Журба мая светлая

Зіновій Прыгодзіч

Журба мая светлая

СТУДЗЕНЬ

Упершыню сустрэў Новы год у горадзе, далёка ад дому.

Сабраліся ў інтэрнаце, у нашым васемнаццатым пакоі, - Мікола Верас, Алесь Шульга, Кандрат Бугаёў, Міхась Заранок, Валодзя Баравы, я ды яшчэ двое дзяўчат з другога курса, якіх запрасіў Алесь.

Каб было трохі вальней, адзін ложак разабралі і стол паставілі бліжэй да акна, якое мы яшчэ днём упрыгожылі пахкімі яловымі лапкамі, сняжынкамі з паперы.

Дзяўчаты былі незнаёмыя. Я бачыў іх першы раз, але мне яны спадабаліся. Асабліва меншая, чарнявая - Галя. Трымалася яна вельмі натуральна, свабодна.

Другую дзяўчыну звалі Ларысай. Спачатку я нават добра не разгледзеў яе, бо як толькі яна зайшла, Алесь адразу кінуўся да яе, пасадзіў на свой ложак, і яны загаварылі аб нечым сваім.

Галя памагла нам сабраць на стол. Выходзіла ў яе ўсё хутка, спрытна - я аж залюбаваўся. Паставіўшы апошні сподак, яна яшчэ раз акінула стол крытычным вокам і сказала:

- Ну, вось цяпер можна і віно ставіць.

Кандрат з гатоўнасцю дастаў з шафы аб'ёмную, набітую пляшкамі сумку. Убачыўшы яе, Галя ажно рукамі ўспляснула:

- Хлопчыкі, вы што? Ды тут жа на цэлы інтэрнат хопіць!

Кандрат задаволена рагатнуў:

- Запас бяды не чыніць.

Пакуль расстаўлялі бутэлькі, адкаркоўвалі шампанскае, у рэпрадуктары пачуўся знаёмы гул Краснай плошчы, і вось святочна-ўрачыста зайгралі куранты.

- Хлопцы, бакалы! Хутчэй! - Алесь узяўся разліваць пеністае шампанскае ў падстаўленыя шклянкі, кубкі.

Мы паднялі напоўненыя бакалы, і ў гэту хвіліну я адчуў, як сэрца маё нечакана агарнуў ціхі сум. Адыходзіў яшчэ адзін год, дзевятнаццаты, у маім жыцці. Яшчэ колькі секунд - і я пераступлю мяжу, за якой пачынаецца новы, нязведаны адрэзак часу. Усё, чым жыў, чаму радаваўся, засмучаўся да гэтага моманту, застанецца раптам ззаду, у кароткім журботным «летась»... І ўжо не вернешся, не паправіш зробленага не так, не запоўніш змарнаваных па сваёй ляноце дзён...

- Ну, што трымаеш, Жэня!

Я ачнуўся ад сваіх думак, пачокаўся разам з усімі і сказаў:

- Давайце вып'ем за мінулы год. За тое, што мы сталі студэнтамі.

Потым былі тосты яшчэ - і за Новы год, і за поспехі на экзаменах, і за нашых дзяўчат, і за студэнцкую дружбу.

Недзе а трэцяй гадзіне мы рушылі ў вестыбюль, дзе ўжо іграла музыка, чуваць была шумная, бязладная гамана.

Я танцаваў з Галяй.

* * *

Ніколі, здаецца, не бачыў такога гультая, як наш Кандрат Бугаёў. Ён лянуецца нават прынесці сабе хлеба. Будзе ісці дадому і нізавошта не зойдзе ў краму, калі тая на другім баку вуліцы. У пакоі ж можа праляжаць цэлыя суткі, а за кіпнем у кубавую не сходзіць.

Кандрат, бадай, адзіны сярод нас, хто з першага дня не піша канспектаў. На заняткі ён ходзіць з адным-адненькім блакнотам, які свабодна ўмяшчаецца ў кішэні і ў якім Кандрат на лекцыях звычайна накідвае чарнавікі сваіх любоўных пасланняў.

Дзесьці ў раёне, у якім ён працаваў да арміі, у яго быццам ёсць дзяўчына, і ён цяпер строчыць ёй доўгія пісьмы і нават прысвячае вершы. Цікава было б пачытаць гэтыя вершы! Але як мы з Валодзем Баравым ні падлабуньваліся да яго, каб паказаў хоць адзін, - не паказвае.

У бібліятэках Кандрат не бывае. Колькі мы вучымся - ні разу ніхто не бачыў яго ні ў «Ленінцы», ні ў «Купалаўцы». Прыходзіць з заняткаў, завальваецца на ложак і пачынае расказваць Алесю пра свае амурныя прыгоды.

З яго ляноты мы заўсёды смяёмся. Вось і ўчора мы наладзілі Кандрату яшчэ адно выпрабаванне. Як толькі ён заснуў, адчынілі насцеж фортку, а самі, накінуўшы на сябе паверх коўдраў яшчэ паліто, пачалі чакаць - што ж будзе? Праз паўгадзіны ў пакоі стала хоць сабак ганяй. Дзіва што - на дварэ каля дваццаці градусаў марозу! А Кандрат ляжыць пры самым акне. Устане ці не?

Спачатку ён, відаць, яшчэ сонны, заварушыўся, неспакойна заперабіраў нагамі. Потым перакруціўся на адзін бок, на другі. Нацягнуў коўдру на галаву. Не памагае! Нарэшце канчаткова прачнуўся і, зразумеўшы, што да чаго, прабубніў з-пад коўдры:

- Каму там горача? Зачыніце фортку!

Мы маўчым.

Прайшло яшчэ колькі часу. Кандрат курчыцца, сапе і, не вытрымаўшы, крычыць зноў:

- Я каму сказаў? Зачыніце фортку!

Мы ажно душымся ад смеху, але трываем, не адзываемся.

А халадэча ў пакоі ўжо невыносная! Мой ложак побач з Кандратавым, і я чую, як Кандрат ажно ляскае зубамі. Даведзены да шаленства, ён нарэшце высоўвае галаву з-пад коўдры і злосна, на ўвесь пакой крычыць:

- Зачыніце вы ці не?!

Доўга яшчэ лаяўся і круціўся на ложку Кандрат, урэшце зашыўся ажно пад матрац, але ўстаць зачыніць фортку паленаваўся.

* * *

У нашым пакоі «навасёл» - новенькая радыёла «Рэкорд». Прыз за лепшы пакой на нядаўнім конкурсе-аглядзе.

У вестыбюлі з гэтай нагоды студсавет павесіў вялізную «Маланку», і цяпер многія ў інтэрнаце глядзяць на нас хто са здзіўленнем, хто з зайздрасцю. Адны толькі старшакурснікі пасміхаюцца скептычна і паблажліва: маўляў, нічога - самі былі такія, павучыцеся - паразумнееце...

Радыёлу ад каменданта прывалок Кандрат Бугаёў. Урачыста паставіў яе на стол і, абвёўшы нас пераможным позіркам, задаволена пацёр рукі:

- Не грэх было б і замачыць!

- Табе б толькі замочваць! Ты от спачатку здай экзамены...

Кандрат рагатнуў, даў задні ход:

- Ну ладна. Зубрыце, зубрыце...

Складаны чалавек гэты Кандрат. Недзе яшчэ на пачатку зімы ў мяне з ім адбылася непрыемная сутычка.

Насоўваліся першыя халады, аднак батарэі пакуль не грэлі, і ўначы ў пакоі было студзёна. Мёрз нават я пад сваёй шарсцяною коўдрай, якую прывёз з дому. А ў астатніх жа - байкавыя...

Прыходжу аднойчы з бібліятэкі, гляджу - замест маёй коўдры ляжыць нейкая іншая. «Што такое?» - і тут жа заўважаю сваю коўдру на Кандратавым ложку. Ляжыць ён на ёй, накрыўшы свае валасатыя ногі, ад якіх вечна цягнула потам, і пачытвае кніжку.

- Хто табе дазволіў браць чужое? - кажу я яму, ледзь стрымліваючыся. - Пакладзі зараз жа, дзе ўзяў.

Кандрат ляніва павярнуў галаву:

- Хм... Абыдзешся, салага.

Я рашуча падступіў да яго ложка:

- Ану ўставай! - і пачаў выцягваць з-пад яго сваю коўдру.

Калматыя бровы Кандрата цяжка сышліся на тоўстым чырвоным пераноссі, і ён, сапучы, падняўся.

- Я табе, салага, зараз накамандую!

І не паспеў я што-небудзь сказаць, як ён кінуў мяне на ложак і, нібы раз'ятраны бугай, наваліўся на мяне, балюча здушыў рукамі горла.

Невядома, чым бы ўсё гэта скончылася, калі б не ўмяшаўся Валодзя Баравы.

З Кандратам пасля гэтага мы не размаўлялі нешта з месяц. Цяпер мы з ім нібыта і паладзілі, аднак непрыемны асадак на душы застаўся...

А так у пакоі ў нас усе харошыя хлопцы. Асабліва блізка сышліся мы з Міколам Верасам. Спачатку, праўда, ён здаўся мне нейкім надзьмута-самаўпэўненым дзіваком. Першы месяц ён амаль ні з кім не размаўляў. Моўчкі ўставаў раніцай, доўга, акуратна чысціў зубы, галіўся, намазваўся ласьёнам, брыльянцінам. Пасля даставаў з чамадана кавалак вэнджанага мяса або духмянай каўбасы і нетаропка, са смакам еў. На заняткі і з заняткаў хадзіў адзін. На лекцыях засяроджана і старанна пісаў канспекты. Вечарам моўчкі клаўся спаць, павярнуўшыся тварам да сцяны.

Мяне гэта не толькі здзіўляла, але і злавала, і я не прамінаў, каб не зачапіць, не падкалоць Вераса. Памятаю, неяк вечарам Міхась усё прыставаў да яго:

- Коля, ну пойдзем у кіно, га?

Той адгаворваўся:

- Ай, што там цікавага...

- Ну пойдзем? Такі фільм!

- Не хачу.

Я не вытрымаў:

- Кінь ты, Міша. Дай лепш яму якую брашуру - хай моўчкі грызе сабе.

Мікола ўскіпеў:

- А т-табе якая справа, ш-што я раблю! Чаго т-ты лезеш у маё жыццё?

Мы тады пасварыліся, нагаварыўшы адзін аднаму шмат крыўднага, несправядлівага. А назаўтра абодва адчувалі сябе няёмка.

Пазней, калі мы памірыліся і пасябравалі, я зразумеў, што Мікола не такі ўжо і маўчун. Проста ён трохі заікаецца і таму не спяшаўся першыя дні кідацца з намі ў гаворку. Потым Верас прывык да нас, мы да яго. Паступова знікаў, быццам раставаў той ледзяны панцыр маўчання, у які ён сам сябе быў закаваў. І неяк неўзаметку Мікола стаў сярод нас першым аўтарытэтам. Ён скарыў нас усіх сваімі ведамі. Хто і аб чым толькі не пытаўся ў яго!

- Коля, ці чуў ты што-небудзь пра глыбінны гіпноз?

- Дзе ўпершыню быў распрацаваны каляндар?

І я не памятаю, каб Верас калі-небудзь сказаў «не ведаю». Даў жа Бог памяць! І калі ён паспеў так начытацца?

* * *

Самы ўзнёслы, самы рамантычны жыхар нашай «абіцелі» - Валодзя Баравы. Прызнаны на факультэце паэт. Безупынку сыпле вершамі. А яшчэ больш смяецца. Арыгінальны ў яго смех. Вельмі ж нагадвае работу сапсаванага матора. Вось-вось, здаецца, заглухне, сціхне, але не, дзесьці прарвецца нешта, і зноў - га-га-га! - звонка, бадзёра. Потым зноўку цішэй, радзей. І от колькі ні слухаю - ніколі не магу ўгадаць, калі ён перастане смяяцца.

Міхась Заранок - мой аднагодак, усяго на тры месяцы старэйшы за мяне. Добры хлопец, шчыры, непасрэдны. Толькі вельмі ж ужо нейкі кніжны, як кажа пра яго Алесь Шульга, без сваіх думак, без сваіх поглядаў на жыццё. На ўсё ў яго гатовыя, завучаныя фразы і меркі.

* * *

Пачалася сесія. Першае маё студэнцкае жніво. «Жніво» - з лёгкай рукі нашага выкладчыка Міхася Рыгоравіча Куліка. Сваю ўступную лекцыю па гісторыі антычнай літаратуры ён пачаў такімі словамі:

- На лекцыях мы толькі ўзорваем цаліну вашай свядомасці. Вам жа неабходна будзе з кніг узяць патрэбнае зерне і пасеяць у пракладзеныя барозны. Толькі так змогуць вырасці каласы вашых ведаў. На экзаменах жа мы будзем малаціць вас, будзем глядзець, які ў каго ўраджай.

Блізкая малацьба, аднак, радуе, здаецца, не ўсіх. Асабліва калоцяцца тыя, хто трапіў да выкладчыка ў чорны спіс за пропускі лекцый або схапіў пару па кантрольнай рабоце. І Валодзя Баравы, і Алесь Шульга, і Міхась Заранок абклаліся цяпер кніжкамі - зубраць.

Адзін толькі Кандрат Бугаёў захоўвае поўны спакой. Спіць да абеду. А вечарам сноўдаецца па калідорах інтэрната, каб дзе зачапіцца за якую дзяўчыну.

Асабліва не трывожыцца і Мікола Верас. Але ў яго іншы спакой. За ім - упэўненасць у свае сілы, штодзённая, карпатлівая праца.

А я - хвалююся таксама. І не таму, што баюся (да экзамена я падрыхтаваны), а таму, што ўсё - упершыню.

* * *

Ідучы сёння з бібліятэкі, напаткаў Галю.

- Дзе гэта ты прападаеш, што нідзе не відаць? - папыталася яна.

- Вучу. Экзамены ж хутка.

Галя ўсміхнулася:

- Першай сесіі ўсе баяцца...

Да інтэрната было з паўкіламетра, і дарогаю мы разгаварыліся. Галя ўсё абуралася, як некаторыя адносяцца да вучобы. На лекцыі не ходзяць. У бібліятэку на вяроўцы не зацягнеш. П'юць, кураць, бегаюць па вечарынках. А з чым прыйдуць пасля да людзей?

Харошая дзяўчына, гэта Галя. Прыгожая, разумная. І здаецца, мае пэўную цікавасць да мяне...

* * *

Здаў першы экзамен.

На душы - лёгка, радасна. І ад таго, што на адзін экзамен стала меней, і ад таго, што здаў гэты экзамен добра. Ёсць і яшчэ адна прычына маёй сённяшняй радасці.

Парог «альма матэр» я пераступіў з вельмі мізэрнымі ведамі. Што мне маглі асабліва даць у вясковай глыбіннай школе, дзе многія настаўнікі ведалі не больш за вучняў? Гамер, Сафокл, Еўрыпід, Арыстафан... Усё гэта стала для мяне сапраўдным адкрыццём. Ды што там казаць! Нават Бальзака, Шэкспіра, Гётэ і то я толкам не чытаў. А нашы ж хлопцы кожны вечар спрачаліся ўжо аб творчасці Кафкі, Рэмарка, аб філасофіі Арыстоцеля, Платона...

І мне рабілася страшна. Я адчуваў сябе такім невукам, такой нікчэмнасцю, што ў першыя месяцы думаў нават кінуць універсітэт і заняцца спачатку самаадукацыяй. Але заела самалюбства. І я ўзяўся за чытанне. Адразу пасля лекцый - у бібліятэку. На выхадны дзень забіраўся туды з саменькай раніцы і праседжваў, аж пакуль не зачынялі. Колькі я ўсяго прачытаў! Мне здалося, што за ўсё сваё жыццё я прачытаў кніг куды меней, чым за гэтыя чатыры месяцы.

Прага пазнання так авалодала мною, што мне стала цесна ў сутках. Каб можна было, я праседжваў бы за кніжкамі ўсе дваццаць чатыры гадзіны... Божа мой, колькі ж трэба працаваць, вучыцца, каб нешта ведаць, каб выбрацца з гібельнай багны невуцтва.

Першы экзамен спраўдзіў мае надзеі! Вось чаму мне сягоння так лёгка і радасна. Я бачыў, як здзіўлена і з нейкай усё яшчэ недаверлівай цікаўнасцю паглядзеў на мяне наш стараста Ігар Касцевіч, калі я, выскачыўшы з аўдыторыі, падняў угару пяць пальцаў.

Што ж, першая перамога ёсць! Галоўнае - не расслабляцца, не спыняцца на паўдарозе.

* * *

Алесь Шульга, як звычайна, парывіста, шумна-расхрыстана ўварваўся ў пакой. З грукатам кінуў на стол канспекты, шпурлянуў на ложак шапку, шалік, пачапіў на цвік паліто і ўжо тады, тэатральна ўзняўшы руку, загрымеў сваім, бы жалезным, голасам:

- Салют салабонам!

Уткнуўшыся ў канспекты, мы ляжалі кожны на сваім ложку. На вітанне Алеся ніхто не адказаў, нават галавы не ўзняў. Не таму, што яно нам нечым не спадабалася - да раскацістых Алесевых «салабонаў», «гаўрыкаў», «гузікаў» мы ўжо даўно прывыклі, нічога крыўднага, зневажальнага ў іх не бачылі, акрамя дураслівасці і напускной зухаватасці. А не адказалі таму, што не было калі заводзіць з Алесем марную, пустую балбатню.

Аднак Шульга не настроены быў на маўчанне. З непрыемнай развязнасцю, якая выяўляецца не толькі ў яго рухах, позах, але нават у голасе, Алесь загаварыў да Вераса:

- Ну, што, Мікола, паддаецца граніт навукі? Не крышацца зубы?

- Ідзі ты! - адмахнуўся той.

- Го-го-го! - зарагатаў Алесь, але больш прыставаць да Вераса не стаў. Пахадзіўшы па пакоі, прысеў на ложак да Заранка.

- Хочаш, Міхась, я пачытаю табе вершы? - сказаў ён, пасмейваючыся, і з пачуццём прадэкламаваў: - «Постель была расстелена, и ты была растеряна, и спрашивала шепотом...»

- От жа пашляк! - Заранок у роспачы ажно адсунуўся ад Алеся.

Шульга весела зарагатаў.

- Між іншым, нічога пошлага ў гэтым няма, - сказаў ён. - Усё натуральна. Не трэба, Міхась, выдумляць рознае сентыментальнае глупства, начэпліваць на свае пачуцці непатрэбнае бліскучае рыззё. Усё гэта куды больш проста і груба. Як сказаў паэт: «По главной сути жизнь проста: ее уста... его уста...»

- Ты б хоць не паганіў чужых вершаў! Бо ўсё, да чаго ты дакранаешся, - выходзіць пошлым і пахабным.

Алесь запярэчыў і пачаў быў развіваць сваю тэорыю «свабоднага пачуцця» далей, але Верас спыніў яго і сказаў, каб ён вымятаўся з пакоя.

- Ладна, гузікі, - нехаця ўстаў з ложка Шульга, - хіба з вамі пагаворыш, кніжныя вы душы. Чао!

І ён, напяваючы сваё нязменнае «О дайте, дайте мне свободу, я свой позор сумею искупить», паплёўся ў калідор.

Што ён за чалавек, гэты Шульга? Здаецца, і не благі, разумны хлопец, а вось заўсёды з яго прэ нейкая пошласць, вечна ў яго гэта расхрыстанасць, крыўлянне, як у якога закаранелага блатнюгі. Мікола кажа, што ўсё гэта ў яго наноснае, напускное, што ён не думае так, як гаворыць, што, відаць, ён перажыў нейкую душэўную драму і цяпер хавае свае пакуты за знешняю грубасцю і цынізмам.

* * *

Міхась Заранок атрымаў ліст ад сваёй каханай. З фотаздымкам, на адваротным баку якога напісана:

«Любаму Міхасю ад Валянціны. Хай заўжды з табой будзе маё каханне».

Хлопец аж ззяе ад шчасця.

Зайздрошчу яму і думаю пра сваё. Калі ж ужо ў мяне будзе ўсё, як у людзей? Каб проста і ясна.

* * *

Шчасце...

Колькі мы гаворым аб гэтым, пішам, спрачаемся, часам нават з кулакамі даказваем яго існаванне, але ніхто, бадай, так і не можа канкрэтна сказаць, што ж гэта такое - шчасце?

* * *

Усю ноч, да саменькай раніцы снілася яна.

Доўга ляжаў і думаў: што ж усё-такі ў нас з ёю выйдзе?

Згадвалася мінулае.

...У тую зіму стаялі моцныя маразы. Класы выстуджваліся ўжо з раніцы, і мы, здубянелыя за доўгі ўрок, на перапынку імчаліся хутчэй у калідор - пагрэцца ля грубак.

Асабліва нам, хлопцам, падабалася адпіхваць ад грубак дзяўчат, якія кожны раз паспявалі заняць месца першымі і пасля адчайна бараніліся, пішчалі і білі нас па чым папала, але не моцна, бо, відаць, гэта вайна падабалася і ім самім.

Аднойчы, у час такой дураслівай валтузні ў маіх руках апынулася новенькая - Надзя Апанасенка з восьмага «Б». Яна вучылася ў нашай школе нядаўна, з восені, калі бацька яе прыехаў да нас працаваць старшынёй калгаса. Але я ведаў, што многія нашы хлопцы маюць на яе вока і што Грыша Ярашэвіч, з дзесятага, ходзіць за ёю літаральна па пятах.

Баронячыся, Надзя ўперлася мне далонямі ў грудзі і пырснула смехам. На нейкае імгненне мы сустрэліся позіркамі, я ўбачыў яе прыжмурана-вясёлыя вочы, якія глядзелі на мяне гарэзліва, з нейкім выклікам, і, перш чым што падумаць, адчуў, як у грудзях маіх няроўна тарганулася сэрца і, здаецца, замерла, стаілася на імгненне...

Дадому я ішоў тою ж дарогаю, якою хадзіў заўсёды. Тою, і ўжо нейкай зусім іншаю, непазнавальна дзіўнаю і прыгожаю. Заінелыя дрэвы здаваліся мне прыбранымі ў чароўныя, іскрыстыя каралі. Снег пад нагамі гаварыў, адзываўся звонкай і радаснай музыкай. І нават сам дзень, будзённы марозны дзень, здаваўся мне незвычайна ясным, ласкавым, святочным.

Дома сядзець не хацелася, і я, укінуўшы партфель у хату, пашыбаваў з хлопцамі на сажалку, гуляць у хакей. Увогуле я ігрок неважнецкі, але гэты раз мне ўдавалася ўсё: і складаныя абводкі, і нечаканыя імклівыя атакі, і адчайныя выратавальныя кідкі пад чужую клюшку. Ніколі я яшчэ не гуляў з такім імпэтам, з такою прагаю і ахвотай. Урэшце ўмудрыўся нават забіць шайбу. Ах, як мне хацелася, каб у гэтыя хвіліны яна бачыла мяне...

Надзя-Надзейка... З гэтага дня я не мог дачакацца раніцы, каб хутчэй убачыць яе. Усе перапынкі навылёт я тырчэў у калідоры, пільнуючы, калі нарэшце выйдзе яна, тая, што стала раптам самай прыгожай, самай прывабнай з усіх дзяўчат. І яна выходзіла. Толькі я ўжо не мог, як раней, проста і блізка падысці да яе. Саромеўся. І быў шчаслівы, калі хоць здалёк яна кідала на мяне позірк...

Я яшчэ цьмяна разумеў, што адбываецца са мною, але ўсёй сваёй істотай адчуваў: у маё жыццё ўрываецца нешта зусім новае, нязнанае, агромністае і непадуладнае.

Мне ішоў тады пятнаццаты год. І гэта быў амаль пачатак майго кахання.

Сустракаліся мы не часта, а калі яна паступіла вучыцца ў педінстытут, сталі бачыцца яшчэ радзей. Аднак нават і гэтыя рэдкія спатканні канчаліся не раз прыкрымі, крыўднымі сваркамі.

Так было і ў апошні вечар.

Выклік з універсітэта я атрымаў недзе за тыдзень да пачатку заняткаў. Некаторыя са студэнтаў ужо збіраліся ад'язджаць. Перад расставаннем трэба было сустрэцца з Надзяй. Але як? У хату да яе ісці я не асмельваўся. Заставалася адно - паслаць пісьмо. І я напісаў ёй, што атрымаў выклік, дні праз два паеду ў Менск, што вельмі хачу яе бачыць і каб яна прыйшла... Вечарам... У дзевяць гадзін... Да старых ліп.

Старыя ліпы раслі непадалёку ад яе дома, на беразе калгаснай сажалкі. Месца было глухое, утульнае, і мы не раз, асабліва вясною, завітвалі сюды.

На спатканне я прыйшоў намнога раней. Нецярпліва хадзіў ад дрэва да дрэва, углядаўся ў цемень. Ці не ідзе ўжо яна, ці не чуваць яе крокаў?

Мінула дзевятая гадзіна і болей. Яе не было. Я не мог у гэта паверыць! Скора ж раз'едземся - на паўгода, столькі трэба адно аднаму сказаць... Не можа быць. Нешта затрымала яе. Яна яшчэ прыйдзе. Трэба пачакаць.

Пачаўся дождж. Ціхі, спорны, якія часта бываюць пад восень.

Я вымак да ніткі і не то ад холаду, не то ад злосці ўвесь калаціўся. Але ўпарта чакаў.

Яна не прыйшла і праз гадзіну.

Назаўтра я ад'язджаў у Менск. Можна было яшчэ дзён колькі пабыць дома, але ў дарогу мяне выгнала пякучая крыўда. Хацелася хутчэй з'ехаць з гэтых мясцін, дзе ўсё мне нагадвала пра яе. Там, удалечыні, я спадзяваўся лягчэй загаіць сваю рану.

І ўсё ж мы ўбачыліся. У самыя апошнія хвіліны, калі ўжо трэба было садзіцца ў аўтобус. Яна выйшла з крамы, несучы нешта ў сетачцы. Першым маім жаданнем было кінуцца хутчэй у аўтобус і не паказвацца. Але раптам я падумаў: а можа, у яе была якая важная прычына. Ці мала што... І я пачакаў, пакуль яна параўняецца са мною, павітаўся.

Яна здзівілася:

- Ты ўжо едзеш?

- Еду.

- Чаму так рана?

- Скажы мне лепш, чаму ты не прыйшла?

На твары ў яе адбілася лёгкая збянтэжанасць.

- Я... Мне не было калі... Я... ездзіла...

- Ездзіла! Ці проста пабаялася замачыць туфлікі?

Мне хацелася сказаць ёй яшчэ што-небудзь калючае, асабліва крыўднае, але з аўтобуса пасігналілі, і я ўзяўся за ручку чамадана:

- Ну, што ж... бывай!

Едучы ў Менск, я думаў, што век не дарую ёй. Але сэрца, якое кахае, адыходлівае. Недзе ўжо праз тыдзень я не вытрымаў і паслаў ёй пісьмо. Яна адказала адразу ж, і як мне здалося, нават з прыхаванай радасцю.

Абнадзеены, я адважыўся напісаць Надзі і папрасіць, каб яна сказала мне нарэшце пра свае пачуцці. Адказ прыйшоў няскора. Зрэшты, які там адказ! Кароценькае, сухое пісьмо: навін асаблівых няма... хаджу на лекцыі... учора была там і там... На маю просьбу - ні слова!

Больш я такіх пісем не пісаў. Але часам усё роўна не вытрымаю, прарвецца нешта ў маёй душы, нібы вясновая вада цераз плаціну, і напішу ёй усё - як я сумую тут без яе, як яна патрэбна мне, як я хачу яе бачыць. Яна ж роўна, стрымана, быццам і не чытала ўсяго гэтага, адкажа мне зноў, як заўсёды, што навін асаблівых няма... хаджу на лекцыі... Пісьмы яе яшчэ больш халодныя і раўнадушныя, чым яна сама...

* * *

Рыхтуюся да апошняга экзамена - па расейскай літаратуры. Зноўку перачытваю Лермантава, Пушкіна, Бялінскага, Гогаля... Якія глыбіні чалавечых пачуццяў, якія вяршыні думак!

Здаецца, што ўсё гэта я адкрываю ўпершыню. Хоць у школе ж некалі многае чыталася. Але такога эмацыянальнага ўзрушэння не было.

* * *

«Жніво» выдалася нялёгкім. Толькі цяпер, калі сесія закончылася і можна нарэшце расслабіцца, адчуваю незвычайную стомленасць, нейкую нават спустошанасць, толькі цяпер па-сапраўднаму разумею, з якім усё-такі напружаннем працаваў гэты месяц. Дзіва што: чатыры экзамены і шэсць залікаў! Дзесяць складаных, абсалютна розных дысцыплін - як дзесяць нязведаных зямель. І кожную з іх трэба было вывучыць так, каб не блукаць, каб лёгка і вольна арыентавацца ў любым кірунку.

Выкладчыкі засталіся задаволеныя нашай групай. Не было нават каму ставіць троек. Падвёў трохі экзамен па ўводзінах у мовазнаўства: адразу два завалы - у Кандрата Бугаёва і ў Толіка Крывецкага. Што ў Кандрата - дык так яму, гультаю, і трэба! А Толіка шкада. Вельмі ж харошы хлопец - ціхі, працавіты, і мо таму, што рос сіратою, нейкі заўжды журботны, пакорна-рахманы. І надта ж ужо ўспрымальны да крыўды, да несправядлівасці. Апошняе і падвяло яго на экзамене. Баючыся, што сеўшы за стол перад выкладчыкам, ён разгубіцца і саб'ецца, Толік пачаў падрабязна пісаць свой адказ - два лісты спісаў акуратным, уборыстым почыркам. Выкладчык жа западозрыў у гэтым нячыстае, забраў лісты і, прыдзірліва агледзеўшы іх, дакорліва паківаў галавой.

- Ай-яй-яй, Крывецкі... Шпаргалкамі, значыць, карыстаецеся?

- Ды не шпаргалкі гэта! - пачаў даводзіць збянтэжаны Толік.

Але выкладчык чамусьці толькі ўзарваўся:

- Кіньце выкручвацца! Як вам не сорамна: што я - не бачу?..

Крывецкі ўспыхнуў увесь, падняўся і пайшоў да дзвярэй.

- Куды вы, Крывецкі?!

Але Толік нават не павярнуўся. Гэта раззлавала выкладчыка яшчэ больш, і ён уляпіў у залікоўку «нездавальняюча».

З-за нейкай прыкрай недарэчнасці Крывецкаму могуць не даць стыпендыі. Знайшоў дзе праяўляць свой гонар!

Але зараз менш за ўсё я думаю пра сесію. І сэрцам і думкамі я даўно дома. Надзя, пэўна, ужо там. Як хочацца мне хутчэй бачыць яе!

ЛЮТЫ

Дома. Пачаліся мае першыя студэнцкія вакацыі. Пасля горада ўражанне такое, нібыта з цягніка, які ляцеў з шалёнай хуткасцю, перасеў раптам у лодку, на нерухомую ваду. Ціха вакол, пуста, глуха.

Зайшоў учора ў клуб, а там - у розных кутках - якіх чалавек пятнаццаць. Дзяўчаты захуталіся ў хусткі, сядзяць нерухома, як старыя бабулі. Недзе на сцэне аднастайна рыпае гармонік. Вакол гарманіста - купка хлопцаў. Шапкі нацягнуты на вушы. Сядзяць. Слухаюць.

На сярэдзіне залы таўчэцца некалькі пар, размерана-аднастайна, паныла, нібы работу якую адбываюць.

Многія са студэнтаў, якія прыехалі на вакацыі, чамусьці зусім не прыйшлі ў клуб. Пасядзеў я, пасядзеў, сумна стала - пайшоў дадому.

* * *

Ідзе снег. Ціхі, густы, калматы. Халоднымі зоркамі падае на каўнер, садзіцца на шчокі, на вейкі.

Хвіліны найвялікшага спакою, самай глыбокай цішыні ў прыродзе.

На душы гэтак жа ціха і светла.

Хораша думаецца, лёгка марыцца...

* * *

Быў на вечары сустрэчы з выпускнікамі. Пакуль рыхтавалася ўрачыстая частка, я неўзаметку пакінуў кампанію і, застаўшыся адзін, прайшоў школьным калідорам, пастаяў у класах... Тыя ж парты, дошкі, наглядныя дапаможнікі.

Тое - і ўжо нешта няўлоўна іншае было ва ўсім.

І калідор, пафарбаваны па-новаму, стаў, здаецца, нейкі вузейшы, і класны пакой нібыта паменшаў. На Дошцы гонару - карткі новых выдатнікаў. Некалькі хлопцаў і дзяўчат былі нават зусім незнаёмыя - відаць, з тых, што прыйшлі ў нашу школу з суседніх вёсак.

Школьныя гады... Там, у далёкім горадзе, сярод чужых людзей, яны прыгадваліся мне, асабліва ў першыя месяцы, як нешта самае светлае, самае шчаслівае. Не раз, бывала, на адзіноце я перабіраў у памяці розныя эпізоды - і сэрца агортвала ціхая журба, і рабілася да болю шкада гэтай непаўторна-чароўнай пары. І здавалася, каб можна было вярнуцца назад, многае рабіў бы цяпер па-другому, не марнаваў бы час.

Нешта падобнае хацелася сказаць мне і на вечары, калі мяне папрасілі выступіць. А сказаў - лепш не ўспамінаць. Разгубіўся, як хлапчук, плёў нешта нязвязнае, выдаваў - па нейкай жахлівай інерцыі - нудныя прапісныя ісціны.

Пасля мяне слова ўзяў Іван Пятровіч - малады настаўнік, які летась прыехаў у нашу школу, скончыўшы інстытут. Гаварыў ён не доўга, але свабодна, лагічна, стройна. Намнога лепш і глыбей, чым збіраўся сказаць я. Унурыўшы галаву, я баяўся ўзняць вочы. Мне здавалася, што ўсе вакол глядзяць толькі на мяне, глядзяць са спагадаю і здзіўленнем.

Як добра, што на вечары не было Надзі!

* * *

Учора ўпершыню быў у яе дома.

Выйшла ўсё так. Перад самым пачаткам вакацый Надзі зрабілі аперацыю на апендыцыт, і цяпер яна нікуды з хаты не выходзіла. Я намерыўся быў праведаць яе ў першы ж дзень, як прыехаў, але не адважыўся. А ўчора нарэшце рашыўся. Чаго мне баяцца? Што я - школьнік які, ці што? Зрэшты, і прычына такая, што нельга не зайсці. Падахвоціў я гэтак сам сябе, падбадзёрыў - і пайшоў.

У пярэднім пакоі мяне сустрэла Кацярына Мікалаеўна, яе маці.

- О, Жэня! - абрадавана сказала яна, убачыўшы мяне на парозе, клапатліва замітусілася. - Заходзь, заходзь. Распранайся, калі ласка.

Гэтая шчырая гасціннасць і адкрытая радасць, з якой сустрэла мяне яе маці, уміг развеяла ўсю маю нерашучасць, збянтэжанасць, і я адразу адчуў сябе проста і натуральна. Кацярына Мікалаеўна пацікавілася, калі я прыехаў, як здаў экзамены.

Пакуль мы размаўлялі, увайшла і сама Надзя. Пабялелая, пад вачыма сіняватыя дугі.

- Добры дзень, - сарамліва прывіталася яна і, вінавата-міла ўсміхнуўшыся, паправілася: - Добры вечар...

І чамусьці пачырванела.

Кацярына Мікалаеўна ўспомніла нейкі клопат і выйшла. Мы засталіся адны. Наступіла тая хвіліна, калі ўзаемная разгубленасць і няёмкасць яшчэ не прайшлі, і мы не ведалі, пра што пачынаць гаварыць, ні я, ні яна. Нарэшце Надзя спахапілася:

- Дык што ж мы стаім тут? Пойдзем да мяне ў пакой. Там хоць цяплей.

Пакойчык яе быў невялікі, просты - стол, шафа з кніжкамі, акуратна засланы ложак. Якраз так я яго сабе і ўяўляў. Мне тут адразу ўсё спадабалася, і мо таму я зноў адчуў сябе трохі вальней. Аднак унутранае напружанне і хваляванне, якое ўзнікала кожны раз, калі яна была побач, не пакідалі мяне.

Я сеў ля стала, яна - ля акна, насупраць. Я глядзеў на яе і не мог адвесці вачэй. Якая ж яна ўсё-такі прыгожая! Цёмна-зялёныя з прыжмурам вочы, доўгая каштанавая каса, сакаўныя, такія недасягальныя вусны!

Надзя распытвала пра школьны вечар. Я сказаў, што сустрэчы як след не прадумалі і не арганізавалі, таму людзей было мала і мала хто выступаў. Раней такія вечары праходзілі куды больш цікава.

- А я чула, што ты выступаў таксама, - яна зірнула на мяне з гуллівай хітрынкай, - і што ўсім вельмі спадабалася.

У голасе яе мне пачулася іронія, і твар мой успыхнуў.

- Ты, відаць, пераблытала мяне з Іванам Пятровічам. Ён сапраўды здорава гаварыў.

- А што, хіба Іван Пятровіч таксама выступаў? - нечакана і шчыра здзівілася яна і засмяялася. - Цікава...

- Чаго ты? - не зразумеў я прычыны яе ажыўлення.

- Ды так, - махнула яна рукою, робячы абыякавы выгляд, але не вытрымала, зноў усміхнулася нечаму свайму, патаемнаму, аб чым у гэты момант думала, але гаварыць мне не хацела.

* * *

Дзіўна! Кожны раз перад спатканнем з Надзяй я думаю: «Ну, цяпер-то я ўсё і скажу, і папытаюся. Хопіць!» А сустрэнуся - і быццам мову ў мяне адбірае. Неяк умее яна стварыць такую атмасферу, што адчуваеш: нельга зараз ні аб чым пытацца, нельга нічога гаварыць.

Так яно і цягнецца. Ні многа ні мала - чацвёрты год.

* * *

Учора шыбуем мы з Грышам Ярашэвічам па вуліцы, а насустрач нам - Надзя!

- Куды гэта вы разагналіся? - засмяялася яна. - Ледзь з ног мяне не збілі.

- У клуб, - ахвотна азваўся Грыша. - Сёння харошы фільм. Пайшлі з намі.

- Ой, што вы, хлопцы! Я ж толькі на пяць хвілін. Выйшла падыхаць, мне ж яшчэ нельга многа хадзіць.

Грыша пайшоў у кіно адзін. Гэта той самы Грыша, які заляцаўся раней да Надзі. І ўтрэскаўся быў, мусіць, не на жарты, бо не зводзіў з яе вачэй, сноўдаўся за ёю як цень. Надзя хоць і ўцякала ад яго кожны раз, але было відаць, што ёй гэта прыемна. Я, вядома, не мог абыякава цярпець такое. Прыйшлося сказаць Грышу, каб ён пакінуў свае дарэмныя заляцанні, інакш гэта можа кепска скончыцца. Той агрызнуўся: «А ты не палохай!..» Скончылася ўсё тым, што аднойчы вечарам удвух з маім сябрам Ванем Ліпскім мы наскочылі на Грышу, калі той падпільноўваў Надзю каля веснічак яе дома, і надавалі таўхалёў.

Прыгадаўшы ўсё гэта цяпер, я ажно засмяяўся.

- А помніш, Надзя, як мы некалі з-за цябе адлупілі Грышу?

- Ну! - засмяялася яна. - А я тады думала, чаго гэта ён раптам перастаў нават вітацца са мной? Толькі пасля ўжо мне Ваня прызнаўся, што вы яго, беднага, набілі. Гэта ж трэба дадумацца!..

Апошняе яна сказала пяшчотна-дакорліва і ўдарыла лёгенька пальчаткаю мне па вуху.

- А што? - прыняў я жартаўлівы тон. - Я і цяпер гатовы надаваць кожнаму, хто паспрабуе на цябе паквапіцца!

- Ой-ой! І не пабаішся? І не сорамна будзе?

- Не-е... Не пабаюся, - і ўжо сур'ёзна сказаў: - Толькі біцца цяпер я ўжо не стану.

- Чаму ж? - папыталася яна нецярпліва і трошкі насмешліва.

- Проста мы выйшлі ўжо з таго ўзросту, калі нешта можна даказваць з дапамогаю кулакоў. Цяпер...

Я завагаўся: гаварыць далей ці не гаварыць, і, мусіць, так і не сказаў бы нічога, калі б яна не падахвоціла:

- Ну, ну... Што цяпер?

- Цяпер я думаю так. Калі ў цябе... нешта... ёсць да мяне... то чаго мне каго баяцца? Калі ж няма, то... то тут, мне здаецца, нічым не паможаш. Так ці не?

- Канечне, канечне, - сказала яна паспешна, і ўжо да самага дому ішла нейкая ціхая, задуменная. Ля веснічак мы прыпыніліся. Надзя прапанавала:

- Пойдзем да нас.

І зноўку я апынуўся ў яе невялічкім, такім утульным пакойчыку. І зноўку я слухаў яе, прагна глядзеў ёй у вочы, і мне было невыказна хораша і прыемна. Здавалася, што ўсё вакол - і рэчы, і час - перасталі існаваць. Была толькі яна і нейкая шчаслівая, высокая музыка, што нараджалася ў сэрцы і перапаўняла ўсю маю істоту.

Надзя расказала, што нядаўна да яе прыходзіў Іван Пятровіч, сядзеў цэлы вечар і ўсё прызнаваўся ў каханні.

Дык вось чаму яна так загадкава тады ўсміхнулася! Мне было і прыемна, што яна дзеліцца са мною нават такімі рэчамі, і разам з тым на душы вырастала трывога. Думалася: як мала я ведаю пра яе, як рэдка мы сталі бачыцца. Вось яна прызналася мне пра Івана Пятровіча, а хто ведае, колькі яшчэ хлопцаў заляцалася да яе там, у чужым горадзе, і, не дай Бог, можа, нават цалавалі...

Развіталіся мы а трэцяй гадзіне ночы. Выйшлі ў паўзмрочны пярэдні пакой. На падлозе ляжаў яркі квадрат месячнага святла. Яна закінула рукі за галаву, папраўляючы касу. Яе высокія грудзі туга азначыліся пад кофтачкай. Я не вытрымаў і прытуліў Надзю да сябе. Ох, як мне хацелася пацалаваць яе!

* * *

Пяты дзень вакацый. А ўсё, што я меркаваў зрабіць, так і застаецца пакуль не зробленым.

Не напісана ні радка. А думаў: прыеду - з першага дня сяду за стол, напішу воз нарысаў, карэспандэнцый... Дзе там! То ў школу завітаеш з самай раніцы, ды так і пратырчыш там да вечара, то ў госці хто са сваякоў запросіць, то проста, без дай прычыны, нападзе нейкая неадольна-дрымучая хандра і цэлы дзень пракачаешся ў ложку, як Абломаў.

А час бяжыць...

Ад гэтага на душы неспакойна і прыкра. Увесь час адчуваю нейкае раздражненне, нейкую злосць, душэўную неўладкаванасць...

* * *

У клубе зноў былі танцы.

Была і яна. Але танцавала мала і ўсё яшчэ, пасля аперацыі, трошкі напружана, асцярожліва.

Па закону вясковых танцаў, што спрадвеку былі і застаюцца не толькі прыемным адпачынкам, але і своеасаблівым спаборніцтвам у спрыце, весялосці, вынослівасці, - па гэтаму закону любая скаванасць дзяўчыны адразу ж была б заўважана і выклікала б розныя абгаворы. Аднак у Надзі ўсё выходзіла так натуральна і так міла, што нават тое напружанне, з якім яна танцавала, не толькі не было непрыемным, а, наадварот, надавала яе рухам нейкую кранальную пластычнасць і незвычайную прывабнасць.

Я некалькі разоў намерваўся запрасіць яе на вальс або на танга, але як толькі думаў, што трэба ісці праз усю залу і пад прыцэлам многіх вачэй пачынаць танец першаму, у мяне дзервянелі ногі і адразу знікала ўсякая рашучасць. А тым часам, пакуль я вагаўся, ісці ці не ісці, яе хто-небудзь ужо запрашаў. І мне нічога не заставалася, як стаяць і, кусаючы губы ад прыкрасці і злосці на сваю нерашучасць, праклінаючы сваю сарамлівасць, цярпліва чакаць наступны танец.

Больш за ўсіх танцаваў з ёю Іван Пятровіч. Як я зайздросціў яму, што ён гэтак смела і проста можа падысці да яе, павесці ў круг, вольна і лёгка гаварыць з ёю, смяяцца. І кожны раз, як толькі Надзя клала руку яму на плячо і, слухаючы яго, глядзела яму ў вочы, ласкава ўсміхалася, мяне ахоплівала пакутлівая трывога.

Я ўжо ведаў: Новы год Надзя сустракала ў школе, дзе быў, канечне, і Іван Пятровіч. Пад самую раніцу іх бачылі тады разам, ля Надзінага дома. Калі мне пра гэта расказалі, я асаблівай бяды не ўбачыў. І, мусіць, дарма...

Трэба ж было таму Івану Пятровічу прыбіцца ў нашу школу! Хлопец ён з выгляду быццам і не дужа каб кідкі - невысокі, худзенькі, сціпла апрануты. Да таго ж гаворыць нейкім сіплым, як бы прастуджаным голасам. І ўсё ж многія дзяўчаты ў вёсцы маюць на маладога настаўніка вока. Вось і Надзя, здаецца, таксама... Ох, гэты яе пракляты характар! Як убачыць якога незнаёмага хлопца, і калі ён яшчэ трохі спадабаецца ёй - зробіць усё, каб толькі закруціць яму галаву. Колькі я ўжо выцерпеў з-за гэтага розных пакут!

Зноў заігралі вальс. На гэты раз я рашыўся і, ступаючы нейкімі доўгімі, няўклюднымі, як не сваімі нагамі, несучы на сабе пільныя, цікаўныя позіркі, падышоў да Надзі. Яна коратка, абыякава глянула на мяне і, паклаўшы на крэсла кофтачку, якую трымала на каленях, паволі, як бы неахвотна, паднялася. Яна толькі паднімалася, яшчэ нічога не сказала мне, і я нічога не паспеў нават падумаць, а ўжо адчуў, як тое радаснае, гарачае трымценне ў маёй душы, з якім я ішоў да яе, змянілася раптам халодным і пранізлівым пачуццём крыўды.

Некалькі хвілін мы танцавалі моўчкі. Аднак далей маўчаць было няёмка - з нас, бачыў я, не зводзілі вачэй. Нашы адносіны з Надзяй не былі, вядома, таямніцай для вёскі, і цяпер таксама, відаць, з нецярпеннем чакалі ўсе, як я буду рэагаваць на тое, што з ёю ўвесь вечар танцуе Іван Пятровіч. Па нервоваму бляску вачэй я зразумеў, што яна таксама гэта адчула, і маё зацятае маўчанне яе раздражняе, злуе. Я ліхаманкава стаў прыкідваць, з чаго б пачаць размову, але нічога не мог прыдумаць. Усё, што прыходзіла ў галаву, здавалася мне безнадзейна банальным або недарэчным, прымітыўным.

- Ну як табе танцавалася з Іванам Пятровічам?

Я сказаў гэта і спалохаўся, бо сказаў якраз тое, чаго больш за ўсё не хацеў і чаго асабліва не трэба было гаварыць. Пытанне вырвалася з маіх вуснаў нечакана, само па сабе, насуперак маёй волі. Нешта падобнае бывае з чалавекам, які пераходзіць раку па кладцы і з усіх сіл стараецца не глядзець у ваду, і ўсё роўна глядзіць, і нейкая загадкавая, неадольная сіла цягне яго ўніз, і ён з жахам і адчаем падае.

- Чаму ты так пытаешся? - Надзя зірнула на мяне прыжмурана-пагардліва. У маім запытанні яна, відаць, улавіла не толькі трывогу, але і нейкі папрок.

- Ты не думай... - пачаў я блытана апраўдвацца. - Проста... ну... проста я хацеў папытацца, што ён табе такое вясёлае расказваў...

- Расказваў... Ты ж не раскажаш!

Твар мой успыхнуў. Я збянтэжыўся зусім і ўжо да канца не мог больш сказаць ёй ні слова. Яна маўчала таксама.

Нарэшце пакутлівы вальс скончыўся. Я з палёгкаю ўздыхнуў і паплёўся ў самы далёкі кут, каб схавацца ад чужых вачэй, каб не бачыў ніхто майго сораму. Я сказаў сабе, што як толькі пачнецца наступны танец, пайду дадому. Хай сабе танцуе з кім хоча!

Аб'явілі развітальнае танга. Іван Пятровіч зноў запрасіў Надзю, і адразу пачаў нешта ажыўлена, са смехам расказваць ёй. Мне трэба было ісці, але тая ж таямнічая сіла не толькі нікуды не пусціла мяне з клуба, але і прымусіла, як злодзея якога, цішком сачыць за імі. Я не хацеў і стараўся не глядзець на яе і ўсё роўна бачыў кожны яе рух, кожны паварот галавы. І недзе, у нейкі момант, я раптам са здзіўленнем адчуў, што ў маёй душы ўсё большым, усё мацнейшым становіцца адчуванне, нібыта я выплываю з цёмнай, халоднай глыбіні на паверхню. Не, знешне Надзя была такою ж, як і раней. Слухала Івана Пятровіча, смяялася. І, бадай, ніхто, можа, нават сам Іван Пятровіч нічога і не заўважыў, але я выразна ўбачыў у ёй перамену. Яна слухала, але слухала з перабольшанай, знарок падкрэсленай увагай. Яна смяялася, але ў кожнай яе ўсмешцы адчувалася нейкая змушанасць. Я ўбачыў гэта - і сэрца маё адразу забілася радасна і адыходліва...

Танцы скончыліся. Усе адразу паўставалі, загаманілі, стоўпіліся ля дзвярэй. Але нікога, акрамя Надзі, я не бачыў. Вось яна кіўнула нешта галавою Івану Пятровічу і пайшла апранацца. Вось яна са сваёй сяброўкай Шурай накіравалася да дзвярэй. Выйшла на ганак. Азірнулася, быццам каго шукаючы. Я ўжо намерыўся быў падысці, але тут яна спусцілася па прыступках і хутка пайшла па сцежцы, што вяла цераз невялікі сквер да яе дома.

У гэты момант паўз мяне прабег Іван Пятровіч і, на хаду зашпільваючы паліто, кінуўся следам за Надзяй...

* * *

Паказвалі новы фільм, і вечарам, да пачатку сеанса, я надумаўся зайсці па Надзю.

Учарашнія танцы пакінулі ў маёй душы прыкрае, раздвоенае пачуццё. Было і крыўдна, што яна так холадна, нават жорстка абышлася са мною, і разам з тым, я не мог не адчуваць сваёй віны за ўсё, што адбылося ў клубе. Кавалер, называецца! Прастаяў цэлы вечар як пень, двух слоў звязаць не змог, а яшчэ, калі яна глянула не так - пакрыўдзіўся, распусціў нюні.

Але што я магу зрабіць? З іншымі я таксама і смелы, і вясёлы, і дасціпны. А з ёю, асабліва на людзях, - як хто падменьвае, сам сябе не пазнаю. Атрымліваецца нейкі парадокс: маё каханне стала маёй жа перашкодай. Няўжо яна не разумее гэтага?

З такімі думкамі і з жаданнем загладзіць як-небудзь учарашнюю няёмкасць я і зайшоў да Апанасенкаў у хату. Зайшоў, адчыніў дзверы ў яе пакой - і аслупянеў. За сталом - побач з Надзяй і Кацярынай Мікалаеўнай - сядзеў Іван Пятровіч! Гэта было так нечакана, што ў першае імгненне мне здалося, быццам я ўскочыў у полымя.

Збянтэжыліся і за сталом. Надзя глядзела на мяне не то спалохана, не то разгублена, з застылай усмешкай. Яна, відаць, не чакала, што я прыйду сюды сам, без запрашэння, і цяпер, перад Іванам Пятровічам, не ведала, што рабіць, як сябе паводзіць.

Выручыла Кацярына Мікалаеўна.

- Ну, Жэня, цябе як сам Бог паслаў! - засмяялася яна роблена-абрадавана. - А то мы тут проста пакутуем без чацвёртага іграка. Давай распранайся і садзіся хутчэй.

- Не, не... дзякую... - праказаў я нейкім чужым голасам, стараючыся нікому не глядзець у вочы, бо твар мой ажно гарэў ад сораму. - Я толькі на хвіліну. Фільм скора пачынаецца...

- І праўда, - падхапілася адразу Надзя, - пойдзем лепш у кіно.

У клуб мы ішлі ўтраіх. І хоць на душы ў мяне тварылася чорт ведае што, я вымушаны быў не падаваць выгляду. Перасільваючы сябе, нешта гаварыў, нават смяяўся.

У зале Іван Пятровіч сеў недзе ля хлопцаў, я з Надзяю - побач.

За ўвесь сеанс не праказалі ні слова - ні я, ні яна. Моўчкі ішлі назад. Яна, праўда, колькі разоў паглядвала на мой хмуры твар, наважвалася, я адчуваў, нешта сказаць, але не сказала. На мяне ж найшла нейкая зацятая абыякавасць. Я маўчаў, і мне было ўсё роўна - злуе яна на гэта ці не, думае што ці не думае...

Ля веснічак Надзя прыстояла, прапанавала вінавата-нясмела:

- Дык зойдзем да нас?

Я адмоўна пакруціў галавою.

- Ну, як хочаш, - сказала яна адразу ж і суха. - Да пабачэння.

І толькі тады, як заціхлі на двары яе крокі і я застаўся адзін у нямой і настылай цемры, быццам што надламалася ў маёй душы - і ў халодную скамянелую пустату, якую я адчуваў да гэтага, рынулася нешта пякуча-расплаўленае, і сэрца захлынулася ад болю, злосці, адчаю...

* * *

Многія кажуць: за каханне трэба змагацца. Маўляў, кропля і камень дробіць, таму - больш цярплівасці, больш настойлівасці.

А я вось не ўяўляю сабе, як гэта можна быць настойлівым. Я наогул не магу ўявіць якога-небудзь прымусу над каханнем. Яно, маючы над чалавекам такую, здавалася б, неабмежаваную ўладу, разам з тым баіцца любога неасцярожнага дотыку, тым больш - грубай сілы.

Аб гэтым думаю сёння з самай раніцы. Хутка ўжо вечар, а я ўсё ніяк не вырашу: ісці мне да Надзі ці не? Тое, што нехта іншы быў у яе пакоі, які здаваўся мне самым цнатлівым, амаль святым месцам, абразіла мяне і абурыла. Ідучы ўчора дадому, я думаў, што болей і нагі маёй там не будзе. І наогул не хачу яе бачыць.

Але паступова злосць мая астывала, боль у сэрцы змяняўся на сумненне і прыйшлі больш цвярозыя думкі: не варта так гарачыцца, трэба пагаварыць з ёй аб усім спакойна. А мо ўсё гэта толькі мая раўнівая падазронасць? Можа, Іван Пятровіч аказаўся там зусім выпадкова? Раўнівы закаханы заўжды нечым падобны на таго скупога, які, знайшоўшы каштоўны скарб, дрыжыць-калоціцца над ім і бачыць у кожным, хто праходзіць паблізу, свайго смяротнага ворага.

Што ж рабіць? Ісці ці не ісці?

* * *

Усё-такі я пайшоў.

Яна была дома. Адна. Бацькі, я гэта ведаў, пайшлі ў клуб на сход.

У пакойчыку плаваў утульны паўзмрок: гарэла толькі настольная лямпа.

Надзя сядзела на канапе, укрыўшы ногі лёгкім пакрывалам, чытала. Яна стрымана, абыякава павіталася, машынальна паправіла на каленях пакрывала і зноў схілілася над кніжкаю. Але па тым, як яна старалася ўсім сваім выглядам паказаць гэту абыякавасць, я зразумеў: яна чакала мяне. І сэрца радасна тарганулася.

Я прысеў побач з Надзяй і, закрыўшы даланёю кніжку, усміхнуўся:

- Ды хопіць табе ўжо. Людзі ж, можа, прыйшлі.

Яна і не глянула на мяне, паволі, неахвотна ўстала з канапы і адышла да акна.

Я сумеўся: а мо яна сапраўды не жадае мяне бачыць? Можа, мне лепш павярнуцца і пайсці назад? Але не, тут нешта не тое.

Я ступіў крок да яе.

- Надзя, што з табой сёння?

Яна, не паварочваючы галавы, суха адказала:

- Нічога. Усё добра.

- Чаму ж ты такая?..

Маўчанне.

О, д'ябал! Няма горш, чым гэтыя пакутлівыя, бясконцыя, як вечнасць, хвіліны, калі ты амаль фізічна адчуваеш, як з кожным імгненнем дарагі табе чалавек, здаецца, усё аддаляецца і аддаляецца... Няўжо зноў прамаўчым цэлы вечар і развітаемся, як чужыя?

Цішыня стала невыцерпнай.

- Надзя, - сказаў я, - ну чаму ў нас усё так атрымліваецца?

- Як хочаш, так і атрымліваецца.

- Няпраўда!Я хачу і малю ў цябе аднаго - яснасці. Падабаецца Іван Пятровіч - будзь з ім. Але не маўчы, скажы.

- Пры чым тут Іван Пятровіч? Што, я забараню яму прыходзіць у нашу хату?

- Калі б ён бачыў, што ты гэтага не хочаш, дык не прыходзіў бы...

- Ну праўда, што я магу зрабіць? - Ледзь улоўная ўсмешка кранула яе вусны. - Я ўжо й казала яму, а ён усё роўна прыходзіць.

- І сёння прыйдзе?

- Думаю, што не.

- А я вось хацеў не ісці, і не змог. Прыйшоў...

Яна глянула на мяне ўжо больш лагодна, неяк па-дзіцячы нявінна, і ў пацяплелых вачах яе я выразна прачытаў пяшчотную ўдзячнасць. Ах, як небагата трэба закаханаму сэрцу: адзін ласкавы позірк - і ад нядаўняй крыўды не засталося і следу! «Сёння або ніколі...» - падумаў я і запытаў:

- Надзя... скажы нарэшце... ты мяне... Ну, я для цябе... абыякавы ці не?

Нейкі час яна задуменна глядзела ў акно, у шэрань марознага вечара, а затым ціха, з хваляваннем сказала:

- Зразумей, Жэня... Калі б ты мне быў абыякавы, я не хадзіла б з табой гэтулькі гадоў...

І я прыкмеціў, як запунсавелі адразу яе шчокі. Задумлівая, усё яшчэ нейкая журботная, яна была ў гэты міг асабліва прыгожая. Ва ўсёй яе паставе, лёгкім павароце галавы, руху пальцаў было столькі грацыі і жаноцкасці, столькі нечага роднага, любага, што я не стрымаўся - абняў Надзю.

- Не трэба... - шэптам сказала яна, але не адхілілася, не выслізнула, як звычайна, а прытулілася, сарамліва схавала галаву на маіх грудзях.

Я ўскінуў руку да настольнай лямпы і націснуў на выключальнік. Цемень ахінула нас. Надзя маўчала. Я баяўся паварушыцца. Мне здавалася, што да маіх грудзей прытулілася само сонца і ад любога неасцярожнага руху яно можа знікнуць, растварыцца.

- Я чую, як б'ецца тваё сэрца, - сказала яна, і ў голасе яе была незвычайная ласкавасць. - Як моцна яно б'ецца...

- Бо кахае цябе...

Я адчуў, як яна ўсміхнулася ў цемені, і кончыкі яе пальцаў пяшчотна дакрануліся да маёй шчакі.

- Надзейка, родная... Вось вазьму цябе зараз і не адпушчу больш нікуды-нікуды. Хочаш?

У гэты момант на двары пачуліся галасы. Надзя выслізнула з маіх абдымкаў, хуценька ўключыла святло.

Вярталіся дадому бацькі.

* * *

Гэта была дзівоснейшая і найшчаслівейшая казка.

Маўчала вёска, заснежаная, сонная.

Маўчалі дрэвы, задумлівыя, пяшчотна-пушыстыя.

Маўчала неба, агромністае, таямнічае.

Маўчалі і мы з Надзяй, перапоўненыя нечым крыштальна-чыстым, радасна-трапяткім.

Калматыя белыя матылі кружыліся вакол і паволі, нячутна падалі на зямлю. І здавалася, што гэта мы плаўна і лёгка плывём кудысьці ў сінечу, прывабную і салодка-жахлівую, да нейкай далёкай, але выразнай, чароўнай музыкі.

Гаварылі толькі рукі, ласкавыя, чуйныя...

Як многа могуць сказаць рукі!

* * *

Упершыню мы расставаліся хораша.

Цэлы вечар яна была добрая, ласкавая, гаваркая. І мне хацелася смяяцца, плакаць ад шчасця, рабіць нешта незвычайнае, адчайна-смелае і прыемнае для яе.

- Надзейка, хочаш, я дастану табе зараз самую яркую, самую далёкую зорку?

Я гаварыў словы, ужо тысячы разоў паўтораныя на зямлі, і - дзіва! - яны не здаваліся мне чужымі, банальнымі. Народжаныя ў маім сэрцы, напоўненыя маім пачуццём, гэта былі мае словы, зусім новыя, шчырыя і моцныя.

- Хочаш, я ўзмахну рукою - і загучыць музыка. Проста з неба, з гэтых вось правадоў, з кожнай галінкі...

- Ну, што ты ўсё выдумляеш, - пяшчотна-дакорліва гаварыла яна і ўсміхалася.

- Тады давай я хоць пераскочу гэты плот. Сёння я ўсё магу!

- Дурненькі, ну... - хораша гарнулася яна да мяне.

- Не дурненькі, а шчаслівы... - шаптаў я, цалуючы на лбе пасмачку яе валасоў. - А шчаслівыя людзі заўсёды трохі ненармальныя...

У звонкай марознай цішыні пачуліся недзе ля клуба шумныя і бязладныя галасы, віск дзяўчат. Скончыўся вячэрні сеанс... Як хутка, як незаўважна прамільгнуў час!

- Табе пара, Жэня... - сказала яна ціха і з сумам. - Спознішся на аўтобус.

- Ну і няхай! За адну хвіліну з табой я гатоў пасля цэлую гадзіну ісці пехатою. Каб ты ведала, Надзя, як не хочацца мне сёння расставацца з табою, ехаць у далёкі, чужы без цябе горад. Хай бы яшчэ быў хоць адзін дзень!..

- І праўда, як хутка прайшлі вакацыі.

- І зноў мы раз'едземся амаль на паўгода... Мне так нешта трывожна. Я баюся, што хто-небудзь іншы...

- Не бойся. Усё будзе добра.

Яна глядзела на мяне ясна і проста. І новая хваля гарачай любасці да яе агарнула маё сэрца.

- Надзейка, і калі прыйдзе ўжо такі час, што не трэба будзе больш разлучацца, што мы будзем заўсёды-заўсёды разам?

- А калі б ты хацеў? - яна папраўляла пасмачку валасоў і пазірала на мяне з-пад рукі з хітрынкаю.

- Хоць заўтра!

- О-о, які ты хуткі! - засмяялася яна і лёгка штурхнула мяне далонямі ў грудзі. - Ну, табе пара...

І пайшла.

А я яшчэ не мог крануцца з месца, нібыта баючыся разліць тое светлае і цудоўнае, што перапаўняла маю душу.

* * *

І зноў лекцыі.

І зноў жыццё набірае прывычны, паскораны рытм. І хочаш не хочаш, а разам з усімі ты кожны дзень некуды спяшаешся, імчышся, бяжыш... І суткі, якія там, у вёсцы, несканчона доўгія, пачынаюць зноўку рабіцца да адчаю малымі і цеснымі.

Праўда, як для каго. Кандрату Бугаёву і Алесю Шульгу скардзіцца на гэта, відаць, не даводзіцца. На лекцыі яны асабліва не рвуцца - прыходзяць звычайна на апошнюю пару, уволю паспаўшы. Пасля абеду вяртаюцца ў інтэрнат і, лежачы ў ложках, строяць планы на вечар - куды рушыць.

Не можа пакуль увайсці ў прывычны рытм і Міхась Заранок. Ён прыехаў з вакацыяў нейкі ўвесь размякла-шчаслівы і цяпер паволі, неахвотна вяртаецца ў шэрую прозу студэнцкіх будняў. Сваё вымярэнне часу і ў Валодзі Баравога. Звычайныя граніцы дня і ночы для яго не існуюць. Ён жыве ад верша да верша. Цяпер яго апанаваў незвычайны творчы ўздым. Ён піша кожны дзень, піша на лекцыях, вечарам у інтэрнаце, начамі. Піша, быццам баючыся, што, калі ён хоць на хвіліну не дасць волі сваім пачуццям, якія нахлынулі на яго, сэрца не вытрымае і разарвецца.

Мы ж з Міколам Верасам з першага дня селі за кніжкі. Між намі даўно пачалося ўжо нешта накшталт маўклівага, але ўпарта-зацятага спаборніцтва.

* * *

У групе - новенькая. Святлана Карэліна. Светлая, стройная, як бярозка. Нейкая ўся задуменна-таямнічая, лёгкая, як незямная. Апранута модна, але не крыкліва, з густам.

Святлану перавялі да нас з вячэрняга аддзялення, і цяпер нашы хлопцы не ведаюць, каму дзякаваць за гэту прыемную неспадзяванку.

Усе раптам сталі прыходзіць у адчайна адпрасаваных касцюмах, пры гальштуках. На лекцыях штохвілінна - то адзін, то другі знаходзяць якую-небудзь патрэбу, каб павярнуцца назад, кінуць позірк на новенькую.

Рэзкая перамена адбылася з Валодзем Баравым. Ён прыкметна спахмурнеў, як бы аб чым глыбока задумаўся. На перапынках узрушана-заклапочана ходзіць па калідоры і курыць, курыць... Я пачынаю разумець прычыну такога загадкавага настрою.

О, жанчыны! Хто толькі не пасылаў вам праклёнаў на гэтай неабдымнай і старажытнай зямлі! Якімі толькі знішчальнымі эпітэтамі не ганьбавалі вас! А вы ўсё роўна праз вякі і эпохі, насуперак усяму, застаяцеся такімі ж чароўнымі і ўладарнымі. І як мільёны гадоў назад, па-ранейшаму абуджаеце ў нашых мужчынскіх сэрцах тое глыбіннае і непазбежнае, што дае нам прырода яшчэ на пачатку жыцця, прымушаеце нас радавацца, пакутаваць, плакаць, дурнець ад шчасця.

* * *

Міхась ледзь не кожны дзень атрымлівае пісьмы ад сваёй каханай. Аб тым, што прыйшоў новы ліст, я беспамылкова пазнаю па Міхасёвым твары - ён тады свеціцца ўвесь, як паліваны збан. Хлопец настолькі адкрыты і непасрэдны, што кожнай сваёй радасцю яму неадкладна хочацца падзяліцца з кім-небудзь.

Не ведаю чаму, але свае пачуцці ён часцей за ўсё давярае мне. Вось і сёння, як толькі я прыйшоў з бібліятэкі, Міхась зноў папрасіў мяне паслухаць, што піша яму яго Валя.

«Родны мой, я думала, што мае пачуцці да цябе - простае захапленне, - голас у Мішы ажно дрыжыць, перарываецца ад хвалявання і радасці. - Я хацела заглушыць іх, забыць пра цябе, але нічога не атрымалася. Я кахаю цябе моцна, па-сапраўднаму. Я навекі твая!..»

Сваім чытаннем Міхась толькі растрывожыў, развярэдзіў маю душу. Такіх пісем ад Надзі я не атрымліваў ніколі. І наўрад ці калі атрымаю. Цяпер вось дык і зусім не піша...

* * *

У гэтым семестры ў нас месяц газетнай практыкі, будзем наведваць - раз у тыдзень - сталічныя шматтыражкі.

Мікола Верас, Алесь Шульга і я трапілі ў «Аўтазаводзец».

Сёння ездзілі туды на агледзіны і знаёмства. Рэдактар - невысокі, рухавы мужчына, - дазнаўшыся, што ўсе мы маем пэўны журналісцкі вопыт, не стаў нам нічога расказваць, а павёў проста паказаць завод.

Я першы раз на вялікім прадпрыемстве. Таму хадзіў па розных, напоўненых несціханым грукатам цэхах усё роўна як дзядзька Антось у Вільні: увесь час задзіраючы галаву, усюды соваючы свой нос. Надта ж уразіў галоўны канвеер. Мо з гадзіну стаялі мы ля яго, глядзелі, як на нашых вачах, быццам грыбы пасля цёплага дажджу, вырасталі аўтамабілі.

Людзі, што ўвішна, засяроджана кіравалі складанымі, вялікімі станкамі, здаліся мне нават трошкі чараўнікамі.

* * *

Я доўга не мог заснуць.

Прад вачыма стаяла яе пісьмо. Тое самае, якое я пакутліва чакаў цэлыя два тыдні. І што ж у ім? Роўныя, акуратныя і такія абыякавыя радкі. «Прабач, не было часу... увесь час лекцыі, практычныя... на выхадныя ездзіла з дзяўчатамі за горад... у мяне ўсё нармальна...»

І гэта пісьмо ад каханай? І гэта пісьмо да любімага чалавека? Не, не і не! Ніколі яна не кахала мяне і не кахае! Колькі разоў, сціснуўшы зубы, моўчкі выплакваў я невыносны, прычынены ёю боль - і дараваў, забываў на ўсё. Толькі б бачыць яе, толькі б быць з ёю побач.

А яна? Чым жа адказала мне яна? Ні разу я не адчуў яе сапраўднай блізкасці да мяне, не спазнаў яе ласкі. За ўсе гады яна ні разу не пацалавала мяне, не сказала «кахаю...». А я, дурань, у апошні вечар растаў як воск, паверыў, што ўсё сапраўды будзе добра.

* * *

Хутка ўжо год, як мы жывём і вучымся разам, а сапраўднай згуртаванасці на курсе няма. Усё нейкія групы, кампаніі.

Вызначылася нават (даўно, яшчэ з восені) свая «эліта» - чалавек пяць, якія з вышыні свайго ўзросту, сякой-такой адукаванасці глядзяць на астатніх трохі скептычна, трохі паблажліва, а болей пагардліва.

Прыкра ўсё гэта. Што ні чалавек - то свой асобны загон, агароджаны высокім і шчыльным плотам. Паспрабуй дазнайся, што там расце - кветкі ці пустазелле...

Не ведаю, як хто, а я такую атмасферу пераношу хваравіта.

Калі мы ўжо разгародзімся? Калі сярод нас завітае дух сапраўднай шчырасці? Мне здаецца, што для гэтага нам не хапае нейкай адной агульнай і вялікай справы, якая б захапіла і аб'яднала нас.

* * *

Зноў ездзілі ў нашу шматтыражку.

Рэдактара, Якава Майсеевіча Карпіловіча - вечна занятага, вечна нечым заклапочанага, мы засталі ў друкарні. Убачыўшы нас, ён прывітальна заківаў галавою, але тут жа спахапіўся, успомніўшы, відаць, нешта недаробленае.

- Адну хвіліну, - сказаў ён ужо на бягу і памчаўся ў лінатыпную.

Кажуць, ён неблагі чалавек і талковы рэдактар. Яго запрашалі нават на работу ў рэспубліканскія газеты, але ён адмовіўся. Без памяці любіць сваю шматтыражку і аддае ёй усё, што можа. На рабоце - з ранку да вечара. І мо таму да гэтага часу халасцякуе - няма калі выбраць жонку.

Нарэшце Карпіловіч вярнуўся, запытаў скорагаворкаю:

- Якія ў каго намеры? Чым будзеце сёння займацца?

Мы паціснулі плячыма.

- Ну і выдатна, - нібы абрадаваўся ён. - Тады і я ніякіх заданняў даваць не буду. Ідзіце ў цэхі, знаёмцеся з людзьмі, пішыце.

І мы пайшлі.

Я трапіў у цэх шасі. Пазнаёміўся з двума братамі. Маладыя яшчэ хлопцы, не так даўно пасля арміі. Простыя, шчырыя. І мо ад гэтай іхняй адкрытай даверлівасці, мо ад таго, што расказвалі мне яны, як роўнаму, і расказвалі добра, цікава, я выйшаў з цэха нейкі ўвесь узрушана-радасны, акрылены.

А цяпер вось сяджу над чыстым лістом паперы і баюся: як напісаць пра іх, двух харошых хлопцаў, каб было гэтак жа проста і шчыра, гэтак жа добра, як яны самі мне расказвалі?

* * *

Зрэдку сустракаюся з Галяй. Нядаўна хадзілі разам у кіно. Цікавы яна чалавек. Усё часцей і часцей лаўлю сябе на тым, што думаю пра яе...

САКАВІК

Зіма як бы і не думае здавацца. Вакол - снег. Не адлягае мароз. Неба заткана нізкімі, непрыветна-свінцовымі хмарамі.

І ўсё ж такі ўжо выразна ва ўсім адчуваецца блізкая вясна. Бо і снег той, хоць ён яшчэ і ляжыць вакол, але пачарнелы, пабіты ўжо на дзіркі. Глядзіш на яго - і не казыча пад сэрцам халаднаватая радасць, якая бывае на пачатку зімы, а наплывае адно толькі нейкае шкадаванне... Бо і мароз той бярэ за вушы звычайна ўжо толькі раніцай, як мы бяжым на заняткі, а днём - прыкметна цяплее... Бо і ўсё часцей і часцей сонца прабівае хмары - ласкавае, вясёлае, і тады на асфальце сям-там пачынаюць блішчаць лужынкі, ля якіх адразу збіраюцца задзіры-вераб'і...

Пра недалёкую вясну нагадваюць і пасвяжэлае, празрыста-хмельнае паветра, і неверагодны грачыны галас у скверах, і першыя пары закаханых на лаўках...

Прырода і чалавек ужо жывуць прадчуваннем вялікага, мудрага працэсу спрадвечнага абнаўлення.

* * *

Прайшло роўна паўгода, а я ўсё не магу адвыкнуць ад думкі, што жыву ў горадзе часова. Вось, здаецца, пабуду яшчэ які тыдзень-другі і паеду дадому.

Не было таго дня, каб не прыгадаўся мне то наш невялічкі, за вёскаю, поплаў, дзе некалі, у дзяцінстве, мы пасвілі свіней, ладзілі розныя гульні; то звонкі, утульны лес, дзе кожным летам багата і ягад, і грыбоў, і птушыных песень; то ціхая, светлая рэчка Вісліца - калыханка маіх дум і мар...

Многія нашы хлопцы радуюцца: вось гэта, маўляў, сапраўднае жыццё - тэатры, кіно, танцы!.. А мне - сумна. І, можа, нават не столькі сумна, колькі журботна. Не магу прывыкнуць да горада. Куды ні пойдзеш - усюды чужыя, незнаёмыя людзі...

* * *

Увайшло ў прывычку: пасля заняткаў - адразу ў бібліятэку. Як я люблю тыя хвіліны, калі ў светлай, утульнай зале сядзеш за невялічкі, сімпатычны столік, абкладзешся кніжкамі - і айда ў неабдымны, чароўны свет ведаў.

У зале - ціха-ціха. Толькі зрэдку зашалясціць дзе старонка, рыпне крэсла... Нехта на хвіліну адарвецца ад кніжкі, разагне самлелую спіну - і зноў за працу. Уся гэта творчая, рабочая атмасфера настолькі захапляе, паглынае ўсяго, што праседзіш цэлы вечар - і не заўважыш.

* * *

Я думаў, пісьмо ад яе будзе злое, знішчальнае. І памыліўся. «Жэня, ты не крыўдуй, што я так мала пішу. Але мне здаецца, што ты і так усё ведаеш. Нашто паўтарацца? Праўда, у мяне змен аніякіх. І я не знаю, што пісаць... Ты, вядома, пакрыўдзішся, але лепш не трэба. Ты ж ведаеш мяне: я заўсёды такая. Хочацца як найлепш, а выходзіць наадварот. Вось іншым я пішу без разбору ўсё, а табе ўсё неяк выбіраю: гэта можна, гэта - не. А чаму - не знаю...»

Я нашу гэта пісьмо сёння цэлы дзень з сабою, перачытваю яго бясконца і кожны раз знаходжу для сябе ўсё новыя і новыя прыемныя падрабязнасці і адценні. І сэрца замірае ад шчаслівай надзеі.

* * *

Выкладчык затрымліваўся. Мы сумавалі. Займаліся хто чым.

Алесь Шульга сваёй звыкла-расхлябанай паходкаю падышоў да кафедры і выняў з кішэні томік вершаў. Прыняў артыстычную позу (о, ён гэта ўмее!) і моцным, як металічным, голасам абвясціў:

- Сяргей Ясенін!

Усе міжволі павярнуліся да кафедры.

- «Исповедь хулигана...»

Мы заўсміхаліся - гэта якраз падыходзіць Алесю! Нетаропка, жэстыкулюючы свабоднай рукою (у левай ён трымаў кніжку), Шульга пачаў чытаць:

Не каждый умеет петь,

Не каждому дано яблоком

Падать к чужим ногам.

Сие есть самая великая исповедь,

Которой исповедуется хулиган.

Я нарочно иду нечесаным,

С головой, как керосиновая лампа, на плечах...

Дзіўны ён нейкі, гэты Алесь. Адчуваецца ў ім нешта добрае, нават пяшчотнае, але яно закідана, завалена розным друзам. Хлопцу дваццаць трэці год, армію адслужыў, а ён як хлапчук які. Усё выкідвае свае конікі, усё куражыцца. Пад Ясеніна ладзіцца. Толькі вершаў не піша. Некалі, праўда, у школе пісаў, нават у рэспубліканскіх газетах друкаваўся, але кінуў. Кажа, расчараваўся: не захацеў быць пасрэднасцю.

* * *

Валодзя Баравы ўгаварыў мяне пайсці на пасяджэнне факультэцкага літаратурнага аб'яднання...

Ён і раней цягнуў мяне туды, але я, калі гаварыць шчыра, проста баяўся. Ну што я змагу пачытаць? Нейкі дзесятак вучнёўскіх вершыкаў, якія хоць і друкаваліся ў раённай газеце, але былі яшчэ вельмі недасканалыя. А новых - не меў. Пасля школы, працуючы ў рэдакцыі, я амаль нічога не пісаў, акрамя карэспандэнцый, рэпартажаў, замалёвак, якія забіралі ўвесь мой час. І толькі тут, ва ўніверсітэце, дзе, здаецца, кожны другі студэнт - паэт, дзе размовы і дыскусіі пра паэзію не сціхаюць ні ўдзень, ні ўначы, дзе сама атмасфера, як лясное паветра азонам, напоена высокім духам творчасці, - толькі тут я зноўку адчуў знаёмы сверб каля сэрца і ўпотайкі пачаў сёе-тое папісваць.

Некалькі вершаў, якія, на маю думку, атрымаліся больш-менш па-людску, я паказаў Валодзю. Ён сказаў, што няблага, і параіў пачытаць іх на аб'яднанні. Я замахаў рукамі і пачаў аднеквацца, але Валодзя пераканаў мяне, што нічога страшнага, акрамя карысці, ад гэтага не будзе. І вось учора нарэшце я адважыўся і пайшоў разам з Баравым.

...У аўдыторыі было чалавек з пятнаццаць - маіх равеснікаў. Многіх з іх я ўжо ведаў у твар, яны не раз выступалі з чытаннем сваіх вершаў на факультэцкіх канцэртах і сходах, а некаторых бачыў упершыню.

Хлопцы стаялі купкамі - ля акна, ля сталоў. Нехта з некім спрачаўся, нехта некаму чытаў вершы. Ад гэтага ў аўдыторыі стаяла бязладная, прыцішаная гамана.

Наш прыход нікога не здзівіў. З Валодзем некаторыя павіталіся - былі ўжо, мабыць, знаёмыя, а на мяне проста ніхто не звярнуў увагі. Відаць, тут прывыклі да таго, што кожны раз прыходзіць хто-небудзь новы.

- Давай вось сюды, - паказаў Валодзя на свабодны ля сцяны стол і, калі мы селі, павёў вакол вачыма. - Нешта небагата сёння... Гэта ўсё - першакурснікі. Старэйшыя сюды не ходзяць, ля газет аціраюцца.

Паўз нас ціха, моўчкі прайшоў невысокі, з калматаю грываю хлопец. Не зважаючы ні на кога, ён сеў за самы далёкі ў куце стол і, падпёршы кулаком шчаку, скіраваў у акно свой задуменны позірк. Было ў яго абліччы нешта самотнае, загадкава-рамантычнае, але вельмі паказное і ад таго непрыемнае.

- Хто гэта? - запытаў я ціха ў Баравога.

- Наш геній... - усміхнуўся ён. - Сцяпан Марчанка, з расейскага аддзялення. Ты што, не ведаеш яго? Ну, то паслухаеш зараз! Сваіх, праўда, вершаў ён не чытае, а вось чужыя крытыкуе... Ох і дае!..

Гамана раптам аціхла, і ўсе пачалі рассаджвацца. Ля кафедры стаяў, пасміхаўся круглатвары, сімпатычны і вельмі знаёмы мужчына.

- Алег Якутовіч, - шапнуў мне Баравы. - Кіраўнік аб'яднання...

Але я ўжо і сам пазнаў вядомага паэта, хоць бачыў яго да гэтага толькі на здымках - у часопісах, кніжках. Пазнаў па высокім, з моцнымі залысінамі лбе, па мяккіх, амаль жаночых рысах твару.

Алег Якутовіч счакаў, пакуль у аўдыторыі стане ціха, прысеў і неяк вельмі лагодна, даверліва звярнуўся да прысутных:

- Ну, каго паслухаем першага?

На маё здзіўленне, чытаць вершы падахвоцілася адразу чалавек пяць. Чыталі хто з месца, хто, - мабыць, каб зрабіць большае ўражанне, - выходзячы да кафедры. Кожны верш тут жа пачыналі «абстрэльваць», знаходзіць у ім і добрае і кепскае. Алег Якутовіч гаварыў сам і даваў слова кожнаму, хто меў нешта сказаць, але стараўся не дапускаць, каб крытыка выходзіла за межы добразычлівасці. Спрачаліся тым не менш з імпэтам, горача.

- Нешта Марчанка сёння не выступае. Дзіўна... - сказаў Валодзя.

Я азірнуўся. Хлопец сядзеў у той жа маляўніча-паказной позе, абыякавы і, здавалася, зусім далёкі ад таго, што рабілася побач.

- Ну, хто яшчэ мае жаданне? - запытаў Алег Якутовіч, і яго мяккі, ласкавы позірк з цікаўнасцю спыніўся на мне. - Можа, новенькі?

Твар мой успыхнуў, і чамусьці насуперак свайму жаданню я закруціў галавой:

- Не, не! Не...

- Ды ён проста саромеецца, - сказаў Баравы. - Ёсць у яго вершы. Хай пачытае!

- Вядома. Саромецца, малады чалавек, няма чаго. Усе мы тут - не класікі. Нехта з нас піша лепш, нехта горш, і збіраемся сюды для таго, каб вучыцца, каб разам спасцігаць вялікую і складаную рэч - паэзію.

Давялося даставаць свае вершыкі. Але як толькі я пачаў чытаць - усе тыя радкі, што здаваліся мне такімі шчырымі і ўсхваляванымі, усе тыя вобразы, якім я радаваўся, як знаходкам, здаліся мне раптам банальнымі, прымітыўнымі і да адчаю бяздарнымі. І гэта быў мой лепшы верш! Астатнія я не стаў нават чытаць, схаваў іх назад у кішэню і сеў. Ад сораму баяўся ўзняць вочы.

Некалькі секунд цішыні здаліся мне вечнасцю.

- Ну, што ж... - сказаў нарэшце лагодна Алег Якутовіч. - Настрой ёсць...

- Алег Мікалаевіч! - пачуўся голас ззаду. Я міжволі павярнуў галаву і ўбачыў, што падняўся Сцяпан Марчанка, і пад сэрцам пахаладзела. - Алег Мікалаевіч, а па-мойму, трэба прама сказаць. Верш проста бездапаможны, і гаварыць тут аб нейкім настроі, шукаць нейкія адгалоскі паэзіі няма сэнсу.

І ўсё. Больш ні слова. І гэта было не толькі жорсткім, але і вельмі крыўдным. Аказваецца, усё, што я з такой любоўю і пакутай, з такой надзеяй выношваў у сэрцы, не варта нават простай чалавечай крытыкі. І хоць некаторыя яшчэ выступалі, гаварылі нешта ў маю абарону, але настрой мой быў ужо сапсаваны...

* * *

Неяк з першых дзён у нашай групе прыжылася добрая традыцыя: калектыўна адзначаць дні нараджэння.

Учора мы адзначылі дзень «анёла» нашага Кандрата Бугаёва.

Валодзя Баравы, якога выбралі за тамаду, звярнуўся да Кандрата з доўгай, узнёсла-жартаўлівай прамовай:

- Быў звычайны ранак. Недзе над полем ужо звінеў жаўрук, прарэзлівым брэхам заходзіўся суседскі сабака. І ніхто не ведаў, што ў гэты самы час у маленькай, нахіленай долу хатцы праз змучаны голас парадзіхі прабіўся басавіты і нецярплівы крык: «А гарэлка ёсць?» Гэтыя словы належалі ўсім вядомаму цяпер Кандрату. Знясіленая маці горка ўздыхнула: «Яшчэ адзін п'яніца ў хату». І яна не памылілася. Кандрат праз усё сваё дваццацітрохгадовае жыццё ні разу не згубіў гонару першага п'яніцы сельпо.

Апошнія словы Баравога патанулі ў шчырым рогаце. Нават сам Кандрат успрыняў гэта як пахвалу і задаволена ўхмыляўся.

Ігар Касцевіч знайшоў недзе вялізную снарадную гільзу і, дорачы яе, сказаў:

- Хай будзе гэта табе згадкаю як былому салдату і напамінкам як будучаму журналісту, каб ніколі не біў па вераб'ях і не страляў халастымі. І каб кожную раніцу, зірнуўшы на гэты патрон, ты мог зухавата ляпнуць сябе па баках: «Ёсць яшчэ порах у парахаўніцах!»

Дасціпны падарунак прыдумаў Мікола Верас. Ён уручыў Кандрату... «Даведнік пчаляра». Надпіс зачыталі ўголас:

- «Гэта кніга павінна стаць для цябе настольнаю. Дэталёва вывучыўшы яе, ты, можа, навучышся хоць адной тысячнай долі працавітасці пчол».

Дзіва, Кандрат не пакрыўдзіўся нават на гэта.

* * *

Сёння падводзілі вынікі нашай практыкі. Выйшла, як на той рыбнай лоўлі. Хто больш за ўсіх шумеў, боўтаўся, узнімаючы вакол сябе пырскі захаплення, той прынёс на стол Марку Саламонавічу, нашаму выкладчыку тэорыі і практыкі партыйна-савецкага друку, самы мізэрны ўлоў.

Асабліва здзівіў мяне і, здаецца, не толькі мяне Фіма Слуцкі. У яго аднаго, на ўсю групу, нездавальняюча. За цэлы месяц Фіма надрукаваў толькі адну невялічкую замалёўку, і тую Марк Саламонавіч разматлашыў ушчэнт.

- Няма чалавека. Няма яго думак, яго характару, - гаварыў ён, зачытаўшы нам гэту замалёўку. - Замест шчырага простага слова - непатрэбная траскатня, фальшывы пафас.

Што праўда, то праўда. Любіць наш Фіма траскатню. Не адзін, бадай, сход не абышоўся яшчэ, каб на ім не выступіў Слуцкі і не закаціў доўгую, квяцістую прамову. Нават размаўляючы з кім-небудзь з хлопцаў, ён не можа гаварыць проста, па-чалавечы, - абавязкова закруціць што-небудзь накшталт: «учора быў у стане меланхоліі», «у залежнасці ад асабістых якасцей індывідыума»...

У першыя дні, калі мы адзін з адным яшчэ не былі добра знаёмыя, Фіма здаваўся мне недасягальна адукаваным. Ён з незвычайнай лёгкасцю аперыраваў рознымі філасофскімі катэгорыямі і такімі тэрмінамі, якія я нават чуў упершыню. Але хутка мы зразумелі, што гэта проста прыгожыя фразы, якія ён завучыў аднойчы і цяпер ужывае іх дзе трэба і дзе не трэба.

Крытыка Марка Саламонавіча засмуціла Слуцкага, але ненадоўга. Пад канец заняткаў ён зноўку вярнуўся ў свой заўсёдны «стан бадзёрасці духу і невычарпальнага аптымізму».

* * *

Валодзя Баравы ляжаў на ложку і курыў - цыгарэту за цыгарэтай. Адчувалася, што хлопец аб нечым глыбока перажывае.

У пакоі, акрамя нас, нікога больш не было, і я, робячы выгляд, што ўвесь паглыблены ў чытанне, цішком назіраў за ім.

Нарэшце Валодзя не вытрымаў. Рэзка ўстаў, кінуў са злосцю акурак на падлогу.

- Усё, Жэня! Лічы, што паэта Баравога няма. Ну яго к чорту!

Хоць мне і невядомая была прычына такога нечаканага вываду, але я разумеў, што лепш не лезці да яго цяпер са сваімі запытаннямі.

- Дваццаць чатыры гады пражыў - і нічога не напісаў вартага, няма ніводнага радка! - Валодзя ўзбуджана захадзіў па пакоі. - Калі не напішу за гэтыя дні некалькі добрых вершаў - кіну пісаць наогул. Ну яго к чорту! Хопіць псаваць паперу.

Аказалася, Баравога спасцігла балючая няўдача. З усіх вершаў, якія ён насіў учора ў часопіс, узялі толькі адзін. Над астатнімі сказалі яшчэ папрацаваць...

Дзіўна, але Валодзева споведзь як бы абрадавала, абнадзеіла мяне. Значыць, не адзін я на свеце няўдачнік і не адзін я пакутліва думаю над сэнсам свайго жыцця, над сваёй вартасцю. Значыць, гэта працэс не заганны, а натуральны, заканамерны. Маладое віно, перад тым як набраць моц, таксама доўга калабродзіць...

* * *

На апошнім перапынку Ігар Касцевіч аб'явіў:

- Пасля заняткаў не разыходзіцца - будзе сход.

Я адразу здагадаўся: па справе Шульгі. Ва ўніверсітэт на Алеся прыйшла вялізная скарга. За подпісам старшыні калгаса. Пісьмо гэта перадалі нашаму дэкану, дэкан - сакратару камітэта камсамола.

У пісьме паведамлялася, што ў час вакацыяў у сваёй вёсцы Алесь Шульга сістэматычна п'янстваваў, паводзіў сябе непрыстойна ў клубе. А аднойчы, у нецвярозым стане, пабіўся з брыгадзірам - той не даваў яму каня, каб прывезці дроў.

У гэта лёгка верылася. Хто-хто, а Шульга мог учыніць такое!

Сход пачаў Мікола Верас - разам з прадстаўнікамі камітэта камсамола ён ездзіў правяраць скаргу.

- На жаль, некаторыя факты пацвердзіліся. Алесь сапраўды п'яны быў у клубе, паводзіў сябе не зусім прыстойна, - заікаючыся ад хвалявання, загаварыў Мікола. - Асноўнае ж абвінавачванне, быццам Алесь пабіў брыгадзіра, - выдумана. Аб гэтым гаварылі нам усе, хто быў у той вечар у клубе. Шульга пайшоў з клуба раней, чым брыгадзір. Сам жа брыгадзір не мог нават назваць дакладна месца, дзе яго білі. Урэшце шчыра прызнаўся, што нічога не памятае, бо быў п'яны. Такім чынам, мы зрабілі вывад, што пісьмо - своеасаблівая помста Шульгу за тое, што ён надрукаваў у раённай газеце крытычны артыкул пра безгаспадарчасць у калгасе.

Мікола кашлянуў і перавёў позірк на Алеся Шульгу.

- З гэтым, як кажуць, усё ясна. Нас, Алесь, цяпер цікавіць і хвалюе іншы бок справы. Як ты думаеш жыць далей? На заняткі амаль не ходзіш, часта выпіваеш. Разумееш ты ці не, чым гэта табе пагражае? Дык вось устань і раскажы нам усім, што ты думаеш рабіць далей.

Шульга панура, як бы неахвотна падняўся.

- Ну што я магу сказаць? - паціснуў ён плячыма. - Апраўдвацца не буду, вінаваты. А калі каго што цікавіць, хай пытаецца.

- У цябе папыталіся ўжо, адказвай! - абурыўся Ігар Касцевіч. - Табе што, сапраўды вучыцца надакучыла?

- Чаго б я тады паступаў...

- Дык чаму ж ты, дарослы чалавек, паводзіш сябе як неразумны падлетак? Адкуль у цябе гэтая распушчанасць, разбэшчанасць? Грыву унь адпусціў - глядзець агідна. Як разбойнік-рэцыдывіст.

Падняўся Кастусь Беленькі. Кастусь - наш камсорг. Выбралі мы яго, канечне, дарма, у чым цяпер моцна каемся, але ж хто тады, восенню, ведаў... Незразумелы ён нейкі, гэты Беленькі. Пра што б у групе ні зайшла размова, ён абавязкова выступіць супраць. Вось і на гэты раз.

- Нашто такі пракурорскі тон? - паварочваючыся да Ігара Касцевіча, сказаў Беленькі. - У кожнага свой характар, свая індывідуальнасць. Няўжо абавязкова, каб мы ўсе былі падобны адзін да аднаго як дзве кроплі вады?

- Не абавязкова.

- Чаму ж вы хочаце падагнаць Алеся пад нейкі стандарт?

Хлопцы абурана зашумелі.

- Стандарт не стандарт, а ў рамкі прыстойных паводзін Шульгу паставіць трэба! - выгукнула запальчыва Люда Барташэвіч.

Беленькі, які быў ужо сеў, падхапіўся зноў.

- Чалавек - не статычны партрэт, каб браць яго ў нейкія рамкі! І ўвогуле, кіньце гэтую манеру чапляць кожнаму розныя ярлыкі. «Нігіліст», «рэцыдывіст». Трэба больш цярпіма адносіцца да чужых недахопаў, разумець іх. Асабліва калі размова ідзе аб асобах творчых.

Слова папрасіў Валодзя Баравы.

- Вось што, Беленькі, - заявіў ён, націскаючы на кожнае слова. - Па-першае, ніхто ніякіх ярлыкоў не збіраецца нікому чапляць. Размова ідзе пра нашага таварыша, якога мы добра ведаем і якому хочам толькі дабра. Вось! А па-другое, даўно ўжо і канчаткова даказана: жыць у грамадстве і быць свабодным ад грамадства нельга! - Валодзя імпэтна секануў паветра рукою. - Так што, Беленькі, выкінь сваю дзяшовую дэмагогію на сметнік. Сапраўдны сябра не той, хто патакае чалавеку ў яго недахопах і слабасцях, а той, хто шчыра і прынцыпова паказвае на іх, памагае яму. Вось! А мы і так ужо занадта цацкаемся з Алесем, носімся з ім як з пісанай торбай, пахіхікваем з яго дзівацтваў, розных выбрыкаў, тым самым, па сутнасці, расцвельваем, падахвочваем яго. Вось ён і разышоўся.

Пасля Валодзі гаварылі яшчэ многія, урэшце большасцю галасоў рашылі: даць Алесю Шульгу выпрабавальны тэрмін - два месяцы.

Як толькі сход закончыўся, Алесь адразу падняўся і панура, ні на кога не гледзячы, выйшаў з аўдыторыі, толькі ляпнуў за сабою дзвярыма.

* * *

Калі мне трапляецца добры верш, я выпісваю яго ў свой спецыяльны сшытачак. Выпісваю з думкаю, што калі-небудзь я прачытаю яго Надзі. Толькі для яе адной я шукаю і берагу самыя светлыя, самыя цёплыя, самыя запаветныя словы.

* * *

Ваня Ліпскі напісаў мне ў апошнім пісьме:

«Надзя малайчына, што хавае ад цябе свае пачуцці - гэта правільна. Мне аднойчы адзін паважаны чалавек сказаў, што жанчына павінна захоўваць у сабе загадку ўсё жыццё. Толькі ў такім разе яна будзе мець цікавасць для мужчыны. Прыйдзе час - і ты будзеш ведаць, ці кахае цябе Надзя, а цяпер не рабі глупства...»

Што ж тут правільнага? Я катэгарычна не згодзен з табою, мой дружа, і з тваім паважаным чалавекам! Хіба трываласць чалавечых адносін, а тым больш адносін паміж мужчынам і жанчынай заснавана толькі на загадцы? Вядома ж, не! Смешна думаць, нібыта я кахаю Надзю толькі таму, што яна ўяўляе для мяне нейкую таямніцу. Наадварот. Гэта яе заўсёдная скрытнасць, нежаданне адкрыць сваю душу даюць мне толькі пакуты і горыч.

* * *

Піхнуўшы нагою ў дзверы, я ўляцеў у пакой і раззлавана кінуў папку на стол. Гэта ж толькі падумаць: нам - двойка! Добры настрой, з якім я вяртаўся з бібліятэкі, быў ураз сапсаваны. Дажыліся! Лепшы пакой, называецца. Прэмію ўручылі. Які сорам!

- Хто сёння дзяжурны?

Усе ляжалі на ложках і чыталі. Падняў галаву Мікола:

- Кандрат. А хто ж яшчэ.

- Ну што за гультай! - злосць у мяне проста кіпела. - Каб у краму па гарэлку, дык пайшоў бы на другі канец горада, а набраць у вядро вады ды працерці падлогу - паленаваўся.

- Ну і што? - спакойна азваўся са свайго ложка Кандрат.

- Пакараць абібока! - зарагатаў Алесь Шульга. - Законна!

Кандрат цяжка павярнуўся да Алеся:

- Чыё б цяля мычала...

- Т-ты вось не агрызайся, а б-бяры анучу і выконвай, што ад цябе п-патрабуецца! - расхваляваўся Мікола Верас.

- А ты хто такі, каб з мяне патрабаваць? - насупленыя бровы Кандрата апусціліся яшчэ ніжэй, на самыя вочы, і, здавалася, што ён вось-вось рынецца ў лобкі.

- Я жыхар п-пакоя! І будзь ласкавы рабіць тое, што робяць астатнія.

- Салагі вы ўсе! Жыцця яшчэ не нюхалі, а ўжо вучаць. Вось паслужыце ў арміі - тады зразумееце, што да чаго.

- Ну добра, Кандрат, - перайшоў на больш спакойны тон Мікола. - Ты служыў у арміі. А з чаго гэта відаць? Ты ж нават ложак прыбраць не ўмееш, памыць падлогу не можаш.

Міхась Заранок, які ўсё парываўся нешта сказаць, нарэшце выбраў зручны момант, уставіў:

- Ды я такіх і на парог універсітэта не пускаў бы!

Бугаёў толькі павярнуў галаву і ляніва, як бы ад якой мухі, адмахнуўся:

- А ты лепш, Міша, ляжы. Я цябе і не слухаю.

Міхась ад такой абразы ажно ўсхапіўся:

- Як гэта ты мяне не слухаеш? Хрэн ты стары!

І столькі ў яго голасе было здзіўлення і разгубленасці, што мы не вытрымалі - засмяяліся. Гэта нечаканая разрадка і ўратавала нас ад сваркі.

Усё абышлося мірна. Кандрату прызначылі два нарады запар.

* * *

Па аўторках нам увялі чацвёртую пару - лекцыі па гісторыі мастацтва. Цікава, што нашы хлопцы, якія пры кожным зручным выпадку стараюцца ўцячы нават з асноўных заняткаў, на гэтыя, дадатковыя, застаюцца з ахвотаю.

І дзіва што! Пасля першых жа лекцый мы зразумелі, што веды нашы па выяўленчаму мастацтву мізэрныя і што трэба як найхутчэй вырывацца з таго палону самападману, у якім мы знаходзіліся дагэтуль.

Ну сапраўды: хто, здавалася, з нас не чуў, не чытаў пра Шышкіна, Рэпіна, Трапініна і іншых вядомых расейскіх мастакоў, чые імёны ўвайшлі ў памяць, здаецца, з таго часу, як навучыліся чытаць? А на справе аказалася, што ведаем мы пра іх вельмі мала - нейкую сотую, тысячную долю. Адзін Рэпін - гэта цэлы свет, цэлая эпоха. Калі выкладчыца расказвала нам пра гэта, нават Кандрат, якога, здавалася, ужо нічым на свеце не зацікавіш, і той сядзеў дзве гадзіны разявіўшы рот, не зварухнуўшыся.

І калі пасля лекцый мы ўсёй групай былі ў мастацкім музеі, то на даўно знаёмыя рэпінскія шэдэўры глядзелі ўжо зусім іншымі вачыма. Аж дзіўна, як мы маглі не ведаць, не бачыць усяго гэтага хараства і цуду раней.

* * *

Адбылося вялікае перасяленне. І жыву я цяпер не на шумнай і дымнай Прывакзальнай вуліцы, а на светлай, зялёнай Паркавай магістралі. Хоць, прызнацца, з неахвотай пакідалі мы абжыты кут.

Настрой канчаткова сапсаваўся, калі нас завялі ў пакой, з якога яшчэ не выбраліся былыя жыхары - фізікі пятага курса. Іх выселілі за тое, што не хацелі прыбіраць пакой, амаль кожны вечар наладжвалі шумныя п'янкі.

Зайшлі мы ў пакой, паставілі ў парозе рэчы, а хлопцы глядзяць на нас ваўкамі. «Што, - кажуць, - на чужых касцях у рай?» Як быццам мы вінаватыя...

Толькі вечарам, калі фізікі нарэшце выбраліся і мы вынеслі месячныя, а мо і большыя залежы смецця, на душы трохі павесялела. Пакой, праўда, на шэсць чалавек цеснаваты, але нічога - жыць можна. Тут нават больш утульна, чым у былым інтэрнаце. Ёсць шафы для вопраткі, розныя паліцы для кніг, прыстойнае люстэрка. Ад гэтага люстэрка Алеся Шульгу цяпер за вушы не адцягнеш - усё прыхарошвае, кудлаціць сваю грыву.

КРАСАВІК

Другі дзень сапраўднай вясны. Яна адчуваецца ўжо не толькі ў абуджанай да жыцця прыродзе, але і ўва мне самім, у кожнай маёй клетачцы. Здаецца, тысячы гарачых іскрынак бродзяць у маёй неспакойнай крыві.

А як адразу пабольшала сонца! На небе, на зямлі. Яно іскрыцца ў апошніх празрыста-крыштальных ледзяшах, адбіваецца ў шыбінах акон, купаецца ў кожнай лужынцы. Сонца - у вачах у людзей, у іх адкрытых, ясных усмешках.

Я іду і радуюся гэтаму сонцу. Я п'ю яго нагбом і адчуваю, як нешта светлае, лёгкае, свежае перапаўняе мяне ўсяго, аж кружыцца - хмельна і соладка - галава...

Добры дзень, вясна-а-а!

* * *

Уладарна кліча да сябе прырода. Хочацца ўцячы з горада, з гэтага штодзённага тлуму і шуму да першароднага хараства родных бароў, паплавоў, ніў...

Цягне да работы. Грубай, фізічнай. Іду вуліцаю, бачу: кранаўшчык узбіраецца па лесвіцы - і я зайздрошчу яму; рабочыя грузяць цэглу - і мне хочацца далучыцца да іх; дворнік зграбае лапатаю снег - і я ледзь стрымліваю сябе, каб не ўзяць лапату з яго рук і не разгарнуцца на ўсю шырыню плеч.

А то часам мільгне нават думка: бегаю я тут, мітушуся, нешта чытаю, нешта стараюся рабіць, а сапраўднае, вялікае жыццё дзесьці праходзіць міма. А так хочацца туды, да яго вытокаў, да яго вечна жывых невычэрпных крыніц.

У студэнцкім інтэрнаце хлопцы-свавольнікі расчынілі насцеж акно, навялі люстэрка і пускаюць зверху, з трэцяга паверха, сонечны зайчык - у вочы дзяўчат, што праходзяць міма, у вокны трамвая, у твары грузчыкаў на аўтамашыне.

І - дзіва - ніхто не злуе, не сварыцца. Толькі кожны пасміхаецца сам сабе - хораша, светла.

Вясна!

* * *

У гэтыя дні між намі і выкладчыкамі ўсё часцей бываюць такія дыялогі:

- Баравы?

- Дзяжурны па інтэрнату.

- Шульга?

- Выклікалі ў камітэт камсамола.

- Слуцкі?

- Хворы.

- Крывецкі?

- На спаборніцтвах. У шахматы гуляе.

- Бугаёў?

- Да яго сваякі прыехалі.

Адных выкладчыкаў гэтыя дыялогі злуюць. Яны доўга і нудна чытаюць нам натацыі, пагражаюць стыпендыяй; другія ж - разумеюць нас, толькі пасміхаюцца.

* * *

Паспрачаўся з Кастусём Беленькім. Ён доўга і тэмпераментна даказваў мне, што мастацтва - абсалютна не залежыць ад грамадства, што яно развіваецца па сваіх спецыфічных законах і яшчэ і яшчэ нешта такое. Я цярпліва выслухаў яго і запытаў:

- Дык што, па-твойму, выходзіць, што мастацтва вісіць у паветры?

Кастусь скрывіўся:

- Нашто так банальна?

- Між іншым, ты таксама не арыгінальны. Былі ўжо гэтыя тэорыі «чыстага мастацтва». Не раз яны выплывалі на белы свет, а што ад іх засталося?

- Тэорыю можна прыдумаць любую, а ў жыцці часам бывае зусім па-другому.

- Дык вось, калі хочаш, жыццё якраз і паказвае, што мастацтва ніколі не было і не будзе пасіўным, глухім да праблем, якія хвалююць грамадства. Любы сапраўдны твор - хай гэта будзе раман, аповесць або жывапіснае палатно - ён абавязкова нешта сцвярджае, нешта адмаўляе.

- Ну, калі адносна літаратуры з гэтай сентэнцыяй яшчэ можна пагадзіцца, то для жывапісу яна проста абсурдная. Мастак адлюстроўвае тое, што бачыць, не думаючы ні пра якую ідэалогію.

- Якраз наадварот! - запярэчыў я. - Мастаку мала з фатаграфічнай дакладнасцю перадаць толькі тое, што ён бачыць вакол сябе. Яму неабходна асэнсаваць убачанае, вылучыць у ім галоўнае, найбольш істотнае і сродкамі мастацтва здолець данесці, перадаць гэта сваім гледачам.

- А, што з табою гаварыць! - Беленькі пагардліва махнуў рукой і выйшаў, раздражнёны, з пакоя.

Цікава, ён сапраўды так думае ці гэта гаворыць у ім яго звычайны дух супярэчнасці? Ва ўсякім разе, наша спрэчка можа стаць тэмаю для цікавай дыскусіі ў групе.

* * *

Яшчэ ніколі ў жыцці я так востра, так бурна не пераносіў вясну, як сёлета. Я не ведаю, што са мной робіцца, я здзіўляюся сам сабе. Хочацца скакаць, беспрычынна смяяцца, сваволіць. У жылах нейкі дзікі, неўтаймаваны агонь. Нават уначы няма спакою - некага заву, нешта шукаю, кідаюся ў пасцелі да самай раніцы.

А вечарам, калі я іду людным, гаманлівым праспектам, у маёй душы калабродзяць самыя супярэчлівыя пачуцці. Тут і светлая, добрая зайздрасць да шчаслівых пар, і ціхая журба, і шчымлівы боль, і пякучае жаданне кахаць. Кахаць да ап'янення!

Іду паркам. Ціхі свежы вечар. У глыбокай задуме стаяць сосны. Пахне жывіцаю, водарам разагрэтай за дзень зямлі. Усё асветлена мяккім блакітным святлом месяца. На лаўках, ля сосен, - пары, пары...

А я - адзін.

* * *

Нядаўна быў крос на тры тысячы метраў. Ніколі яшчэ не даводзілася бегчы такую доўгую дыстанцыю. Памятаю, у дзевятым класе бегалі мы на восемсот метраў, і то ледзьве дацягнуў да фінішу. А тут - тры кіламетры.

Першыя два кругі даліся лёгка. На трэцім - пачалося збівацца дыханне, пацяжэлі, ажно падгіналіся ногі. Недзе на сярэдзіне дыстанцыі быў крытычны момант, калі хацелася спыніцца, сысці з дарожкі. Але я ўсё-такі перасіліў сябе, пабег далей.

І вось дзіва: неўзабаве зноўку адчуў у сабе прыліў сіл. Раўней забілася сэрца, і ногі, здаецца, самі неслі мяне наперад. Толькі перад самым фінішам зноў стала цяжка дыхаць - дацягнуў на адной упартасці.

Жыццё, мне здаецца, - тая ж дыстанцыя, адведзеная чалавеку самой прыродай. І ў кожнага на гэтай дыстанцыі ёсць свае крытычныя, пераломныя моманты.

* * *

Невысокі, каржакаваты мужчына, пабліскваючы лысінай, чытае лекцыю пра гішпанскае і партугальскае Адраджэнне. Шаснаццатае стагоддзе...

А за акном - зыркая паводка святла. Расплаўленым сонцам зіхацяць на асфальце раўчукі. Колькі сілы, яснасці, радасці ў гэтай жаданай для ўсяго жывога паводцы!

- ...выдатны партугальскі паэт Луіс дэ Камоэнс па жаночай лініі даводзіўся сваяком вядомаму вам падарожніку Васка дэ Гама...

А за акном - глыбокая пранізлівая сінь неба. Ні воблачка, ні хмурынкі. Толькі вясною бывае такая свежасць, такая празрыстасць.

- ...але паэт трапіў у няміласць да караля і быў адданы ў салдаты...

А за акном неверагодны птушыны канцэрт. Вераб'і, здаецца, ашалелі ад гэтай сонечнай шчодрасці, скачуць, дурэюць у галлі каштанаў, заходзяцца на розныя галасы, быццам выхваляюцца адзін перад адным сваімі адмысловымі спевамі, сваім талентам.

- ...і толькі на схіле жыцця паэт змог вярнуцца ў Партугалію і надрукаваць сваю выдатную паэму...

Неўзаметку кідаю позірк на свайго суседа - Міколу Вераса - і бачу, што ў гэтыя хвіліны ён таксама далёкі ад шаснаццатага стагоддзя...

* * *

Валодзя Баравы, здаецца, не на жарты закахаўся ў новенькую. Зусім не пазнаць хлопца. Стаў нейкі дзіўны - рассеяны, узнёсла-святочны.

Учора з Міколам Верасам мы сустрэлі яго вечарам на праспекце. Валодзя ішоў проста на нас і не бачыў нас. Мы расступіліся і, калі ён гатовы быў ужо прайсці міма, схапілі яго за руку.

- А-а... - сказаў ён шчасліва. - Прывітанне!

- Ты што гэта ходзіш як лунацік, не бачыш нічога вакол? - засмяяўся Мікола.

Валодзя паціснуў плячыма:

- Не ведаю. Нешта здарылася са мною... Невыцерпна хочацца пісаць! - Валодзевы вочы гарэлі радасным, ліхаманкавым бляскам. - Іду вось па вуліцы, а радкі ў галаве роем, роем... Ніколі яшчэ такога не было!

- Ну, гэта не страшна, - сказаў Мікола і ляпнуў Валодзю па плячы. - Куй жалеза, пакуль гарачае!

Калі мы ўжо разышліся, я падумаў: якое ж усё-такі гэта шчасце - кахаць!

* * *

Мы доўга блукалі па парку, спадзеючыся знайсці дзе-небудзь незанятую лаўку, але так нічога і не знайшлі. Цёплы вясновы вечар, здаецца, выгнаў з дому ўсіх - і маладых і старых.

Выйшлі да рэчкі, на тое месца, дзе яна цячэ яшчэ ў сваіх травяністых, не спалоненых гранітам берагах і дзе з абодвух бакоў стаяць старыя нахіленыя вербы, утвараючы над вадой густыя, таямнічыя ў змроку шаты.

На лёгкім драўляным мастку, перакінутым цераз рэчку, спыніліся. Абапёршыся на парэнчы, я стаяў спінаю да вады і слухаў Галю. Яна расказвала пра школу, пра сваіх сябровак, пра сябе і была ў вясёлым, жартаўлівым настроі. Смеючыся, яна то брала мяне за руку, моцна сціскала яе, то пацвельвалася - па-дзявочы забаўна і міла пстрыкала мне па носе пальцам. І нечакана дакранулася шчакою да майго пляча, прыціхла ўся, прытулілася. Цяпло і трымценне яе цела я адчуў так блізка, што ў мяне перахапіла дыханне.

Я мог бы пацалаваць яе, пацалаваць у самыя вусны, якія, ледзь прыкметна ўздрыгваючы, шукалі, чакалі маіх вуснаў, але нешта стрымала, спыніла мяне. Магчыма, гэта была боязь, што пацалунак разбурыць тую высокую і трапяткую чароўнасць, якая аб'ядноўвала нас у гэтыя хвіліны, а магчыма, і іншае - падсвядомая, але ўвесь час неадступная думка пра Надзю...

Заплюшчыўшы вочы, яна яшчэ нейкае імгненне стаяла нерухома, уся пакорліва-сцішаная, поўная затоенага чакання, а потым як бы схамянулася, пстрыкнула мне па носе і, засмяяўшыся, выслізнула з маіх абдымкаў.

* * *

Сварка ўсчалася з-за дробязі.

Мікола Верас хацеў паваксаваць туфлі, але ваксы не аказалася. Ён стаў бурчаць.

- Н-народ! Ніхто не здагадаецца купіць! Усе чакаюць, каб хто іншы, н-на гатовенькае!..

Бугаёў падняў галаву з ложка:

- Я не чакаю, таварыш Верас. Калі мне трэба, я дам грыўню, і мне так надраяць чаравікі, што будзь здароў!

Мікола яшчэ больш узлаваўся.

- «Н-надраяць, надраяць»! Ты і п-прывык, каб за цябе ўсё драілі, каб за табой прыбіралі, як за панам якім. Была б мая воля, я з цябе гэтыя перажыткі ўмомант выгнаў бы.

Кандрат агрызнуўся:

- Сам ты перажытак! Што я - не маю права, каб мне, за мае ўласныя грошы, пачысцілі чаравікі?

- А ты ш-што, зломак? Ці мо рукі адсохнуць? - гарачыўся Мікола. - Проста агідна! Ідзеш па праспекту, а з будкі высоўваецца такая здаравенная чырвоная морда, і ў руках - шчотка, а позірк - лісліва-ўмольны, як міласці просіць. Ну дык у гэтага філасофія простая - за лёгкім рублём гоніцца. А ты? Няўжо не сорамна падстаўляць некаму нагу, каб ён чысціў твой заляпаны чаравік? Ды гэта ж прыніжае чалавечую годнасць!

- Ты, Верас, не загінай! - спакойна, нават ляніва запярэчыў Бугаёў. - Калі ісці па тваёй логіцы, то гэтак можна адмовіцца і ад паслуг цырульніка, і ад паслуг краўца і іншых.

- Гэта зусім розныя рэчы! - перабіў яго Верас. - Адно, калі ты сапраўды нечага не ўмееш, не можаш рабіць і звяртаешся да спецыяліста. І зусім іншае - калі табе ваксуюць чаравікі, надзяваюць паліто, кідаюцца адчыняць дзверцы аўтамашыны. Гэта ўжо, браце, не паслуга, а элементарнае лакейства. Лакейства, якое трэба рашуча выкараняць з нашага грамадства, дзе ўсе павінны быць роўнымі.

- Ага, роўнымі! - абазваўся са свайго ложка Алесь Шульга. - Ты унь ва ўніверсітэт кожны дзень пехатою чэшаш або душышся ў перапоўненым аўтобусе, а Святлана Карэліна пад самы ганак падкочвае на татавым персанальным аўтамабільчыку.

- Дарэчы, з такімі фактамі таксама трэба рашуча змагацца. Інакш грош нам цана як журналістам.

Пры гэтых словах Алесь ажно ўскочыў з ложка і стаў супраць Вераса, натапыраны ўвесь, пачырванелы:

- А ты хоць раз калі спрабаваў змагацца? Спрабаваў?!

- Не спрабаваў. Не было выпадку.

- Дык то-та ж! Прыгожа гаварыць мы ўсе ўмеем! А ты вось паспрабуй. Так апячэшся - дзесятаму закажаш. Я унь з дробнаю сошкаю, з калгасным брыгадзірам, павёў вайну і то ніяк не магу адкараскацца. З яго хоць бы валасінка ўпала, а мяне цярэбяць.

- Ну і дурань! Хіба так ваююць?

- Знаеш што?! - Алесь цяжка скрыгатнуў зубамі і гатовы быў вось-вось кінуцца ў бойку.

Валодзя Баравы стаў паміж разгарачаных не на жарт хлопцаў і пачаў разводзіць іх у бакі:

- Ну, ну, пеўні! Няўжо нельга пагаварыць спакойна?

- З ім п-пагаворыш!

- А я тваю дэмагогію і слухаць не хачу!

- Ды сціхніце вы! - прыкрыкнуў Валодзя.

Хлопцы насуплена, неахвотна разышліся, але яшчэ доўга - кожны са свайго месца - перакідваліся, даймалі адзін аднаго колкімі рэплікамі.

* * *

Мабыць, сход наш так і закончыўся б вяла, нудна, як пачаў яго Кастусь Беленькі, і не пакінуў бы ніякага знаку, калі б не Ніна Аляксандраўна, наш куратар. Яна ўвесь час сядзела ззаду і моўчкі слухала, як мы пераліваем з пустога ў парожняе. Размовы па сутнасці ніякай не было. Беленькі гаварыў нешта блытанае, неакрэсленае. За ім выступіў Ігар Касцевіч. Ён яшчэ раз напомніў нам пра дысцыпліну, пра тое, што лекцыі праводзяцца не для выкладчыкаў, а для нас. Потым колькі слоў сказаў Фіма Слуцкі. Больш ніхто выступаць не хацеў. Усе сядзелі панурыўшы галовы і чакалі, здаецца, аднаго: каб хутчэй канчалі сход.

Тут і папрасіла слова Ніна Аляксандраўна. Яна падышла да стала, акінула нас уважлівым, як бы нават здзіўленым, позіркам і сказала:

- Не разумею... Не разумею, што робіцца з вашаю групаю? Чаму вы ўсе сталі такія? Пасіўныя! Абыякавыя! - у голасе гучалі непадробны боль і абурэнне. - Узяць хоць бы сённяшні сход. Няўжо вам няма аб чым пагаварыць? Усё ў вас цудоўна, бездакорна? Нікога нішто не цікавіць? Не хвалюе?

Мы сцішыліся. І, мусіць, не аднаму мне было ніякавата. А Ніна Аляксандраўна дакарала:

- Сумна жывяце вы, нецікава! І што самае прыкрае, не ведаю, можа, я і памыляюся, але ў мяне такое ўражанне, што жывяце вы неяк адасоблена адзін ад аднаго, няма ў групе сапраўднай дружбы, агульных клопатаў, агульных інтарэсаў. А без гэтага - паверце мне, сама не так даўно была студэнткаю, - без гэтага вы шмат траціце. Вельмі шмат! Так, студэнцкія гады - самыя яркія, самыя шчаслівыя, але каб яны сталі такімі, трэба актыўна, цікава жыць.

Ніна Аляксандраўна хвіліну памаўчала і ўжо больш спакойна стала расказваць нам пра тое, як некалі яны сваім курсам наладжвалі розныя дыспуты, вечары адпачынку, разам хадзілі ў тэатры, музеі, ездзілі за горад.

- Дык і мы можам гэтак! - падаў голас Валодзя Баравы.

- Канечне! - ахвотна згадзілася Ніна Аляксандраўна. - Канечне, можаце. Хто вам перашкаджае?

- Лянота, - уставіў Мікола Верас.

- Дазвольце, калі ласка, мне, - падхапіўся раптам Фіма Слуцкі і адразу пачаў: - Патэнцыяльныя магчымасці кожнага індывідыума дазваляюць яму дзейнічаць у непараўнальна большым дыяпазоне, чым гэта бывае ў сапраўднасці. Павінен сказаць...

- Пачакай, Фіма, - перапыніў яго Ігар Касцевіч. - Тут не навуковы дыспут. Зрэшты і так ясна, што крытыка Ніны Аляксандраўны справядлівая. Давайце ж шчыра, па-людску пагаворым, што мы можам зрабіць...

Пасля гэтага лёд нашай абыякавасці нарэшце крануўся. Хлопцы шумна загаварылі, заспрачаліся. Адкуль што і ўзялося. Розныя прапановы пасыпаліся, як з меха. Сакратар сходу Валодзя Баравы ледзь паспяваў іх запісваць.

Разыходзіліся ўзбуджаныя, радасныя. І, здаецца, упершыню ішлі ў інтэрнат усе разам.

* * *

Хадзілі калектыўна (усёй групай!) у Купалаўскі тэатр. На спектакль пра камсамольскіх работнікаў.

Спектакль - так сабе, а калі гаварыць больш строга, то і слабенькі. Мне здаецца, гэта якраз той выпадак, калі артыстам (а ў беларускім тэатры артысты цудоўныя!) не было чаго іграць. Занадта ж у п'есе ўсё прамалінейна, усё на паверхні. Рэзкі падзел герояў на адмоўных і станоўчых. І калі адмоўны, дык абавязкова вузенькія штаны, доўгая грыва, развязныя рухі, цыгарэтка ў грэбліва складзеных губах. Станоўчых жа герояў хоць да раны прыкладвай, такія ўжо яны правільныя ды разумненькія.

Сумна... У жыцці так не бывае. Чалавек куды больш складаны і багаты.

І ўсё ж (яшчэ адно пацверджанне таго, што ў любым кепскім ёсць нешта добрае) у спектаклі прагучала некалькі цікавых думак. Адна з іх - пра абыякавасць.

Я бачыў, як стаілася, замерла зала, калі са сцэны даведзеная да адчаю Клаўка крыкнула са слязамі на вачах: «Што ж гэта такое?! Усім усё роўна!»

Чаму, чаму ў нас яшчэ столькі людзей, якім напляваць на ўсё і ўсіх, акрамя ўласнай асобы, прынцып жыцця якіх: мая хата з краю? Адкуль такая абыякавасць? Дзе яе вытокі? У чым прычына?

* * *

Недзе яшчэ перад сесіяй мы разгаварыліся з Кастусём Беленькім, і ён расказаў мне, што ў яго ёсць вельмі харошая дзяўчына, у якую ён закаханы, і калі ўсё будзе добра, то яны летам пажэняцца.

Сёння пасля заняткаў фізкультуры мы засталіся з Кастусём у раздзявалцы адны, і я, прыгадаўшы гэту размову, запытаў у яго:

- Ну як, Кастусь, у цябе з тваёй дзяўчынай?

- А-а, - пакрывіўся Беленькі і са злосцю пачаў шараваць сябе мачалкай.

- Не сустракаешся?

- Сустракаюся. А што толку? - Кастусь хмурна махнуў рукою і пайшоў пад халодны душ.

Я не стаў больш назаляць пытаннямі. Захоча - раскажа сам. І сапраўды, неўзабаве Беленькі закруціў кран і, расціраючы цела ручніком, загаварыў:

- Усё-такі я яшчэ раз пераконваюся, што не трэба з імі сюсюкаць. Як пачнеш ёй пісаць ды гаварыць рознае - усё прапала. Трэба быць мужчынам, а не хлюпікам. Шкада, што я позна зразумеў гэта.

І ўжо вечарам, вяртаючыся ў інтэрнат, мне чамусьці ўспомніліся гэтыя словы. «Не трэба з імі сюсюкаць...» І мне падумалася: «Магчыма, і Надзя таму такая са мной, што ёй надакучылі мае вечныя ўздыханні, мае пакутніцкія міны».

ТРАВЕНЬ

Толькі што адбушавала навальніца - сапраўдная, з вялікім громам і бліскавіцамі. Амаль усе з чытальнай залы высыпалі на калідор і доўга стаялі, з нейкай вусцішнай асалодаю ўбіраючы гэту першую вясновую музыку.

Люблю навальніцы! Люблю за іх дзікую, жахліва-велічную сілу, за іх буйнасць і непадуладнасць! Сёння, калі я глядзеў навальніцу, мне чамусьці падумалася: гэта неба так апантана прызнаецца ў каханні зялёна-маладой зямлі. Цярпела-цярпела і вось не вытрымала - абхапіла зямлю рукамі-маланкамі і загрымела на ўсе грудзі-хмары пра сваё пачуццё. У першыя хвіліны здалося нават, што зямля, уся нейкая пакорлівая, прыціхлая, спалохалася гэтай неўтаймаванай сілы. Але не. Унь як імкнецца яна насустрач разбушаванаму небу кожнай сваёй травінкай, кожным лісцікам, як прагна ловіць яна кожную маланку, не заўважаючы ні болю, ні страху, упіваючыся гэтым нястрымным парывам кахання.

* * *

Усё ж такі ёсць на свеце нейкія біятокі. Інакш чым растлумачыць, што ўчора, пасля заняткаў, замест таго каб ісці ў бібліятэку, мяне пацягнула ў інтэрнат. Толькі зайшоў у пакой - стукаецца дзяжурны:

- Палескі, да тэлефона!

Сэрца адразу радасна тарганулася: Надзя! Як апантаны кінуўся ў вестыбюль, узяў слухаўку.

- Алё... - знаёмы голас пачуўся раптам з далечыні.

- Надзя?! Добры дзень, Надзя! Я ўжо думаў, нешта здарылася. Чаму ты нічога не пішаш? Дзе ты была на першамайскія святы?

Яна засмяялася - відаць, ад таго, што я адразу выпаліў столькі пытанняў, і расказала, што на святы ездзіла дадому - бацькі папрасілі, каб прыехала, а не пісала таму, што цяпер абсалютна няма вольнага часу: то лекцыі, то калёквіумы.

- Няма часу...

- Ну, праўда, Жэня. Не крыўдуй, калі ласка, - сказала яна. - Хутка я буду ў Менску і раскажу пра ўсё падрабязна.

- Я ўжо баюся табе верыць.

Яна засмяялася зноў:

- А ты вер... Ну добра, да сустрэчы.

Пасля гэтай размовы ісці ў бібліятэку я ўжо не мог. Да самага вечара блукаў па горадзе і нічога вакол не чуў, акрамя жаданага, любага: «да сустрэчы», «да сустрэчы...»

* * *

Усё хаджу і думаю пра тое, пра што спрачаліся на факультэцкім дыспуце. Размова ішла пра чалавека будучыні.

Напачатку, праўда, ніякіх спрэчак не было. Выступалі больш, як Алесь кажа, штатныя «аматары балбаталогіі», і таму гучалі завучаныя, банальныя фразы.

Але потым падняўся Бандарэнка, старшыня студсавета ў нашым інтэрнаце, і сказаў:

- Сядзіш вось тут, слухаеш - і здаецца, што нам і рабіць ужо няма чаго. Такія мы ўсе харошыя ды цудоўныя. Я хачу сказаць, што гэта не так... Амаль кожны тыдзень даводзіцца нам разбіраць на студсавеце розныя ганебныя ўчынкі. А чаму? Таму, што выхаваннем студэнтаў у нас яшчэ займаюцца кепска, ніхто не выхоўвае ў іх любві да працы. Выкладчыку галоўнае, каб ён хадзіў да яго на лекцыі ды не плаваў на экзамене. А хто ты, што ты - нікога гэта не цікавіць. Вось і атрымоўваецца... Заходжу я нядаўна ў адзін пакой да трэцякурснікаў. Ляжаць усе на ложках і ногі ўгору пазадзіралі. «Што за прывал такі? - пытаюся. - Чаму не ўключыце святло?» - «А ў нас перагарэла лямпачка». - «Дык схадзіце ўніз і вазьміце новую». Хоць бы хто паварушыўся. Пайшоў я да каменданта сам, узяў лямпачку, уключыў ім святло. Думаеце, лайдакоў праняў сорам, папрасілі прабачэння? Нават дзякуй не сказалі. І гэта - будучыя педагогі, людзі, якія заўтра прыйдуць выхоўваць іншых! Адкуль жа такая лянота, абыякавасць? На што яны спадзяюцца? На камунізм? Але ж і пры камунізме лямпачкі перагараць будуць. Як вы думаеце?

- Гэта дробязь! - ускочыла адразу дзяўчына ў першым радзе. - Калі трэба будзе, чалавек аддасць усе свае сілы. Вось у нашай групе ёсць Яніна Кашкурэўская. Усе гаварылі пра яе, што яна вялікая гультайка, беларучка. А дзяўчына паехала разам з усімі на цаліну і як працавала! Глядзіш на яе - тоненькая, худзенькая, а тарабаніць на насілках тры пуды цэглы пад саракаградусным сонцам - і нічога. Не валіцца з ног. Ды яшчэ ўсмешка на твары.

Бандарэнка, аднак, не згадзіўся:

- Гэты факт яшчэ ні аб чым не гаворыць. Сапраўдны чалавек павінен заставацца чалавекам заўсёды - і ў вялікім і ў малым. Калі хочаце, дык якраз у малым, у дробязях чалавек праяўляецца больш чым дзе. Бо куды лягчэй папрацаваць месяц на цаліне, чым, скажам, кожны дзень акуратна прыбіраць ложак, падмятаць у пакоі падлогу, хадзіць у кубавую па гарбату для таварышаў. І я прынцыпова не згодзен з тымі, хто спрабуе абяліць, апраўдаць розную пошасць. Маўляў, гэта нічога, што некаторыя адпускаюць, як у каня, грывы, што п'юць, што лаюцца, што лянуюцца вучыцца. Вось калі спатрэбіцца - яны, маўляў, не пашкадуюць сіл. А калі пашкадуюць? Ды і чаму, хачу я ў вас запытацца, мы абавязкова павінны чакаць крытычнага моманту, каб нейкі абібок раскрыў нарэшце свае сілы, выканаў свой прамы чалавечы абавязак? А хто ж за яго будзе працаваць цяпер, штодзённа?

Дыспут працягваўся яшчэ доўга, і думак розных было нямала, але я іх асабліва не запамінаў. А вось над словамі Бандарэнкі каторы ўжо дзень думаю. Магчыма, у палемічным запале ён у нечым і згусціў фарбы, але ўвогуле думка яго, мне здаецца правільная. Хто подленькі ў дробязях, той не праявіць высакародства і ў вялікім! Не веру я ў дабрату таго, хто, распусціўшы свае даўно не мытыя пэтлахі, заліўшы гарэлкаю вочы, можа брыдка і агідна лаяцца ў грамадскім месцы, нават пры жанчынах.

* * *

Алесь Пятровіч Пушча - наш выкладчык сучаснай беларускай літаратурнай мовы - заядлы футбольны балельшчык. Любіць са студэнтамі абмеркаваць чарговы матч, паспрачацца, ці аб'ектыўны быў у мінулы раз суддзя, як забілі гол... І, як кожны сапраўдны балельшчык, гаварыць можа пра гэта цэлымі гадзінамі, прычым гаварыць з непадробным, амаль дзіцячым захапленнем.

Мы ўведалі пра гэту слабасць Алеся Пятровіча і цяпер часта, каб не слухаць яго даволі-такі нуднаватых лекцый, скіроўваем гаворку на футбол. Звычайна гэта робіцца так. Хто-небудзь як бы ненарокам, так сабе, між іншым, кідае фразу: «Эх, не пашанцавала нашым у апошняй гульні...», або «Кажуць, Малафееў атрымаў сур'ёзную траўму», ці яшчэ што-небудзь іншае - і Алесь Пятровіч адразу ж клюе на нашу прыманку. Заводзім выкладчыка і сядзім тады, мелем пустое дзве гадзіны і радуемся, быццам не самі сябе падманулі, быццам не нам гэта праз месяц здаваць экзамен.

* * *

Быў днямі ў Вільні. От сабе сабраліся з Валодзем Баравым і махнулі. Абхадзілі за дзень усе памятныя гістарычныя і культурныя мясціны. Пабывалі ў колішняй беларускай гімназіі, наведалі месца, дзе быў павешаны Кастусь Каліноўскі, пастаялі ля доміка, дзе жыў Янка Купала...

Кінулася ў вочы, што ў Вільні вельмі багата касцёлаў, цэркваў. У многія мы заходзілі - адчынены.

Асабліва ўразіла набажэнства ў касцёле Пятра і Паўла. Высачэзная, доўгая зала. Спрэс - скульптуры, разьба па дрэве, карціны. Кажуць, што аздабленне гэтай залы заняло адзінаццаць гадоў. Працавалі лепшыя італьянскія скульптары, мастакі. Грошай не шкадавалі.

Затое ж - касцёл! Усё тут прадумана і зроблена, каб здзівіць, зачараваць чалавека, абудзіць, распаліць яго фантазію, узяць у палон яго душу і розум. Я ўжо нашто чалавек бязбожны, а як загучаў арган ды заспяваў хор - мурашкі па спіне пабеглі, падступіла нешта даўкае да горла.

Сціхла, недзе на самым кульмінацыйным моманце абарвалася музыка. На амбон узышоў ксёндз і пачаў сваю пропаведзь. Я не ведаю, што ён гаварыў (бо ксёндз выступаў па-польску), але адчуваю, што гаварыў ён здорава, па ўсіх законах высокага прамоўніцкага майстэрства. Парафіяне сядзелі стаіўшы дыханне, аж елі вачыма ксяндза. І можна не сумнявацца, што кожнае яго слова глыбока западала ў раскрыта-чуйныя душы.

От гэта называецца ўлада над чалавекам! Царкоўнікі выдатна разумелі, што гэтая ўлада даецца нялёгка, таму і не шкадавалі ні часу, ні сродкаў. Таму была рэлігія такою жывучай, такою ўплывовай...

* * *

Учора ў тралейбусе, назбіраўшы ў кішэнях медзякоў, я працягнуў іх дзяўчыне, якая стаяла побач спінаю да мяне.

- Перадайце, калі ла...

Дзяўчына павярнула галаву, і я, не дагаварыўшы, так і застыў з адкрытым ротам і працягнутаю рукою.

На мяне глядзела Надзя!

Прайшла, відаць, добрая хвіліна, пакуль я нарэшце расшалопаў, што перада мною не сама Надзя, а дзяўчына, вельмі падобная да яе. Падабенства было надзвычайнае! Гэткія ж каштанавыя валасы, крышку кірпаты нос і нават усмешка такая ж - стрыманая, іранічна-смяшлівая.

Увесь час, пакуль мы ехалі, я не зводзіў вачэй з дзяўчыны. А сэрца - дурное! - аж заходзілася ад хвалявання ў грудзях. Нават калі ўжо выйшаў з тралейбуса, я доўга яшчэ не мог супакоіцца.

* * *

Ваня Ліпскі прыслаў мне ліст:

«Калі ты яшчэ кахаеш Надзю, то ты - дурань. Гэта я гавару табе як сябру.

На першамайскія святы яна была дома. Хадзіў з ёю два вечары Іван Пятровіч, і яна з ім цалавалася. Бачыў гэта на ўласныя вочы».

Няўжо гэта праўда? Няўжо такое магло быць?.. А мо яна таму і тэлефанавала, каб дазнацца, ці ведаю я пра гэта? Не магу паверыць, не магу...

Паслаў ёй ліст. Кароткі, з'едлівы, злы.

* * *

Прачытаў у газеце: вучоныя сцвярджаюць, што ў прыродзе няма абсалютна чыстых колераў. Нават чорная фарба не зусім чорная, белая - не стопрацэнтна белая. Кожная з іх мае нейкія прымесі. А колькі ў прыродзе розных адценняў!

Так, відаць, і сярод людзей. Вось - Ігар Касцевіч. Добры, разумны хлопец. Настойлівы, клапатлівы, гаспадарлівы. Але сказаць так - значыць сказаць толькі пра адну (хай сабе і галоўную) грань сутнасці чалавека, узяць толькі адну фарбу ў яго характары. А тут - розныя колеры, складаныя адценні. Востры прыродны розум Ігара зводзіцца іншы раз да прыхаванай хітрасці, тонкага разліку, і пачуццё ўласнага гонару пераходзіць часам у высакамернасць, добрая сялянская гаспадарлівасць, беражлівасць заканчваюцца нярэдка элементарнай скупасцю. Так, Ігар Касцевіч часта (і нават ахвотна) памагае сваім аднакурснікам. Але толькі тым, хто слабейшы за яго, над кім ён адчувае сваю перавагу. Да моцных у яго нядобрая зайздрасць.

Я ведаю, колькі папахадзіў Касцевіч у дэканат і колькі давялося яму папсаваць нерваў, пакуль ён выбіў нарэшце Толіку Крывецкаму стыпендыю. І ў той жа час я не магу забыць выпадак, калі той жа Касцевіч бесцырымонна адпіхнуў ад разеткі таго ж Крывецкага, які галіўся электрабрытваю, і ўключыў прас: Ігару, бачыце, трэба было папрасаваць свае штаны, лішнюю хвіліну ён пачакаць не мог.

Што гэта - дробязь ці нешта больш істотнае? Складанасць характару ці суіснаванне ў чалавечай душы дабра і зла? А можа, сапраўды, яно ёсць, гэтае суіснаванне? Можа, я па сваёй маладосці суджу чалавека занадта жорстка і прамалінейна? Можа, трэба адносіцца да розных чалавечых слабасцей больш цярпіма, разумець іх?

* * *

Выйшла замуж Святлана Карэліна. Амаль два тыдні яе не было на занятках. А ўчора яна нарэшце паказалася. Уся сур'ёзна-дарослая, у рухах - стрыманасць, плаўнасць, а погляд нейкі бы стомлены, млявы, поўны любові і пяшчоты...

Бедны Баравы! Я ўяўляю, як цяжка бачыць усё гэта яму, калі нават у самога нешта скрабе пад сэрцам.

* * *

Галя... Апошнім часам я не-не дый лаўлю сябе на тым, што думаю пра яе. Больш таго. Кожны раз, калі мы бачымся, я адчуваю, што мне гэта прыемна. Я міжволі стараюся падабацца ёй.

Навошта мне гэта? Усё роўна ж я кахаю не яе - іншую...

* * *

Насупраць нашага пакоя жывуць сімпатычненькія «біялагіні». Тыдзень назад мы надумалі пажартаваць з іх. Павесілі ўнізе, у вестыбюлі, аб'яву аб тым, што ў іхнім пакоі прадаюцца квіткі на канцэрт Маі Крысталінскай (яна якраз на тым тыдні выступала ў Менску, і дастаць квіткі было проста немагчыма).

Народ да суседак паваліў валам. Не паспяваў выйсці з пакоя адзін, як другі ўжо стукаў у дзверы. Дзяўчаты спачатку здзіўляліся: «Якія квіткі? Які канцэрт?», потым пачалі злаваць: «Колькі можна хадзіць! Кіньце недарэчныя жарты!» І, нарэшце, даведзеныя да адчаю, замкнуліся на ключ і нікому больш не адчынялі. Ля дзвярэй сабраўся абураны натоўп, які мо з гадзіну не даваў дзяўчатам спакою.

Мы ледзь не лопнулі ад смеху. Нарагаталіся колькі ўлезла.

Пасля гэтага мінуў дзень, другі... Мы ўжо сталі забывацца на свой учынак. Думалі, што і суседкі пра яго забыліся. І от учора, калі мы селі вячэраць, стукае нехта ў нашы дзверы. Адчыняем - на парозе незнаёмы хлопец з туфлем у руках.

- Прашу прабачэння, хто тут у вас рамантуе абутак?

- Абутак? - падхапіўся адразу Алесь. - Го-го-го! Ёсць тут адзін... шавец! У-унь той дзядзя.

І паказвае рукою на Кандрата Бугаёва.

Мы так і пакаціліся з рогату.

Хлопец разгублена патаптаўся ў парозе і падаўся назад да дзвярэй.

Не паспелі дасмяяцца, як зноў заходзіць нейкі хлопец - і зноў з туфлем. Што за праява! Толькі за трэцім разам здагадаліся мы нарэшце збегаць уніз. Так і ёсць! Вісіць у вестыбюлі вялікая маляўнічая аб'ява: «У пакоі № 82 кваліфікаваны майстар робіць дробны тэрміновы рамонт абутку. Карыстайцеся новым відам бытпаслуг!»

Ах, каб на вас паляруш! А мы-то думалі, што суседкі нічога не ведаюць.

Цяпер хлопцы ламаюць галаву, што б яшчэ такое прыдумаць.

* * *

Сядзелі ў доўгім прывакзальным скверы. Галя ехала на выхадны дзень да бацькоў у вёску, я падахвоціўся яе праводзіць. Узялі квіток і, чакаючы цягніка, сядзелі на лаўцы, жартавалі, смяяліся.

- Закурыць ёсць? - нечакана пачуўся над намі грубы, развязны голас.

Я ўзняў галаву. Здаравенны расхрыстаны бамбіза стаяў побач. П'яная аскаленая морда глядзела на мяне.

- Няма, не куру.

- А ўсё-такі?

- Няма, табе кажуць! - не вытрымала Галя.

Морда павярнулася:

- А-а, цыпачка... Я цябе ўжо недзе бачыў. На вакзале бываеш?

- На вакзале? Чаго?

- Знаем чаго. Ну-ну... - бамбіза працягнуў руку да Галінага падбародка.

Я ўстаў. І ў тую ж секунду ў вачах у мяне як бы што ўспыхнула - яркае і балючае. Я нават не адразу здагадаўся, што мяне ўдарылі.

- Ты што-о?!

- Не наравіцца? - бамбіза скрыгатнуў зубамі і намерыўся замахнуцца яшчэ раз.

- Ану, адыдзі, падонак!..

- Жэня, не звязвайся! - Галя ўхапілася за пінжак і цягнула мяне назад. Бамбіза панура наступаў. Правая рука яго нешта выцягвала з кішэні. «Нож!» - мільганула думка, і я адразу адчуў усярэдзіне непрыемны халадок.

Не ведаю, што было б далей, але тут якраз на алеі паказалася двое мужчын, і бамбіза імгненна знік.

Усё адбылося так нечакана і да крыўднага прыкра.

На душы было агідна. Ад усведамлення свайго бяссілля. Ад таго, што нейкі падонак зняважыў цябе, ударыў, а ты нічога не мог зрабіць. У гэтыя хвіліны мне хацелася стаць кім хочаш - міліцыянерам, дружыннікам, баксёрам, - толькі б змагацца з рознай поскуддзю, якая яшчэ так атручвае наша жыццё.

* * *

Ніколі яшчэ не адказвала яна так хутка. Тры дні назад паслаў пісьмо, а сёння - адказ. Я нават не чакаў.

Але на гэты раз такая неспадзяваная аператыўнасць не абрадавала мяне - насцярожыла. І, беручы ў рукі канверт, на якім стаяла кароткае, крыўднае «Палескаму», я ўжо ведаў, што прыемнага ў пісьме будзе мала.

Так яно і аказалася.