў няма адбою. Гарачыня. Неба распісана газавымі шлейфамі рэактыўных самалётаў. Бацька казаў, што ад гулу іх пачалі паміраць пчолы. I зараз ва ўсіх зводзяцца пчолы. I ў нас ад ранейшай пасекі засталося толькі нейкая пара лежакоў.

17.ХІІ

Чытаю нашых гісторыкаў і палітыкаў, якія ніяк не могуць удакладніць граніц нашай Беларусі. Адны замахваюцца ад мора да мора, другія спыняюцца на зусім абкарнанай суседзямі тэрыторыі. А яна павінна праходзіць, як некалі пісалі аб граніцах Польшчы Пайпер і Ожуг, «Ад далоні – да далоні», «Ад плуга – да плуга». А ўсе іншыя прэтэнзіі – і смешныя і тояць у сабе шмат сварак і небяспечных канфліктаў, якія былі і ў далёкім мінулым і на нашай памяці.

Дзень, як і ўсе іншыя, закончыўся тэлефоннымі перазвонамі з Масквой, Кіевам, Вільнюсам...

Складаю свой новы зборнік «Каб ведалі». Не ведаю толькі, ці ўключаць у яго такія «нявытрыманыя» вершы, як «Камяні», «Сон над Нёманам», «Апала зорка», «Дарога»...

25.ХІІ

Новы год страчаю з цэлай падборкай вершаў. Некаторыя можна было б павесіць і на ёлку: «Сон над Нёманам», «Шапэн», «Вільнюс»... Не дае мне спакою Яносік з Тараховай. Перачытваю Тэтмаера, Заборскага, Дабравольскага і ўспамінаю незабыўныя кадры фільма пра гэтага легендарнага героя, якому прапанавалі ворагі памілаванне, калі згодзіцца служыць ім, а ён адмовіўся і кінуў ім у твар: «Якім зварылі, такім і ешце!».

1946

9.ІІ

Сёння ў Доме Чырвонай Арміі выступаў К. Варашылаў. Гаварыў пра беларускі народ, пра яго ратныя і працоўныя подзвігі. Быў канцэрт, але я ўжо на ім не застаўся, бо ў праграме нічога цікавага і новага не было, а дома чакалі мяне незакончаныя вершы і мае аднасяльчане, якія прыехалі ў Мінск па нейкіх пільных справах.

20.V

Збіраюся нешта напісаць пра цыганскага караля Квэка і пра нашага вясковага Багароба. Трэба толькі будзе пад’ехаць у маю Пількаўшчыну і яшчэ раз ператрэсці свае архівы. Там недзе павінны быць мае даваенныя нататкі пра каранацыю гэтага караля, выразкі з цатаўскага «Слова» і матэрыялы, якія збіраў пра нашага славутага разьбяра.

Сустрэў А. Кучара. Разгаварыліся. «Трэба, – кажа, – каб пісьменнікі баяліся крытыкі». Так, відаць, я яго і не пераканаў, што пісьменнікі павінны баяцца аднаго – няпраўды, сляпой апалагетыкі ўсякай рэчаіснасці. Паслаў А. Суркову ў «Огонёк» некалькі сваіх вершаў і пісьмо, у якім прашу яго ўключыць у свой выдавецкі план невялічкі зборнік маіх вершаў, бо зараз у нас амаль нічога не выдаецца з мастацкай літаратуры. Так, на 1947 год, здаецца, не запланавана ніводнай кнігі беларускіх пісьменнікаў.

10.VІ

Адразу на дзвюх цудоўных курносых малышак павялічылася наша сям’я. Адну вырашылі назваць Ірынкай, другую – Верачкай. Усе гэтыя дні дома – кірмашны, святочны гармідар. Не паспяваю для гасцей наліваць у графіны гарэлку, а Любаша і яе маці – рыхтаваць нейкую закусь. Праўда, усім прыбыло клапот. Ды і Любаша яшчэ чуецца слаба. Памагаю як магу і ўмею. Адной рукой гушкаю, другой – пішу вершы. А малышкі, як змовіўшыся: і днём і ноччу, калі адна спіць, то другая дае канцэрт. Ды і цеснавата зараз нашаму калгасу, які ўжо налічвае дзевяць чалавек, размясціцца ў двух невялічкіх пакоях. Добра, што наша бабуля прывезла з сабой з Вільні каляску. Адна з малышак і спіць у ёй, старэйшыя: хто – на канапах, хто – на падлозе.

15.VІ

Відаць, даведаўшыся пра надзвычайную падзею ў нашай сям’і, П. К. Панамарэнка прыслаў прыданае для нашых малышак – два канверты распашонак, пялёнак і для кармлення бутэлечкі з такімі прыгожымі соскамі, што, здаецца, сам смактаў бы з іх. Дзе яму ўдалося гэта раздабыць? Не нарадуемся, як прыбралі малышак.

Званілі з Саюза пісьменнікаў, каб я і Янка Маўр прыйшлі за нейкімі талонамі, па якіх зможам атрымаць тканіны. Адным словам, памалу пачынаем сёе-тое набываць, хоць яшчэ і з прадуктамі, і з грашамі – скупа. Відаць, з пяром, як і з плугам, не размахнешся, дай, божа, звесці канцы з канцамі.

Сёння начавалі ў нас мае пількаўшчане. Прыехалі на рынак. Скардзіліся, што ніяк пасля вайны не могуць наладзіць свайго жыцця. Вось тут і пішы бадзёрыя творы пра сучаснасць! Пасля I. Сілёнэ ўзяўся за I. Бабеля. Памаліўшыся патрону перакладчыкаў святому Гераніму, вазьмуся за знаёмых мне вільнючыкоў-«жагарыстаў» Т. Буйніцкага, Е. Путраманта, Ч. Мілаша...

Усё больш крытычна адношуся да сучаснай нашай паэзіі. Пакуль што найбольш абнадзейваюць А. Куляшоў і П. Панчанка. Цікава, што чакае нас за небасхіламі іх паэзіі?

16.VІ

Быў сведкам жахлівага выпадку на нашай Ульянаўскай вуліцы: кандуктар не паспеў затармазіць, і пад трамвай трапіў хлапчук. Сабраўся натоўп. Глядзім. А ён жывёхенькі вылазіць з-пад трамвая.

20.VІ

Зусім развалілася наша пількаўская хата – колішняя мая калыска. I так, са старых будынкаў засталіся: другая палова дома, у якую перабраўся дзядзька Фадзей са сваёй ветэрынарскай аптэкай, стрэльбай, старым прывезеным з бежанства грамафонам і этажэркамі, набітымі маімі кнігамі, рукапісамі, меліяратыўнымі скрыптамі, і, асунуўшыся, прапахлая сенам пуня з гнёздамі ластавак і мышынымі шорахамі, якія ўсю ноч не далі заснуць.

4.Х

Ездзілі Пімен, Кучар і я на Віцебшчыну. Руіны, руіны, руіны. У некаторых раёнах не ацалела ніводнай хаты. Каб выратаваць людзей з зямлянак, толькі ў адным Жлобінскім раёне трэба пабудаваць больш трох тысяч дамоў. Нідзе не бачыў, як у Віцебску, столькі розных ларкоў з гарэлкай. Яе прадавалі на кожнай вуліцы. Батарэі бутэлек стаялі не толькі ў кіёсках, але проста на заснежаных, аледзянелых тратуарах. Двойчы выступалі ў Віцебску, у Белдрэсе, у Оршы. Змерзлі ў дарозе. Кінулі сваю машыну і дамоў вярнуліся цягніком.

10.ХІ

Закінуў свой дзённік. Не ведаю, ці варта мне да яго і вяртацца. Аркадзь заўважыў, што такія мае вершы, як «Камяні», «Той дзень», «Сон над Нёманам», могуць выклікаць непажаданыя крытычныя водгукі, хоць яму яны асабіста і падабаюцца. Пра гэта мне намякаў і М. Дудзін. Відаць, да кожнай сваёй лірычнай падборкі трэба будзе даваць і нешта жалезабетоннае, больш ідэйнае. Разносіў жа мяне калісьці на партсходзе В. Барысёнак за верш «Дарога», да якога, здавалася б, і прычапіцца няма як. Я тады сказаў на сходзе, што бяда, калі ў магазін са шкляным посудам ды забярэцца слон.

1948

2.ІV

Радыё перадало аб прысуджэнні мне Сталінскай прэміі за зборнік вершаў «Каб ведалі». Хаджу пад уражаннем гэтай неспадзяванай узнагароды, бо ніхто ў нас на яе мяне не вылучаў, і нават яшчэ няма гэтага зборніка ні на беларускай, ні на рускай мове. Толькі паасобныя цыклы вершаў з яго друкаваліся ў часопісе «Беларусь».

Прынеслі віншавальныя тэлеграмы ад Твардоўскага, Куляшова, Осіна, Зарыцкага... Няспынныя тэлефонныя званкі.

Прачытаў пачатак сваёй новай паэмы і забракаваў. Паслаў пісьмо дамоў, ды, відаць, трэба будзе пад’ехаць у сваю Пількаўшчыну і ўгаварыць, каб там нашы не ўпіраліся ўступаць у калгас, бо ўжо званілі мне з абкома, што дзядзька Максіма Танка сарваў сход, на якім нашы хутаране аб’явілі аб сваёй гатоўнасці пайсці ў калгас, калі ў яго пойдуць дзядзька Фадзей і мой бацька. А сход, здаецца, праводзіў адзін з адказных работнікаў Маладзечанскага абкома Л. Г. Кляцкоў. Відаць, дома не ўяўляюць, чым усё гэта можа закончыцца.

17.ХІ

Адкапаў у сваіх кніжных залежах стары нумар «Вядомосці літэрацке» і яшчэ раз прачытаў артыкул Ю. Тувіма «Чатырохверш на варштаце» і яго, трэба сказаць, геніяльныя пераклады твораў А. С. Пушкіна. Набраўшыся адвагі, узяўся за пераклады санетаў А. Міцкевіча і выпраўляю ранейшыя свае пераклады.

Думаў, пасля прэміі буду пісаць лепш, а лепш – не ўдаецца. Толькі ў вершы для малышоў «Жук і Слімак» прабіўся нейкі жывы проблеск. Мо і далей пайсці па гэтай сцяжыне?

А гэта навагодні мадрыгал Я. Коласу:

Каб у гэтым годзе новым

Была добрая вясна,

I ўраджай нам адмысловы

Выгадавала яна;

Каб у гэтым годзе новым

Дождж заўжды жаданым быў

I па ўсіх лясах, дубровах

Гадаваліся грыбы.

Гадаваліся такія,

Каб сам Колас пахваліў,

Каб у нетры баравыя

Іх збіраць часцей хадзіў.

А ў тым лесе, дзе пытаюць:

– Колькі жыць? – яму заўжды

Кукавала баравая

Незлічоныя гады.

Максім Лужанін казаў, што Я. Коласу спадабаўся мой верш «На камні, жалезе і золаце». Мне толькі здаецца, што перадапошняя страфа лішняя і яе можна было б скараціць, а апошнюю зрабіць не такой сусальнай. А гэта са сваіх назіранняў: трэба асцеражней дзяліцца сваімі ўспамінамі, планамі, бо потым можаш іх сустрэць у творах іншых пісьменнікаў. Так што ў гутарцы з нашым братам варта аб гэтым помніць.

1949

15.I

Трэба прызнацца, што я зусім збіўся са сваёй старой дарогі. Малая пацеха, што пішу вершы не горшыя, як іншыя, і што іх ахвотна друкуюць, цытуюць у розных дакладах, артыкулах. Яшчэ накідаў адзін фрагмент сваёй паэмы.

Армій Савецкіх нястрымныя сілы

Днямі, начамі на Захад ішлі,

Ажно шляхі захлыналіся ў пыле

Ды ад машынаў і танкаў гулі,

Быццам вясельныя струны цымбалаў

Ў час, калі радасць нахлыне на іх,

Быццам патокаў бурлівыя хвалі

Ў час абуджэння вятроў веснавых.

Сцягі чырвоныя ў небе палалі,

З песняй на стрэчу выходзіў народ.

Хлебам і соллю краіна вітала

Доўгачаканае волі прыход.

Што ж заглядзеўся, Яцына Марцін?

Можа, ты ў яву баішся паверыць?

Вольны!

Спяшайся дадому ісці!

Турмаў тваіх расчыніліся дзверы!

Вольны. Шчаслівы.

Каторы ўжо дзень

Гэтым шырокім гасцінцам ідзеш.

Вусны, здаецца, не могуць вады

Ўдосталь напіцца з крыніцаў сцюдзёных,

Ногі не могуць прыстаць ад хады,

Вочы – нацешыцца сонцам паўдзённым,

Плошчамі горада, засенню дрэў,

Дзе малады лістапад адзвінеў...

Тут працаваў ён нямала гадоў.

Тут у падполлі хаваўся калісьці.

Нават заплюшчыўшы вочы знайшоў

З гэтых завулкаў заблытаных выйсце.

Вось і знаёмая брама.

Марцін

Вырашыў друга наведаць – Сымона.

Стрэла старая:

– Да позніх гадзін

Сын, – гаварыла, – на працы сягоння.

Ды, калі ласка, заходзьце да нас.

Вы не Яцына? Я ведаю вас.

Недзе пісьмо ёсць ад вашых бацькоў.

Пішуць, што вас не даждуцца з астрогу.

Шчаслівы будуць, як прыйдзеце зноў.

Перакусіце з далёкай дарогі...

Ветлівасцю і прыветам сваім

Матку старая яму нагадала.

Колькі астрожных і летаў і зім

З часу расстання прайшло, мінавала!

Нельга старую пакрыўдзіць было.

I на хвіліну прысеў за сталом.

А на сцяне – краявід Булгака:

Хаты, пакрытыя мохам, саломай.

Змрочны цень гатаўскага сасняка,

Нарачы бераг да болю знаёмы,

Дзе каля лодак вісяць невады,

Дзе маладосці пралеглі сляды.

Адпачываць не згадзіўся Марцін.

Горад хацеў ён агледзець да ночы,

Зноў па завулках знаёмых прайсці,

Дзе ўсё шумела ў настроі святочным,

Быццам размыўшы затор ледзяны,

Хлынулі бурныя воды вясны.

Упершыню так Яцына ішоў.

Цешыла ўсё яго: лісце каштанаў,

I надзвычайная чырвань сцягоў,

I ля тэатра сабраны натоўп,

Дзе сёння йшлі Крапівы «Партызаны».

19.II

Ніяк не магу закончыць сваю біяграфію. Паступілі заказы на вершы, прысвечаныя Савецкай Арміі і Пушкіну, з якімі трэба будзе выступаць на розных юбілейных вечарах. А пакуль што пішу працяг сваёй паэмы:

Упершыню ён пачуўся такім

I маладым і бясконца шчаслівым.

Упершыню не сачыла за ім

Гончая зграя шпікоў дэфензівы.

Ліст у кішэні намацаў Марцін.

Трэба было б прачытаць дзесь, прысесці

Хоць бы на нейкую пару хвілін.

Толькі дзе знойдзеш зацішнае месца?

Нат у музеі, куды ён зайшоў,

Стрэў экскурсантаў шматлікі натоўп.

Вось ён мінуў зал адзін і другі.

Даўнія граматы, кнігі ды грыўні,

Вопратка прадзедаў, зброя, сцягі –

Свет незнаёмы, далёкі і дзіўны.

Гаснуў за даўнімі вежамі дзень.

Змрок кажаном апускаўся на горад.

Толькі зары развітальны прамень

Ззяў, заблытаўшыся ў слуцкіх узорах...

Сеў на услоне Марцін ля вакна.

Ліст прачытаць да канца ледзь асіліў.

Стома раптоўная і цішыня

Сном непрабудным яго атуліла...

Сном, у якім ён убачыў музей,

Стол шырачэзны, пастаўлены ў зале,

I ў незнаёмым натоўпе людзей

Імя яго – ён пачуў – вымаўлялі:

– Дзе тут таварыш Яцына? Ідзі!

– Дайце яму, грамадзяне, дарогу!

Слухай! Злачынцаў і катаў судзі!

– Будзь справядлівым, бязлітасным, строгім!..

Суд, пэўна, будзе – Марцін зразумеў.

Злева – сядзеў з ім рабочы з завода,

Справа – чырвонаармеец сядзеў,

Рукі паклаўшы на зброі паходнай...

Тут і падсудных убачыў Марцін,

Быццам васкросшых з музейных партрэтаў –

Зданні, страхоцці, якія ў жыцці

Тысячагоддзе блукалі па свету.

Колькі іх гэтых магнатаў, паноў,

Колькі іх тут крывапіўцаў, тыранаў,

Здраднікаў, Юдаў, іх паслугачоў

У залатых жупанах ды сутанах!..

21.II

Апошнімі днямі з нейкімі перабоямі працуе мой тэлефон: то не магу, куды трэба, дазваніцца, то трапляю ў нейкую прыёмную. Хоча мяне наведаць К., пачытаць вершы, якія нідзе не друкаваліся. Цікава. Толькі ў мяне – адказаў я яму – няма такіх вершаў.

15.III

Прасілі літоўскія сябры напісаць хоць кароткія ўспаміны пра П. Цвірку. Эх, як неспадзявана пакінуў ён усіх сваіх шматлікіх сяброў! Прачытаў пару цікавых вершаў А. Суцкевера, з якім калісьці быў пазнаёміўся ў Вільні на нейкім літаратурным вечары. Ф. Маркаў расказваў мне, як ён яго выратаваў з гета. Потым самалётам перакінулі ў Маскву. Ад самога Суцкевера чуў, што з партызанамі быў на маёй Мядзельшчыне і нат у маіх бацькоў.

Божа, якая ў нас нудная і вялікапосная любоўная лірыка! I гэта тады, як гаварыў стары бабнік Г. Сенкевіч: «Прыгожая кабета заўсёды варта столькі золата, колькі важыць, але кабета, якая пры гэтым кахае, проста не мае цаны». Не хапае нам сваіх Бояў-Жаленскіх, Май-Беразоўскіх...

21.III

Трэба будзе ўзяцца і прывесці да нейкага ладу свой кнігазбор і ўсё лішняе перадаць у Сваткаўскую школьную бібліятэку.

Атрымаў пісьмо ад С. Малько. Звычайна з яго візітам пачынаюцца бясконцыя сустрэчы з былымі падполыпчыкамі-капэзэбоўцамі. Зразумела, што на такіх сустрэчах кожны ўспамінае бурныя гады сваёй маладосці, якія, відаць, як і гады Айчыннай вайны, назаўсёды застануцца ў памяці яе ўдзельнікаў. Праўда, часамі дзіўна, што і цяпер у нашым асяроддзі часта разгараюцца схаластычныя спрэчкі: хто схіляўся да левай, а хто да правай апазіцыі, хто правільна, а хто няправільна ацэньваў тагачасную тактыку кампартыі, быццам час не ўнёс сваіх карэктываў у мінулыя падзеі, спрэчкі, памылкі, трагедыі.

1950

29.ІХ

Вярнуўся з Жабінкі, дзе сустракаўся з выбаршчыкамі. Заўтра агульнагарадскі літаратурны вечар. Канца няма ні вечарам, ні выступленням. Пімен збіраецца ў Мазыр. Мо і я з ім паеду, а то так і не пабачу першабытнага Палесся, якое збіраюцца нашы трунары-меліяратары асушыць.

Перабіраючы свае паперы, знайшоў урывак калісьці пачатай паэмы пра Мяцеліцу, адзін фрагмент якой быў змешчаны ў зборніку «Каб ведалі», а другі (яшчэ раней) у новабеліцкай газеце, якую рэдагаваў I. Матыль. На ўсякі выпадак перапішу яго:

На бойкай дарозе Дубяга

Сядзібу сваю збудаваў.

Ні немец, ніякі бадзяга

Бяздомны яе не мінаў.

Заўсёды хто-небудзь заедзе

Знарок, незнарок уначы

Даць коням сваім адпачыць,

Ці з’едуцца, часам, суседзі.

Адных сюды вабіць спачыць,

Гарэліцы чарка, другіх –

Хлапцоў, дзецюкоў маладых –

Сама гаспадыня Крыстына.

Крыстына! Крылатыя бровы,

Гаручыя вочы зарой.

Сама – арабіна ў дуброве,

Расцвіўшая ранняй вясной.

Каму скажа слова ці гляне,

Ці ветліва чарку падасць, –

Развеецца сум і бяда,

Цвярозы становіцца п’яным,

А п’яны забудзе пра чарку,

Загледзеўшыся на яе.

Скупы і той кіне свае

Пад ногі чырвонцы і маркі.

Ды што ёй – багацце! Дубяга

Нямала за гэту вайну

Нажыўся, гандлюючы брагай,

А мо – і людзьмі. Не адну

Гісторыю апавядалі

Зайздросных людзей языкі,

Што, быццам, з нячыстай рукі

Дубягу ў жыцці шанцавала.

Ды мала хто гэтаму верыў.

Сасновае хаты трысцень

I сёння быў повен гасцей,

Аж не зачыняліся дзверы.

Шум, рогат вясёлы, бяседа

Падвыпіўшых баб, дзецюкоў,

Балюе Мяцеліца Хведар,

З абозу уцёкшы дамоў.

– Гэй, што там заснулі цымбалы?

Скупішся, Дубяга, дарма.

Ты думаеш, грошай няма,

Што ставіш гарэліцы мала.

За ўсіх заплачу я сягоння.

Не думай, што бедзен стаў я,

Што спалена хата мая

I попел развеян сцюдзёны.

Бацькоў маіх закатавалі,

Укінулі немцы ў агонь,

Братоў у няволю пагналі

На здзекі, на смерць у палон.

Ты дзівішся, што я не плачу,

Памінкі спраўляючы ім?

Слязьмі не паможаш зусім.

I памяць адзначу іначай –

Іначай, каб вораг век помніў,

Як гром нашай помсты гучыць,

Каб нават і вам, скрыпачы,

Было што ў напевах успомніць.

Як на безгалоўе гуляюць

Суседзі Мяцеліцы, аж

Не чутна, як бура спявае,

Грымяць аканіцы падчас.

Адзін толькі Грышка Суніца

Мяцеліцу хоча уняць:

– Не тут табе, Хведар, гуляць.

Не тут бы на катаў гразіцца!

Народ назбіраўся ўсялякі.

Прыгледзься: хто свой, хто не свой,

Угадай, хто п’е разам з табой:

Ці друг, ці фашысцкі сабака. –

Не слухае Хведар. Ён сочыць,

Як вецер «лявоніху» ўзняў,

Натоўп каляровы, дзявочы

Барвовым патокам пагнаў.

Здавалася, што пад нагамі

Кранулася з месца гуляць

Падлога і столь і зямля

З палямі, лугамі, лясамі.

I ў танцы там чулася сіла,

Якую нічым не спыніць,

Якая агнём бліскавіц

Грымела, звінела, сляпіла.

Задумаўся Хведар. Успомніў

Бацькоў і Марыну сваю,

З ёй першую стрэчу над Нёмнам.

Зара. Плытагоны пяюць.

– Паслухай, паедзем, дзяўчына,

У дальні, няведамы край! –

Яна ж – уцякае: – Бывай!

Ён следам бяжыць за Марынай.

I смех іх шчаслівы і дружны

У сонцы плыве над ракой.

I вецер, пахучы смалой,

Спалоханых кнігавак кружыць.

– Сумуеш, Мяцеліца, нешта, –

Гаворыць Крыстына, – адзін

Сядзіш за сталом без нявесты

I нат на мяне не глядзіш.

Мо не даспадобы каралі,

Ці ў косах маіх грабяні

Не ярка гараць на агні?

Ці я непрыгожая стала?

– Каб бура цябе падкаціла

Крыху, маладзіца, раней.

Мо сонца навек азарыла б

Дарогу жыццёвую мне.

А сёння, ледзь вочы заплюшчу,

Ўсё бачу нямецкі цягнік

Нясецца і ночы і дні

На Захад, праз цёмныя пушчы.

I чую: даносіцца голас –

Малітва палонных людзей,

Каб сосны радзімы хутчэй

Ляглі пад жалезныя колы.

Каб крыгі ламаючы, рэкі

Цягнік памаглі іх спыніць,

Парваўшы масты да граніц,

Ў няволю пралёгшыя рэйкі.

I я не спачну, маладзіца,

Вярну я братоў, або не,

Але я па ўсёй старане,

Здаецца, прайду навальніцай.

Вось і гаспадар падыходзе.

Садзіся, Дубяга, а лепш,

Калі ты яшчэ прынясеш

Гарэлкі... – Не, піць ужо годзе!

Нявесел Дубяга. Садзіцца.

Грызе яго зайздрасць і злосць:

– Хацеў бы я перш разлічыцца

За тое, што выпіта, госць.

З-пад шапкі ўглядаецца хітра

I комкае грошы ў руках,

Якія з свайго капшука

На сподак Мяцеліца вытрас.

– Лічы іх, лічы іх, Дубяга, –

Яны не спатрэбяцца нам.

А мала – дык світку аддам

За ўсю перапітую брагу.

– Цану ўсяму ведаць не шкодзе,

Ды толькі без грошай цяпер

Не многа ахвотнікаў знойдзеш

Цябе частаваць напавер.

Ды, можа, і світка чужая.

А пару сот нейкіх рублёў

Хай нехта заложыць з сяброў,

Калі ж у цябе не хапае.

А світка нашто мне. Насі ты

Яе на здароўе. Крысо,

Як рэшата, свеціцца ўсё.

Знаць, кулямі недзе прабіта. –

Але, як на тое, пустымі

Кішэні былі і ў сяброў.

У Бортніка, і у Трахіма,

Ў Суніцы, і у рыбакоў,

Дарма яны ператрасалі

Ватоўкі свае, пінжакі,

З якіх нават і медзякі

Апошнія ўсе прагулялі.

Аж змоўклі музыкаў цымбалы

I гоман нястрымнай гульні,

Ў напружанай цішыні

Усе навальніцы чакалі.

Ды неспадзявана Крыстына

Ўмяшалася: – Ну і нашто,

Дубяга, ты так негасцінна

З суседзямі дзеліш свой стол?

Калі ўжо табе, нарэшце,

З іх хочацца грошы спагнаць,

Пашто псуць забаву, вось на

З рукі мой бурштынавы персцень!

I рогат пачуўся у хаце.

Смяяліся ўсе, хто быў,

Усе, хто гуляў і піў

I мог на нагах трымацца.

I толькі ухмылка ліхая

На вуснах Дубягавых, як

Маланка, прарэзала краем.

Накінуўшы зрэбны пінжак,

Ён – насцеж – нагою дзверы

Двухстворкавыя расчыніў,

Нахмураны, моўчкі пабрыў

У змрок лістападаўскі, шэры.

Пабрыў без аглядкі, нібыта

Нікога не бачыў кругом.

Не чуў нат як звалі яго;

– Вярніся, Дубяга, куды ты?

– Пашто клапацішся, Крыстына?

Не згубіцца суджаны твой.

I зноў жа: цябе не пакіне

Адну баляваць з грамадой. –

Смяяліся хлопцы. Ды толькі

Адчула Крыстына: не так

Дубяга, уздзеўшы пінжак,

Пайшоў з сваёй хаты, з пасёлка.

Хаця б ён бяды не наклікаў

Або не данёс на каго.

Нядобрае нешта яго

Пагнала па замеці дзікай.

– Мо лепш табе, Хведар, пакінуць

Кампанію гэту, пайсці

I недзе надзейны прыпынак

Да часу, хоць нанач знайсці.

Хацеў не паслухацца. Ведаў,

На полі буран, і не мог

Не ўстаць, не пайсці за парог

Услед за Крыстынаю Хведар.

– Куды мяне гоніш, бадзягу?

– Не ведаю. Толькі хутчэй

Пакінь гэту хату, гасцей,

Пакуль не вярнуўся Дубяга.

Ён з зайздрасці згубіць і здрадзіць.

Не соладка з ім у жыцці.

Сама я, Мяцеліца, рада

З табой у завею пайсці.

I Хведар адчуў на хвіліну

Абдымак яе, як у сне,

I праз узмяцелены снег

Гарачыя вусны Крыстыны.

З сяней, як з расчыненай борці,

Даносіўся гул і звінеў,

Як замяць у полі, напеў

У полі самотны воўчы.

Ён то заміраў, то ізноўку

Ў імгле беспрасветнай блудзіў,

Пакуль не згубіўся, не змоўкнуў

Сярод узмяцеленых ніў.

Куды ў гэту лютую поўнач

Мяцеліца Хведар ішоў?

Не бачыў ні хат, ні агнёў.

Ды сёння яго усё роўна

Нідзе і ніхто не чакае.

Ён стаў, аглянуўся кругом

I ўбачыў: слядамі яго

Хтось крочыць за ім, даганяе.

Хто гэта? Крыстына ці, можа,

Дубяга чапляецца зноў?

I Хведар рукой асцярожна

Намацаў за пазухай нож.

– Каго там нясе навальніца? –

Аклікнуў і тут жа пазнаў

I голас, які адказаў,

I рослую постаць Суніцы.

– Даўно я іду тваім следам.

Баяўся, каб недзе адзін

Не збіўся ты, не заблудзіў.

Куды ж ты направіўся, Хведар?

Нашто табе вобмацкам дзесьці

Блукаць сярод гэтых палёў.

Я ведаю, знойдзецца месца

Каля партызанскіх кастроў,

Дзе стрэнеш сяброў ты нямала,

Якія заўсёды з табой

Падзеляць і радасць і боль,

Як чорствага хлеба кавалак.

На выгладжаных касагорах

Сінеў напярэдадні лёд.

Дарога вяла на усход

Праз цёмныя пушчы, азёры,

Праз спаленых сёлаў руіны

I свежых магіл курганы...

Цяжкая дарога краіны,

Глухая дарога вайны.

30.ІХ

Не ведаю, чаму я не закончыў гэту паэму, напісаўшы дзве часткі: «Уцёкі» (1945 г.) і сцэну ў Дубягі. Першая частка напісана шасцірадковай страфой, у якой рыфмуюцца ў несустраканым мною спалучэнні рыфмаў мужскіх, жаночых і дактылічных.

Трэція суткі Мяцеліца

Едзе з нямецкім абозам

I падганяе каня.

Снег замятае аселіцы.

Скрыпкай галосяць палоззі, –

Нечым іх плачу суняць...

7.ХІ

Дождж. Нат не было дэманстрацыі. Учора хадзіў на прэм’еру «Пяюць жаваранкі». Мне здаецца, што п’еса гэта К. Крапіве не ўдалася, хоць яе ўсе хваляць. Увесь вечар правёў у Лыньковых. Калі вяртаўся дамоў, пачаў падаць снег, які прыгасіў святочны настрой. Цікава, што мяне часта наведвае пачуццё адзіноцтва. Адкуль яно?

9.ХІ

Неба як заштрыхована аблокамі. Не ведаю, што я рабіў бы, каб не захапіла мяне паэзія, якая ў любых умовах дае максімум свабоды. Мы агітуем пісьменнікаў пісаць на індустрыяльныя тэмы, але як пра гэта пісаць оды, калі сучасная індустрыя робіць немагчымым жыццё на зямлі. Але галоўнае – усе пра гэта ведаюць і ўсе працягваюць заклікаць пісаць. I ў гэтым – адна з нашых трагедый.

20.XI

Усё больш пераконваюся, што мы людзі старога ўкладу. Гэта я заўжды адчуваю пры сустрэчы з маладзейшымі.

21.ХІ

Рэдагавалі з П. Глебкам пераклады Ул. Маякоўскага. Быў у Ц. С. Гарбунова. Казаў, каб я рыхтаваўся ехаць у Чэхаславакію на нацыянальны кангрэс прыхільнікаў міру.

25.ХІ

Учора павінна было вырашыцца ў ЦК пытанне аб павелічэнні лістажа часопіса «Полымя», але, здаецца, адклалі на пазней. «Звязда» прасіла напісаць для газеты кастрычніцкі верш. Перакладаю лібрэта оперы С. Манюшкі «Страшны двор». Я і не ўяўляў, якая гэта складаная справа.

10.ХІІ

Сустрэў Я. Коласа. Крытыкаваў ён Пімена за ўпадніцкі настрой і мяне за верш «Апала зорка». А сам жа пасля смерці М. Д. пісаў: «Адзін, як воўк...». Хацеў я спытаць: «Як у сацыялістычным грамадстве, нат пасля страты дарагога табе чалавека, можна адчуваць сябе такім адзінокім?» Відаць, у разгар кампаніі супроць песімізму ў паэзіі, нехта мяне з Піменам яму падаткнуў для даклада. Бо нават П. Броўка прызнаваўся ў сваіх грахах. Ну а П. Глебка, як заўсёды ў такіх выпадках, гаварыў: «Вось цяпер мне ясна, як трэба пісаць...». Але мінаў час, і зноў на яго, як і на многіх з нас, наступала творчае зацямненне.

1951

28.II

Думаў, што рана буду ў Маскве, але страшэнная замяць перакрыла ўсе дарогі, і за Оршай наш цягнік прастаяў каля васьмі гадзін. Потым аж да Смаленска прабіваліся праз снежныя заносы і траншэі. Гэтымі днямі, у складзе дэлегацыі Таварыства дружбы і культурных сувязяў, еду ў Венгрыю. А пакуль што, уладкаваўшыся ў гасцініцы, пастараюся раздабыць білет у МХАТ на «Мёртвыя душы».

1.ІІІ

Перасеклі граніцу. Надзвычай сардэчна сустрэлі нас венгерскія сябры. На кожнай станцыі – сустрэчы з прадстаўнікамі Таварыства венгерска-савецкай дружбы, карэспандэнтамі, якія засыпаюць рознымі пытаннямі: чаму ў нас не друкуюцца творы Ясеніна, Ільфа і Пятрова? Адкуль яны гэта ўзялі? Спыніліся ў невялічкай, але вельмі ўтульнай будапешцкай гасцініцы на востраве Маргіт.

7.ІІІ

Бясконцыя сустрэчы і выступленні. Быў на заводзе Тумана і на ўрачыстым адкрыцці Кангрэса венгерска-савецкай дружбы. Помнік Л. Кошута. Толькі чамусьці гэты нацыянальны герой і кіраўнік паўстання венгерскага народа стаіць з апушчанай галавой. Гаспадары жартуюць, што ён не хоча глядзець на мінуўшчыну. А можа – на сучаснасць? На адкрыцці месячніка дружбы быў Ракошы. Яго жонка і члены ўрада. «Эльен Сталін!» «Эльен Ракошы!» «Са Сталіным – за мір!..».

8.ІІІ

Знаёміліся з камбінатам Ракошы ці Чырвоным Чэпелем. Выступалі на літаратурным вечары ў філармоніі. Нарадзгас. Дэбрэцэн. Мяне суправаджае вельмі сімпатычная перакладчыца Ала Нікадэмус, якая ў гады вайны шмат адпакутавала ў фашысцкіх лагерах і засценках. Пазнаёміўся з венгерскімі паэтамі Кардашам, Дэвечары і з славутым кавалём-мастаком Экрашам Н’ешам.

14.III

Нацыянальны музей, Таварыства дружбы. Вечарам з гары Гелерт любаваліся маляўнічым відам Будапешта.

15.III

На мітынгу на плошчы Нацыянальнага музея чытаў перакладзены на беларускую мову верш Ш. Петэфі «Нацыянальная песня»: «Устань, мадзьяр, на кліч айчыны!..»

16.III

Вышаград. Наведалі дом адпачынку венгерскіх пісьменнікаў. Цікава прайшла гэта сустрэча. Як не хапае ўсім нам такіх творчых кантактаў, абмену думак, шырокіх сувязяў са светам, – без чаго не можа нармальна развівацца ні літаратура, ні мастацтва. Мала ведаюць венгерскія сябры аб нашай беларускай літаратуры, ды і мы не можам пахваліцца сваімі ведамі аб іх літаратуры, якая зараз развіваецца паміж трыма полюсамі: сваімі класічнымі традыцыямі, заходнім мадэрнізмам і сацрэалізмам.

А вось і Балатон! Спыніліся на пару гадзін у Ціхані. Гэта тут у часе вайны былі страшэнна цяжкія баі. Зямля хутчэй, як людзі, залечвае свае раны. Цішыня. Толькі шумяць хвалі, адна за другой набягаюць на пакаты бераг, усеяны «каменнымі капытцамі» – галькай.

4.ІХ

Каторы раз бяруся за свой дзённік! Шкада, што шмат прапусціў цікавых старонак жыцця, якія сёння амаль зусім сцёрліся з памяці. Дзённік патрэбен мне для маёй працы. Гэта – не магільнік маіх думак і пачуццяў, куды рэдка заглядае і сам пісьменнік, гэта – шлях з верставымі слупамі-паказальнікамі.

Гартаю прывезены з Пількаўшчыны гадавік «Аколіцы паэтаў», увесь пажаўцелы ад сырасці, пагрызены мышамі. Калісьці гэта была трыбуна паэзіі «перажытай», «аўтэнтычнай», трыбуна С. Чэрніка, які змагаўся супроць авангардызму.

Пачынаецца кампанія збору подпісаў пад зваротам Сусветнага Савета Міру. Мяне выбралі старшынёй Мінскага камітэта садзейнічання. Запісаўся на Вячэрні універсітэт марксізму-ленінізму, каб крыху лепш падкавацца ідэалагічна. Званілі з Масквы. Камітэт Міру арганізуе паездку ў Кітай.

8.ІХ

Няспынна марасіць дробны дождж. Учора выступаў на заводзе Кірава. А дома, кожны дзень – то землякі, то госці. Думаў напісаць пра новабудоўлі на Волзе, а потым узяўся чытаць матэрыялы для «Полымя». Вельмі няўважна пачаў апрацоўваць артыкулы свайго аддзела наш прызнаны крытык Сцяпан Майхровіч. Ці не пачаў ён зноў піць, як піў раней?

16.ІХ

Пішу верш «На Волзе». Толькі ніяк не магу знайсці да яго цікавай канцоўкі. Ездзілі з Любашай у Каралішчавічы. Перад сном пачаў перачытваць Клёнаўскія пераклады сваіх вершаў. Пераклады вельмі няўдалыя. Не ведаю, што з імі рабіць, бо кнігу як найхутчэй трэба здаваць у выдавецтва. Відаць, добры перакладчык, як і добры паэт, з’ява – рэдкая. А пераклад часта вырашае лёс паэта. Агулам, той хто не чытае беларускай паэзіі ў арыгінале, не можа судзіць аб яе самабытнасці і арыгінальнасці. Прызнацца, я не прыхільнік даслоўнага перакладу, бо слова залежыць і ад гучання, і семантычнага значэння, і ад спалучэння яго з іншымі словамі, але не магу і мірыцца з рознай адсябяцінай.

28.ІХ

Збіраўся цэлы дзень працаваць, але пазваніў А. Куляшоў, і разам з ім пайшлі мы купляць машыну «Победу», а потым на стадыён, дзе нашы дынамаўцы прайгралі вільнюскай камандзе 2:1.

Спакушаюць мяне ўзяцца за лібрэта «Кветка Цянь-Шаня». Не ведаю, можа, і вазьмуся. Гэтымі днямі пачаліся заняткі ва універсітэце марксізму-ленінізму. З пісьменнікаў запісаліся толькі мы з П. Пестраком. Прызнацца, цяжка мне даецца гэта мудрасць, як калісьці ў гімназіі «Катэхізіс». Здаецца, пакуль чытаю, разумею, а потым усё выветрываецца з галавы, асабліва даты з’ездаў, пленумаў, розных пастаноў.

29.ІХ

Заўтра збіраемся – П. Броўка, М. Лужанін і я – у Баранавічы, Навагрудак. Мо ўдасца пабываць у Налібоцкай пушчы, на Кромані, дзе апошні раз бачыў гэтыя цудоўныя мясціны ў 1936 г.

1.Х

Сёлета выдаліся засушлівымі і лета і восень. Нават азімыя не абышлі. На рынку ў Навагрудку – горы яблык, груш, сліў. Быў у музеі А.Міцкевіча, на Замкавай Гары. Горад страшэнна разбураны. На месцы былых вуліц усё яшчэ ляжаць горы шчэбню.

2.Х

Быў на прыёме румынскай дэлегацыі, сярод гасцей – два пісьменнікі: Марору і Надзь. Куляшоў і я доўга з імі гутарылі на розныя літаратурныя тэмы. I Марору, і Надзь – удзельнікі рэвалюцыйнага падполля. Першы адсядзеў больш дзесяці год у розных румынскіх турмах. Вельмі крытычна яны адзываліся пра Э. Букава, які зазнаўся. З захапленнем гаварылі пра Н. Хікмета, хоць апошнія вершы з налётам натуралізму ў «Литературной газете» нам не спадабаліся. Румынскія сябры нат адмовіліся іх друкаваць. Зразумела, што Хікмет, калі яны яму аб гэтым сказалі, быў здзіўлены і не згадзіўся з іх ацэнкай сваіх вершаў. Праўда, самаацэнка рэдка калі бывае аб’ектыўнай. Кожны стараецца пісаць як найлепш, але як атрымаецца – не яму судзіць. Відаць, крыніц паэзіі столькі, колькі людзей. Ды кожная дэфініцыя яе – дэфініцыя мастацтва пішучага. Мы жылі заўсёды і жывём на вялікім скрыжаванні розных паэтык і стыляў. Агулам, мне здаецца, што паэзія, творчасць – рэчы такія інтымныя, як любоў, жыццё і смерць, аб якіх вельмі любяць гаварыць толькі розныя балбатуны.

4.Х

Разам з А. Куляшовым і П. Кавалёвым ездзіў у Магілёў выступаць перад студэнтамі і курсантамі. Упершыню я наведаў гэты горад. Шкада толькі, што не было часу пазнаёміцца з ім. Вяртаючыся, спыніліся ў лесе. Ля вогнішча перакусілі. Мінск сустрэў нас дажджом. Дома застаў пісьмо ад Дзмітэркі з Кіева, які запрашае прыехаць на пленум СП Украіны. Магчыма, што з Куляшовым паеду ў Кіеў, які дагэтуль толькі бачыў з самалёта.

11.Х

Прачытаў у «Литературной газете» цікавы артыкул Марыі Бануш, які закранае важнейшыя пытанні нашай сучаснай крытыкі і самакрытыкі.

Цікава, што да вайны амаль усе авангардысты стаялі на левых, рэвалюцыйных пазіцыях, покуль у нас не пачалі ад адных адхрышчвацца, а другіх – сілком цягнуць у сацрэалізм.

Горкае выказванне Гегеля: «Практыка і гісторыя вучаць, што ні народы, ні ўрады ніколі і нічаму ў гісторыі не навучыліся, ніколі не кіраваліся навукай, з якой трэба было б чэрпаць».

Цэлы дзень заняты быў падборкай вершаў да зборніка «Выбранае», які выдавецтва запланавала выдаць у 1952 г. Гэтымі днямі з Куляшовым, Кавалёвым наведаем Брэст. Звоняць з ЦК: трэба з нейкай дэлегацыяй ехаць у Прагу. I так, з адной дарогі – у другую.

23.X

Будучы на Брэстчыне, пабываў у Белавежскай пушчы, дзе нагледзеўся на яе ўладароў – зуброў, на векавыя сосны і дубы, наслухаўся іх шуму-гулу. Упершыню тут убачыў асеннія ландышы. Лісты іх пасохлі, але на сцяблінках, на якіх вясной цвілі прыгожыя белыя кветкі-званочкі, чырванелі пацеркі ягад. Цэлы букет іх прывёз дамоў. Пабываў у Брэсцкай крэпасці, дзе і сёння крывавяць прабоіны і шрамы на руінах сцен: здаецца, усё яшчэ чуюцца выбухі бомб і снарадаў.

Дома застаў цяжка хворую Любашу. Грып, а да яго – болі ў сэрцы.

27.Х

З групай пісьменнікаў ездзіў у Рудзенскі раён глядзець, як працуюць канавакапацелі Мацапуры. Бачыў, як трактары цягнуць велізарны плуг, які пакідае за сабой гатовы магістральны канал. Відаць, пры дапамозе такой тэхнікі мы хутка перагаром свае балоты. Толькі куды дзявацца спрадвечным яе жыхарам – журавам, буслам, качкам, кнігаўкам, кулікам... Ніхто пра гэта не думае, захапіўшыся вар’яцкай ідэяй – пакарэннем прыроды. А мне, як чалавеку, які вырас на пількаўскіх імшарах і балотах, чамусьці трывожна на сэрцы.

28.Х

Вечарам з Любашай глядзелі кінафільм «Мадам Бавары». Заўтра еду ў Маскву, а там – у Варшаву, дзе зараз госціць Міхась Лынькоў, з Варшавы – у Прагу. У складзе дэлегацыі, да якой і мяне далучылі, сем чалавек: П. Н. Трэцякоў, К. С. Сухаў, I. I. Брыцько, Т. Н. Яблонская, А. П. Жураўлёў, Т. I. Бялоў. Да нас, здаецца, яшчэ павінны далучыцца С. Н. Пільчук, Ц. С. Мальцаў.

4.ХІ

Чэхаславацкая граніца. Перасадка. Дождж, дождж. У пагоні за новымі ўражаннямі, як цыган, не магу спыніцца ў сваіх вандроўках па свеце. А пара. I галава, і дарожны блакнот – поўныя розных тэм. Праўда, запас бяды не чыніць.

5.ХІ

Былі на прыёме ў міністра прапаганды В. Капецкага, потым – знаёміліся з Прагай, па-святочнаму прыбранай да сустрэчы Кастрычніка. Удалося яшчэ пазнаёміцца з цікавай выстаўкай выяўленчага мастацтва. Шмат бачыў арыгінальных работ чэшскіх і славацкіх майстроў, але і шмат паспешліва і шаржыравана скапіраваных з нашых, савецкіх шырпатрэбаўскіх палоцен.

7.ХІ

Учора позна вярнуліся з мітынгу. Раніцой паехалі ўскладаць вянкі на магілы савецкіх воінаў. Шмат было народу, асабліва дзяцей. На многіх могілках гараць свечкі. Вецер развявае жалобныя стужкі: «Мы вас помнім», «Мы з пражскага дзіцячага саду № 16 заўсёды ўспамінаем вас, герояў, якія вызвалілі нашу Прагу...».

Выступаў на адкрыцці выстаўкі «На вечныя часы з Савецкім Саюзам».

8.ХІ

Сустрэчы. У Саюзе чэшскіх пісьменнікаў неспадзявана сустрэў Гроша. На маё пытанне, як яму падабаецца праект помніка, які чэхі збіраюцца паставіць у знак нашай перамогі і дружбы, адказаў, што не падабаецца. Прызнацца, нельга было з ім не згадзіцца. «Але аб гэтым, – дадаў ён, – павінны сказаць вы. Вас яны паслухаюць, бо да маёй думкі яны аднясуцца іначай: заўсёды, што падабалася паляку, не падабалася чэху, і наадварот».

На адной з вуліц гід паказаў пацямнелы ад часу дом з двума сонцамі, у якім жыў (1834–1891 гг.) Ян Неруда.

З пошумам асенніх дрэў аднекуль плыла мелодыя цудоўнай сметанаўскай «Влтавы». А тут жа ў Празе недзе жыве адзін з маіх сяброў, адзін з нашых выдатнейшых артыстаў-спевакоў М. Забэйда. Можа, мне неяк удасца яго тут адшукаць. Бо мне быць у Празе і не сустрэцца з ім – грэх.

9.ХІ

Наведаў Лідзіцы. У музеі – пісьмы лідзіцкіх дзяцей, у якіх яны просяць прыслаць ім нейкую вопратку і хлеба, «бо мы без мамы, бо мы без таты»... Многія з іх загінулі. З Бамбея прыслалі вялізны звон для лідзіцкага касцёла. Можа, яшчэ хто адклікнецца на яго прызыўны голас і вернецца на свае папялішчы.

10.ХІ

Выступаў па радыё і ў Саюзе пісьменнікаў, дзе чытаў фрагменты са свайго «Пражскага дзённіка». Потым дэлегацыя наша наведала турму, у якой сядзеў Юліус Фучык. Паказалі нам у падзямеллі шыбеніцу і гільяціну, якую фашысты, калі ўцякалі, разабралі і кінулі ў Влтаву. Але памочнік галоўнага ката Вайса Нерат, якога злавілі, расказаў, дзе яна схавана, і яе дасталі. Яшчэ і сёння віднеюцца плямы крыві на сценах гэтай катоўні. Ніхто не ведае, колькі людзей тут загінула. Кожную пятніцу тут праводзіліся экзекуцыі. Падлік ахвяр вялі вязні па ўдарах гільяціны, якая апускалася кожныя пяць мінут. На сцяне – стаўшыя крылатымі словы Фучыка: «Людзі, будзьце пільнымі!»

11.ХІ

Дзённік мой нагадвае чарнавы накід аб маіх падарожжах у пошуках новых краявідаў, прыгод, хараства і яго сутнасці. Мо ўсё гэта выклікана недахопам усяго гэтага ў маім ранейшым жыцці і ўцёкамі ад аднастайнай рэчаіснасці?

Пасля літаратурнага вечара ў Пелзне наведалі размешчаны ў доме Генляйна музей, у якім сярод розных экспанатаў выстаўлены турэцкія фескі, пашытыя вязнямі Дахау для гітлераўскіх штурмавікоў, якія, захапіўшы Каўказ, збіраліся праз Іран маршыраваць у Індыю, кнігі «Бог і жыццё», «Аб свабодзе», «Закон божы», «Біблія» ў пераплётах з чалавечай скуры, булава, якой разбівалі голавы вязням, і зямля ў урнах з усіх канцлагераў.

Выйшаўшы з гэтага музея, мне здалося, што я выйшаў з пекла, і не верылася, што над зямлёй яшчэ свеціць сонца. Хацелі яшчэ мне паказаць аўтограф Гітлера, але я адмовіўся:

– Бачыў я яго і ў нас на кожным кроку і ў вашых Лідзіцах...

13.ХІ

Экскурсія ў замак Кржываклад. Ля сцен замка – велізарныя акамянелыя калоды, знойдзеныя французскім інжынерам Барандам падчас пракладкі дарогі. На адным з балконаў расце стагодняя сасна. Розныя экспанаты, сярод якіх – меч з надпісам: «Калі яго падымаю, жадаю грэшніку царства нябеснага». Праваднік паказаў камеру, у якой у 1651 г. за ашуканства сядзеў вядомы алхімік Эдуард Келі. На двары – цікавы сонечны гадзіннік, лобнае месца, на якім сціналі галовы шахцёрам, што выступалі супроць магнатаў. Адзін з іх забіў ката, які хацеў яму звязаць рукі. У бібліятэцы паказалі Каран 17 века, «Даліміраву хроніку», якую ў свой час чытаў Шафарык, а на астранамічнай кнізе аўтограф Ціха Брага (1601). У замкавай царкве – цудоўны алтар работы аднаго з вучняў Віта Ствоша (Створа у час), які англічане хацелі купіць і давалі 20 мільёнаў крон. За алтаром – фрэскі невядомых майстроў.

Амаль цэлы дзень правялі ў Кржывакладзе. Стомленыя, позна вечарам ледзь дацягнуліся да Добржыш, да дома творчасці чэхаславацкіх пісьменнікаў.

14.ХІ

Сёння, пасля знаёмства з велізарным пражскім металургічным заводам, паехаў з Б. Калявым наведаць хворага Здэнэка Няедлага. Відаць, ён рад быў гасцям. Пагаварылі аб нашых супольных знаёмых. Дамовіліся, што я яму прышлю некаторыя творы нашых беларускіх пісьменнікаў. Толькі ці зможа ён ужо іх прачытаць. Жартуе:

– Ужо сёмы ці восьмы інфаркт. Прывык.

Апошнія часы яго ў нас крытыкавалі, здаецца, за гісторыю Чэхаславакіі. Непрыемна ўразіла, што гэтага безнадзейна хворага чалавека і на лесвіцы, і ў калідоры пільнуюць нейкія ахоўнікі.

15.XI

Браціслава сустрэла нас зацемненымі вуліцамі. Учора было выключана святло, чаму я нават быў рад, бо адклалі ўсе намечаныя сустрэчы, і я адзін пайшоў знаёміцца са сталіцай Славакіі.

17.ХІ

Нудная і нецікавая сустрэча ў СП. Куды цікавейшай была сустрэча з ганчарамі. У музеі ганчарных вырабаў нагледзеўся на цудоўныя экспанаты. На печы, складзенай з кафлі, розныя надпісы: «Кацерына, піме віно, няхай вода тече міло», «Добры збанар на кожнай галаве выкруціць жбан», «Вінко грэе, вінко палі, вінко мудре гловы шалі». Толькі тут можна паверыць, што чалавека Бог вылепіў з гліны.

18.ХІ

Плаціны на рацэ Ваг. Раніцой спыніліся ў Жыліне, ля помніка савецкім воінам. «Гады мінуць за гадамі і праху не застанецца, але слава аб рускіх воінах будзе жыць ва ўсім свеце». Колькі тут такіх магільнікаў!

20.ХІ

Турчанскія цяпліцы, Дземеноўская рыбная гаспадарка, сяло Ждьяр, Белаводская даліна і, нарэшце, Татры, над якімі высіцца ў снежнай паласе пік Сталіна. Цікава, як ён зваўся раней?

21.ХІ

Зноў вярнуліся ў Прагу. У Міністэрстве прапаганды пазнаёміліся з М. Зікмундам і Ю. Ганзелкам, якія паказалі нам толькі што прывезеныя з Паўдзённай Афрыкі знятыя імі новыя кадры свайго фільма. Апошнія сустрэчы, апошнія выступленні. Заўтра адлятаем дамоў.

25.ХІ

Дамоў вяртаемся самалётам Прага – Львоў – Масква. Разам з намі лятуць два французы, якіх мы пачаставалі чэшскімі яблыкамі. Толькі ў Маскве даведаўся, што гэта французская дэлегацыя, якую сустракаў М. Ціханаў. Ён і пазнаёміў мяне з Ів Фаржам. Ад Ціханава даведаўся, што 27-га пачынаецца Трэцяя ўсесаюзная канферэнцыя прыхільнікаў міру. I так, яшчэ на пару дзён прыйдзецца спыніцца ў Маскве. На канферэнцыі сустрэў Я. Коласа, Ц. Гарбунова, А. Куляшова, К. Крапіву і П. Броўку.

8.ХІІ

Усё не магу ачухацца пасля сваіх паездак. Заходзіў А. Венцлава, які па заданню Камітэта па Сталінскіх прэміях прыехаў пазнаёміцца з некаторымі пастаноўкамі ў нашых тэатрах.

Былі з Любашай у Оперным тэатры. Сустрэў К. Буслава, які агарошыў мяне прапановай пайсці на пасаду начальніка аддзялення мастацтва пры Савеце Міністраў. Не ведаю, каму такая вар’яцкая думка магла прыйсці ў галаву. Хутчэй усяго збіраюцца выжыць мяне з «Полымя».

Перакладаю Н. Хікмета і чытаю новы раман I. Гурскага. Відаць, будзем друкаваць, бо пакуль што ў рэдакцыйным партфелі няма нічога лепшага.

Званілі з ЦК, каб не давалі мы няўзгодненых з дырэктыўнымі органамі твораў. Я думаю, што спрэчкі, разыходжанні ў ацэнках – з’ява натуральная. Нас павінны палохаць адсутнасць у творчых арганізацыях такіх спрэчак і цішыня. Бо ў літаратуры няма гладкіх дарог, да яе вядуць – крутыя і няходжаныя. I кожны павінен ісці сваёй дарогай.

Ёсць такі дыялог у барона Брэмбэуса: – Ці ёсць у вас добрыя кнігі? – Не, але маем вялікіх пісьменнікаў. – I так, маеце літаратуру? – Ні ў якім разе, маем толькі кнігарні.

Мне здаецца, кожны крытык, які любіць павучаць, павінен мець свой план рамана, паэмы, бо як жа іначай.

1952

2.I

Новы год сустракалі ў Лыньковых. Віншавальныя тэлеграмы ад Пракоф’ева, Сіманава, Браўна, Камісаравай, Кабзарэўскага. Перадрукаваў напісаны ўчора верш «У Рандальсволе». Ідзе густы мокры снег. Быў з Любашай на прэм’еры оперы С. Манюшкі «Страшны двор», лібрэта якой калісьці ўгаварыла мяне перакласці Л. П. Александроўская. Збіраюся паглядзець кітайскі ансамбль, які прыехаў да нас на гастролі. Цяжка захварэў Пімен. Трэба будзе яго наведаць у лечкамісіі, дзе ляжыць і А. Вялюгін. Чытаю дзённікі Дэлякруа. Увесь вольны час забірае партвучоба. Добра, што ў нас цікавыя і выдатныя выкладчыкі Г. Якоб, Шуцкі...

А на дварэ няспынна імжыць і імжыць дождж.

26.I

Атрымаў пісьмо ад рэдактара часопіса «Славяне» і фотаздымкі з Чэхаславакіі. Закончыў пераклад П. Неруды «Хай абудзіцца лесаруб». Рыхтуюся да семінарскіх заняткаў па марксізму-ленінізму. А калі ж зноў вазьмуся за вершы? Мне здаецца, зараз тэхніка верша не іграе ніякай ролі. Яна стала агульна-даступнай. Глыбіня думкі, а не гладкапіс сведчаць аб таленце. Сёння цяжка даць сінтэз паэзіі, бо яна развіваецца ў розных напрамках. Да таго, кожная кананізацыя ў літаратуры і мастацтве – шкодныя. I кожны авангард замяняецца – наступным. Заўсёды была і будзе нараджацца апазіцыя існуючым напрамкам і модам.

4.ІІ

Ш. Петэфі. Усё ў ім – і жыццё і творчасць адліты з аднаго нержавеючага металу. Перачытаў пазычаную ў П. Глебкі «Хрэстаматыю рэвалюцыйнай літаратуры Заходняй Беларусі», у якой змешчана некалькі і маіх кароткіх апавяданняў і вершаў, напісаных яшчэ ў 1931 г. Адзін з вершаў «Гэй, рвіцеся, песні!», крыху выправіўшы, можа, дам у свой аднатомнік.

10.II

За акном гудуць трамваі, незлічонымі агнямі ззяе сталіца Мінск. Аж не верыцца, што некалькі год таму назад былі мёртвыя руіны. Ездзіў у Каралішчавічы. Былі Лыньковы, Лужаніны, Паслядовічы. Усе лясныя сцежкі ўкрыты глыбокім снегам. А ў рэдакцыі – адны непрыемнасці. Надрукавалі рэцэнзію на кнігу, якая толькі што выйшла, а ў ЦК раяць нам яе зняць, паколькі з гэтай кнігай не пазнаёміліся сакратары. А часопіс і так спазняецца.

15.II

Перакладаю «Уступ» і «Малітву» Ю. Тувіма з паэмы «Кветкі Польшчы». Вельмі цяжка паддаецца. Мо пазней уцягнуся ў гэту работу. Чуў, А. Бялевіч напісаў добрыя вершы. Трэба будзе выцыганіць іх у яго для «Полымя». А. Вялюгін, чамусьці, хоча кінуць працу ў нашай рэдакцыі. А шкада. Быў на нарадзе паэтычнай секцыі, на якой выбралі старшынёй Кастуся Кірэенку. На дварэ зноў адліга. У аўторак з I. Шамякіным збіраемся ехаць у камандзіроўку з дакладамі аб пленуме ЦК КП(б)Б.

17.II

Узяўся за А. Герцэна. Цікавы факт («Былое» № 1) аб тым, што на канферэнцыі, скліканай Гапонам у Жэневе ў 1905 г., быў разам з іншымі дэлегатамі і прадстаўнік «Беларускай грамады». Цікава, хто? Там жа і пісьмо Л. Талстога Мікалаю II, якое пачынаецца словамі «Любезный Брат». Гаворыцца ў гэтым пісьме і аб «любви народа к самодержавию» і, каб вырашыць сялянскія праблемы, аб «уничтожении земельной собственности».

20.II

Вярнуўся з Плешчаніц, дзе разам з I. Шамякіным выступалі на розных вечарах у клубах, у школах. Першы раз я быў у Плешчаніцах позняй восенню 1932 г., калі пераходзіў граніцу. Помню, як я тады перамёрз і ніхто мяне не ўпусціў у хату пагрэцца. Толькі ў нейкага столяра, зарыўшыся ў стружкі, удалося адпачыць пару гадзін і дабрацца да Даўгінава.

Успамінаючы тую ноч, здаецца, і сёння адчуваю яе ледзяны подых і стому. Відаць, толькі малітва маці тады вярнула мяне дадому, да жыцця.

28.II

І так, у лістападзе намячаецца правядзенне ў Маскве дэкады беларускага мастацтва і літаратуры. Цікава, што на дэкаду ў 1940 г., пасля ўз’яднання, ніхто з нас, пісьменнікаў, не быў запрошаны. Нават П. Пестрак – дэпутат Вярхоўнага Савета СССР. Нават Р. Шырма. Што гэта – недавер? У кожным выпадку – недаравальны палітычны пралік.

Пачаў падборку вершаў у «Огонек». А ў СП кожны дзень нарады, пасяджэнні. Вечар, прысвечаны В. Гюго, нарада ў гарсавеце. Сёння – сакратарыят, заўтра – вучоба, а там – вечар, прысвечаны стагоддзю смерці М. В. Гогаля, пленум у Маскве.

18.III

Хадзіў з Любашай на два цікавыя фільмы: «Вернападданы» і з дзяцьмі – на «Тарзана».

Вечарам зноў засеў за пераклады. Усё больш пераконваюся, што даслоўны пераклад немагчымы, аб гэтым сведчаць выдатныя, класічныя пераклады Пушкіна, Міцкевіча, Гётэ, Лермантава, Пастэрнака.

24.III

На вечары Я. Брыля ў сувязі з атрыманнем Сталінскай прэміі – спрэчкі, бойка. Заўтра сесія Вярхоўнага Савета БССР. Абрастаю, як карабель ракушкамі, рознымі дробнымі справамі, непатрэбнымі клопатамі, ад якіх не знаю, як і выратавацца. Атрымаў пісьмо ад А. Венцлавы. Збіраецца пабываць на Нарачы і на Навагрудчыне.

25.III

Прыехаў мой стары друг Каросас, які зараз працуе ў Вільнюсе намеснікам рэдактара «Ціесы». Памерла яго жонка, а на днях – бацька. Для аднаўлення партыйнага стажу прасіў даць спраўку, што ён быў членам КПЗБ.

Званілі з Харкава, каб прыехаў на літаратурныя вечары. Адмовіўся. Не паехаў і на тыдзень дзіцячай літаратуры ў Барысаў і ў Радашковічы, бо прыехаў у госці Мірон Крыштафовіч і пачынаецца сесія Вярхоўнага Савета БССР.

28.III

Чытаю рукапісы, якія паступілі ў рэдакцыю. На сесіі Вярхоўнага Савета склалі – Кандрат, Аркадзь і я – эпіграму на П. Глебку, які некалькі год усё сядзіць над слоўнікам і зараз спыніўся над літарай «п».

Хто над слоўнікам сапе

У інстытуце дзесьці?

Гэта Глебка ўзлез на «П»

I не можа злезці.

З Гродна прыехала дваюродная сястра Лена. Захварэла на сухоты. Хадзіў з ёю да прафесара Тамарына. «Будзем ратаваць» – абнадзеіў. Вечарам закончыў верш «Матцы Нікаса Белаяніса». Пераклаў верш А. Святлова «Італьянец» і ўрывак з пазмы В. Варашыльскага «Смерць камунара».

11.ІV

Раптам пачаў таяць снег. Пушкінская вуліца – суцэльны паток. Ледзь праз яго прабіваюцца трамваі і аўтобусы. Чытаю вершы, якія паступаюць у рэдакцыю. Рыторыка і прыгожаапісанне, для падняцця духа, не пакідаюць нас. А да ўсяго – яшчэ і дакучнае маралізатарства. Паэт павінен мець адвагу гаварыць народу не толькі прыемныя рэчы («Ты и могучая»... «Прощай, немытая Россия», «Polsko, pawiem narodów bylaś». «Polsko, twoja zguba w Rzymie»). Мы знаем, як пісаць вершы для цытат, толькі ўсё яшчэ не знаем, як пісаць вершы, каб яны жылі і заўтра.

Праўда, ва ўсім гэтым вінаваты не толькі паэты, але і наша бяззубая, бесхрыбетная крытыка і яе хросныя бацькі. I як тут не прыгадаць скаргі Эразма Ратэрдамскага: «Але калі б меў столькі вуснаў, колькі зор мігціць на маўклівым фірмаменце ў ціхую ноч, або так шмат як пялёстак, якія лагодна вясенні вецер асыпае на зямлю, не змог бы выказаць жалю на розныя злыбеды, ад прыгнёту якіх у наш час церпіць святое мастацтва паэзіі».

14.ІV

Учора прыехаў на саюзную нараду па дзіцячай літаратуры. Спыніўся ў гасцініцы «Масква», у нумары 662. Былі з Янкам Брылём у Оперным тэатры на «Аідзе». Потым пайшлі яшчэ на Чырвоную плошчу. На Каменным мосце ёсць адна мясціна, адкуль відаць усе пяць Крамлёўскіх зор, якія сёння асабліва ярка вылучаліся на цёмным фоне неба. Чытаю зборнік кітайскіх паэтаў.

15.ІV

Глядзеў у МХАЦе «Плоды просвещения». У СП сустрэўся з М. Прыгарай, якая пазнаёміла мяне з Ю. Збанацкім. Яна прасіла памагчы адшукаць бацькоў беларускіх дзяцей-партызан, якія знаходзяцца ў Кіеве. Дамовіліся, што яна прышле мне спісак іх прозвішчаў. Быў у Ірыніна, з якім удакладнялі пераклады маіх вершаў. Званіў дамоў.

18.ІV

Праслухаў на нарадзе некалькі цікавых выступленняў. Расказвала старшая піянерважатая, што аднойчы да яе звярнуліся дзеці: – Наташа, а што калі б мы выклікалі да сябе пісьменніка, які не хоча пісаць для дзяцей, і паругалі яго за гэта?

12.V

Узяў у А. Куляшова некалькі перакладзеных ім вершаў Ісакоўскага для «Полымя». Мне вельмі падабаецца, як Аркадзь чытае. У яго нат сярэднія вершы неяк гучаць «весомо, зримо».

Абель План у сваёй кнізе «Вецер у аліўкавых гаях» прыводзіць цікавую вытрымку з «Іспанскіх зборнікаў» Р. Форда: «Калі памёр богаўгодны Фердынанд III, яго адразу святы Іакаў павёў да Багародзіцы, якая спытала: што ён жадаў бы для дарагой яго сэрцу Іспаніі? Манарх папрасіў масла, віна і хлеба. Гэта было дазволена. А яшчэ – сонечнага неба, адважных мужчын і прыгожых жанчын. I на гэта атрымаў дазвол. Сігар, мошчаў, часнаку і быкоў. Калі ласка. Добрага ўрада. У гэтым яму было адмоўлена: – Не, не, нельга, – сказала Багародзіца. – Калі б гэта было падаравана Іспаніі, то ні адзін анёл не захацеў бы жыць на небе».

Быў у Ц. Гарбунова. Запрапанаваў мне выправіць некаторыя мясціны ў лібрэта «Страшны двор», бо, можа, яе павязуць у Маскву на дэкаду.

20.V

Учора цэлы дзень ішоў мокры снег. Абламаў усе дрэвы ў скверах і парках. Першы раз прыйшлося нешта падобнае бачыць. Быў у ЦК камсамола ў П. М. Машэрава, які толькі што вярнуўся з Кітая.

Сцюжа. Прыгадаў прыказку свайго дзеда: май – каню сена дай, а сам на печ уцякай. Накідаў верш пра Антона Нябабу. Адклаўшы нудную палітграмату, узяўся за Ф. Бонта «Дарога чэсці».

21.V

У лістападзе мінае 10 год са дня трагічнай смерці Бруна Шульца, забітага ў Драгобычы фашыстамі, аб чым мне калісьці расказваў Е. Барэйша. Трэба было б да гэтай сумнай гадавіны хоць нейкі фрагмент з яго «Магазінаў карыцы» перакласці і пазнаёміць нашых чытачоў ды і пісьменнікаў з яго экспрэсіянісцкай прозай.

24.V

Пасля цяжкой хваробы памерла Вера Сурская. На пахаванне не змог пайсці, бо сам ляжаў з тэмпературай.

Дажджы. Нават выкінуліся грыбы. Зранку прынеслі цэлы кошык баравікоў. Выйшаў хораша аформлены аднатомнік маіх вершаў. Збіраемся ўсім сваім калгасам ляцець у Маскву.

25.V

З захапленнем чытаю А. Ісаакяна:

На глухой вяршыні Арарата

На адно імгненне век спыніўся

I пайшоў...

Востры меч палаючай зарніцы

Аб алмазы яркія разбіўся

I пайшоў.

Зрок забраных смерцю пакаленняў

Пакаўзнуўся на яго вяршыні

I пайшоў.

Наступіў і твой час на імгненне,

Каб ты глянуў на яго вяршыню

I пайшоў.

11.VІ

Вярнуліся з Масквы. У вагоне прачытаў выдатную паэму чувашскага класіка К. Іванова «Нарспі», якую пераклаў і падарыў мне Ірынін.

Калі будзе добрае надвор’е, паеду на Нарач і пастараюся заглянуць у сваю Пількаўшчыну. Нешта там у калгасе не ладзяцца справы. Старшыня, чуваць, п’е і не дбае аб гаспадарцы. Усё ідзе самацёкам. Толькі пасля кожнага наведвання дому з трывогай вяртаюся ў Мінск. Старымі і адзінокімі дажываюць свой век бацькі. I хата асунулася ў зямлю. Пачалі будаваць новую. Толькі буйна разросся сад, асабліва ляшчэўнік, які некалі я насадзіў, і шырока над студняй раскінула сваю крону бабіна вярба і пасаджаныя бацькам два дубы ў той памятны год, калі вярнуліся з бежанства.

17.VІ

Ездзілі ў Вільнюс. Вельмі ж хацелася Любінай маці пабываць на сваёй старой, дажываючай свой век сядзібе. Наведалі і Новасвецкі магільнік, дзе пахаваны стары А. Асаевіч. Але колькі ні хадзілі, так і не адшукалі яго магілы. Усё зарасло травой, кустамі. На адным з помнікаў нехта напісаў: «Тут пахавана (імя, прозвішча) першая жонка штацкага саветніка». Аб’ездзілі ўвесь горад. Забег на некалькі хвілін да П. Сергіевіча. У майстэрні – шмат новых, арыгінальных яго работ. Збіраецца – казаў – пісаць партрэт Ф. Скарыны і на ўсё лета паехаць да рыбакоў на сваю Браслаўшчыну. На сценах напісаныя ў новых, больш светлых тонах карціны: «Жыта», «Абед трактарыстаў», «Пасадка дрэў», добры дзесятак вельмі цікавых партрэтаў.

Помню, аднойчы П. К. Панамарэнка пытаўся, можа, варта П. Сергіевічу пераехаць у Мінск. Я не параіў, матывуючы тым, што ў Вільнюсе ён вучыўся, там у яго сваё асяроддзе, добрая кватэра і майстэрня. А больш за ўсё я баяўся, што ў склочнай атмасферы, якая пасля вайны панавала ў Саюзе мастакоў, ён не зможа ні жыць, ні працаваць.

19.VІ

Прачытаў першы том збору твораў Мао Цзэдуна. Некаторыя старонкі напісаны з паэтычным палётам: «Уздым рэвалюцыі падобны да карабля, які плыве, вяршыні мачт ужо бачны на далёкім гарызонце; ён падобны сонечнаму дыску, якога ззяючыя праменні, азараючы імглу на ўсходзе, ужо бачны з высокай гары».

25.VІ

I так, я на Нарачы. Крыху яшчэ дакучае сцюжа і нельга купацца. Зайшлі вучні Маладзечанскай сярэдняй школы імя I. В. Сталіна. Вечарам прыехаў Ф. Г. Маркаў. Прасіў, каб я выступіў на мітынгу пры адкрыцці помніка партызанам.

29.VІ

Прачытаў М. Аўэзава раман «Абай», напісаны ярка і з эпічным размахам, асабліва сцэны жыцця казахскіх феадалаў. Любаша з дзецьмі збіраецца на Нарач. А я, відаць, яшчэ застануся ў Мінску. Трэба схадзіць у Вярхоўны Савет да В. I. Казлова ў справе памілавання рыбака з вёскі Качаргі, папрасіць, каб памог вырашыць яго лёс. Ператрос сваю бібліятэку. Сотні дзве кніг трэба будзе перадаць школе.

Падзея ў жыцці горада – адкрыццё новага моста на Свіслачы. З гэтай нагоды паступіў заказ на верш, прысвечаны гэтай урачыстасці. I так розныя бягучыя справы, пераходныя, часовыя з’явы на задні план адсунулі нашу паэзію, і яна губляе кантакт з чытачамі, становіцца нецікавай. Недарма Вальтэр цаніў усе жанры, акрамя нудных, а Уайльд – нуду лічыў найстрашнейшай з рэчаў на зямлі.

7.VІІ

Пасля вечара, прысвечанага 70-годдзю Я. Купалы, А. Куляшоў, П. Броўка і я наведалі ў гасцініцы А. Твардоўскага. Ён прачытаў некалькі сваіх новых вершаў. Асабліва спадабаўся мне яго верш пра Леніна.

13.VІІ

Прыехаў Ф. Маркаў. На маторнай лодцы пераплылі на Гатаўскі бераг, а потым заваліліся да Барыса Чарняўскага – аднаго са старэйшых нарачанскіх рыбакоў, пра якога казала яго жонка, вельмі не любіць, каб яго называлі старым. Маркаў расказаў цікавую гісторыю. У адной вёсцы, падчас калектывізацыі, падбухтораныя кулакамі жанчыны вывелі старэнькую бабулю і перад трактарам усе леглі на зямлю. Што рабіць? Ён тады выклікаў некалькі трактараў і пачалі пахаць поле з розных канцоў. Стаміліся жанчыны бегаць ад трактара да трактара і разышліся па хатах. А ён узяў старую бабулю і адвёз на сваёй машыне ў бальніцу.