Журба мая светлая

Прабач, я трохі выпіла і пішу, што ўзбрыдзе ў галаву. Усе думкі пераблыталіся. Галава баліць. Але адказаць я захацела табе адразу. Ладна, не атрымалася.

Усяго добрага. Надзя».

Я напісаў ёй:

«Добры дзень, Надзейка!

Што ж, давай пагаворым з табою без усялякіх крыўд - адкрыта. Шчырасць за шчырасць. Хоць адчуваю, што буду пісаць блытана, можа, нават не так і не тое, што хочацца.

Пішу, таму што сказаць усё гэта табе я, магчыма, і не сказаў бы. Проста не змог бы. Ад вялікіх пачуццяў часам проста дурнееш, становішся як дзіця, чорт ведае што гаварыў і рабіў бы. А ўжо каб выказаць усё гэта - і не спрабуй. Вось чаму іншы раз я з табою такі бездапаможны. Пісаць лягчэй, гаварыць - цяжка. Але і не гаварыць немагчыма. Так, я не веру, каб чалавек, калі ён моцна, па-сапраўднаму кахае, мог хаваць свае пачуцці. І хаваць гэтак, каб пра іх не здагадваліся не толькі староннія, але і блізкія, сябры, нават той, каго ён кахае.

Перада мною тваё апошняе пісьмо. Не ведаю, каторы ўжо раз я перачытваю яго. І чытаць хочацца без канца. І кожны раз яно хвалюе мяне па-новаму. Родная мая, харошая! Ты нават не падазраеш, як ты мяне абрадавала, усхвалявала гэтым пісьмом! Ведаю: у ім многа крыўднага для мяне, часам нават рэзкага, злога, але ўсё гэта не галоўнае. Галоўнае ў тым, што ты ў ім перастала быць дыпламатам (чэснае слова, як часта яшчэ ты пішаш мне дыпламатычна-крыўдна), выйшла са сваіх звычайных умоўнасцей і хоць з крыўды, са злосці, але загаварыла шчыра. Ах, каб ты заўсёды была са мной такою! Менавіта такою - хай сабе нават злоснай, але адкрытай, шчырай. Я б нічога больш не хацеў. І як усё тады было б добра!

Ты прапаноўваеш «лепш не пісаць». Але гэта не выйсце. Пісьмы, па-мойму, гэта - натуральная неабходнасць, патрэба душы, а не абавязак, выкананне якога адкладваеш з дня на дзень. Калі яны, пісьмы, проста знешняя фармальнасць, адна бачнасць сувязей, то можна, канечне, і не пісаць. Бо чаго я чакаю ад цябе ў пісьме? Няўжо розных паведамленняў аб надвор'і, нейкіх надзвычайных навін і г. д.? Не, канечне. Мне патрэбны твае думкі, твае пачуцці. Пра што ты цяпер думаеш, што ў цябе радаснага ці невясёлага. Няўжо так цяжка ўзяць дый напісаць пра гэта?

Ты не любіш пісаць вялікія пісьмы? Але гэтага я ад цябе і не патрабую. Ты гаворыш, што пішаш мне, «як і ўсім», і нават (!) трохі часцей, і яны, гэтыя «ўсе», не крыўдзяцца, а я крыўдую. Што можа быць больш горкае для мяне, чым тваё гэта прызнанне? У тым і ўся бяда, што і мне ты пішаш, «як усім», што да гэтага часу я не стаў для цябе тым чалавекам, якому можна напісаць і трошкі болей, і трохі цяплей, чым «усім».

Я стаў вышукваць розныя прыдзіркі? Так, іншы раз я, магчыма, і занадта строга стаўлюся да нейкай дробязі. Чаму? А ўсё таму, што твая пастаянная няпэўнасць, твае халодна-дыпламатычныя паводзіны раздражняюць мяне, злуюць. Колькі ж можна так?!

Дарэчы, гэта і было адной з прычын таго, што я пайшоў тады з вечара, на якім ты цалавалася з Зылем... Ёсць жа нейкая мяжа і майму цярпенню! Зрэшты, аб гэтым не ў пісьме. Відаць, у другую нядзелю я прыеду да цябе, і тады мы аб усім пагаворым. Добра?»

КАСТРЫЧНІК

Весткі аб тым, што нас пасылаюць на бульбу, былі яшчэ ў верасні. Але нешта міналі дні, тыдні, а мы па-ранейшаму хадзілі на заняткі, ніхто нічога не гаварыў. Пасля прайшла нават чутка, быццам сёлета студэнтаў наогул пасылаць не будуць: калгасы ўправяцца і самі.

І вось нарэшце сёння з самай раніцы Ігар Касцевіч прыйшоў з дэканата і афіцыйна абвясціў:

- З панядзелка - на бульбу!

Адны гэтаму бурна абрадаваліся: не трэба будзе рана ўставаць, выседжваць доўгія і нудныя лекцыі, зубрыць. З гэтай нагоды Кандрат з Алесем пусціліся ў нейкі неверагодны танец, падобны да скокаў дзікага племя «ням-ням». Многія ж з нас асаблівых эмоцый не праявілі, успрынялі паездку ў калгас як нешта належнае, неабходнае і адразу пачалі распытваць у Касцевіча, дзе і калі збірацца, чым паедзем.

Пакуль стаяў гэты гармідар, я з цікаўнасцю назіраў за Святланай Карэлінай. Яна сядзела прыкметна разгубленая і нервова пакусвала свае поўныя, прывабныя вусны.

Заняткі, вядома, адмянілі, і ў актавай зале адбыўся кароткі мітынг.

Як заўсёды, доўга, квяціста гаварыў наш дэкан, Рыгор Мікалаевіч:

- Сёння мы прынялі рашэнне аб пасылцы малодшых курсаў у калгасы і саўгасы вобласці. Хачу папярэдзіць: гэта не дадатковыя вакацыі, як некаторыя думаюць, і не вясёлая паездка за кошт дзяржавы. Гэта - важнае і адказнае даручэнне. Ваша свядомая, самаадданая праца будзе своеасаблівым укладам у справу паспяховага выканання...

І гэтак далей і таму падобнае.

Павесяліў нехта з першакурснікаў. Я нават не ведаю, хто ён, здаецца, сустракаў адзін раз на расейскім аддзяленні. Хлопец шустра падбег да трыбуны і гучна, бойка пачаў:

- Я вельмі рады, што мне даверылі асабіста і ад імя курса сказаць колькі слоў. Дазвольце ж, з вашага дазволу, запэўніць дэканат факультэта і асабіста вас, Рыгор Мікалаевіч, - ён павярнуўся да прэзідыума і кіўнуў дэкану, - што мы прыкладзём усе намаганні і пастараемся...

Хлопцу, рагочучы, доўга апладзіравалі. А ён, відаць, так нічога і не зразумеў, бо сышоў са сцэны важны і задаволены.

Ад нашай групы гаварыў Фіма Слуцкі:

- Вось тут толькі што многа смяяліся. А мне здаецца, што смяяліся дарма. Рыгор Мікалаевіч вельмі слушна сказаў: «Едзем мы не на вакацыі». Нас пасылаюць туды, дзе рашаецца лёс новага ўраджаю. І справа нашага гонару, нашага сумлення папрацаваць так, каб людзі сказалі нам: «Дзякуй!»

Божа, нашто так прыгожа і так гучна? Усе мы і без лішніх слоў выдатна разумеем: трэба - значыць трэба.

Ну што ж, паслязаўтра - на бульбу.

* * *

Універсітэцкага гарадка не пазнаць. Ля галоўнага корпуса шматлюдна, як падчас дэманстрацый. Усюды вясёлая гамонка, музыка, песні. Крыху воддаль - цэлая калона грузавікоў, якія прыехалі з калгасаў. Кожны факультэт стаіць паасобку, і старасты яшчэ і яшчэ раз робяць пераклічку.

У нашай групе няма пакуль двух чалавек. Позніцца, як заўсёды, вечна неарганізаваны Толік Крывецкі, і затрымліваецца чамусьці Святлана Карэліна.

- Яе і не чакайце, - падышоўшы да нас, растлумачыла Ніна Аляксандраўна. - Прынесла даведку, што па стану здароўя ў калгас ехаць не можа.

Ну, вядома ж, не можа! Куды ёй, мамінай дачушцы, з белымі выпеставанымі рукамі ды ў брудную халодную зямлю?

І хоць гэтага і трэба было чакаць, аднак паведамленне Ніны Аляксандраўны дзейнічае на групу непрыемна. І мы нейкі час стаім разгубленыя, як бы нават вінаватыя, пазбягаючы глядзець адзін аднаму ў вочы.

Нарэшце, як з-пад зямлі, паказваецца Змей. Мы шумна, абрадавана вітаем яго і пасля ўжо заўважаем, што ў калгас ён выбраўся ў сваім лёгкім, даўно выцертым плашчыку і касцюмчыку, у якім хадзіў штодня на лекцыі.

Люда Барташэвіч адразу ж напусцілася:

- Ты што, здурнеў? На цэлы ж месяц едзем, і дождж будзе, і холад, а ён як на прагулянку сабраўся. Ану зараз жа ідзі і пераапраніся!

Змей толькі пакрывіўся і махнуў рукою:

- А-а, няма ў мяне больш нічога.

- А што, папрасіць у каго - язык бы адсох? Ганарлівец мне знайшоўся!

- Не будзем траціць час, - Касцевіч перапыніў Люду. - Хлопцы, у каго што засталося з рабочай адзежы, бяжыце хутчэй з Крывецкім у інтэрнат.

Мікола Верас і Валодзя Баравы павалаклі Змея пераапранаць. З-за гэтага мы трохі затрымаліся і селі ў сваю машыну ўжо ледзь не апошнімі.

* * *

Другі дзень у вёсцы. За сорак кіламетраў ад Менска. У калгасе «Гігант». «Самаадданай працай уносім пасільны ўклад у справу выканання...» А калі гаварыць проста: з ранку да вечара капаем бульбу.

Якія ўражанні? Гаспадарка хоць і мае гучную назву, але вельмі занядбаная. У першы ж дзень, як толькі мы прыехалі, старшыня калгаса, сам па сабе, відаць, добры, але нейкі разгублены, стомлены бясконцымі турботамі чалавек, паскардзіўся нам:

- Няма людзей... На ўсю гаспадарку дваццаць працаздольных. Дый тыя ўжо даўно пенсіянеры. Маладыя ж - хто ў горадзе, хто на чыгунцы. А тут хоць разарвіся. Вясной яшчэ сяк-так. Механізатары і пасеюць і дагледзяць. А восенню - хоць плач. Уся надзея на студэнтаў...

Уладкавалі нас не вельмі каб. Дзяўчат нашых, Лену і Люду, узяла, праўда, на кватэру адна жанчына, якая, выслухаўшы просьбу старшыні, павагалася крыху і сказала: «Ладна, бяру, мо хоць што памогуць мне па гаспадарцы». Нас жа ўсіх пасялілі ў нейкай маленькай, даўно пакінутай гаспадарамі хатцы. Ні ложкаў, ні стала, ні нават табурэтак тут, вядома, ніякіх не аказалася. Адны голыя сцены ды закураная, халодная печ, якая сіратліва прытулілася ў кутку пры ўваходзе.

Нанасілі мы сюды саломы і так, на падлозе, упокат і спалі.

* * *

На ўлонні прыроды. З невысокага пагорка, на якім я сяджу, прыхінуўшыся да шурпатага ствала бярозы, адкрываецца вачам прыгожы, маляўнічы краявід. За спінаю ў мяне вёска, прама, як акінуць позіркам, шырокі прастор палёў, акрэслены ўдалечыні сіняй палосай лесу.

Сонца толькі-толькі зайшло, і таму небасхіл там, за далёкім лесам, яшчэ румяны, здаецца, нават цёплы, як свежы бохан. З ветрыкам наплываюць пахі раллі, прыпрэлага сена і яшчэ нечага з маленства знаёмага, хвалюючага.

Ціха-ціха... Толькі чуваць недзе на далёкім полі прыглушаны рокат трактара ды з калгаснага двара раз-пораз даносіцца раззлаванае мужчынскае «тпр-ру-у!».

Любае, блізкае сэрцу прыволле... І хоць я ніколі не быў у гэтых мясцінах - усё мне тут здаецца знаёмым і родным. Кожны гук, кожны пах адгукаецца ў маёй душы светлымі згадкамі, напаўняе ўсю маю істоту дзіўным святлом. Знікла, растала бясследна штодзённая гарадская нервовасць, пакутлівае адчуванне нейкай неўладкаванасці, няпэўнасці, адзіноты. Лёгка і хораша на сэрцы.

О, гаючыя сілы прыроды! Як шкада мне тых, хто, адарваўшыся ад зямлі, стаў глухі, раўнадушны да яе красы, да яе радасцей і турбот. І як жа збядняе, абкрадвае сябе чалавек, які прыходзіць у светлы хорам прыроды толькі з навостранаю сякераю або паляўнічаю стрэльбаю, а не з адкрытаю насцеж душою і чуйным сэрцам...

Час, аднак, вяртацца. Ужо амаль зусім сцямнела. Нашы недзе даўно павячэралі.

* * *

Першая невялікая спрэчка.

Старшыня давёў нам штодзённую норму - пяць сотак. Ён ведаў, што рабіў: выкапаць пяць сотак не так лёгка.

У першы ж дзень выявілася даволі істотная розніца сіл. Ігар Касцевіч, Валодзя Баравы, Мікола Верас выканалі сваю норму лёгка. Толя ж Крывецкі, хоць і стараўся на ўсе лапаткі, ледзь даплёўся к канцу радка. За вячэраю (а вячэраць мы збіраемся ўсе разам, на двары ля нашай хаткі, дзе паставілі самаробны стол, два катлы і гатуем сабе тры разы на дзень ежу), дык вось за вячэраю Люда Барташэвіч нечакана сказала:

- Кепска нешта ў нас, хлопцы, атрымліваецца. Не па-таварыску. Мікола Верас пайшоў сёння дадому ў пяць гадзін, а некаторыя былі на полі да васьмі.

Верас ускіпеў:

- Я за некага капаць яго радок не буду. Хай працуе сам.

- Ну, Мікола, - з лёгкім дакорам, як бы нават здзіўлена паглядзеў на яго Ігар Касцевіч, - нельга ж усіх раўняць па сабе. Ты можаш справіцца з нормаю лёгка, а нехта - не. Вось і памажы яму.

- Які ж мне тады сэнс ірвацца наперад?

- Вось у гэтым якраз і ўвесь сэнс.

- А па-мойму, - падхапіўся Валодзя Баравы, - па-мойму, трэба зрабіць так: калі б хто ні канчаў сваю норму - з поля ісці ўсім разам.

- Справа не ў гэтым, - зноў сказала Люда. - Норма - рэч умоўная. Мы прыехалі, каб памагчы калгасу. І працаваць павінны дружна, гуртам. А Верас хоча зрабіць нас дробнымі аднаасобнікамі.

І хоць сёй-той спрабаваў быў падтрымаць Вераса, большасцю галасоў прынялі ўсё ж такі прапанову Барташэвіч.

Мікола, незадаволены, падняўся з-за стала і моўчкі пайшоў у хату.

* * *

Дождж. Пачаўся ён з самай раніцы, як толькі мы выйшлі на поле. Неба зацягнулі нізкія шэрыя хмары, падзьмуў халодны, пранізлівы вецер, і па сухому бульбоўніку зашасталі першыя кроплі. Неўзабаве пайшоў сапраўдны дождж - ціхі, абложны, якому, здавалася, не будзе канца.

Поле раскісла. Рукі з наліплымі камякамі зямлі страшэнна мерзлі. Спіны прамоклі. Якая ўжо тут работа...

Прыкрыўшы бульбоўнікам выкапаныя клубні, мокрыя ўсе, задубянелыя, вярнуліся мы ў сваю хаціну. З прыемнасцю пападалі ў салому, зашыліся ў сухое, утульнае цяпло. Здавалася, няма ў свеце большай асалоды, чым ляжаць вось так, заплюшчыўшы вочы, і слухаць, як шапоча-шуміць за вокнамі дождж...

Рыпнулі дзверы. Увайшоў Ігар Касцевіч, які вярнуўся з калгаснай канторы.

- Хлопцы, - сказаў ён ціха, - трэба ісці папрацаваць пару гадзін на склад. Старшыня вельмі прасіў.

Ніхто не адказваў. Усе прытварыліся, што спяць.

- Хлопцы, ну дык што?

Маўчанне. Нарэшце Кандрат не вытрымаў, падняў галаву:

- Якога там чорта склад!

- Сапраўды, - азваўся незадаволена Алесь Шульга, - вунь усе да ніткі прамоклі.

- Машына чакае.

Усе маўчалі. Я адчуваў, што кожнаму было няёмка сказаць: «Я не пайду», але і падымацца з цяпла і ісці пад дождж зноў не хапала сілы волі.

Бразнулі дзверы. Завурчэла на дварэ машына, усё сціхла.

- А, чорт! - падхапіўся і сеў на саломе Валодзя Баравы. - Усё-такі трэба было з'ездзіць на гэты пракляты склад.

Заварушыліся астатнія. Ляжаць болей не хацелася. На душы замест ранейшага пачуцця прыемнасці паступова нарастала прыкрасць.

* * *

Вечарамі, пасля работы, калі добрая пагода, гуляем з мясцовымі школьнікамі ў футбол. Пляцоўку выбралі непадалёку ад вёскі, на поплаве. Самі паставілі вароты, самі размецілі поле.

Гуляем звычайна, пакуль можна бачыць мяч. Учора, праўда, вымушаны былі закончыць раней. Кастусь Беленькі няўдала замахнуўся па мячы і, войкнуўшы, сеў на траву. З поплаву мы прывялі яго пад рукі.

Усе акружылі Кастуся, спачувалі яму, але ніхто толкам не ведаў, што трэба ў такім выпадку рабіць.

- Лепш за ўсё ехаць у Менск, да хірурга, - сказала Лена Кудлатая. - Самі мы ніякай рады не дамо.

Глянулі на гадзіннік: палова дзевятай. Апошні цягнік будзе праз дваццаць хвілін. Можна яшчэ паспець.

У Менск з Беленькім камандзіравалі мяне. Давёўшы Кастуся да інтэрната, я выклікаў «хуткую дапамогу». Яго былі забралі ў бальніцу, але праз якіх паўгадзіны Беленькі вярнуўся сваім ходам, і амаль не кульгаючы.

- Нічога страшнага, - растлумачыў ён. - Расцяжэнне. Прыйдзецца тыдзень-другі паваляцца ў ложку.

Калі я расказаў сёння пра гэта хлопцам, Мікола Верас толькі пакруціў галавою:

- Ну і Беленькі. Летась, як толькі ехаць на бульбу, з дому прыйшла тэлеграма. Цяпер вось - нага...

* * *

Учора над нашым полем ляцелі ў вырай апошнія журавы. Спачатку мы пачулі іх ціхі, гартанны крык, а потым ужо, высока над намі, убачылі і саміх птушак.

Яны ляцелі рэдкім, няроўным клінам, які доўга і мерна, нібы на хвалях, калыхаўся ў небе, аж покуль не знік, не растаў за далёкім лесам.

Я глядзеў ім услед, адчуваючы, як нарастае, мацнее ў сэрцы маім пранізлівы сум...

Журавы мае мілыя! Ці не тыя вы самыя, што кружылі вясною над нашым борам і падарылі нам з Надзяй радаснае адчуванне блізкага шчасця? Як верылася мне тады, што ўсё будзе добра. І як жа заблыталася, перайначылася ўсё цяпер. Асабліва пасля таго праклятага жнівеньскага вечара перад ад'ездам.

Ды не вы ў тым віною, птушкі. Нам, людзям, часам бывае куды цяжэй зразумець адзін аднаго, чым вам, істотам бязмоўным...

Бывайце, жоравы! Як хацелася б і мне разам з вамі ўзняцца на крылы і паляцець праз бары і лугі, гарады і вёскі, у той найжаданейшы кут зямлі, дзе жыве яна, мой боль і сум, мая трывога...

* * *

Ёсць у нас у групе адзін хлопец, пра якога я, здаецца, дагэтуль яшчэ не ўпамінаў. Гэта - Кірыла Зарэчны. Не ўпамінаў, таму што апошнім часам ён неяк не трапляў у кола нашых студэнцкіх падзей, нашых агульных спраў і інтарэсаў. Жыве ён не ў інтэрнаце - на прыватнай кватэры, на занятках паяўляецца рэдка, а калі і прыходзіць, то трымаецца ўсё больш асобна, замкнута. Ні з кім з нашых хлопцаў не сябруе, думак сваіх і пачуццяў адкрыта не выказвае, і мы, шчыра кажучы, мала што ведаем пра яго.

І вось тут, на бульбе, ён нарэшце раскрыўся.

Нічога асаблівага, здавалася б, не адбылося. Так, некалькі звычайных дробязей. Адзін раз, за абедам, Зарэчны доўга боўтаўся апалонікам у катле, пакуль не вылавіў сабе самы лепшы кавалак мяса. Другі раз, у дождж, пашкадаваў свой балоневы плашч, які мы прасілі яго аддаць дзяўчатам. Трэці раз ён цішком сцягнуў уначы з Крывецкага коўдру, сам накрыўся дзвюма, а бедны Толік ледзь не задубянеў да раніцы ў адным спартыўным касцюме...

Можна зразумець і дараваць чалавеку любую самую вялікую памылку, зробленую па неабдуманасці або, як кажуць, пад гарачую руку. Але такіх вось ціхіх і подлых дробязей дараваць немагчыма, бо робяцца яны свядома ці хутчэй за ўсё нават падсвядома, і таму ў іх, як ні ў чым іншым, выяўляецца сапраўдная сутнасць чалавека.

* * *

Мы паабедалі (абед нам дзяжурныя кашавары прывозяць проста на поле) і, пакуль было якіх з паўгадзіны вольнага часу, прыселі на ўзмежку, на парудзелую, халаднаватую ўжо траву. Дзяўчаты ціхенька завялі:

У суботу Янка

Ехаў ля ракі-і...

Касцевіч з Баравым адразу ж падхапілі:

Пад вярбой Алё-она

Мыла ру-учнікі-і...

Паступова далучыліся і астатнія, і вось ужо ціхая светлая мелодыя паплыла над палеткам.

Песня! Хто можа да канца зразумець, спасцігнуць яе чары? Спяваючы, міжволі забываеш на ўсё: на стому, непрыемнасці, крыўды. Як жывая вада, песня змывае з душы ўсё прыкрае, непатрэбнае. Чуйнаму сэрцу яна дорыць хвіліны невыказнай асалоды, трапяткой надзеі, гаючай журбы. З песняй чалавеку святлей у горы, весялей у радасці, паўней у шчасці, спарней у працы. Якім бы бедным было наша жыццё, мы самі без песні! Таму і шануе, з клапатлівай любоўю перадае з пакалення ў пакаленне народ свой каштоўнейшы скарб - песню...

На дарозе паказаўся «газік».

- Хлопцы, старшыня едзе!

- Ну і што? У нас жа абед.

- Даспяваем да канца.

«Газік» спыніўся непадалёку. Старшыня выйшаў з-за руля - у ботах, сіняй ватоўцы, зімовай шапцы. Патупаў па радах, сям-там калупнуў ботам раллю, прыдзірліва агледзеў, ці няма ў зямлі бульбы, і накіраваўся да нас.

Мы перасталі спяваць. Фіма Слуцкі падняўся старшыні насустрач:

- Добры дзень, Іван Мікалаевіч.

- Добры дзень, моладзь! - павітаўся той гучна, падаў Слуцкаму руку, сеў побач з намі. Кірзавыя боты яго былі запэцканы.

- Ну як настрой?

- Нармальна. Сёння гэты ўчастак заканчваем, - сказаў Ігар Касцевіч.

- Бачу, бачу. Малайцы! Калі і далей так будзеце працаваць, аб'яўлю ўсім падзяку.

- Стараемся, Іван Мікалаевіч, - ажывіўся зноў Фіма Слуцкі. - Мы ж не які-небудзь адсталы элемент. Разумеем: лёс ураджаю - справа дзяржаўнай важнасці.

Пры гэтых словах старшыня адразу спахмурнеў і глыбока ўздыхнуў. Потым ляпнуў далонямі па каленях і рашуча падняўся, хацеў ужо развітацца, але раптам успомніў:

- Ага. Я от тут слухаў здалёку, як вы спявалі. Хораша спявалі, душэўна. Даўно ўжо не чуў жывой песні. Гарадскія артысты чамусьці нас абмінаюць... Дык от я і падумаў: а што, калі б вы паспявалі і ў нашым клубе? Канцэрт невялікі далі?

- А што? Гэта ж ідэя! - зноў падхапіўся Слуцкі. - Спалучэнне, так сказаць, прыемнага з карысным. Іван Мікалаевіч, усю адказнасць за рэалізацыю вашай цудоўнай ідэі я бяру на сябе.

Старшыня ўсміхнуўся:

- Ну, добра. Я, бадай, пайду. Калі што якое - раніцай я заўсёды ў канторы. Да пабачэння!

Вось так у нас з'явіўся яшчэ адзін клопат - канцэрт.

* * *

Звычайна я пішу вечарам, калі ўсе нашы разбрыдуцца хто куды і ў хатцы на «курыных ножках» застаёмся толькі мы ўдвух - я ды Толя Крывецкі. Толя ўвесь вечар, уздзеўшы на нос масіўныя акуляры, варочаецца ў саломе, чытае.

Я ж тым часам бяру адзіную ў хаце лаўку, прымошчваюся з ёю да святла і запісваю ўражанні пражытага дня.

На гэты раз, пакуль ёсць колькі вольных хвілін, запісваю раніцай.

Учора вечарам хлопцы павалаклі мяне ў клуб. На танцы. Да гэтага я ўпарта адмаўляўся. З кім там танцаваць - адны дзеці, сёмы ды восьмы класы. Алесь Шульга, аднак, запэўніў, што калі я пайду, то не пашкадую.

- Па-першае, там ёсць некалькі сімпатычных туземак. - З лёгкай рукі Алеся туземкамі мы называем тутэйшых вясковых дзяўчат. - А па-другое, - паведаміў ён далей, і ў ягоных вачах заскакалі чарцяняты, - па-другое, адна з іх ужо цікавілася табою. А дзе гэта, кажа, ваш чорненькі, кучаравы, што не відаць?

Словам, пайшоў я.

Танцы былі ў калгасным клубе. Каб мець аб ім уяўленне, скажу, што гэта яшчэ даволі новая, прасторная будыніна, але вельмі ж ужо няўтульная, заняхаеная. Відаць, як адкрылі некалі гэты клуб, так ніхто тут больш і не прыбіраў. На парудзелых ад сырасці сценах шэраг партрэтаў, некалькі сельскагаспадарчых плакатаў - вось і ўсё, так сказаць, мастацкае афармленне. Падлогу падмялі і памылі ўжо нашы дзяўчаты.

У клубе, аднак, было людна. Па адзін бок залы сядзелі і стаялі школьнікі, вясковая моладзь (многія з іх працуюць у горадзе або на чыгунцы, а вечарам прыязджаюць дадому). Па другі бок - наша гвардыя, у цэнтры якой з баянам на каленях - Фіма Слуцкі.

Ля парога, як і ў кожным вясковым клубе, тоўпіліся, блазнавалі падшыванцы.

- Ідзі сюды, - пацягнуў мяне ўбок Шульга. - Бачыш, вунь там, ля акна, сядзяць тры дзяўчыны? Дык вось тая, што з касой цераз плячо, пра цябе пыталася.

Я міжволі залюбаваўся дзяўчынай - чарнявая, стройная, з доўгай, аж да пояса, касой, яна сапраўды была прыгожая.

- Ну што, падабаецца? - па-змоўніцку падміргнуў мне Алесь і ляпнуў па плячы. - Дзейнічай, стары!

Фіма зайграў вальс.

Першым праз усю залу прайшоў Кандрат Бугаёў. Ён запрасіў адну з тых дзяўчат, якіх толькі што паказаў мне Алесь. Другую ўзяў Ігар Касцевіч. Засталася адна «мая». Прызваўшы ўсю сваю смеласць, я рашуча накіраваўся да чарнявай.

Разгаварыліся мы надзіва хутка і лёгка. Я ўжо нават не помню, што я ёй першае сказаў, нешта, мусіць, папытаўся, і яна ахвотна пачала расказваць пра сябе - аб тым, што вучыцца ў адзінаццатым класе, што будзе паступаць на філфак універсітэта і што жыве непадалёку ад нашай хаткі.

- А я вас ужо бачыла, - нечакана сказала яна і ўсміхнулася.

- Дзе ж?

- У канторы калгаса. Там мая мама працуе, бухгалтарам. А вы прыходзілі са сваім таварышам нешта выпісваць?

- Цікава, чаму ж мы не бачылі вас?

- А я сядзела збоку за шафай. Вось вы і не бачылі. А я ўсё бачыла.

Калі яна ўсміхалася, на шчоках выступалі дзве прывабныя ямачкі, і гэта рабіла яе яшчэ больш сімпатычнай. Мне захацелася раптам сказаць ёй што-небудзь прыемнае.

- Вам вельмі пасуе каса.

Яна засаромелася.

- А сяброўкі мне раяць, каб я адрэзала. Кажуць, цяпер гэта не модна.

- Яны проста зайздросцяць вам. І не думайце нават, бо калі адрэжаце, скажу, каб не прымалі ва ўніверсітэт.

Яна шчыра, неяк па-дзіцячы звонка засмяялася.

Потым мы танцавалі яшчэ і яшчэ. А калі закончыліся танцы...

Мяне завуць. Бягу на работу. Дапішу вечарам.

* * *

Пішу зноў раніцай. Вечарам не было калі. Аднак па парадку.

У той першы вечар пасля танцаў я правёў Ларысу дадому. На вуліцы яна стала адразу нейкая маўклівая, задуменная.

Калі падышлі да веснічак, сказала:

- Вось я і дома, - памаўчала і не вельмі рашуча прыбавіла: - Ну, я пабягу, а то мама сварыцца будзе.

Але я адчуў, што ў гэтыя хвіліны ёй куды больш хочацца пастаяць разам са мною пад зорным небам, чым ісці ў душную хату спаць.

Мілая, наіўная дзявочая тактыка! Я ўсміхнуўся і прыняў умовы гэтай адвечнай гульні.

- А што, твая мама такая строгая?

- У-у, хай толькі калі запознішся...

- Ага, дык ты, значыць, часта познішся? Так, так...

- Ну, хто табе сказаў, што часта! - зусім шчыра, як бы спалохана сказала яна. - Проста бывае іншы раз... Ну, на школьным вечары ці яшчэ дзе.

Але мне ўжо не хацелася кідаць ролі разгневанага Атэлы.

- Ану, прызнавайся, хто ён?

Ларыса засмяялася:

- Ой, ну які ты дзіўны. Чэснае слова, нікога няма.

- Не вер-р-ру! Пакляніся!

- А як?

Яна запытала гэта з такой непадробнай гатоўнасцю, што цяпер ужо я не вытрымаў, засмяяўся. Загаварылі пра каханне.

- Не веру я ва ўсё гэта, - уздыхнула раптам Ларыса. - Гэта толькі ў кніжках усё чыста, прыгожа, а ў жыцці - вакол адна пошласць, грубасць.

- Адкуль у цябе такія думкі? - здзівіўся я. - Ты ж яшчэ, можна сказаць, жыцця не бачыла.

- Я не бачыла, дык іншыя бачылі, расказваюць. Ніякай узаемнасці няма. Заўсёды нехта кахае адзін, а другі толькі прычыняе яму зло, боль. Вунь хоць бы мая стрыечная сястра. Два гады дружыла з ваенным. Потым ён дамогся свайго і з'ехаў.

- Але ж нельга з аднаго выпадку рабіць такія вывады. Я не згодны з табою. Ёсць на свеце каханне! Сапраўднае, вялікае, прыгожае. Толькі яно не крыклівае, не лезе кожнаму ў вочы. А вось кепскае - усе бачаць.

- А, не гавары, - яна ўпарта стаяла на сваім. - У кожнага хлопца па дзесяць дзяўчат, а ў дзяўчыны па дзесяць хлопцаў.

- Ларыса! Я проста...

- Скажаш, няпраўда? Вось у цябе, ведаю, таксама недзе ёсць дзяўчына. Ёсць?

- Н-няма, - не зусім упэўнена адказаў я і, адчуваючы, што чырванею, паправіўся: - Няма ў мяне ў Менску нікога, чэснае слова.

Яна прамаўчала, паверыла. Ад гэтага мне стала яшчэ больш сорамна. Навошта я ўсё гэта гавару? Дзеля чаго? Сэрцам і думкай я зусім з іншай... Згадка пра Надзю азвалася ў маім сэрцы дакорам і болем.

Ларыса, відаць, улавіла гэту перамену ў маім настроі і таму сказала:

- Ну, добра, пайду ўжо... Дабранач, Жэня.

- Дабранач.

Дома я доўга не мог заснуць. Не выходзіла з галавы сказанае Ларысай. «Ніякай узаемнасці няма. Заўсёды нехта кахае адзін...» А можа, гэта сапраўды так? Можа, такі адвечны і няўмольны закон жыцця? «Тонкий явор гнется над осокой, а осока гнется над водой...» І не трэба адчайвацца, пакутаваць, не знайшоўшы ўзаемнасці, а змірыцца з тым, што ёсць, прыняць яго, як волю лёсу, як нешта непазбежнае і нязменлівае, раз і назаўсёды табе прадвызначанае.

Не, не веру, не хачу верыць у гэта. Такая філасофія - выратавальны круг для тых, хто пацярпеў крушэнне. Мне яшчэ рана кідацца ў адчай. Нічога яшчэ не вядома. Усё яшчэ будзе добра.

* * *

Пісьма ад Надзі няма.

Двойчы на дзень - раніцаю і надвячоркам - я забягаю на пошту, мяне ўжо там добра ведаюць, аднак кожны раз нязменна і як бы вінавата разводзяць рукамі:

- І сёння вам, Палескі, нічога няма.

«Нічога...»

Як жа так? Чаму не адказвае? Прайшло два тыдні. Пакрыўдзілася? А мо што здарылася? І нейкая трывога, прадчуванне нечага нядобрага ўсё больш і больш закрадваецца ў маю душу.

* * *

Фіма Слуцкі пасля абеду зноў некуды незаўважна знік. Мяне гэта страшэнна раззлавала. Дэмагог няшчасны! Выступаць перад начальствам - дык ён першы, а тут, значыць, хай іншыя ўкалваюць. Не, не выйдзе!

Я падышоў да Касцевіча:

- Таварыш стараста, чаму няма Слуцкага?

Той акінуў мяне здзіўленым позіркам і ўсміхнуўся:

- Дарагі сасіска, што за тон?

- Тон тут ні пры чым. Дзе Слуцкі? Зноў паехаў у Менск?

- А калі і паехаў, дык што?

Але тут зашумелі астатнія:

- Як гэта - што? Дысцыпліна для ўсіх адна. Чаму ж яму ўсё дазволена?

Касцевіч ажно паморшчыўся:

- Ну што вы ўсхадзіліся, як першабытнае племя якое. Перш чым крычаць - разбярыцеся. У Слуцкага пастаянны абанемент у філармонію. А сёння - чарговы канцэрт. Выступае ансамбль скрыпачоў Вялікага тэатра.

- А калі б мы былі не за сорак, а за сто кіламетраў?

- Не трэба кідацца ў крайнасці. Калі б, калі б... Мы гаворым пра тое, што ёсць. І наогул, чаго ўвесь гэты шум?

- А таго, - сказала Люда Барташэвіч, - што дысцыпліна ў нас стала ні к чорту. Слуцкаму дазволена наведваць сталічныя тэатры. Валодзя Баравы ў рабочы час можа ўзяць веласіпед і за дваццаць кіламетраў паехаць да сваёй дзяўчыны. Зарэчны наогул на поле не прыходзіць. Дзе ён, што робіць - невядома.

- Якое глупства! Кожны з нас прыехаў працаваць сам за сябе, дык няхай і працуе.

- Вось іменна, - зазначыў Мікола Верас. - Хай працуе. А не туляецца па кустах. Акрамя хітрасці трэба мець яшчэ і сумленне. Я думаю, Люда правільна ставіць пытанне. Прапаную абмеркаваць гэта на камсамольскім сходзе.

Вераса падтрымалі. Сход прызначылі на заўтрашні вечар.

* * *

Дзіўны народ гэтыя паэты! Нідзе ім няма спакою. Валодзя Баравы, нават капаючы бульбу, умудраецца складаць вершы. Стане раптам у разоры, утаропіцца перад сабою невідушчымі вачыма і мыляе губамі, шэпча нешта сам сабе. Каб не ведаў, што гэта ён рыфмы падбірае, - можна было б чортведама што падумаць. А ён такі сапраўды часам бывае як ненармальны. Аднойчы глядзім - стаіць так у баразне, шэпча-шэпча, а потым бярэцца за кош з бульбаю і тарабаніць яго да кастра, высыпае проста ў агонь. Толькі калі мы закрычалі, зарагаталі, Валодзя як бы апомніўся, страшэнна збянтэжыўся.

А сёння раніцай, яшчэ ні свет ні зара, будзіць ён мяне і ў нейкай шчаслівай ліхаманцы шэпча:

- Верш новы напісаў, Жэня. Паслухай...

Мне, канечне, хацелася ў гэты момант паслаць яго к чортавай мацеры (знайшоў калі чытаць свае вершы!), але, каб не пакрыўдзіць Валодзю, я працёр вочы і з неахвотаю сеў на саломе:

- Ну, што там у цябе?

- Слухай... - Падсунуўся бліжэй Баравы і шэптам пачаў чытаць мне аб тым, як нехта «мы» ехалі па «імкліваму, быццам нож», цячэнню ракі, як было вельмі цяжка, але яны мужна «чакалі прычала», бо ведалі: недзе над імі свецяцца «брыльянтавыя вочы зор», недзе блукае «ў павуцінні мерыдыянаў Мядзведзіца» і яшчэ, і яшчэ нешта падобнае.

- Ну?.. - скончыўшы чытаць, паглядзеў на мяне Баравы.

Я маўчаў. Што было яму сказаць? Нялёгка і нават жорстка абрушваць адразу на разгарачанае сэрца ледзяны душ крытыкі. І я пусціўся ў абход:

- А што ты, Валодзя, хацеў тут сказаць? Нешта я... не зусім зразумеў.

Баравы пагардліва хмыкнуў і палез пад коўдру.

- Заўтра зразумееш!

Пакрыўдзіўся... Шкада Баравога. На першым курсе ён пісаў неблагія рэчы. У ягоных вершах былі яшчэ тая першародная чысціня і непасрэднасць, тая няпростая прастата, якую ён прынёс з сабою ад родных ніў і бароў. У апошні ж час, пад уплывам модных сучасных паэтаў, Валодзя не ўтрымаўся і пусціўся ў мадэрнісцкія пошукі. Цяпер у яго вершах, здаецца, ёсць усё - ірваныя фразы, ашаламляльныя метафары, звышсучасныя рыфмы. Няма толькі аднаго - паэзіі.

І гэта натуральна. Ніколі і нідзе яшчэ халодны рацыяналізм, не сагрэты душэўным пачуццём, не прыносіў карысці мастацтву. Маё глыбокае перакананне: фармалістычныя выкрунтасы пачынаюцца заўжды там, дзе канчаецца здольнасць чалавека сказаць нешта сваё, арыгінальнае, проста і ясна.

Пры выпадку напомню пра гэта Валодзю абавязкова.

* * *

Сход атрымаўся надзіва кароткі.

Мы чакалі, што Зарэчны, Слуцкі будуць спрачацца з групаю, адстойваць нейкія свае правы. Але нічога падобнага не адбылося. Яны толькі сядзелі і моўчкі глыталі суровыя, непрыемныя словы крытыкі, якія кідалі ім Люда Барташэвіч, Мікола Верас, Ігар Касцевіч і іншыя нашы хлопцы.

Найбольш дасталося Фіму Слуцкаму. Тут ужо нават Кандрат Бугаёў, які не дужа любіць выступаць на сходах, і той не ўтрымаўся, папрасіў слова.

- Вось што я табе скажу, Фіма... - марудна, з натугаю вымаўляючы словы, нібы варочаючы камяні, павярнуўся Кандрат да Слуцкага. - Канечне, канцэрт - рэч прыемная. Асабліва калі слухаць яго ў рабочы час. Толькі няма чаго, панімаеш, шукаць дурняў і на чужым гарбу ехаць у рай. Цябе прыслалі сюды капаць бульбу, дык, будзь добры, капай. Як і ўсе. Вот так!

- Дарэчы, пра канцэрт, - падняўся Валодзя Баравы. - Я маю на ўвазе не той канцэрт, на які ты, Фіма, учора ездзіў, а той, пра які яшчэ тыдзень назад ты так горача гаварыў старшыні калгаса і нават падахвоціўся яго арганізаваць. Думаю, што нам цяпер проста няёмка адступаць, раз паабяцалі.

На гэтым наш сход і закончыўся.

Ніякага пратакола, ніякіх пакаранняў нікому мы не пісалі. Аднак размова была не марнай. Сёння на поле выйшлі ўсе да аднаго. Фіма ж Слуцкі разгарнуў кіпучую дзейнасць вакол будучага канцэрта.

* * *

Восень...

Маўклівая журба разліта навокал. У нізкім расхрыстаным небе. У аголеных дрэвах. На нерухомай, настылай за доўгую ноч вадзе.

Раніцаю ўсё часцей бываюць туманы - густыя, золкія.

На дрэвах маўкліва, бы ў нейкай задуме, сядзяць мокрыя вераб'і. На лісці, на лаўках, на траве - халодная раса.

Нават людзі і тыя, здаецца, прыкметна пацішэлі. Ходзяць больш спакойна, задуменна.

* * *

Забягаў надвячоркам на пошту і спаткаў там Ларысу. Убачыўшы мяне, яна неяк па-дзіцячы збянтэжылася, пачырванела ўся і, каб схаваць гэту сваю збянтэжанасць, узялася папраўляць касу. Разгубіўся і я. Нейкі момант мы стаялі, не ведаючы, з чаго пачаць размову.

- А што гэта цябе нідзе не відаць? - папытала яна і, какетліва нахіліўшы галаву, усміхнулася мне - прыветліва, хораша.

- Ды заняты быў...

- І сёння таксама?

- Не. Сёння якраз вечар свабодны.

- Праўда? - яна паглядзела мне проста ў вочы, як бы шукаючы ў іх нешта важнае, неабходнае для сябе, і нечакана прапанавала: - Давай тады крыху пагуляем.

Мы пайшлі ўздоўж вуліцы. Калі параўняліся са школай, Ларыса паказала на сад, які віднеўся адразу за школьным будынкам, сказала:

- Тут у нас ёсць адна цікавая мясціна. Хочаш паглядзець?

Сцежкай, замеценай апалым, парудзелым ужо лісцем, яна павяла мяне кудысьці ў глыб рознакаляровага царства. Ля дзвюх вялікіх, раскідзістых яблынь спынілася.

- Вось паглядзі... Бачыш, як яны стаяць блізка адна да адной, ажно голле пераплялося? Гэта - не звычайныя яблыні. Іх пасадзілі двое нашых выпускнікоў у дзень свайго вяселля. Я, канечне, сама гэтага не помню, малая яшчэ была, але настаўнікі расказваюць, што яны дружылі са школы, разам паступілі ў інстытут. Цяпер жывуць дзесьці на Ўрале, а кожнае лета прыязджаюць сюды, прыходзяць да сваіх яблынь. Здорава, праўда?

- Вось табе і факт, - абрадавана сказаў я. - Факт супраць таго, што ты гаварыла мне ў мінулы раз.

- Дык гэта ж адзіны выпадак. І калі тое было...

- А што сёння, думаеш, людзі развучыліся кахаць?

- Можа, й не развучыліся, толькі нешта не тое... Усё больш шукаюць рознай выгады, карысці. Як адна сяброўка маёй сястры кажа: «Лепш ужо абскубены верабей у руцэ, чым журавель у небе».

Яна змоўкла, гледзячы ўдалечыню, туды, дзе за небакраем хаваўся вялікі чырвоны дыск сонца.

- Разумееш, Ларыса, - парушыў я цішыню, - я многа думаў над тым, што ты мне тады сказала... Канечне, у жыцці яшчэ нямала злога, бруднага, кепскага. У каханні, напэўна, таксама. Гэта страшна. Але яшчэ больш страшна згубіць веру, пазбавіць сябе надзеі. Нават сутыкнуўшыся са злом, чалавек павінен верыць. У светлае, высокае, чыстае. У тое, што жыве дзесьці ў высокім небе твой журавель. І што ён абавязкова знойдзе цябе, прыляціць. Трэба толькі не здраджваць яму. І не слухаць, вядома, чужых плётак.

Я жартаўліва абняў яе за плечы і прытуліў да сябе.

- Ой, Жэнька... - уздыхнула яна. - Каб жа ўсё так было... А зрэшты, я нічога не ведаю. Нічога не знаю-у-у, - ужо ўсміхаючыся, сказала яна і мякка адвяла маю руку. - Давай пагуляем яшчэ, пакуль не сцямнела...

Але і сцямнела, і закончылася ў клубе кіно, і прайшоў апошні, адзінаццацігадзінны цягнік, а мы ўсё ніяк не маглі расстацца, нагаварыцца. І толькі калі даляцеў аднекуль, напэўна, з рэпрадуктара на калгасным двары, прыглушаны бой курантаў, Ларыса спахапілася:

- І-і, што я сабе думаю! Маці ў хату не пусціць...

Толькі тады мы развіталіся.

* * *

Думаю пра наш канцэрт. Спачатку задуму ўсе дружна ўхвалілі, а потым - не менш дружна - пачалі ў ёй сумнявацца. Калі мы нарэшце сабраліся, каб прыкінуць праграму, яшчэ раз удакладніць, хто з чым будзе выступаць, Кірыла Зарэчны сказаў:

- Дарма, Фіма, стараешся. Усё роўна нічога ў вас з гэтай самадзейнасці не атрымаецца.

Прызнацца, у глыбіні душы я сам недзе трохі пабойваўся: а што, як наша «геніяльная» задума з трэскам праваліцца? Што, калі мы толькі асарамацімся перад людзьмі? Але калі я ўбачыў кіслую фізіяномію Зарэчнага, мяне ўсяго як узарвала.

- Нігіліст ты, Зарэчны! - кінуў я яму. - Не стагні, атрымаецца!

Многія, аднак, майго энтузіязму не падтрымалі. Трэба аддаць належнае Фіму Слуцкаму. Усе нашы сумненні, трывогі разбіваліся ўшчэнт аб яго цвёрдую рашучасць і ўпэўненасць. Цярплівасць, настойлівасць Фімы перамаглі самых адчайных скептыкаў. І ўсе мы ўрэшце паверылі ў свой поспех.

І тут пачалося дзіва дзіўнае. Адкуль што і ўзялося! У кожнага з нас адкрыліся раптам нечаканыя таленты. Толя Крывецкі, аказалася, нямала ведае розных гумарэсак, дасціпных жартаў, сцэнак. Чаму не расказваў раней? Саромеўся, дый не было зручнага выпадку. Валодзя Баравы надзвычай каларытна, самабытна спявае беларускія народныя песні. Мы былі ашаломлены, столькі ён іх ведае. Яшчэ некалі ў школе ён спецыяльна хадзіў летам ад вёскі да вёскі, запісваў ад людзей колішнія песні. Сабраў быў тады больш за дзве сотні. Алесь Шульга прапанаваў выступіць у ролі клоўна-фокусніка. І вельмі дарэчы! Але больш за ўсіх здзівіў нас Кандрат. Ён нечакана аб'явіў, што можа праспяваць прыпеўкі на мясцовыя тэмы пад уласны акампанемент.

- На чым жа ты іграць будзеш? - ледзь стрымліваючы смех, запытаў Мікола Верас.

- На гармоніку.

Мы зарагаталі. Нешта ніяк не ўяўлялася гэтае дзіўнае спалучэнне - гармонік і Кандрат. Але ён не пакрыўдзіўся на наш смех, толькі сказаў:

- Чаго рагочаце? Калі хочаце ведаць, дык я некалі ў вёсцы быў першым гарманістам.

- Го-го-го! - ажно клаўся ад смеху Алесь Шульга.

- Ды ціха вы! - прыкрыкнуў Фіма Слуцкі. - Чалавек цікавую ідэю падае. Слухай, Кандрат, а дзе мы зможам дастаць гармонік?

- У школе ёсць. Я ўжо папытаў. На вечар дадуць.

Кандратаў нумар ухвалілі аднагалосна. Рэпетыцыі пайшлі без асаблівых цяжкасцей. Толькі аднойчы выйшла невялікая замінка. Мікола Верас нечакана запратэставаў супраць народных песень.

- Хто гэта будзе слухаць? Старызну нейкую выцягваем...

- Сам ты старызна! - накінуўся на яго Валодзя Баравы. - Што, можа, лепш твае модныя, бяздушныя шлягеры?

- Шлягеры не шлягеры, а добрых сучасных песень трэба было б болей.

- Не, вы паглядзіце на гэтага піжона, - абурыўся Валодзя. - Тыдня не пажыў у горадзе, а ўжо нос верне ад матчыных песень, ад роднай мовы.

Усе зашумелі. Адны падтрымлівалі Вераса, другія - Баравога. Фіму ледзьве ўдалося аднавіць парадак. Рашэнне прынялі кампраміснае: Валодзеў рэпертуар урэзаць, затое дабавіць некалькі сучасных песень.

Зарэчны ўдзельнічаць у канцэрце катэгарычна адмовіўся.

* * *

І вось нарэшце канцэрт.

У клубе - паўнютка людзей. Мы стаім на сцэне (заслона пакуль закрыта) і хвалюемся, ніяк не адважваемся пачынаць. Фіма Слуцкі злуе:

- Ды хопіць вам дрыжаць! Аб'яўляю, - і рашуча рассоўвае ў бакі заслону.

Першую песню спяваем хорам. Дружныя воплескі гледачоў падбадзёрваюць нас. Алесь Шульга, апрануўшыся пад клоўна, паказвае свае камічныя фокусы. У зале смяюцца, доўга і ахвотна пляскаюць.

- Поўны парадак! - узрушана-шчасліва прыбягае да нас за кулісы Фіма Слуцкі. - Цяпер ваш нумар, дзяўчаты.

Лена Кудлатая, Люда Барташэвіч і Валодзя Баравы выконваюць «Чырвоную вішню», «Касіў Ясь канюшыну». Высокія чыстыя галасы дзяўчат, адцененыя густым, мяккім барытонам Валодзі, гучаць прыгожа, эмацыянальна. Зала не адпускае спевакоў. Даводзіцца спяваць і тыя песні, што былі выключаны з праграмы.

Валодзя Баравы вяртаецца за кулісы з выглядам пераможцы. Шукае вачыма Міколу Вераса і акідвае яго позіркам, поўным з'едлівай пагарды.

На сцэне Кандрат Бугаёў! Здаравенны, шыракаплечы, ён трымае гармонік, здаецца, у адных пальцах - як мядзведзь цукерку. Па зале пракочваецца лёгкі шумок. Кандрат чакае якую хвіліну і расцягвае мяхі. Прыпеўкі ідуць пад суцэльны рогат і воплескі.

Канюхі ўвялі закон:

Ставіш пляшку - будзе конь.

Не паставіш - будзь здароў!

Зазімуеш ты без дроў.

Дасталося і старшыні.

Гаварыў Жарэцкі тост:

«Цераз Лаўлю будзе мост».

За зімой ідзе зіма,

А маста усё няма!

Канцэрт вяскоўцам спадабаўся.

Дадому мы ішлі ўсе разам, яшчэ і яшчэ раз прыгадваючы кожную драбніцу, кожную дэталь вечара. Як зблізіла, аб'яднала нас радасць агульнай перамогі.

Не было сярод нас толькі Кірылы Зарэчнага. Ён, здаецца, не быў нават у клубе.

* * *

На досвітку мы прачнуліся ад лютага холаду. За ноч наша хатка выстудзілася так, што тоненькія, выцертыя коўдры, якія мы прыхапілі з сабою з Менска, ужо не грэлі зусім, хоць мы і хуталіся ў іх з галавою.

Страшэнна не хацелася ўставаць, выпаўзаць са сваіх нор у гэтую халадэчу.

- Грамадзяне-бульбянікі, падымайцеся - вас чакаюць вялікія справы!

Гэта ўжо Шульга! Вечна ўспорацца ні свет ні зара і дзярэ сваё горла.

На дварэ быў першы асенні замаразак. Трава пасівела ад інею, і на ёй, калі прайсці, заставаліся выразныя сляды. У вядры, што стаяла на двары, замерзла вада. Прабіўшы кубкам звонкі лядок, весела мыліся халоднай, ажно пякучай вадой.

Першае дыханне зімы...

* * *

Два дні я не браўся за гэты сшытак. Не мог. Не падымалася рука.

Два дні мы ходзім як не свае.

Здарылася непапраўнае. Трагічна загінуў Алесь Шульга.

У той дзень мы працавалі непадалёку ад праклятага моста цераз Лаўлю. Скончыўшы капаць, мы пайшлі да рэчкі мыць рукі. Хто памыў ужо, хто яшчэ таптаўся на беразе, калі на дарозе паказаўся трактар. Ён кіраваў прама на мост.

- Куды яго чорт нясе? - здзівіўся Ігар Касцевіч. - Тут жа нават коньмі баяцца ездзіць.

Ля самага моста трактар рэзка спыніўся, як аб што спатыкнуўся. З кабіны выскачыў замурзаны па самыя вушы мужчына і, не ўтрымаўшыся на нагах, пахіснуўся.

- Ну, гэтаму цяпер мора па калена, - сказаў Валодзя Баравы. - Зараз ён пачне фарсіраваць Лаўлю.

Мужчына няпэўнай хадою пайшоў па мосце, выпрабоўваючы нагою жэрдкі - ці вытрымаюць. У адным месцы ён паслізнуўся і ледзь не зваліўся ў ваду.

Мы засмяяліся.

- Эй, асцярожна там, мост разваліце!

Трактарыст падняўся, паціраючы седала.

- Маць тваю... Моста людскага не зробяць!

Убачыўшы нас, запытаў весела:

- Ну што, камсамольцы, праскочыць тут мая пасудзіна?

Алесь адказаў жартам:

- Калі яна ўмее скакаць, то, можа, й пераскочыць.

А Валодзя параіў сур'ёзна:

- Аднак лепш аб'ехаць.

- Гэта я знаю і без вас. Але пакуль я аб'еду, дык і крама зачыніцца. А ў мяне пільная патрэба...

Ён пстрыкнуў пальцамі па горле і задаволена рагатнуў.

Мы ўсё яшчэ думалі, што чалавек проста жартуе, пацвельваецца з намі, таму не сталі нават спрачацца, адгаворваць: ат, патрэплецца сабе дый паедзе куды трэба. І зноў заняліся кожны сваім клопатам. Але тут Лена спалохана закрычала:

- Што ён робіць?! Спыніце яго!

Трактар паволі, рыўкамі, ішоў на мост. Хісткае, падгнілае збудаванне адразу захадзіла пад ім, ажно страшна было глядзець.

- Наза-ад! Звар'яцеў! - закрычалі мы ўсе разам і замахалі рукамі. Трактарыст толькі павярнуўся да нас і, выскаліўшы зубы, націснуў на газ. Мы затаілі дыханне...

Трактар ужо быў амаль на сярэдзіне моста, як раптам жэрдкі пад левай гусеніцай хруснулі, нібы сухія тычкі, і кабіна пачала хіліцца набок. Адчыніліся дзверцы, перапужаны трактарыст хацеў выскачыць з кабіны, але зачапіўся за нешта ватоўкаю і павіс, матляючы ў паветры рукамі. Трактар завальваўся ўсё больш і больш.

Я не магу цяпер растлумачыць чаму, але ў тыя хвіліны на ўсіх нас найшло як бы нейкае здранцвенне. Анямелыя, мы глядзелі на ўсё з жахам і не маглі крануцца з месца. Я нават не заўважыў, калі Алесь кінуўся туды, да моста. Убачыў толькі, як ён ужо дабег і стаў памагаць трактарысту. У гэты момант затрашчала, праламалася яшчэ некалькі жэрдак, і трактар, задраўшы перадок, гухнуў у раку.

Ні Алеся, ні трактарыста на мосце не было...

Толькі цяпер мы апомніліся. З трывожным прадчуваннем кінуліся мы ўніз, пад мост. З вады тырчаў толькі верх кабіны. Трактарыст боўтаўся тут жа, побач. А дзе ж Алесь?

Мы стаялі па пояс у ледзяной вадзе і не адчувалі холаду. Нешта трэба было рабіць, шукаць нейкую раду. Але што?

Нехта з нас, здаецца Крывецкі, пачаў зваць:

- Алесь!

Мы абрадавана падхапілі:

- Алесь! Але-е-есь!..

Ніхто не адзываўся. Мікола рвануў з сябе світэр і даў нырца. Адзін раз, другі... Колькі хвілін нам здаліся вечнасцю. Нарэшце Мікола выскачыў і паказаў рукою на трактар:

- Ён там... п-пад гусеніцай...

Сталі ныраць усе, хто ўмеў. Але што мы маглі зрабіць з жалезнай, шматтоннай махінай?

Валодзя Баравы і Толя Крывецкі пабеглі ў вёску, сказаць людзям.

Алеся дасталі позна вечарам.

На другі дзень старшыня даў машыну, і Кандрат Бугаёў з Толем Крывецкім павезлі яго дадому.

* * *

Сёння мы ў калгасе апошні дзень.

Зрэшты, можна было б ехаць яшчэ ўчора - бульба дакапана, разлік атрыманы, - але нас папрасілі крыху затрымацца. Прыехалі намеснік дэкана, міліцыя з раёна - удакладняюць, высвятляюць, як усё здарылася, хто вінаваты.

Зарэчны сёння пачаў быў даводзіць нам, што Алесь сам жа і вінаваты. Чаго было лезці на мост? Што ён там мог зрабіць? Але Баравы ажно ўзвіўся:

- Ты б, канечне, не палез! О, ты не такі дурны, каб кінуцца туды, дзе небяспека. Ты - разумненькі...

Зарэчны ўспыхнуў, але, стрымаўшы сябе, амаль спакойна сказаў:

- А ты лепшы? Чаму ж ты стаяў разявіўшы рот, чаму не кінуўся на дапамогу?

Гатова была пачацца спрэчка, але Касцевіч падняў руку:

- Не трэба, хлопцы. Не цяпер... Усе мы, калі хочаце, вінаваты перад Алесем.

Я не ведаю, што меў на ўвазе Ігар, толькі на кожным з нас сапраўды ляжыць вялікая і балючая віна. Як магло здарыцца, што п'яны чалавек на нашых вачах утварыў глупства, якое закончылася трагедыяй? Чаму мы не затрымалі Алеся, чаму менавіта ён, а не хто іншы з нас кінуўся туды, на мост? Урэшце, як гэта атрымалася, што цэлы год мы пражылі побач з чалавекам, а па-сапраўднаму яго не зналі?

Так, не зналі! Мы лічылі Алеся здольным, разумным хлопцам, але вельмі ж ужо легкадумным, непрактычным. Дзе трэба было прамаўчаць - ён абавязкова гаварыў, што думаў, дзе лепш было абысці - лез на ражон. Многім з нас, і мне таксама, Алесь здаваўся нейкім блазнам, шалапутам, які аднойчы ў нечым расчараваўся і цяпер проста не здольны на глыбокія, сур'ёзныя пачуцці.

Мы здзіўляліся супярэчнасці яго паводзін, учынкаў. Ён мог гадзінамі весці фрывольныя размовы пра жанчын, дэкламаваць пошлыя вершыкі, і побач з гэтым я не раз заўважаў, як вільгатнелі вочы, якім узрушаным, задуменным рабіўся яго твар, калі Алесь глядзеў цікавы фільм ці чытаў добрую кнігу.

Цяпер прыгадвалася толькі лепшае. І аказалася, што кожны з нас можа сказаць пра Алеся нямала добрага. Нічога дзіўнага ў гэтым няма. Я ўжо даўно заўважыў, што смерць як бы здымае з чалавека ўсё дробнае, наноснае, пакідаючы людзям галоўнае, істотнае. Смерць не толькі падводзіць рысу чалавечаму жыццю, але як бы па-новаму, знутры высвечвае яго, збіраючы, канцэнтруючы ў фокусе ўсё лепшае, самае важнае.

Усё ў прыродзе мае сваё канкрэтнае прызначэнне, свой сэнс. Ад дрэва да кволай былінкі, ад зубра да драбнюткай мошкі. Дзеля чаго ж прыходзім у гэты вялікі і клопатны свет мы, людзі? Няўжо толькі каб есці, піць, спаць, змагацца за сваё існаванне? Цяжка паверыць. Ёсць, значыць, нешта больш значнае, істотнае, непараўнаўча больш важнае, што павінна апраўдваць, даваць сэнс нашаму жыццю. Чаму ж мы так рэдка задумваемся над гэтым? Чаму марнуем, трацім свае дні і нават цэлыя гады на пустое, нікчэмнае, малазначнае?

ЛІСТАПАД

І зноў - лекцыі, бібліятэка, інтэрнат... Жыццё, якое ў апошнія дні было выбіта з каляіны трагічнай падзеяй, зноў пачало набіраць свой прывычны, будзённы і несупынны рытм. Раніцаю бяжым на лекцыі, днём сядзім над кніжкамі ў душных і людных чыталках, а вечарам гуляем па горадзе...

На першы погляд усё было, як і раней. Але гэта толькі на першы погляд. Нешта ледзь улоўнае змянілася ў нашым жыцці. Смерць Алеся Шульгі як бы стварыла побач з намі нейкую нябачную, але пастаянна адчувальную халодную пустату і ў той жа час як бы прыбавіла наўкол сумных, трывожных колераў, упляла ў агульны жыццесцвярджальны матыў кожнага дня сваю выразную, пранізліва-журботную мелодыю. Усё, за што б мы ні браліся, нагадвае нам Алеся. Усюды, куды б мы ні пайшлі, чуецца нам яго смех, яго голас. А як адразу асірацеў без Алеся наш пакой, зрабіўся нейкім глухім і самотным...

Змянілася нешта і ў нас саміх. Незваротнасць страты міжволі прымусіла кожнага задумацца над уласным жыццём, над яго сэнсам і вартасцю, над хуткаплыннасцю і такой безабароннасцю чалавечага існавання. Трагедыя, якую мы ўсе перажылі, абвастрыла наша ўспрыняцце часу, зрабіла яго амаль фізічна адчувальным. Ад гэтага, напэўна, мы больш сур'ёзна, патрабавальна сталі адносіцца і да вучобы, і да саміх сябе. Нават Кандрат Бугаёў і той стаў рэгулярна хадзіць на заняткі, узяўся за кніжкі.

Мне здаецца, што за гэтыя дні мы пасталелі адразу на некалькі гадоў.

* * *

Ніяк не магу вырвацца ў Берасце.

Хацеў быў паехаць, як толькі мы вярнуліся з бульбы, але Касцевіч папярэдзіў, каб ніхто нікуды не змываўся - у бліжэйшыя дні будзе праведзены камсамольскі сход групы, на які прыйдзе сам Рыгор Мікалаевіч, дэкан факультэта.

Мінуў, аднак, цэлы тыдзень, а сход усё адкладваецца - заняты Рыгор Мікалаевіч. Калі ён зможа прыйсці - нікому не вядома.

Што ж рабіць мне?

* * *

Ад Надзі па-ранейшаму ніякіх вестак. Такога доўгага, такога пакутліва-зацяжнога маўчання ў нас яшчэ не было. Здаралася, калі яна не пісала мне тыдзень, два, аднойчы нават цэлыя тры. Але каб болей за месяц... Не, тут, вядома, нейкая прычына ёсць. Або яна вырашыла не пісаць мне зусім, як прапаноўвала ў апошнім пісьме, або нешта здарылася, можа, сур'ёзна захварэла.

Думка аб магчымай хваробе пагнала мяне на паштамт. Я тройчы ў розныя дні і ў розны час спрабаваў быў да яе датэлефанавацца, але марна. Кожны раз дзяжурны па інтэрнату адказваў мне адно і тое ж, несуцяшальнае:

- Нікога няма. Пакой замкнёны.

Ад гэтага трывога мая яшчэ больш узрасла. Развеяць гэту пакутлівую невядомасць можна, канечне, толькі паехаўшы туды самому. Але як?

Ігар Касцевіч, якому я сказаў, што мне пазарэз трэба адлучыцца на пару дзён, адно толькі развёў рукамі:

- Нічым, дарагі, памагчы не магу. Сам ведаеш, сход не звычайны. І яго могуць сабраць у любы час. Трэба, каб былі ўсе. Так што прыйдзецца, дарагі, пачакаць.

Пачакаць... Ён думае, што гэта так проста - сядзець і чакаць, калі нядобрыя, трывожныя прадчуванні студзяць тваю душу, не даюць спакою ні днём, ні ўначы.

* * *

Забралі ў бальніцу Міколу Вераса. Сёння, проста з заняткаў.

Я заўважыў нядобрае яшчэ на першай лекцыі. Мікола сядзеў нейкі нязвыкла маўклівы, пануры і нічога не пісаў. А калі ён павярнуўся да мяне, каб нешта папытацца, твар ягоны гарэў, як агнём.

- Мікола, у цябе тэмпература. Можа, табе лепш пайсці дадому?

- Нічога... - сказаў ён, часта і цяжка дыхаючы. - Як-небудзь... дасяджу да канца...

І закашляўся, суха, надрыўна. Было відаць, што кашаль прычыняе яму востры боль.

На вялікім перапынку Мікола ўстаў і пайшоў да дзвярэй, але на паўдарозе нечакана пахіснуўся і, напэўна, упаў бы, калі б яго не падхапілі пад рукі. Тут жа выклікалі «хуткую дапамогу», і праз паўгадзіны Мікола быў ужо ў бальніцы.

Пакуль афармлялі неабходныя дакументы, я пачакаў у прыёмным пакоі. Нарэшце доктар, высокі, сярэдніх гадоў мужчына, вярнуўся ў пакой, сказаў заклапочана:

- Кепскія справы ў вашага сябра. Двухбаковае запаленне лёгкіх. Крупознае. - І зірнуў на мяне строга, дакорліва. - Чаму ж не выклікалі ўрача раней? Маглі б і зусім спазніцца...

Вось табе і на. Не абышліся, значыць, Міколу тыя ледзяныя нырцы. Мы, праўда, спадзяваліся, што ён усё ж такі адужае прастуду. Хлопец моцны, загартаваны. Ды ён і не здаваўся - піў гарбату з малінавым сочывам, ставіў гарчычнікі, а на заняткі хадзіў. Пакуль не зваліўся...

Цяпер, відаць, надоўга.

* * *

Прыхапіла хвароба і мяне. Тры дні праваляўся ў ложку. Крыўдна, аднак, не гэта, а тое, што захварэў я на святы, якіх так чакаў, на якія спадзяваўся з'ездзіць у Берасце.

У нашым пакоі на гэтыя дні засталіся толькі мы з Толем Крывецкім. Астатнія падаліся дадому. І вось ляжаў я цэлымі днямі і думаў. Пра Надзю. Пра нашы дзіўныя, незразумелыя адносіны.

Асабліва часта прыгадваўся мне адзін нядаўні эпізод. Было гэта дзесьці пад канец вакацыяў, але яшчэ да нашага разладу. Мы з Надзяй выйшлі за вёску, да сажалак, прыселі на лаўку. І тут нечакана яна мне сказала:

- Сустрэла нядаўна Івана Пятровіча. Успамінаў, як сустракалі Новы год... - у голасе яе пачулася задуменнасць, пяшчота. - Усё-ўсё помніць. Я думала, што толькі я помню... От, цікава. Бывае, скажаш што-небудзь і тут жа забудзеш. А то помніцца кожнае слова...

Прыгадваю гэты эпізод і ўсё думаю: чаму яна вырашыла мне гэта сказаць? Навошта?

* * *

Учора мне стукнула дваццаць.

Падумаць толькі: ужо цэлых дваццаць! Распачаў трэці дзесятак. А яшчэ як бы і не жыў. Мінулае здаецца нейкім малаістотным, падрыхтоўчым перыядам, за якім нарэшце павінен пачацца галоўны - больш важны і цікавы.

Зрэшты, калі табе дваццаць - рана яшчэ падводзіць вынікі. Па сутнасці, нічога пакуль не зроблена. Усёй сваёй істотай ты скіраваны ў заўтрашні дзень, у будучыню, дзе, верыцца, будуць ажыццёўлены самыя запаветныя мары, самыя высакародныя планы. Ах, як хочацца хутчэй атрымаць самастойнасць, знайсці сапраўдную, вялікую справу, зрабіць для людзей нешта вельмі добрае, значнае, даказаць чалавецтву, што жыццё табе было дадзена недарма.

Здзейсніць усе гэтыя мары і жадалі мне перш за ўсё нашы хлопцы, якія сабраліся ўчора вечарам у нашым пакоі. Звычайна на такіх вечарах у нас мора весялосці, дасціпных жартаў, смеху. Асабліва сваволіў Алесь Шульга. Гэты раз яго не было з намі... І ўпершыню не было за нашым сталом смеху. Папілі гарбаты, пагаварылі і разышліся.

Мой жа мінор дапаўняўся яшчэ адной акалічнасцю. Цэлы дзень я ледзь не кожную гадзіну спускаўся ўніз, у вестыбюль, і правяраў пошту: ці няма чаго ад Надзі. Дарма...

Аглушальная, невыносная цішыня.

* * *

Першы раз у жыцці мне варажыла цыганка.

Я ішоў скверам, а яна як прысмалілася - не адчапіцца! Цікаўнасць урэшце перамагла, і я здаўся.

Цыганка тут жа дастала з-за пазухі невялікае люстэрка, загадала пакласці на яго два пальцы і, зірнуўшы пільна мне ў твар, ціхім, украдлівым голасам загаварыла:

- На вуснах у цябе ўсмешка, вочы твае смяюцца, але на душы ў цябе сум, скруха. У сэрцы тваім - трывога. У цябе ёсць дама, чырвовая і крастовая. Аднак крастовую ты хутка кінеш. За двума зайцамі не ўгонішся. А з чырвовай лёс табе быць разам. Толькі спрэчка ў вас выйшла нейкая нядаўна, размова непрыемная. Ты ёй не верыш, яна не верыць табе...

Ах, цыганка-цыганка! Калі б у жыцці ўсё было так проста. Паклаў два пальцы на люстэрка і - «лёс табе быць разам». У рэальнасці ж ніхто - нават самы вялікі чарадзей - не можа прадбачыць, што чакае чалавека заўтра, паслязаўтра, праз год, і гэта, напэўна, добра.

Інакш быццё наша было б асуджана на нейкую фатальную запраграмаванасць і непадуладнасць. А чалавек усё-такі павінен заставацца тварцом уласнага лёсу, а не яго рабом.

Пісьмо нарэшце прыйшло. Але радасці ад яго мала.

«Добры дзень, Яўген!

У мяне нічога не здарылася. Наадварот, усё вельмі добра.

Ты прабач, што доўга не адказвала. Была дома. Усе нашы паехалі на бульбу, а я трохі прыхварэла, і мяне ў дэканаце адпусцілі дамоў.

Цяпер зноў у горадзе. Хаджу на лекцыі.

Да мяне пакуль не прыязджай, таму што я, магчыма, скора паеду дадому зноў.

Да пабачэння. Надзя.

P.S. Ага, ледзь не забылася, ці праўду гэта кажуць, што ў цябе там, у Менску, ёсць дзяўчына, з якой ты дружыш і гэтак далей?»

Я паклаў пісьмо ў кішэню і пайшоў у халодную цішыню вечара, каб хоць трохі супакоіць, прывесці да ладу свае растрывожаныя, балючыя думкі...

Як разумець яе гэта кароткае, як стрэл, пісьмо? Чаму такі сухі, ледзяны тон? «Яўген...» На канверце ж імя не напісана зусім - проста адно прозвішча. «У мяне ўсё вельмі добра...» Няўжо ёй усё роўна, што мы раз'ехаліся, пасварыўшыся. І да гэтага часу як след не памірыліся? Няўжо для яе гэта - добра? А мо тут якая іншая прычына? Чаму яна напісала «пакуль не прыязджай»? І пра якую дзяўчыну яна пытаецца? Хто ёй што мог нагаварыць?

Ніколі яшчэ ў мяне на душы не было так пагана і так цяжка, як зараз. Хутчэй бы ўжо той сход ды з'ездзіць у Берасце.

* * *

Сёння нарэшце аб'явілі: пасля заняткаў - камсамольскі сход. Справаздачна-выбарны. Будзе кіраўніцтва факультэта. Рыгор Мікалаевіч, праўда, пабыць на ім не зможа - выклікалі некуды на пасяджэнне. Прыйдзе яго намеснік - Анатоль Паўлавіч.

На перапынку да нас забегла Ніна Аляксандраўна, заклапочана пацікавілася:

- У вас хоць усе?

- У асноўным... - невыразна, сабе пад нос буркнуў Кастусь Беленькі.

- Што значыць «у асноўным»?

- Няма Кірылы Зарэчнага, - адказаў замест Беленькага Ігар Касцевіч.

- Як жа так? - занепакоена павярнулася да Касцевіча Ніна Аляксандраўна. - Дзе ён, хто ведае?

Касцевіч паціснуў плячыма.

- Зарэчны нічога не казаў.

- Зноў гэты Зарэчны! Колькі можна цярпець! - захвалявалася група.

Галоўнае, дамовіліся ж на гэтым сходзе заслухаць Зарэчнага. І вось табе на! Ён не з'явіўся на сход зусім.

Ніна Аляксандраўна напусцілася на Беленькага:

- Гэта Вы вінаваты! Чаму як камсорг не папярэдзілі Зарэчнага?

- Я персанальна запрашаць кожнага не збіраюся. Усім было аб'яўлена яшчэ два тыдні назад.

Ніна Аляксандраўна ўзрушана захадзіла па пакоі.

- Як жа нам цяпер быць? - занепакоена спыталася ў яе Люда Барташэвіч.

- Не ведаю... Рашайце самі.

Сход мы вырашылі праводзіць. І пытанне аб паводзінах Зарэчнага з парадку дня не знімаць. Спачатку, праўда, той-сёй быў засумняваўся, ці варта аб усім гэтым гаварыць пры намесніку дэкана, выносіць, так сказаць, смецце з хаты, але Ніна Аляксандраўна супакоіла:

- Нічога страшнага. Наадварот, вы пакажаце сваю прынцыповасць, камсамольскую патрабавальнасць.

Сход адкрыў Кастусь Беленькі і, пасля таго як парадак дня быў зацверджаны, даў слова Ігару Касцевічу.

- Таварышы! - як заўсёды спакойна, упэўнена пачаў Ігар. - Сёння мы павінны разгледзець адно вельмі няпростае і, я сказаў бы, не зусім прыемнае пытанне. Мы павінны абмеркаваць няправільныя паводзіны камсамольца Кірылы Зарэчнага. Шкада, канечне, што на нашым сходзе няма самога Зарэчнага, але раз група вырашыла пытанне больш не адкладваць, хачу сказаць наступнае.

Я заўважыў, як бровы намесніка дэкана здзіўлена папаўзлі ўверх і ён паглядзеў на Ніну Аляксандраўну. Тая шэптам пачала яму нешта тлумачыць, і ён у знак згоды заківаў галавой. Пасля гэтага Анатоль Паўлавіч з падкрэсленаю ўвагаю стаў слухаць Касцевіча.

- Хачу сказаць наступнае... - Ігар памаўчаў, нібы збіраючыся з нялёгкімі думкамі, і казаў далей: - Зарэчны - хлопец, канечне, разумны, здольны. Аб гэтым сведчаць яго нарысы, якія ён апублікаваў у апошні час у рэспубліканскіх газетах. Аднак гэты ранні і адносна лёгкі поспех і ўскружыў, як мне думаецца, яму галаву. Зарэчны ўявіў сабе, што ён ужо ўсяго дасягнуў, што яму неабавязкова хадзіць на заняткі, лічыцца з думкаю таварышаў. Як стараста я спрабаваў быў пагаварыць з Зарэчным, растлумачыць яму, што дысцыпліна для ўсіх адна, але ён, нават не даслухаўшы, заявіў: «Народжаны лётаць - поўзаць не ўмее». І пайшоў.

Шумок абурэння прабег па аўдыторыі. Бровы намесніка дэкана зноў здзіўлена падскочылі ўгару, ён крутнуў галавою і, дастаўшы з кішэні асадку, чыркнуў нешта сабе ў блакнот.

- Што я хачу, таварышы, сказаць? - Ігар Касцевіч абвёў усіх уважлівым позіркам. - Канечне, Кірыла Зарэчны вінаваты. Але, напэўна, у нечым вінаваты і ўсе мы. Калі шчыра прызнацца, то мы ні разу з ім не пагаварылі, як трэба было пагаварыць - строга, патрабавальна. Кірыла ж фактычна проціпаставіў сябе групе. Асабліва гэта праявілася на бульбе.

- Пра бульбу дазвольце сказаць асобна... - паднялася Люда Барташэвіч. - На бульбе Кірыла Зарэчны паводзіў сябе асабліва абуральна...

Невялічкая запісная кніжка нервова затанцавала ў яе дрыготкіх пальцах. Чамусьці заўсёды, калі Люда моцна хвалюецца, яна абавязкова дастае з сумкі сваю сінюю запаветную кніжку і ні на міг не выпускае яе з рук, нібы ў гэтай кніжцы ёсць нейкая сіла, што надае ёй смеласці, упэўненасці.

- Так, абуральна, - паўтарыла Люда, справіўшыся са сваім хваляваннем. - Падмануўшы групу, што выконвае нейкае даручэнне старшыні, Кірыла не хадзіў на работу, а збіраў у гэты час матэрыял для свайго нарыса. Пасля таго як на камсамольскім сходзе мы папярэдзілі яго, стаў выходзіць на поле, але працаваў абы-як, норму не выконваў. Што ж да нашай задумы паставіць у калгасе канцэрт, Зарэчны не толькі наадрэз адмовіўся прыняць у ім удзел, але і адкрыта высмейваў саму задуму. І нават не прыйшоў у клуб. Што пасля гэтага можна гаварыць!..

Зноў шумок хвалявання прабег між радоў. Захваляваліся і ў прэзідыуме. Ніна Аляксандраўна з прыкметнай разгубленасцю глядзела то на нас, то на намесніка дэкана. Відаць, яна не чакала, што гаворка павернецца так крута.

Пастукаўшы алоўкам па стале, падняўся Кастусь Беленькі.

- Давайце без лішніх эмоцый. Чым больш спакойна і аб'ектыўна мы будзем гаварыць - тым лепш. Што датычыцца мяне, то я лічу, што Зарэчны не проста здольны, а таленавіты журналіст. І нельга яго, як і ўсіх, мераць на адну мерку, заганяць у пракрустава ложа агульных правілаў.

- Скажы, калі ласка, талент які адшукаўся, - насмешліва пакруціла галавою Лена Кудлатая. - А адкуль жа ён відаць, гэты талент? Што Кірыла надрукаваў у газеце пару нарысаў? Дык гэта, упэўнена, змог бы кожны з нас, каб захацеў. Але мы прыйшлі вучыцца і вучымся, а не абіваем парогі рэдакцый. І пасля, Кастусь, нават самы вялікі талент, калі ён хоча, каб яго паважалі людзі, павінен перш за ўсё сам паважаць людзей.

- Вось-вось, - падхапіў Міхась Заранок. - Паважаць, а не зневажаць.

- Заранок, не перабівай, - незадаволена буркнуў у яго бок Беленькі. - Кажы далей, Лена.

- А я ўжо ўсё сказала.

- Хто яшчэ жадае выступіць?

Слова папрасіў Валодзя Баравы. Ён выйшаў да стала прэзідыума і, кашлянуўшы ў кулак, сказаў:

- Я пастараюся гаварыць спакойна. Хоць гэта і не так проста, калі размова ідзе аб такіх рэчах... Канечне, Зарэчны павёў сябе няправільна. Канечне, яго паводзіны заслугоўваюць суровага асуджэння. І ўсё ж... І ўсё ж я хацеў бы ў нечым падтрымаць Кастуся Беленькага, а таксама Ігара Касцевіча, які яшчэ ў самым пачатку сказаў аб тым, што вінаваты і мы самі. Так, вінаваты. І ў тым, што своечасова не распазналі ў Зарэчным небяспечны мікроб эгаізму, зазнайства. І ў тым, што, калі хвароба гэта стала ўжо відавочная, нічога не зрабілі, каб яе вылечыць. Вось чаму я, падзяляючы абурэнне тых, хто ўжо выступаў, хацеў бы, каб сённяшні наш сход стаў не канцом гэтай складанай, карпатлівай, настойлівай работы, а яе пачаткам.

- Што ты прапануеш? - кінуў з месца рэпліку Міхась Заранок.

- Я прапаную... - Валодзя кашлянуў і на момант задумаўся. - Я прапаную аб'явіць Зарэчнаму вымову, а ўсім нам сур'ёзна падумаць, як вярнуць Кірылу ў калектыў.

Я кінуў позірк на прэзідыум: Ніна Аляксандраўна і Анатоль Паўлавіч дружна, з палёгкаю ківалі галовамі.

Пасля невялікіх спрэчак сход прыняў прапанову Баравога. Яго ж мы аднагалосна абралі сваім новым камсоргам.

* * *

Назаўтра я забег у бальніцу да Міколы Вераса. Яму ўжо намнога лепш, і ён можа спускацца ўніз, у вестыбюль, дзе мы цяпер звычайна і сустракаемся.

Знайшоўшы больш-менш зацішнае месца, мы селі, і я расказаў Міколу пра ўчарашні сход. Ён уважліва слухаў, перапытваў, удакладняў розныя падрабязнасці, а калі я нарэшце скончыў, абрадавана сказаў:

- Ну што ж, гэта вельмі добра, што такая размова адбылася. Вельмі добра! І не толькі для Зарэчнага - для ўсёй групы.

Мікола ямчэй захутаўся ў свой цёмна-сіні бальнічны халат (у вестыбюлі было халаднавата) і загаварыў зноў:

- Ты ведаеш, Жэня, мяне ўжо наша група пачала была сур'ёзна непакоіць. Чамусьці на другім курсе, замест таго каб больш зблізіцца, згуртавацца, у нас пачаўся адваротны працэс. Ты заўважыў? Мы як бы стаміліся, пачалі траціць цікавасць не толькі да агульных мерапрыемстваў, да спраў калектыву, але і адзін да аднаго. Мяне гэта, шчыра кажучы, і здзіўляла, і засмучала, і трывожыла. Як жа так? - не раз думаў я. - Маладыя людзі, будучыя журналісты, трэба, каб энергія, ініцыятыва біла праз край, каб спрэчкам, дыскусіям не было канца, а тут - цішыня, спакой... Кожны сам па сабе, у кожнага свае інтарэсы. На бульбе, праўда, сітуацыя крыху змянілася. Але тыя канфлікты, якія ўзнікалі ў нас і там, у калгасе, толькі пацвярджаюць, што ў групе далёка не ўсё нармальна. Вось чаму я лічу, што ўчарашняя размова - вельмі важны пачатак. Яна будзе карыснай, павучальнай не толькі для Зарэчнага. І добра, што выбралі Валодзю Баравога. Ён возьмецца энер...

Не дагаварыўшы, Мікола нечакана закашляўся, моцна, натужна, ажно выступілі слёзы, і я стаў угаворваць яго ісці наверх.

- Бяжы, а то змерзнеш тут зусім. Пагаворым іншым разам.

Падаючы руку, Верас ціха, спагадліва запытаў:

- З Берасця ніякіх навін?

Я адмоўна пакруціў галавою.

- Нічога, Жэня, не перажывай... - паклаў ён руку на маё плячо. - Як кажа Беленькі, што неба ні робіць - усё к лепшаму.

* * *

Замест Надзінага пісьма атрымаў ліст ад сястры.

«Жэнечка, мы доўга не адважваліся пісаць табе аб гэтым. А потым рашылі: рана ці позна ты ўсё роўна пра ўсё дазнаешся. Дык лепш ужо ад нас, чым ад каго іншага.

Словам, браце, такая справа. Надзя Апанасенкава выходзіць замуж. Недзе яшчэ ў канцы верасня, як усе студэнты раз'ехаліся на бульбу, яна ўзяла даведку, што захварэла, і не паехала, была дома. І ўвесь гэты месяц сустракалася з Іванам Пятровічам. Спачатку трохі саромеліся, хаваліся ад людзей, а потым пачалі хадзіць у адкрытую.

Калі па вёсцы пайшла такая чутка, мы не паверылі і таму не хацелі табе нічога пісаць. Думалі - проста так. Ажно, аказваецца, яна сур'ёзна. На кастрычніцкія святы - вяселле...»

Апошнія радкі нечакана закалыхаліся і паплылі нібы ў тумане. Я амаль фізічна адчуў, як сэрца маё некуды абарвалася і яго імгненна апаліў ледзяны, балючы холад. Усё. Канец. Усё рухнула, усё загінула. Як пуста, няўтульна адразу зрабілася на зямлі. Якім абыякавым і непатрэбным стала ўласнае жыццё...

І раптам, як тоненькі, як слабы праменьчык святла з густой цемры, прабілася, мільганула думка: а можа, гэта якое непаразуменне? Можа, гэта звычайныя плёткі? Мне трэба ехаць. Абавязкова і неадкладна ехаць! Пагаварыць з Надзяй пра ўсё самому.

* * *

Дадому я выехаў начным цягніком. Звычайна восем гадзін язды праскоквалі для мяне неўпрыкмет: я або падсаджваўся да якой кампаніі гуляць у дурня, або - пад настрой - жартаваў, пацвельваўся з дзяўчатамі або, калі не знаходзілася добрай кампаніі, завальваўся на свабодную лаўку і спаў, пакуль не выходзіць.

Гэты ж раз не хацелася ні спаць, ні гуляць у карты. А жартаўлівая, ажыўленая размова, якую вялі хлопцы з дзяўчатамі ў суседнім купэ, здавалася мне цяпер пошлай і нікчэмнай балбатнёй, злавала і раздражняла мяне.

Усю ноч, не звёўшы павек, я сядзеў ля акна, гледзячы ў густую цемру, з якой калі-нікалі паволі выплывалі, набліжаліся асветленыя, пустынныя раз'езды і паўстанкі і тут жа, вокамгненна, праносіліся міма, знікалі. Думаў. І нават не думаў, а прыслухоўваўся да таго, што рабілася ў мяне на душы. І не мог зразумець, чаго ж я хачу. Пры адной думцы, што я магу страціць яе, што нехта іншы, чужы будзе абдымаць і цалаваць яе, халадзела на сэрцы. Хацелася бегчы, ляцець птушкай, каб толькі пачуць хутчэй, што ўсё гэта няпраўда, несур'ёзна, што ўсё яшчэ можна паправіць, вярнуць назад...

Але тут жа, насуперак гэтым думкам, узрывалася ўва мне нешта бунтоўнае, нязгоднае: нашто падманваць самога сябе, цешыць марнымі спадзяваннямі і надзеямі? Тое, што напісалі мне з дому, - праўда. Яна ніколі не кахала мяне. Чаго ж тады шкадаваць, плакаць? У такія хвіліны нават сам намер гаварыць з ёю пра свае пачуцці здаваўся мне зневажальным, абразлівым.

Праходзіла, аднак, паўгадзіны, і, быццам асветлены паўстанак з цемры, наплываў, большаў на душы іншы настрой. І зноўку пякло сэрца раскаянне, трывожнае прадчуванне нечага страшнага і непапраўнага. І зноўку я цешыў сябе падманлівымі спадзяваннямі і гарачымі мроямі.

Вострыя, самыя супярэчлівыя пачуцці змагаліся ў маёй душы ўсю дарогу, і я сышоў на сваёй станцыі, так нічога і не надумаўшы. «Сустрэнуся - там будзе відаць», - сказаў я сабе ўжо ў аўтобусе, які ішоў у нашу вёску.

Вечарам, адчуваючы, як адразу закалацілася сэрца, перасохла ў горле, я падняўся па прыступках так знаёмага мне ганка і пастукаў у дзверы.

Ніхто не адказваў. Я пастукаў яшчэ раз - мацней.

- Заходзьце! - азваўся жаночы голас дзесьці з глыбіні пакоя, і пакуль я шукаў і ад хвалявання не мог знайсці клямку, за дзвярыма пачуліся мяккія, прыглушаныя крокі. «Яна ці маці?» - замерла сэрца.

У пярэднім пакоі была Кацярына Мікалаеўна. Убачыўшы мяне, не то здзівілася, не то разгубілася.

- Жэня?.. Добры вечар... - азірнулася назад, на зачыненыя ў залу дзверы, і чамусьці збянтэжылася, пачырванела. - А мы тут... Ну, праходзь... Калі ты прыехаў?

Гаворачы гэта, яна адводзіла ўбок вочы, быццам ёй было нечага няёмка, сорамна. «Значыць, праўда», - падумаў я. І чамусьці ў гэтую хвіліну, бачачы чужую разгубленасць, я стаў надзіва спакойны.

- Надзя дома?

- Надзя? - няўпэўнена перапытала Кацярына Мікалаеўна, быццам не ведаючы, што адказаць, і, зрабіўшы нейкае намаганне, адразу ж паспешліва заківала галавой. - Так, так... Дома, дома... У сваім пакоі.

Праходзячы паўз няшчыльна зачыненыя дзверы ў залу, я ўбачыў Івана Пятровіча. За сталом, з картамі ў руках. Потым пачуў яго сіплаваты, але нейкі радасны голас: «Ну, Мікалай Аляксеевіч, трымайцеся. Мой ход!» «Няўжо ўсё прайграна?» - падумаў я, пераступаючы парог яе пакоя.

Яна ляжала ў ложку, накрыўшыся сваёй любімай вярблюджаю коўдраю, і чытала. Павіталася са мною роўным, спакойным голасам. Толькі ў першае імгненне, як убачыла мяне, нешта зварухнулася, прамільгнула было на твары.

- Праходзь, - сказала яна, загортваючы кніжку. - Садзіся...

Адзінае крэсла ў пакоі было занята: на ім ляжала яе сукенка, і я, адхінуўшы крысо плашча, прысеў на ложку. Яна, падмасціўшы пад спіну падушку, каб было трохі вышэй, глянула на мяне.

- Што ж ты... не там? - спытаў я, ківаючы галавою ў бок залы, дзе ў гэты момант пачуўся смех Івана Пятровіча. Відаць, ход яго закончыўся перамогаю.

- Галава нешта баліць...

- Ты хварэла?

- Так, трохі...

- Надзя... Гэта праўда, што ты прыехала дадому спецыяльна для таго, каб...

У мяне не хапіла духу сказаць «каб запісацца», і я змоўк.

- Што «каб»? Ну? Што ж ты не дагаворваеш? - яна глядзела на мяне насмешліва, іранічна.

Больш за ўсё я баяўся гэтага яе позірку, які заўсёды бянтэжыў, і я не ведаў, што гаварыць, як сябе паводзіць. Але сёння ён толькі надаў мне рашучасці.

- Ты сама знаеш... Я прыйшоў сёння, каб пачуць ад цябе, ці праўда гэта?

- Позна ж прыйшоў.

- Чаму позна, Надзя? Скажы?

- Нічога я табе не буду гаварыць! - сказала яна раптам рэзка, нават злосна і, як мне здалося, з нейкай пакутаю ў голасе.

Хвіліну-другую маўчалі. Яна зноў уткнулася ў кніжку, а я, панурыўшы галаву, думаў, што ж рабіць далей.

- Надзя, - сказаў я зноў, - але ж так немагчыма. Нехта з нас павінен сёння пайсці.

Гаворачы «нас», я меў на ўвазе сябе і Івана Пятровіча, і яна гэта зразумела.

- Так, павінен... - адразу, як абрадавана, паўтарыла яна. І, памаўчаўшы, іначай, ужо неяк задуменна-журботна сказала: - Ніколі не думала, што ўсё так скончыцца. Так проста і так нечакана. Усё-такі не адзін дзень і не адзін год...

- Добра, Надзя. Скажы ж мне хоць, што здарылася?

- Ты сам, Жэня, вінаваты. Ніколі мы не раз'ехаліся па-людску. А на апошняй вечарынцы, у Ніны, асабліва. Ах, гэтая праклятая вечарынка! Усё-ўсё тады і рашылася... Ну, і потым гэтыя размовы, што ты жэнішся. Бярэш дачку нейкага вялікага начальніка, які ўладкоўвае цябе на работу ў Менску. А што я? Са мной ніякай перспектывы - раённая газета...

- Божа мой, якое глупства! Як ты магла паверыць!

- Я і не верыла. Я напісала табе, ці праўда, што ў цябе ёсць дзяўчына. Ты нічога не напісаў. А для мяне гэта было вельмі важна.

- Я не хацеў гэтаму нават надаваць увагі. Я стараўся адказаць табе на больш важнае.

- Ну і да ўсяго гэтага, ты вельмі змяніўся ў апошні час. Ты перастаў мяне кахаць, Жэня.

- Надзя! У чым хочаш папракай, але толькі не ў гэтым. Я не помню ніводнай хвіліны, ніводнага дня, калі б я не думаў пра цябе.

Яна маўчала. Толькі часцей сталі ўздымацца яе высокія грудзі ды на імгненне (здалося мне ці мо сапраўды) мільгнуў у вачах затоены боль. І гэта імгненна парушыла тую адчужанасць і насцярожаную недаверлівасць, якія былі паміж намі. Я адчуў да яе незвычайную блізкасць і гарачую пяшчоту. Няўжо заўтра я буду вітацца з ёю, як з чужым чалавекам?

Страта здавалася мне недарэчнай, жахлівай і дзікай. Хацелася стаць перад ёю на калені і не гаварыць, а плакаць: «Родная, любая, даруй мне... Гэта ўсё я вінаваты. Я... я!.. Але я кахаю цябе і малю - будзь маёй!»

Усёй сваёй істотай я адчуваў, што яна чакае, і чакае якраз гэтых слоў, і ад хвалявання ажно стаіла дыханне, і калі я скажу іх, яна даруе мне ўсё, дасць сваю згоду. Але нешта незразумелае, неадольнае не давала мне зрабіць гэты рашучы крок, і я маўчаў.

Яна паглядзела на мяне пільна-пагардліва і суха сказала:

- Ну, Жэня, табе пара. Позна...

- Я пайду. Зараз...

І чамусьці не было сілы волі падняцца, пайсці. Усё глядзеў і глядзеў на яе. А потым узяў яе руку, якая злёгку дрыжэла, і прыпаў вуснамі да гарачай і любай далоні.

- Баюся казаць «бывай». Не верыцца. Што табе пажадаць? Будзь шчаслівай - больш я нічога не хачу. І дай Бог, каб ён кахаў цябе гэтак жа, як кахаю цябе я... Да пабачэння.

Выйшаў з хаты - і забалела, зайшлося сэрца. Адышоўся трохі, стаў пад каштанам (дзе не раз мы стаялі з ёю), глянуў на хату (дзе засталася яна з другім) - і нібыта скамянела ўсё ўва мне...

А назаўтра вёску маланкай абляцела навіна: Надзя запісалася з Іванам Пятровічам!

СНЕЖАНЬ

Не думаў, што так раскісну...

Саджуся чытаць - радкі расплываюцца, і я, утаропіўшыся ў кніжку, думаю пра сваё.

Пачую музыку, якую некалі мы слухалі з ёю разам, - і слёзы закіпаюць самі. Знаёмая мелодыя адгукаецца ў маёй душы салодкім, пакутлівым болем.

А ўначы зусім кепска. Варочаюся, кідаюся да світання і не магу заснуць. Ля сэрца як хто аголеныя правады пакінуў - пячэ, смыліць...

* * *

Выпаў першы снег - чысты, бялюткі. І яшчэ вастрэй ад гэтага адчуваеш на душы ўсё брыдкае, паганае.

Снег... Падае мільгатлівымі, іскрыстымі шматкамі. Усцілае зямлю. Робіць зіму. Зноў зіму, за якой абавязкова прыйдзе вясна - загамоняць ручаі, зацвітуць вішні, зашчабеча птаства...

У жыцці чалавечым не так. Прапусціў сваё шчасце раз, страціў яго аднойчы - можаш болей не дачакацца. Хто знае, ці дачакаюся я калі сваёй новай вясны?

* * *

Не магу забыць яе ні на хвіліну.

Адганяю думкі прэч, стараюся засяродзіцца на чым-небудзь іншым - і ўсё роўна вяртаюся да аднаго і таго ж: да апошняй нашай размовы. Ці правільна я зрабіў? Ці не страціў я разам з Надзяй тое, што прыходзіць да чалавека, можа, адзін раз у жыцці?

Сёння пра гэта гаварылі з Міколам Верасам. Ён, дарэчы, ужо выпісаўся з бальніцы, але на заняткі пакуль не ходзіць - урач параіў колькі дзён пабыць дома. Дык вось Мікола, выслухаўшы мае сумненні, мае душэўныя пакуты, пераканана сказаў:

- Я так не рабіў бы.

- А як?

- Жаніўся б. Ты ж кахаеш яе, Жэня.

Ах, Божа мой! Каб жа ўсё было такім простым і ясным, як здаецца збоку. Канечне, я мог бы жаніцца. Асабліва гэтым летам. Адно маё слова, і яна, адчуваю, згадзілася б. Але ж нешта мяне стрымлівала? Няўжо толькі розум? Нешта ж, мусіць, чула і сэрца...

Дык чаго ж я перажываю, пакутую? Бо кахаў, кахаю Надзю яшчэ і цяпер.

Як жа гэта ўсё вырваць з сэрца, вытравіць з памяці - не ведаю. Ведаю адно: бедаваць, падаць духам - сорамна для мужчыны. Трэба сцяць зубы - і працаваць, працаваць, працаваць!

* * *

Снілася яна... Зноўку мы былі разам, гаварылі, цалаваліся. І так хораша, так бясконца хораша было мне...

Колькі ж гэта ўсё будзе цягнуцца? Няўжо мне вечна хадзіць з гэтай незагойнаю ранай? Вечна наяве, у снах, у марах вяртацца да яе, думаць пра яе?

Спачатку, калі я дазнаўся пра вяселле, я быў амаль спакойны. Я нават баяўся гэтага спакою, як нечага ненармальнага. Памятаю, гэткі ж ледзяны страх апанаваў быў мяне аднойчы, калі я на тартаку парэзаў руку. Была глыбокая рваная рана, раструшчаная косць, а кроў не ішла. Нават нічога не балела. І гэта было самае страшнае...

Цяпер я баюся іншага: што ніколі ў сваім сэрцы не загаю гэтага шчымлівага, пакутлівага болю. Лепш бы ўжо ён, гэты боль, ударыў мяне адразу, апёк, спапяліў - і ўсё.

* * *

Калі б можна было мой сённяшні стан назваць адным словам, то, напэўна, самае дакладнае было б «абыякавасць». Так, поўная, глыбокая абыякавасць да ўсяго. Не хочацца ні пісаць, ні чытаць, ні нават рухацца. Усё валіцца з рук. І толькі неверагодным намаганнем волі прымушаеш сябе раніцай уставаць, збірацца, ісці на заняткі (навошта, які гэта цяпер мае сэнс?), некаму нешта адказваць, нешта з некім гаварыць (няўжо ім не надакучыла гэта пустая, бясконцая балбатня?)...

Жыву бы ў якім тумане. Цяжкі одум апанаваў мяне і засланіў перада мною свет. Нібыта хто выключыў ува мне жыццёвую энергію, усе пачуцці і жаданні, і засталося адно толькі скамянелае цела, якое рухаецца само па сабе, механічна, без удзелу маёй волі і свядомасці.

Учора, ідучы з заняткаў, зайшоў у нейкую чужую, малазнаёмую вуліцу і доўга не мог зразумець: дзе я? чаго я тут? А сёння замест электрабрытвы ўключыў прас і хацеў пагаліцца. Хлопцы зарагаталі - апомніўся...

* * *

Учора была нядзеля, і Валодзя Баравы амаль сілком выцягнуў мяне за горад, на лыжную прагулку.

Валодзя прапанаваў з'ездзіць у Зялёнае. Гэта кіламетраў за дваццаць ад Менска. Там наш універсітэт мае неблагую спартыўную базу - пункт пракату, двухпавярховы спальны корпус, сталоўку.

Прыехаўшы сюды з самай раніцы, мы з Валодзем узялі лыжы і адразу ж падаліся ў лес, які цягнецца тут на дзесяткі кіламетраў вакол.

Дзень выдаўся сонечны, ясны, з лёгкім марозікам. Спачатку ішлі ціха, слухаючы, як мякка парыпвае пад лыжамі свежы, нацярушаны за ноч снег, як ценькае дзесьці ўгары, пералётваючы ўслед за намі з сасны на сасну, нябачная сініца. Чыстае, ажно, здаецца, нейкае звонка-крыштальнае паветра прыемна бадзёрыла.

Праз які кіламетр Валодзя азірнуўся і крыкнуў мне з выклікам:

- Ану, дагані-і!

І рэзка рвануў наперад, толькі замільгалі ў паветры канцы лыж ды завіхурыў па баках снежны пыл, узняты кольцамі палак. Дагнаць Валодзю на лыжні не так проста - пастаянны ўдзельнік розных спаборніцтваў, першы спартыўны разрад. Апошнім часам, праўда, трэніроўкі закінуў, але хватка былая засталася. Нараўне з ім хадзіць можа хіба што Мікола Верас, які ў свой час таксама займаўся ў секцыі. Мне ж ні разу не даводзілася мерацца сіламі з Баравым адзін на адзін, і я вырашыў прыняць яго выклік.

Нейкі час мы ішлі ў адным тэмпе. На спуску з гары я нават дагнаў быў Валодзю, наступіўшы яму «на пяты», але як толькі лыжня выбралася на роўнае, адлегласць паміж намі зноў стала расці.

З усіх сіл налягаў я на палкі, імкнуўся ісці гэтак жа, як Валодзя, энергічна, размашыста, а рухаўся, здавалася, на адным месцы. Лыжы мае то аддавалі назад, то саслізгвалі набок, у снег, то чапляліся на паваротах за кусты ці якое галлё. Пот цёк па твары, капаў з носа, не хапала - аж балела ў грудзях - паветра, цяжкімі, непаслухмянымі зрабіліся ногі, і я адставаў усё больш і больш...

Валодзя чакаў мяне на ўскрайку паляны. Убачыўшы мой бездапаможны выгляд, ён паблажліва ўсміхнуўся:

- Што, кажаш, горача? Не спыняйся толькі, а то прастудзішся.

Ён пайшоў побач са мною, па цаліку.

- Між іншым, у лыжах важна не столькі сіла, колькі тэхніка. Гэта на першы погляд усё проста, а тут ёсць свае сакрэты. Вось глядзі...

І Баравы стаў паказваць мне, як трэба трымаць корпус, як лепш адштурхоўвацца, каб не аддавала назад, вучыць правільнаму, рытмічнаму дыханню, якое было б не само па сабе, а ў суладнасці, у гармоніі з рухамі.

Мала-памалу я адчуў, што лыжы ўжо куды лепш слухаюцца мяне, што хоць іду я шпарчэй, а задыхаюся менш і што такая вось асэнсаваная, сінхронна-размераная хадзьба мне прыемная і дае сапраўдную фізічную радасць.

Потым мы доўга, з галёканнем, з амаль дзіцячым захапленнем каталіся з высокай - аж дух займае! - гары, выкачаліся па вушы ў снезе і прывалакліся на базу амаль пад вечар, галодныя, як ваўкі.

У горад вярталіся апошняй электрычкай. Седзячы ў цёплым, светлым вагоне, адчуваючы, як прыемная стомленасць разліваецца па ўсім целе, я з удзячнасцю падумаў пра Валодзю, які выцягнуў мяне на гэту прагулку. Упершыню за апошнія дні хоць на нейкі час я пазбыўся сваіх неадчэпных, балючых думак. І баюся гаварыць, але, здаецца, нешта зрушылася і ў маёй душы - упершыню за гэтыя дні варухнуўся, зацепліўся ўва мне кволы агеньчык цікавасці да навакольнага.

* * *

У Люды Барташэвіч зламалася асадка, і на перапынку яна сказала:

- Хлопцы, у каго ёсць запасная? Выручайце.

Як ні дзіўна, запасной асадкі ні ў кога не знайшлося.

- Магу даць аловак, - сказаў Мікола Верас. - Трэба толькі завастрыць.

Але і нажа ні ў кога не аказалася.

- Чаго ты перажываеш, Люда? - рагатнуў Кандрат Бугаёў. - Ёсць прычына, каб не пісаць лекцыю. Праўда, стараста?

- Ну, канечне, - азваўся Ігар Касцевіч, - ты дзеля гэтага гатовы і руку зламаць.

- І не я адзін. Унь і Зарэчны, па-мойму, глядзіць на канспекты без асаблівага захаплення.

- Дарэчы, Кірыла, - падышоў Ігар да Зарэчнага. - У цябе ж звычайна з сабою цэлая абойма аўтаручак. Няўжо сёння не ўзяў?

- Не ўзяў! - рэзка, хмура адказаў Зарэчны. - І наогул каму абыходзіць, што ў мяне ёсць і чаго няма?!

- Ладна, не чапайце яго. Хай сядзіць са сваімі абоймамі, - махнуў рукою ў бок Зарэчнага Толік Крывецкі. - Колькі яшчэ хвілін? Пяць? Я зараз збегаю ў кіёск...

Асадку Толік неўзабаве прынёс, канфлікт быў уладжаны, аднак эпізод гэты, здавалася б, дробны, малазначны, асадак пакінуў непрыемны. Па ўсім відаць, Зарэчны хоць і пачаў хадзіць на заняткі, але добрых намераў групы не зразумеў. Больш таго, затаіў на ўсіх крыўду, злосць. Значыць, Мікола Верас мае рацыю: сход - толькі пачатак барацьбы. Галоўнае і самае складанае наперадзе.

* * *

Валодзя Баравы арганізаваў сустрэчу з журналістамі цэнтральных выданняў. Да нас прыйшлі ўласныя карэспандэнты «Комсомольской правды», «Сельской жизни», «Огонька». Атрымалася харошая, карысная размова.

Не, госці не расказвалі нам нешта звышасаблівае, не адкрывалі нейкія невядомыя сакрэты, не давалі гатовыя рэцэпты, па якіх можна было б ствараць бліскучыя ўзоры публіцыстыкі. Яны гаварылі, здавалася б, простыя, звычайныя рэчы. Як кожны з іх прыходзіў у журналістыку, з якімі сутыкаўся цяжкасцямі, якія рабіў для сябе ўрокі, што яго хвалюе, непакоіць цяпер. Аднак слухалі мы іх, стаіўшы дыханне.

З расказу гасцей я зразумеў галоўнае: журналіст - гэта не толькі талент, але і праца. Вялікая, настойлівая праца на працягу ўсяго жыцця. І каб стаць сапраўдным журналістам, трэба выпрацаваць у сабе, прынамсі, тры якасці: абвостранае пачуццё новага, ненатольную прагу ведаў, арганічнае непрыняцце ўсяго кепскага, пошлага, амаральнага. Ні адна з гэтых якасцей, узятая сама па сабе, яшчэ не гарантуе поспеху. Толькі пры спалучэнні ўсіх трох можна разлічваць на сур'ёзную, плённую творчую работу.

Пакуль ішла размова, я ўпотай назіраў за Кірылам Зарэчным. Па яго напружаным, трохі разгубленым твары адчувалася, што многае з таго, што гаварылася тут, было для яго і нечаканым, і не зусім прыемным.

Зрэшты, сустрэча стала ўрокам і для кожнага з нас. Закрануўшы, як кажуць, за жывое, яна прымусіла зірнуць на сябе як бы новымі, больш патрабавальнымі вачыма, задумацца, ці ўсё мы робім для сваёй будучай прафесіі.

Валодзя Баравы прапанаваў прадоўжыць размову на гэту тэму на чарговым камсамольскім сходзе. Цікавы можа атрымацца сход!

* * *

Мароз. Вялікі мароз...

Прыгадалася родная вёска. Як там цяпер, у такую вось сівую, марозную раніцу? Што робяць дома? І як жывы паўстаў перад вачыма малюнак.

...На двары корпаецца бацька. За ноч багата намяло снегу, і ён, падперазаўшы кажух старою, яшчэ з вайны, парэпанаю папругаю, адкідвае снег шуфлем, узмахвае ім то ўлева, то ўправа - робіць сцежку ад хаты да хлява.

Калі сцежка будзе гатова, бацька, парыпваючы валёнкамі, пройдзе па ёй колькі разоў, потым паставіць шуфель у сенцы і пакіруе ў хлеў.

Каля сцяны, на падасланай саломе, ляжыць карова, марудна варушыць сківіцамі. Пачуўшы гаспадара, нехаця, з прыкметным намаганнем устае з нагрэтага месца і цягнецца да яго пысаю, выдыхае цэлыя клубы паветра.

Даўшы карове сена, бацька заглядвае ў свінушнік. Кормнік з мацёркаю зашыліся ў салому па самыя вушы і на рып дзвярэй адказваюць толькі лагодным, ленаватым рохканнем.

Няма асаблівай работы і ў паветцы. Дроў наколата і назапашана на ўсю зіму. Але каб забавіць час да снедання, бацька возьмецца наводзіць парадак - паправіць і без таго акуратны касцёр, падыме з-пад ног палена, пераложыць у іншае, больш надзейнае месца аполак.

А над хатамі ўжо стаяць высокія дымы. Пахне смажаным салам, цыбуляю. Хутка прачыняцца дзверы ў сенцах, і маці, не пераступаючы парога, гукне на ўвесь двор:

- Мікала-ай! Дзе ты там? Ідзі снедаць!

І кароткі зімовы дзень пачне набіраць разгон.

* * *

Уначы прачнуўся ад нечакана вострага, невыноснага прыступу тугі і болю.

Што я нарабіў?! Сам, уласнымі рукамі разбурыў тое, што гэтулькі гадоў, з такімі пакутамі імкнуўся пабудаваць, напоўніць цяплом і святлом. Я вечна рабіў нешта не тое і не так. Я заўсёды блытаўся ў дробязях, у сваіх хваравіта перабольшаных крыўдах і сумненнях...

Але вінавата і яна. Стварыўшы вакол сябе нейкую таямнічую, непранікальную абалонку, яна схавалася, зачынілася ў ёй. Яна не захацела раскрыць сваёй душы, як не захацела ўважліва разгледзець, зразумець другую, што імкнулася да яе. Ні разу я не адчуў паміж намі той трапяткой шчырасці і даверлівасці, якая бывае паміж блізкімі людзьмі.

Не было гэтага! А былі нейкія вечныя, незразумелыя і прыкрыя сваркі, якія, зрэшты, і сваркамі называць няёмка...

Пачуццё шкадавання, жаласці да самога сябе крута закіпае ў маёй душы. Кусаючы падушку, каб не зарыдаць уголас, я доўга і горка плачу.

* * *

Правільна нехта сказаў: перамога над сабою - самая нялёгкая перамога.

З усіх сіл стараюся не даць сабе расслабіцца, апусціцца, раскіснуць. Раніцаю неахвота ўставаць, але я прымушаю сябе падымацца. Першая думка, якая прыходзіць у галаву: «А можа, сёння зарадку не рабіць? Не! - загадваў я сабе. - Ты будзеш рабіць! І рабіць як трэба!» Ва ўмывальніку холадна, няўтульна. «Можа, не аблівацца вадой? Яшчэ прастуджуся... Ніякіх прастуд! Ану, адкрывай кран!»

Але чым бліжэй да вечара, тым усё менш у мяне застаецца сіл, каб змагацца з сабою. І я пачынаю саступаць сабе то ў адным, то ў другім...

* * *

Зноў снілася яна. І нават не сама яна, а яе голас, яе смех, яе пах.

Здаецца, кашу я на поплаве сена і гэтак ужо стараюся, гэтак вымахваю, а яна нібыта дзесьці непадалёку, дзесьці побач. Я не бачу яе, не магу бачыць, але адчуваю яе ўсёй істотай. Гэта надае мне сілы, я адчуваю сябе дужым, спрытным, акрыленым...

І што за дзіўныя сны? Яе самой не бачу, а вось здаецца, нібыта яна, нябачная, неад'емная, ёсць ва ўсім, што б мне ні снілася, - як паветра, як сонечнае цяпло.

* * *

Прыйшло пісьмо ад сястры. Піша, што ў мінулую нядзелю Апанасенкі спраўлялі вяселле...

«Аднак, - паведамляла яна, - вяселле ўсіх моцна расчаравала. Думалі, што тут ужо будзе нешта незвычайнае, што ўся вёска цэлы тыдзень будзе хадзіць п'яная. Апанасенка ж сам аднойчы ў канторы гаварыў, пры людзях, што калі будзе аддаваць дачку замуж, то паставіць сталы ў калгасным садзе і запросіць усіх, хто толькі пажадае. А тым часам не запрасілі нават самых блізкіх. Было ўсяго чалавек, можа з дваццаць. Начальства, настаўнікі ды некалькі сябровак. Ад Івана Пятровіча былі толькі бацькі і сястра. Можна сказаць, што гэта і не вяселле атрымалася, а звычайная вечарынка. А тут яшчэ і Надзя падпсавала кашу. З самага пачатку (сама я, канечне, не бачыла, гэта ўжо настаўнікі пасля расказвалі) яна сядзела нейкая хмурая, невясёлая. Калі ж устаў дырэктар і пачаў жадаць маладым шчасця, моцнага кахання, яна - у слёзы ды з-за стала, зачынілася ў сваім пакоі і болей не паказалася. Бедныя госці пасядзелі-пасядзелі (якое ўжо тут вяселле?) дый разышліся...»

Як ні дзіўна, але, чытаючы гэта пісьмо, ні злараднасці (што лёгка ўгадваецца за паспешлівымі радкамі сястры), ні нават простай, звычайнай радасці я не адчуў. Наадварот. Спапяляльны агонь раскаяння, горкіх сумненняў, нейкіх прывідных, салодка-шчымлівых надзей успыхнуў і з новай сілай забушаваў у маёй душы.

Што ж мне рабіць?

Няўжо яна кахала, кахае мяне і цяпер? Няўжо я памыліўся і прыняў яе прыродную стрыманасць за пустую абыякавасць, а лёгкую дзявочую какетлівасць - за легкадумнасць і непастаянства яе натуры? І няўжо, урэшце, усё ўжо безнадзейна, незваротна згублена, ніякіх шляхоў да вяртання няма?

Напэўна, гэта ўласціва кожнаму закаханаму сэрцу - заўсёды цешыць сябе надзеямі, спадзяваннямі, марамі, у самай крытычнай, самай безнадзейнай сітуацыі не губляць веры ў лепшае, і нават тады, калі ўжо, здавалася б, спадзявацца на нешта проста неразумна, бессэнсоўна, - усё роўна ўпарта, адчайна чакаць немагчымага, чакаць цуду.

На жаль, цуду не адбылося.

Усе мае ружова-блакітныя ілюзіі, якія пабудаваў быў, як толькі зацеплілася ў душы нейкая іскра надзеі, і ў якія я ўжо гатовы быў шчыра паверыць, усе гэтыя ілюзіі безнадзейна рухнулі, бясследна развеяліся, як толькі сутыкнуліся з суровай, бязлітаснай рэальнасцю.

...З Надзяй мы спаткаліся каля школы. Я прыйшоў сюды знарок - ведаў, што яна, перавёўшыся на завочнае, працавала цяпер тут настаўніцай біялогіі - і разлічваў на перапынку як-небудзь убачыць яе, пагаварыць. Аднак убачыліся мы зусім не так, як мне хацелася.

Я толькі падымаўся па прыступках, а яна - з партфелем, з кніжкамі пад рукою - выйшла якраз на ганак, сабраўшыся, напэўна, дадому. Ад таго, што я быў яшчэ не гатовы да гэтай сустрэчы і чакаў убачыць яе зусім не тут, я разгубіўся, збянтэжыўся і, не помню нават ці павітаўшыся, чамусьці спытаў у яе, нетактоўна і недарэчна:

- А што ты адна?

- Чаму ж адна? З мужам, - адказала яна, - Ваня зараз выйдзе.

Адказала спакойна, з годнасцю, як і павінна была адказаць жанчына, што рассталася ўжо з наіўным і крышачку легкадумным светам дзявоцтва і ўступіла ў новую, больш высокую, сур'ёзна-дарослую паласу жыцця. У гэтую хвіліну я адчуў сябе перад ёю такім блазнам, такім неразумным падлеткам, што не ведаў, куды падзець рукі, што гаварыць далей.

Надзя ледзь прыкметна ўсміхнулася і, напэўна, каб згладзіць няёмкасць, папытала:

- А ты ў школу?

Адказаць я не паспеў - адчыніліся дзверы і на парозе паказаўся Іван Пятровіч, таксама з абярэмкам кніг.

- Добры дзень, Жэня... - з нейкай ніякаватасцю, але, здаецца, шчыра-абрадавана павітаўся ён. - Якімі вятрамі да нас? Надоўга?

Я пачырванеў і стаў нешта плесці наконт таго, што, маўляў, забыўся дома канспекты, а тут вось сесія на носе - прыйшлося тэрмінова ехаць. Заўтра ж назад.

- Ну што ж, трэба дык трэба, - нібы супакойваючы мяне, зазначыў Іван Пятровіч.

Каб змяніць тэму размовы, я пажартаваў:

- Ну й кніг жа вы набралі! Ці не філіял бібліятэкі адкрыць дома сабраліся?

- Які там філіял! - сур'ёзна адказаў Іван Пятровіч. - У Надзі ж сесія скора, а мне ўжо, як прапагандысту, прыйдзецца вось гэта, - кіўнуў ён падбародкам на абярэмак кніг, - штудзіраваць з ёю за кампанію...

Надзя хораша, неяк непрывычна лагодна, з удзячнасцю ўсміхнулася Івану Пятровічу.

Увесь час, пакуль мы гаварылі, я з цікаўнасцю, з усё большым здзіўленнем назіраў за ёю. За месяц, які я не бачыў яе, яна прыкметна асунулася, схуднела, што, аднак, рабіла яе яшчэ прыгажэйшай і больш прывабнай. Але не гэта было галоўнае. Нешта няўлоўна новае, загадкавае з'явілася на яе твары, у позірку яе вачэй - роўным, спакойным, па-мацярынску пяшчотным, але які, здавалася, быў скіраваны не на таго, з кім гаварыла, а некуды ў сябе, нібыта яна ўвесь час прыслухоўвалася да таго глыбіннага, таямнічага, што адбывалася цяпер там, унутры. Яна і на мяне глядзела ўжо як бы аднекуль з далечыні, як бы з нейкага зусім іншага, невядомага, нязнанага мне яшчэ свету.

Я пазнаваў яе і не пазнаваў. Здавалася, што пасля нашай апошняй сустрэчы прайшло не чатыры тыдні, а цэлыя чатыры гады і нават чатыры стагоддзі...

Стаяць і гаварыць больш на вуліцы было няёмка. Мы перакінуліся яшчэ колькімі словамі і развіталіся.

У брамцы Іван Пятровіч нечакана паслізнуўся, і кнігі пасыпаліся на снег. Нейкі момант ён разгублена пераступаў з нагі на нагу: як быць? Рукі ж заняты, у Надзі - таксама.

Перш чым што падумаць, я ўжо быў каля іх. Памог падабраць кнігі, змахнуў з іх пальчаткаю снег.

- Дзякую, Жэня...

- Дзякую, - паўтарыла і Надзя, усміхнуўшыся мне па-свецку ветлівай усмешкай.

І пайшлі. Побач. Нетаропка. Ён - роўна, упэўнена, з горда ўзнятай галавой, як чалавек, які нарэшце, пасля доўгіх, нялёгкіх пошукаў, цярплівага, пакутлівага чакання, настойлівай, упартай барацьбы, авалодаў сваім запаветным скарбам, вось ён - побач, у яго поўнай уладзе, і цяпер можна спакойна, з палёгкаю перадыхнуць. Яна, шчаслівая гэтай упэўненай, цвёрдай уладай, ішла, заглядваючы яму ў вочы, раз-пораз пяшчотна, аддана ўсміхаючыся.

Якія дзіўныя перамены! Няўжо гэта той самы Іван Пятровіч, які яшчэ нядаўна ценем хадзіў за Надзяю, гатовы выконваць малейшае яе жаданне, пакорліва зносячы ўсе кпіны, усе крыўды, а часам і адкрытыя знявагі? І няўжо побач - тая самая Надзя, ганарыстая, капрызна-патрабавальная, якая, здавалася, і на хвіліну не магла прыняць чыёй бы то ні было волі?

Я глядзеў ім услед, і складаныя, супярэчлівыя пачуцці нараджаліся ўва мне - боль, крыўда, сум, горыч. Далёкі, чужы чалавек... А я яшчэ на нешта спадзяваўся, у нешта верыў! І, можа, упершыню мне з такой выразнасцю падумалася: тое, што здарылася, - гэта не толькі канчаткова, незваротна, але і лагічна, заканамерна. Ад гэтай думкі неяк адразу спакайней, святлей стала на душы.

* * *

Як усё-такі адарваны мы ў горадзе ад прыроды!.. Сядзім у гэтым аднастайна-шэрым, каменным палоне - і не бачым толкам ні сонца, ні неба, ні зор. Усё міма нас: і п'янкая квецень садоў, і срэбразвонны гоман крыніц, і чысты, гаючы спеў птушак...

Ды што там казаць! Снегу і таго нават як след не бачым. Ледзь выпадзе ён, як адразу ж кідаюцца на яго цэлай армадай - з лапатамі, мётламі, машынамі. І зграбаюць, вывозяць хутчэй, каб, не дай Бог, не паляжаў лішняй гадзіны, не перашкодзіў гарадскому руху.

Гляджу іншы раз я на гэты стаптаны, брудна-рыжы, перамешаны з пяском снег, і шкода мне яго робіцца. Лішні, непатрэбны ён тут сярод царства машын і асфальту. А як жа чакаюць, як радуюцца яму ў вёсцы! Там ён - і чароўны ўбор, і вясёлая забава, і незаменны работнік, што клапатліва ўкрывае палі ад лютых маразоў, разгортвае бясконцыя палотны лёгкіх, іскрыстых дарог.

Чаму я так часта - і думкамі, і сэрцам - вяртаюся ў вёску? Напэўна, таму, што там - мае карэнні, там - свет маіх казак, залатых сноў, здзейсненых і не здзейсненых мар. І яшчэ, напэўна, таму, што назаўсёды засталіся, жывуць у маёй душы, як малітва, як ачышчэнне, саборная цішыня бароў, шэпат спелай збажыны, пах свежага сена, смак глытка крынічнай вады ў спякотлівы дзень... Гэтага нельга зразумець, адчуць кароткімі наездамі, аднадзённымі наскокамі на прыроду. Сярод гэтага трэба жыць!

* * *

Міколу Вераса прымалі ў партыю. У поўнай, урачыстай цішыні прачыталі заяву:

- «Камунізм - гэта мара ўсяго чалавецтва, і няма большага шчасця, чым шчасце быць у першых радах яго будаўнікоў. Клянуся аддаваць усе свае сілы вялікай справе будаўніцтва камунізму».

А пасля Мікола расказваў сваю біяграфію. У голасе адчувалася хваляванне.

Я слухаў яго, і мне ўяўлялася, што ён ужо на вяршыні высокай, крутой гары, а я, няўпэўнены ў сабе, недастаткова духоўна, маральна гатовы да гэтага, усё яшчэ стаю ля падножжа, задраўшы галаву, і з зайздрасцю, з павагай гляджу на яго.

* * *

Журавы ляцелі высока-высока... Іх тоненькі, няроўны ланцужок мерна, бясшумна пакалыхваўся ў чыстым блакіце неба, то сціскаючыся, то расцягваючыся зноў, паволі плыў усё далей і далей. Яшчэ хвіліна, другая - і ён зусім знікне з вачэй, растворыцца ў гэтай блакітнай бясконцай прасторы...

«Куды ж вы, жоравы? Вярніцеся, чуеце!.. - хочацца крыкнуць мне ім услед, але крык чамусьці перасядае ў горле, і я толькі бязгучна шапчу губамі: - Вярніцеся, жоравы...»

Нечакана ад ланцужка аддзяляецца маленькая чорная кропка і, як бы завісшы на месцы, стала рухацца ў адваротным кірунку, увачавідкі пачала большаць, большаць, і вось ужо я выразна бачу, што гэта вялікая, дужая птушка.

«Жу-ура! Жу-ура!..» - абрадавана, шчасліва крычу я і ўздымаю рукі насустрач.

Распасцёршы шырокія крылы, птушка робіць нада мной некалькі плаўных кругоў. Нарэшце пралятае зусім нізка-нізка, ажно чуваць, як шорхае пад крыламі паветра, садзіцца побач.

«Жура, жура... - кідаюся я да яе. - Харошая мая, слаўная...»

Птушка не ўцякае, толькі крыху насцярожана, недаверліва-пільна глядзіць на мяне сваім чорным, з залацістым абадком вокам.

Я апускаюся перад ёй на калені і асцярожна працягваю руку, гладжу халодныя, гладкія, шэра-перламутравыя крылы, пругкую, пяшчотную шыю.

«Вярнулася... - шапчу птушцы ласкава, горача. - Я так доўга цябе чакаў. Я верыў, што ты абавязкова прыляціш да мяне. І вось ты са мной. Харошая мая, жаданая...»

Нібы разумеючы мае словы, птушка цягнецца ка мне дзюбаю. Гарачая хваля ўдзячнасці, замілавання, шчасця падкочвае мне пад сэрца, і мне хочацца плакаць. Глухі, даўкі ўсхліп вырываецца з маіх грудзей... Я прачынаюся.

У вачах - поўна слёз. Калоціцца, часта і гулка, сэрца.

«Ну і сон!..» - пераводжу я дыханне і кладуся на спіну, каб крыху супакоіцца.

У пакоі цёмна і ціха. Спяць, соладка пацмокваючы ў сне, хлопцы. За акном у бляклым, настылым небе холадна мігцяць далёкія зоры.

Сон больш не ідзе. Думкі мае, як я іх ні ганю, зноў вяртаюцца да Надзі. Прыгадваецца шмат чаго - і добрага і кепскага, што было паміж намі за гэтыя пяць гадоў. Першы сарамлівы позірк. Першы пацалунак. Першая нязгода...

Перад вачыма нечакана паўстае, як жывы, адзін даўні эпізод.

Было гэта, здаецца, на яе першых вакацыях. Я тады працаваў у раённай газеце і на выхадныя прыехаў дадому на рэдакцыйным матацыкле. Помню, стаяў цёплы, сонечны дзень. Лета сама што ўбіралася ў сілу. Усё наўкол квітнела, бушавала - і кветкі, і травы. Навакольныя лясы ажно расколваліся ад птушыных песень. Грэх было сядзець у такую пару дома. Я заехаў да Надзі і прапанаваў махнуць у Сунічны бор - ягад паглядзець, сасновым паветрам падыхаць.

- Ага, якраз. Толькі цябе і чакалі тыя суніцы, - астудзіла яна мяне сваёй насмешліва-іранічнай усмешкай. - Ды іх даўно ўжо, яшчэ зялёнымі, пабралі.

- Ну і што?.. - зніякавеў я. - Мы ж вядро збіраць не будзем. Пакаштаваць толькі...

- Ну і едзь, калі табе так захацелася. А мне ў такую гарачыню трэсціся на тваім матацыкле невялікая ахвота.

Яна ўзяла са стала кніжку і дэманстратыўна пачала чытаць.

- Ну, не хочаш у Сунічны бор, давай куды-небудзь яшчэ... - І раптам, успомніўшы, як швагер расказваў, што ён днямі быў на Далёкай пойме і бачыў жураўліны карагод, абрадавана сказаў Надзі: - Едзем тады глядзець журавоў!

Яна пырснула смехам:

- Ой, не магу!.. Якіх яшчэ журавоў, дзе?

- На Далёкай пойме...

- На Далёкай пойме, - перадражніла яна мяне. - І ты хочаш, каб я паперлася з табою ў гэтае балота? За дзесяць кіламетраў? Ты думаеш, што гаворыш?

- Ну, дапусцім, не дзесяць, а толькі пяць...

- І пасля, каб ты ведаў: журавель занадта асцярожная птушка, яе не так проста ўбачыць.

- А раптам нам пашанцуе?

- Ну што ты за чалавек! - раздражнёна, ужо амаль са злосцю сказала Надзя. - Прыдумае абы-што і яшчэ ўпарціцца...

На Далёкую пойму ў той дзень я ўсё-такі з'ездзіў. Адзін. Хацелася даказаць ёй, што журавы - не мая выдумка, а жывая рэальнасць, і хай, калі ласка, не думае, што я гаварыў абы-што...

Аднак ці то я позна прыехаў (быў якраз поўдзень, самая спякота), ці то не знайшоў таго запаветнага месца, пра якое расказваў швагер, але, праплёхаўшы некалькі гадзін вакол балота (якое чамусьці называлася Далёкаю поймай) і вымакшы амаль па пояс, я так нічога і не ўбачыў.

«Ну і што? Ну і што?! - ледзь не плачучы ад крыўды, даказваў я не то самому сабе, не то ёй. - Усё роўна я знайду іх. Знайду!»

Журавоў я ўбачыў недзе праз тыдзень. Мы паехалі на Далёкую пойму грэбці сена, і калі выносілі яго на сухое, швагер раптам спыніўся, сказаў шэптам:

- Глядзі!..

Метраў за дзвесце ад нас, сярод рэдкіх кустоў, дзве попельна-шэрыя высокія птушкі моўчкі, як бы ў задуменні, стаялі на купіне.

- Журавы-ы...

Аднак разгледзець іх больш уважліва я не паспеў. Нешта напалохала птушак, яны ўзмахнулі крыламі і тут жа схаваліся ў драбналессі. Як мне ні хацелася сказаць аб гэтым Надзі, але крыўда на яе была такой моцнай, што я тады не стаў нічога гаварыць. Сказаў ужо многа пазней, калі аднойчы мы разам з ёю назіралі, як жураўліны клін высока над намі ляцеў у вырай...

Як даўно ўсё гэта было! Можа, цэлая вечнасць. А як усё помніцца - ярка, да драбніц. І ці забудзецца калі наогул?

Ах, Надзя-Надзя...

Здаецца, я так і не зразумеў яе да канца. Дарма кажуць, што каханне дапамагае ўбачыць, спасцігнуць тое, што раўнадушнаму позірку ніколі б не адкрылася. Не дапамагае яно - асляпляе!

Я не вінавачу Надзю, дый не маю, напэўна, права вінаваціць яе ў чым-небудзь. Хоць часам, у адчаі, калі боль і сум становяцца невыноснымі, я праклінаю той міг, калі ўпершыню ўбачыў яе, той дзень, з якога ўсё пачалося. Навошта яна прыехала ў нашу вёску, прыйшла вучыцца ў нашу школу?! Не было б яе - і не ведаў бы я гэтых бясконцых душэўных пакут.

Але калі астываю - думаю інакш. Я не шкадую, што ўсё гэта было. Надзя не пайшла з майго жыцця бясследна. Яна многае, вельмі многае мне дала. Яна назаўсёды пакінула мне свае крынічна-ізумрудныя, з гарэзлівымі іскрынкамі вочы, сваю стрыманую, заўжды такую выразную, шматзначную ўсмешку. Яна першая абудзіла маё сэрца, прачыніла дзверы ў самую дзівосную, самую чароўную таямніцу - каханне. Калі я быў побач з ёю, я забываўся на ўсё. Вакол былі музыка, блакітны туман, незвычайная казка. Я спазнаў найвышэйшую паэзію, самую светлую радасць, якая толькі можа быць на зямлі. Я дакрануўся да цуда. Я быў фантастычна багаты. І гэта багацце, гэты неацэнны скарб застанецца са мной ужо назаўсёды.

А чаго ж мне ўсё-такі шкада? Напэўна, таго, што казка мая так і засталася толькі маёй, што яна часта азмрочвалася прыкрымі крыўдамі, непаразуменнямі, а цяпер вось абарвалася і зусім. І ўсё тое, што ўзялося было, закрасавала ў маёй душы, як дружная рунь на маладым полі, прыйдзецца цяпер бязжаласна глушыць, вырываць з карэннем...

Што зробіш? Значыць, сваё сапраўднае шчасце я не сустрэў яшчэ. Значыць, мой журавель недзе яшчэ чакае мяне. І як бы мне ні было цяпер цяжка, я веру ў гэта, веру, што ўрэшце адшукаю сваю запаветную птушку...

З гэтымі думкамі, супакоены, прасветлены, я засынаю.

* * *

Мы якраз узяліся накрываць навагодні стол, калі ў пакой зазірнуў дзяжурны:

- Палескі, цябе там унізе чакаюць.

«Хто б гэта мог быць?» - здзіўлена думаў я, збягаючы па прыступках.

У вестыбюлі, дзе ўжо стаяла высокая пушыстая ёлка, упрыгожаная бліскучымі цацкамі, нікога, аднак, не было. Толькі купка дзяўчат-першакурсніц заканчвала падвешваць на доўгіх нітках кавалачкі ваты. «Разыгралі, ці што?» - хацеў я павярнуцца ўжо назад і ў гэты момант пачуў:

- Жэня!

З-за ёлкі, сарамліва ўсміхаючыся, выйшла...

- Ларыса! - здзіўлена выгукнуў я і абрадавана пайшоў ёй насустрач. - А я гляджу - няма нікога, думаў, пажартавалі хлопцы...

- Гэта я знарок схавалася: убачыш ці не?

Яна глядзела на мяне гулліва, гарэзліва. На пачырванелых ад марозу шчоках весела смяяліся дзве знаёмыя ямачкі. Ніколі б не падумаў, што мне так прыемна, так радасна будзе ўбачыць яе зноў.

- Лорка, якая ж ты малайчына, што прыехала! Знайшла нас адразу?

- Канечне! - ужо больш смела сказала яна, як бы падбадзёраная тым, што я так шчыра абрадаваўся яе прыходу. - У мяне ж тут, непадалёку, брат жыве, і я заўсёды іду да яго міма вашага інтэрната.

- Дык ты ў брата сёння ўжо была?

- Ага.

- Ну і цудоўна! Пайшлі тады наверх. У нас ужо і стол накрыты, усё гатова...

- Не, не! - амаль спалохана закруціла галавою Ларыса. - Я толькі на хвіліначку. Павіншаваць з Новым годам... Мяне ж там чакаюць.

- Ну як жа так? - разгубіўся я, адчуваючы, як радасць мая імгненна ападае, гасне. - Хто цябе там чакае?

- Як - хто? Брат, яго госці. Я ж выбегла толькі ў краму, на хвіліначку.

- Ну і чорт з ёй, з гэтай крамай! Абыдуцца. Давай вось зараз патэлефануем, што ты не зможаш прыйсці, - і ўсё.

- Куды патэлефануем? Там жа і тэлефона няма. І пасля - нялоўка, нядобра будзе, калі не прыйду. Я ж нічога нікому не сказала...

- Ай! - нахмурыўся я ад нечаканай прыкрасці. - Ну няўжо ты не магла прыйсці раней, днём? Мы б пра ўсё дамовіліся. А так?

- Жэнька, ну не крыўдуй. Я хацела прыйсці, але...

- Што «але»?

- Пасаромелася...

- Ну вось, а цяпер што рабіць?

- Нічога. Я ж у Менску буду ўсе вакацыі. Убачымся заўтра.

Яна так хораша, так ласкава і так вінавата глядзела на мяне, што я не вытрымаў, усміхнуўся зноў:

- Ну, ладна. А заўтра прыйдзеш?

- Прыйду... - кіўнула яна галавой, і позірк яе сказаў мне куды больш, чым словы.

Па лесвіцы наверх я ляцеў як на крылах. Прадчуванне нечага незвычайнага, радаснага, шчасліва-чароўнага ажыло, затрапятала ў маёй душы.

Перад дзвярыма свайго пакоя я прыпыніўся, зірнуў на гадзіннік.

Да Новага года заставалася некалькі хвілін.