Клетка для берасцянfr

1

АЛЕСЬ АСІПЕНКА

КЛЕТКА ДЛЯ БЕРАСЦЯНАК

Аповесць

— Цярпілоўскі? — перапытаў я айца Уладзіміра, калі той назваў сваё прозвішча. — Даруйце, але ў Беларусі такое прозвішча насіў вельмі славуты і шляхетны род, апошні нашчадак якога загінуў недзе на самым пачатку пяцідзесятых гадоў. Сыноў у яго, як мне вядома, не было. Толькі дачка Алеся. У яе, што праўда, быў сын, названы ў гонар Сталіна і Леніна Сталенам, але ж ён, мяркую, насіў прозвішча бацькі.

— А я і ёсць той самы Стален Хіжняк. Бацька выракся мяне, калі я вырашыў замольваць яго грахі. Я ўзяў прозвішча дзеда Канстанціна Вячаслававіча Цярпілоўскага, а па прадзеду, які таксама служыў богу, імя Уладзімір.

— У бязбожных бацькоў вырас свяшчэннік?..

— Дарогі божыя нявызнаныя...

1

Сям’я Цярпілоўскіх вярталася ў Мінск на пачатку сорак шостага года. У Ташкенце раскашавала вясна, а на прасторах Казахстана і Расіі яшчэ ляжаў снег — у стэпе па брудным шарпаку таропка паўзла пазёмка.

Ад Ташкента да Мінска не адна тысяча кіламетраў — у вайну ж дарогі ўдвая даўжэйшыя. Да ўсяго Цярпілоўскія ехалі не на пасажырскім цягніку, а ў таварным вагоне, які чаплялі на вузлавых станцыях да спадарожных эшалонаў. Чакаць часам даводзілася суткі. Тады Канстанцін Вячаслававіч надзяваў генеральскі шынель, папаху, ішоў да чыгуначнага начальства. Пагоны генерал-маёра медыцынскай службы памагалі не раз.

Пасля Саратава Цярпілоўскіх пусцілі ў аб’езд Масквы з поўдня; стваралася такое ўражанне, што іх вязуць пад самыя Каўказскія горы, але на нейкай станцыі вагон чаплялі да новага састава, які крута паварочваў на поўнач.

Наракаць, аднак, на нязручнасць падарожжа не даводзілася. Па-першае, таварны вагон быў няблага абсталяваны, а па-другое, Цярпілоўскія везлі з эвакуацыі ўвесь свой скарб.

Мэбля, скрыні з кнігамі, посуд, начынне, матрацы, падушкі і іншае барахло займала палову вагона, дзе была яшчэ прыбіральня, каморка для паліва і тамбур. Другая палова вагона ўяўляла салон з прасторным купэ для адпачынку, буфетам, авальным сталом, лаўкамі, мыцельнікам і абавязковай чыгуннай печкай на дзве канфоркі. На ёй варылі ежу, гатавалі чай. Харчоў набралі з разліку на месяц падарожжа. Але ўжо напрыканцы сакавіка Цярпілоўскія аднае раніцы прачнуліся на станцыі Крычаў. То ўжо была Беларусь і хуткі канец падарожжа. Ды прайшло яшчэ трое сутак, пакуль спадарожныя эшалоны дацягнулі вагон да станцыі Мінск-Таварная.

3 дарожнага насыпу каля Чэрвеньскага рынку, дзе састаў затрымалі перад семафорам, Канстанцін Вячаслававіч убачыў дарэшты зруйнаваны Мінск. Як кінуць вокам, да самага далягляду ляжалі чорныя руіны, стаялі абсмаленыя шкілеты камяніц — сумны малюнак гэты хіба згладжваў цёмна-сіні ўдалечыні сасоннік парку Чалюскінцаў. Радаснае адчуванне ад вяртання на радзіму змянілася трывожнымі думкамі: што рабіць далей, куды падацца? Ці чакаюць яго тут, хоць выклік і падпісаны самім першым сакратаром цэка партыі і старшынёй Саўнаркома?..

«Падпісаў паперы і забыўся,— зажурана думаў Канстанцін Вячаслававіч.— У яго вунь цэлая рэспубліка ў руінах, дзе ўжо яму памятаць нейкага ваеннага хірурга Цярпілоўскага. Але і я добранькі!.. Чаго было спяшацца? У штабе акругі знайшлі б, як не звярнуць увагу на выклік. Ды і ў цэка Узбекістана не раз заводзілі гаворку, каб не ехаў дамоў, абяцалі лепшую клініку. А вось жа не паслухаўся разумных парад, паехаў. На што спадзяваўся? Што чакаюць?! Як жа, чакаюць!.. Можа, і не чакалі».

Аказалася, яго чакалі, нават зрабілі захады — і Цярпілоўскаму аж стала сорамна за свае няўдзячныя думкі.

Гадзіны праз дзве, пасля таго, як іхні вагон адчапілі, пачалі пераганяць на запасны пуць, пакуль не запіхнулі ў тупік, на станцыі паявіўся парторг цэка чыгуначнага вузла. Ён найперш павіншаваў Цярпілоўскіх са шчаслівым вяртаннем на радзіму, сказаў, што яны ўважліва сачылі за перамяшчэннем іхняга вагона, што выклікала ў чуллівай Аўдоцці Якаўлеўны слёзы замілаванасці, а ў Канстанціна Вячаслававіча адчуванне ўласнай вартасці. Парторг тут жа распарадзіўся паставіць вагон пад разгрузку. Аднекуль паявіўся паравоз, які падагнаў вагон да пакгаўза багажнага аддзялення. Чацвёра грузчыкаў перанеслі ў склад скарб Цярпілоўскіх, пасля чаго вагон зноў паставілі на запасны пуць, дзе ўжо стаяла некалькі цяплушак для жылля чыгуначных служачых.

— Пакуль пажывяце ў вагоне,— растлумачыў парторг.— Вось там у нас душавая. 3 дарогі захочацца памыцца, калі ласка. Пасцельную бялізну вам дадуць, палівам забяспечаць, а калі што спатрэбіцца — звяртайцеся, дапаможам. Заўтра вас, Канстанцін Вячаслававіч, на адзінаццаць нуль-нуль кліча міністр аховы здароўя.

Парторг з нейкім асаблівым смакам падкрэсліў забытае ўжо слова. Канстанцін Вячаслававіч пераглянуўся з Аўдоццяй Якаўлеўнай: тое, пра што ў Ташкенце гаварылі цішком, адбылося ў дні іхняга падарожжа — замест прывычных наркомаў сталі міністры, замест саўнаркома — саўмін.

Цярпілоўскаму былі прыемныя гэтыя перамены. Прыемна было і тое, што парторг цэка не проста сказаў яму пра заўтрашні прыём міністрам, але назваў яго па імені і па бацьку. Вайна як бы вярнула людзям даўнія традыцыі звяртацца адно да аднаго па імені і па бацьку.

Ды справа заключалася не толькі ў гэтым. Зварот да старога, нават старадаўняга — паслабленне духавенству; звяртанне Сталіна да людзей: браты і сёстры; увядзенне ордэнаў у гонар вялікіх палкаводцаў; цяперашняе ператварэнне наркаматаў у міністэрствы; тост Сталіна ў гонар народа — усё выклікала невыразную пакуль надзею на змены да лепшага, дзе не будзе перадваеннага страху, паголоўнага псіхозу з пошукамі ворагаў народа, каманд недасведчаных людзей, што мкнуліся да ўлады з апантанасцю шызафрэнікаў.

Аўдоцця Якаўлеўна зразумела мужаў позірк; яна думала гэтак, як і Канстанцін Вячаслававіч. Рэпрэсіі трыццатых гадоў не абышлі і яе родных. Вяртанне ў Мінск, такое напачатку трывожнае, абнадзейвала, верылася — наперадзе шчаслівае, мірнае жыццё, у якім будуць панаваць згода, цярпімасць, любоў і брацтва.

Семнаццацігадовая дачка Цярпілоўскіх Алеся адразу ж пабегла ў душ, а Канстанцін Вячаслававіч з Аўдоццяй Якаўлеўнай яшчэ доўга абмяркоўвалі такі прыемны ва ўсіх адносінах візіт парторга цэка і сыходзіліся на адным: настаюць перамены да лепшага. Цяпер ужо ніхто не будзе цікавіцца іх сацыяльным паходжаннем, сувязямі з рэпрэсіраванымі сваякамі.

— А што, калі міністр прапануе табе пасаду свайго намесніка? — выказала думку Аўдоцця Якаўлеўна.

— Не і не,— запярэчыў Канстанцін Вячаслававіч.— Я беспартыйны.

— Ну і што? — не пагадзілася жонка.— У вайну не пыталіся пра партыйнасць. Жыццё паказала: лепей беспартыйны ды разумны, чым партыйны ды дурань.

— Яно, вядома, так, але ўсё ж пасада намесніка міністра наменклатурная. Ды я і не хачу пераключацца на адміністрацыйную дзейнасць. Хутчэй за ўсё мне прапануюць клініку...

Міністр прапанаваў Цярпілоўскаму пасаду галоўнага хірурга міністэрства.

— Работы, бацечка мой,— сказаў міністр,— на дзесяцярых, а вы пакуль адзін. Трэба як найхутчэй наладжваць хірургічную службу. У нас з ёю поўны швах, а ў рэспубліцы што ні дзень падрываюцца «мінёры»,— і растлумачыў: — Гэта мы так клічам дзяцей і падросткаў, якія падрываюцца на мінах. Пакалечаных шмат, а ў бальніцах няма прасцейшага абсталявання.

Міністр Канстанціну Вячаслававічу наогул спадабаўся, але простанароднае «швах» крыху азадачыла. Неяк не стыкавалася слова «швах» з назвай пасады. Міністр і швах!

— Калі загадаеце прыступіць да выканання абавязкаў? — па-вайсковаму спытаўся Цярпілоўскі.

— А вы, бацечка мой, залічаны на працу праз чацвёра сутак пасля таго, як выехалі з Ташкента. Так што ўсю дарогу працавалі на родны наркамат, які за гэты час ператварыўся ў міністэрства. Кажуць, з часам усіх нас, міністэрскіх чыноўнікаў, абавяжуць насіць форму і пагоны. I будзеце вы звяртацца да мяне, бацечка мой, як да генерала хоць вы і самі генерал.

Канстанцін Вячаслававіч зразумеў, што міністр не адабрае перамены, што адбыліся апошнім часам.

— Дазвольце заўтра прыступіць да працы,— сказаў Цярпілоўскі.

— Заўтра не трэба. Займіцеся сваім уладкаваннем; а вось паслязаўтра пажадана, каб прыйшлі. У мяне паседжанне калегіі. Пазнаёмлю вас з супрацоўнікамі нашага наркамата-міністэрства. А цяпер зайдзіце ў гаспадарчы аддзел, вазьміце ордэр на жыллё. На жаль, пакуль адзін пакой, але з часам, калі добра папрацуеце, і астатнія два будуць належаць вам. Там жа дамоўцеся з перавозкай рэчаў. Кажуць, іх у вас нямала. Потым зайдзіце ў бухгалтэрыю. Грошы яшчэ нікому не шкодзілі...

«Навошта ж ён так? — думаў Канстанцін Вячаславааіч, ідучь ў аддзел гаспадарчага забеспячэння.— Нейкія намёкі: калі добра папрацуеце, у вас шмат рэчаў, грошы нікому не шкодзяць... А з выгляду інтэлігентны чалавек...»

3 міністэрства Канстанцін Вячаслававіч адправіўся пяглядзець жыллё. Чакаў пабачыць закутак у камуналцы. Аказалася, ордэр выпісаны на вялікую залу ў трохпакаёвай кватэры, з двума вокнамі і высокай столлю. Два другія пакоі займалі супрацоўнікі саўміна, якія не збіраліся тут доўга затрымлівацца. За оперным тэатрам разгортвалася будоўля двухпавярховых катэджаў, і саўмінаўцы мелі намер атрымаць там кватэры. Гэта радавала.

Недзе праз тыдзень на кафедру беларускай літаратуры педагагічнага інстытута ўладзілася і Аўдоцця Якаўлеўна, а трыма днямі раней пачала вучыцца ў другой школе і іхняя дачка Алеся.

Перапыненае вайной і эвакуацыяй жыццё зноў уваходзіла ў прывычную каляіну.

2

Карп Хіжняк закончыў вайну пад Прагай на трэція суткі пасля перамогі і афіцыйнай капітуляцыі фашысцкай Германіі. Апошнія баі з акружанай групоўкай варожых войск былі больш падобныя на расстрэл дэмаралізаванага, хоць і ўзброенага натоўпу, які, што праўда, люта агрызаўся.

Спаганяючы накопленую за вайну ярасць і злосць, Карп Хіжняк са сваім батальёнам бязлітасна прасаваў гусеніцамі варожыя акопы, калоны салдат, што ўзнікалі перад ягонымі танкамі, агнявыя кропкі і наогул усё, што прадаўжала супраціўляцца або падавала адзнаку жыцця.

Вядома ж, і ягоныя машыны траплялі ў пераплёт, але гэта толькі падагравала танкістаў: сволачы, фашысты, іхняе камандаванне яшчэ дзевятага мая падпісала капітуляцыю, а яны тут не здаюцца. А калі вораг не здаецца, дык яго знішчаюць. I знішчалі...

На трэція суткі пасля перамогі вайна была закончана поўным разгромам варожай групоўкі. Танкавы батальён заняў мястэчка на беразе нейкай неглыбокай рачулкі, што цякла па камені.

Мястэчка патанала ў квецені садоў. Радавыя адзначалі перамогу на местачковым пляцы, у акружэнні баявых машын, камандаванне — у карчме, змрочнай камяніцы з арачнай столлю. Пілі за найвялікшага палкаводца ўсіх часоў і народаў таварыша Сталіна, за партыю бальшавікоў — рулявога перамогі, за тых, хто не дажыў да мірных дзён, спявалі кранальныя ваенных часоў песні.

Насядзеўшыся ў гамане і цыгарэтным дыме, Карп Хіжняк раптая зажурыўся, непрыкметна пакінуў застоліцу, пайшоў да ракі, сеў яе беразе пад ніцай вярбою.

Месяцаў пяць назад Карп Хіжняк атрымаў з сельсавета адказ на сваё запытанне аб бацьках. Нехта, відаць, сакратарка, пісала акуратным вучнёўскім почыркам, што ягоныя бацькі былі расстраляны ў жніўні сорак другога года. Хто расстраляў, у паперы не гаварылася, але само сабой разумелася, што бацьку з маці расстралялі немцы. Бацька быў камуністам, фінагентам, маці — актывісткай. Нехта і выдаў іх на расправу.

Сумная вестка не сказаць каб дужа засмуціла тады Карпа Хіжняка. Ішло наступленне, было не да эмоцый. Цяпер жа смерць бацькоў раптам набыла вельмі адчувальны і нейкі матэрыяльны сэнс: Карп Хіжняк адчуў сябе сіратой, якому няма да каго прытуліць галавы. На тое былі важкія прычыны.

У застоліцы афіцэры найбольш гаварылі пра магчыма хуткую дэмабілізацыю і ў першую чаргу так званых вылучэнцаў вайны. Карп Хіжняк і належаў да такіх вылучэнцаў. За чатыры гады вырас ад сяржанта да маёра, камандзіра танкавага батальёна. Дык што яму рабіць далей, калі няма куда падацца. Раней усё ўяўлялася проста: вернецца дамоў, а там будзе відаць, што далей рабіць. Цяпер вяртанне ў свае Пагарэльцы не мела сэнсу. Канечне, найлепш за ўсё было б застацца ў арміі. Але ці пакінуць?.. Цяпер, безумоўна, будуць цаніцца тыя, хто канчаў танкавыя школы. У яго за спінай шэсць класаў школы калгаснай моладзі. Праўда, Карп Хіжняк меў званне Героя Савецкага Саюза, але ў яго склалася ўражанне, што званне гэтае не мае вялікага значэння для штабнога начальства.

Месяцы два назад у палку вырашылі хадайнічаць аб прысваенні яму чарговага звання падпалкоўніка. А перад самым канцом вайны стала вядома, што ў званні яму адмоўлена. Само сабой, прычын ніхто не называў, але пагаворвалі, што адмовілі таму, што ён не мае неабходнай адукацыі.

Сябры-таварышы пастараліся супакоіць: маўляў, не перажывай, падавай рапарт, каб паслалі на вучобу ў Акадэмію танкавых войск. Перспектыва, безумоўна, заманлівая, але, на думку Хіжняка, абсалютна неажыццявімая: сябры ж не ведалі, што і агульнай адукацыі яму бракуе.

Палітрук батальёна Нямоглых, які загінуў пад самы новы сорак пяты год, неяк параіў Карпу:

— Запомні, камбат, мы — члены камуністычнай партыі, а гэта адзіная сям’я. Таму трымайся яе моцна, і калі выйдзе нявыкрутка ў жыцці, смела ідзі ў райком там ці ў цэка, і таварышы па партыі табе дапамогуць. Заслугі ў цябе вялікія.

Прыгадваючы цяпер гэтую параду, Карп Хіжняк раздумваў над тым, што, можа, варта напісаць ліст у цэка партыі, прапанаваць сябе ёй на службу. Думка выглядала спакусліва.

— А-а-а, таварыш камбат, во вы дзе,— адарваў яго ад думак лейтэнант Далейка.— А там хвалююцца. Загадалі знайсці і даставіць па месцы адпачынку, гэта значыць, у карчму...

Адарваны ад думак, Карп Хіжняк менш за ўсё хацеў бы бачыць менавіта лейтэнанта Далейку. Той быў адзіным афіцэрам у батальёне, які раздражняў маёра. Праўда, сваё раздражненне камбат хаваў пад маскай бацькоўскай патрабавальнасці. Ён глядзеў на лейтэнанта Далейку і адчуваў, як расце ў ім непрыязнасць.

У лейтэнанта Далейкі былі ружовыя шчокі, чысты, нявінны позірк карых вачэй і новенькая адпрасаваная форма. Карп Хіжняк смерць як не любіў вось такіх выглянцаваных інтэлігенцікаў за іхнюю абыходлівасць, ветлівасць і чыстаплюйства. Нават у самых жорсткіх баях, калі ў шлемафонах аж было цесна ад выкрунтасістых матаў, лейтэнант Далейка ніколі не лаяўся. Цяпер Хіжнякова раздражненне выклікалася яшчэ і тым, што лейтэнант быў абсалютна цвярозы. Зрэшты, прычына была глыбей. У застоліцы, калі зайшла гаворка пра дэмабілізацыю, лейтэнант Далейка пахваліўея, што ён толькі і чакае дэмабілізацыі, бо для яго вайна не прафесія, а выкананне патрыятычнага абавязку. Яго, маўляў, і без дэмабілізацыі хутка адклічуць, каб займаўся справай, а не забойствамі. Маёра гэта абразіла да глыбіні душы. Але там ён змаўчаў. Тут змаўчаць не хацелася. Прыдрацца было за што.

— Лейтэнант Далейка, а чаму гэта ты цвярозы? — здалёку пачаў Карп Хіжняк.

— Бо я не п’ю,— адказаў лейтэнант, чамусьці ўсміхаючыся.

— А чаму не выпіў за нашу святую перамогу і за яе арганізатара і найвялікшага палкаводца таварыша Сталіна? Ці, можа, не рады?..

Лейтэнант Далейка зрабіў выгляд, што не зразумеў намёку.

— Я, таварыш гвардыі маёр, ніколі не піў ды і не магу зразумець, чаму за перамогу трэба піць? Звычай гэты пахне старасветчынай. Дапусцім, тады людзі былі мала адукаваныя. Але цяпер...

Карпу Хіжняку здалося, што лейтэнант яўна задаецца ды яшчэ намякае на яго, маёраву, неадукаванасць.

— Ты мне філасофію кінь,— перапыніў лейтэнанта камбат.— Народныя традыцыі трэба паважаць.

— Хачу вам запярэчыць: выпіўкі па прычыне ніколі не былі народнай традыцыяй. Гэта хутчэй традыцыя антынародная.

— Ну і вушлая ваша інтэлігенцыя на выдумку. Антынародная!.. Народ п’е за перамогу, а ты ходзіш цвярозы. Што пра цябе падумае радавы састаў?

— Што я не ўжываю гарэлкі. Усяго...

— Не-е,— Хіжняк паківаў пальцам,— радавы баец савецкай арміі падумае, што ты грэбуеш ім, з пагардай ставішся да тых, хто выпіў з радасці. А чаму? Бо ты гнілы інтэлігент, адарваны ад народа.

— А каб напіўся, тады, па-вашаму, я, а са мной уся інтэлігенцыя былі б разам з народам?

— А ты што думаў? Інтэлігенцыі належыць рабіць тое, што робіць народ. Народ гуляе, інтэлігент павінен гуляць, народ пакутуе, інтэлігенцыі трэба пакутаваць.

У час гэтай дзікай гаворкі Карп Хіжняк прадаўжаў сядзець, а лейтэнант Далейка стаяў перад ім у вольнай паставе. Паколькі размова не насіла службовага характару, лейтэнант палічыў, што і ён можа сесці побач, каб вальней было дыскутаваць. Ён прылёг на мяккую маладую траву, сказаў з уласцівай яму шчырасцю:

— А я вас, таварыш гвардыі маёр, ніяк не зразумею: жартуеце вы ці кажаце ўсур’ёз? Дзе вы маглі запазычыць такія шкодныя погляды на народ і нашу інтэлігенцыю? Нейкая цемра невуцтва...

— Пайшоў ты... Знайшоўся хрэн маржовы,— маёр раптам апантана ўскочыў, раз’ятрана закрычаў: — Устаць! Смірна! Ты як трымаеш сябе ў прысутнасці старэйшага па званкі?! Ды я цябе, такую тваю разгэтакую, пад трыбунал падвяду...

Лейтэнант Далейка зразумеў, што зусім дарэмна падтрымаў размову. Каб не абвастраць становішча, ён падхапіўся, стаў па стойцы смірна.

— Вінават, таварыш гвардыі маёр,— павініўся ён.— Перамога расслабіла... Дазвольце ісці?..

— Ідзі, лейтэнант, і не забывайся хто ты,— задаволена сказаў маёр.

Гледзячы ўслед лейтэнанту, ён пераможна ўсміхаўся: дапёк-такі гэтаму задрыпанаму інтэлігенціку...

3

Алеся Цярпілоўская на «выдатна» здала акзамены ў школе; адразу ўзнікла пытанне, куды пайсці вучыцца: у педагагічны інстытут, дзе быў факультэт замежных моў, у Дзяржаўны універсітэт на філалагічны факультэт ці ў медыцынскі інстытут, як настойваў Канстанцін Вячаслававіч. Маці, Аўдоцця Якаўлеўна, была катэгарычна супраць медыцынскага інстытута, бо лічыла, што Алеся мае тонкую арганізацыю душы і ёй не па сіле будзе корпацца ў чалавечых хворасцях. Канстанцін Вячаслававіч хоць і згаджаўся з жонкай, што Алеся крыху слабаватая для медыцыны, але лічыў, што не абавязкова быць хірургам, можна стаць педыятрам. Але калі ўжо жонка супраць, дык хай Алеся паступае на факультэт замежных моў. Аўдоцця Якаўлеўна настойвала на сваім — дачка павінна закончыць універсітэт, які канчала яна сама, дзе пачала пісаць вершы, выдала першую паэтычную кніжку.

— Дзве замежныя мовы,— выставіла яна контраргумент,— Алеся ведае выдатна, а універсітэцкая адукацыя, што ні кажы, нашмат глыбейшая і шырэйшая.

Яна сапраўды мела рацыю. Нягледзячы на тое, што юнацтва Алесі прыйшлося на вайну, яна атрымала грунтоўную адукацыю. Не ў тым сэнсе, што засвоіла школьную праграму. Па збегу шчаслівых акалічнасцяў Алеся мела магчымасць значна пашырыць свае веды, асабліва ў галіне гуманітарных навук. Суседзямі Цярпілоўскіх у Ташкенце аказаліся тры жанчыны, якія вельмі паўплывалі на яе выхаванне і адукацыю.

Да вайны Алеся вучылася ў музычнай школе, падавала надзею. Вайна перапыніла вучобу. Ды ў эвакуацыі суседкай Цярпілоўскіх аказалася прафесар Беларускай кансерваторыі, выдатная піяністка і знаўца класічнай музыкі Рэгіна Майсееўна Зускінд. Яна не толькі давяршыла музычную адукацыю Алесі, але прыахвоціла яе да тэатра, навучыла разумець музыку, захапляцца ёю.

Яшчэ адна суседка Цярпілоўскіх Ала Міхайлаўна Уладзіслаўская працавала ў цэнтральнай бібліятэцы. Яна навучыла Алесю чытаць кнігі не засаб, а па пэўнай праграме. Цераз Алу Міхайлаўну Алеся пазнаёмілася і з так званымі забароненымі кнігамі. Здарылася гэта выпадкова.

Аўдоцця Якаўлеўна якраз распачала збор матэрыялаў для доктарскай дысертацыі, і ёй выдалі допуск у закрыты фонд. А паколькі вечарам у бібліятэцы не заўсёды было святло, Ала Міхайлаўна прыносіла ёй кнігі апальных аўтараў, што, вядома, было сурова забаронена.

Аднойчы, калі маці занялася хатняй працай, Алеся зазірнула ў прынесеныя Алай Міхайлаўнай кнігі. То былі зборнікі ніколі не чутых Алесяй паэтаў: Меражкоўскага, Клюева і Гумілёва. Чытанне Алесяй забароненых паэтаў напалохала і маці і Алу Міхайлаўну, ды ўсё кончылася тым, што ёй дазволілі чытаць крамольныя кнігі — але нікому не гаварыць пра гэта, бо могуць быць вялікія непрыемнасці.

Трэцяй суседкай Цярпілоўскіх была Вера Ільінічна Дабужынская са старажытнага роду Абаленскіх. Вера Ільінічна дасканала ведала французскую, англійскую і нямецкую мовы, валодала тонкім мастацкім густам і несумненным літаратурным талентам, што давала ёй магчымасць зарабляць на пражыццё перакладамі. У Ташкент яна прыехала без грошай і багажа, а таму на першым часе паспытала нястачы. Пэўне, магла б паспытаць і больш, каб не Аўдоцця Якаўлеўна, якая дапамагла Веры Ільінічне ў цяжкую гадзіну жыцця. Няйначай у падзяку за гэтую дапамогу, Вера Ільінічна дамаглася, каб Алеся брала ў яе ўрокі французскай і англійскай моў.

Алеся выявіла зайздросныя здольнасці — істотную ролю тут, бадай, адыграў яе музыкальны слых,— і на чацвёрты год заняткаў яна не толькі чытала, пісала, але і прыстойна размаўляла на абедзвюх мовах.

Цяпер дык цяжка паверыць, што маладая дзяўчына, вучаніца сярэдняй школы, брала ўрокі музыкі, вывучала запар дзве замежныя мовы ды яшчэ захаплялася мастацкай літаратурай, гісторыяй, выяўленчым мастацтвам. Ва ўсякім выпадку, яна сумленна праштудзіравала трохтомную «Гісторыю мастацтваў са старажытніх часоў» Пятра Гнедзіча. Канечне, у школах ваеннай пары патрабавальнасць была заніжана, але ўсё роўна адольваць такія крутыя сцежкі было па сіле асобе выдатнай і таленавітай.

Лета было сухое, гарачае. Да гараджан, у тым ліку і Цярпілоўскіх, даходзілі трывожныя чуткі пра неўраджай на Украіне і на беларускім Палессі, але доўгачаканае адчуванне трывалага міру глушыла трывогу і неспакой. Быў страшны не голад — да яго прывыклі,— а новы пажар вайны, у якім можна згарэць, як згарэла Хірасіма. Пра яе таксама стараліся не гаварыць. Лічылася, што Хірасіма спатрэбілася для міру на зямлі. Ён настаў, усталяваўся — чаго ж яшчэ хацець!..

Аўдоцця Якаўлеўна з Алесяй снедалі на кухні. Канстанцін Вячаслававіч цяпер часта выязджаў у камандзіроўкі, наладжваў хірургічную службу ў абласцях і райцэнтрах, а часам станавіўся і за аперацыйны стол. Падсуседзі Цярпілоўскіх таксама рэдка стыкаліся дома.

— Пасля снедання панясем дакументы ў прыёмную камісію,— сказала маці.

Алеся крыху збянтэжылася: няўжо маці пойдзе з ёю? Матчына апека хоць і была не вельмі назойлівая, але часам надакучала.

— Я сама панясу дакументы,— адказала Алеся.

— Божа крый,— павінавацілася Аўдоцця Якаўлеўна,— я анічуць не хачу быць назойлівай, але ў нашым родзе існуё традыцыя: бацькі, ці, прынамсі, адзін з іх, адводзяць дзяцей спачатку ў першы клас, а потым і ў вышэйшую навучальную ўстанову. Па крайняй меры, бацькі з дзецьмі адносяць дакументы разам. Так рабіла мая маці, так рабіла яе маці.

— Ты хочаш, каб гэтую традыцыю прадоўжыла і я? — весела азвалася Алеся.

— Не трэба смяяцца. Інтэлігенцыя і так растраціла мноства цудоўных традыцый.

— Зноў ты, мама, пра інтэлігенцыю, а яна ўсяго слуга народа.

— Слуга!.. Хутка рэвалюцыі споўніцца трыццаць гадоў, а мы ўсё не можам забыць пра ўслужэнне адных другім. А інтэлігенцыя, да твайго ведама, самая выхаваная і адукаваная частка грамадства і ніякая нікому не слуга, а розум народа.

Алеся не стала спрачацца, хоць у яе на гэты конт была свая думка, якая тады настойліва «ўбівалася» юнакам і дзяўчатам: услед за ідэяй ахвярнасці, што трывала ў вайну, паявілася ідэя так званага растварэння ў народзе. Гэта ўсяго азначала, што інтэлігенцыя не павінна задавацца сваёй асветай і выключнасцю, а быць народу верным слугой. Алеся адчувала нейкую тут для сябе абразу, але дух ідэі растварэння ў народзе быў такі моцны, што Алеся паддалася яму.

Пасля снедання пачаліся зборы. Маці адзелася ў лепшыя свае строі, падвяла бровы, нафарбавала губы, сама склала дакументы ў папку, папярэдне праверыўшы, як напісана аўтабіяграфія і заява. Усё рабілася грунтоўна, з пачуццём трапяткой адказнасці.

Змрачнаваты вестыбюль універсітэта пуставаў. На вялізным аркушы ватмана, што вісеў на сцяне, тлустая стрэлка ўказвала, дзе, у якім пакоі, знаходзіцца прыёмная камісія.

Насустрач Аўдоцці Якаўлеўне з Алесяй па шырокай лесвіцы ў вестыбюль сыходзіла прыгожая жанчына ў строгім, англінскага крою, гарнітуры і батыставай кофтачцы з адкладным каўнерыкам. Яна раптам пляснула ў далоні і з воклічам: «Дуся! Дусенька!» кінулася да Аўдоцці Якаўлеўны, схапіла яе ў абдымкі, закружыла вакол сябе.

Хутчэй інстынктыўна, чым свядома, Алеся здагадалася, што гэта дваюрадная матчына сястра, а яе цётка, Антаніна Васільеўна, якую яна бачыла, дай бог, разы тры за сваё свядомае жыццё і то мімаходзь. Антаніна Васільеўна ўсе вёсны, леты, а часткова і восені да замаразкаў праводзіла ў археалагічных экспедыцыях, астатнюю частку года сядзела за апрацоўкай знаходак. Што яна раскопвала, што адкрывала, Алеся не дужа цікавілася, бо не адчувала блізкага сваяцтва. Аддаленне яшчэ тлумачылася і тым, што гады за тры да вайны цётчын муж, Валянцін Пятровіч Далейка, быў накіраваны ў дактарантуру, а за ім і ўся сям’я перабралася ў Маскву.

— Маё чада,— паказала на Алесю маці, аж тая падзівілася: у матчыным голасе чуўся гонар за дачку, а царкоўнаславянскае «чада» прагучала іранічна.

Чада!.. Толькі гэтага і не хапала!

— Уся ў бацьку, хоць у дзяцінстве была больш падобна на цябе,— адзначыла Антаніна Васільеўна і тройчы пацалавала Алесю.

— Ідзем у прыёмную камісію,— пачала тлумачыць маці.— Закончыла ж сёлета школу на «выдатна». Хацелі, каб вучылася на факультэце замежных моў педінстытута, але, параіўшыся, перадумалі. Яна ж і без інстытута свабодна валодае англійскай і французскай мовамі. А нямецкую ведае на ўзроўні школьнай праграмы. Не размаўляе, але чытае, піша і перакладае са слоўнікам. Вырашылі, хай вучыцца на філолага.

Аўдоцця Якаўлеўна яўна хацела пахваліцца поспехамі Алесі, і тая адчувала некаторую няёмкасць, была рада, калі маці нарэшце перастала яе хваліць.

— Дык вы ў прыёмную камісію. Яна на другім паверсе. Ідзіце, а я пачакаю вас у скверы. Хочаце вы таго ці не хочаце, але я пацягну вас да сябе. Мы ж цэлую вечнасць не бачыліся.

Аўдоцця Якаўлеўна, узрушаная сустрэчай з сястрой, не стрымалася, каб не сказаць пра гэта сакратару прыёмнай камісіі, немаладой з выгляду жанчыне.

— Дык Антаніна Васільеўна ваша сястра? — як бы не верачы ў сваяцтва Аўдоцці Якаўлеўны з Антанінай Васільеўнай, спыталаея сакратар.

— Дваюрадная,— удакладніла маці.— Мой бацька Якаў Максімавіч Паграбняк і маці Антаніны Васільеўны Марыя Максімаўна былі родныя брат і сястра, а іх маці, Наталля Купрыянаўна даводзілаея дваюраднай сястрой Аляксея Парфенавіча Сапунова, вядомага гісторыка, краязнаўцы і аўтара многіх археалагічных прац аб Віцебшчыне.

Алеся аж засаромелася ад матчынай пахвальбы. А на сакратара камісіі гэта зрабіла ўражанне: яна праводзіла іх да лесвіцы і нават папытала: калі будзе дзве змены, дык у якую лепей прызначыць Алесю?

Антаніна Васільеўна, як і дамовіліся, чакала іх у скверы.

— Можа, пойдзем лепей да мяне,— прапанавала Аўдоцця Якаўлеўна.— Мы жывем блізка — па вуліцы Карла Маркса.

— Да мяне бліжэй,— засмяялася Антаніна Васільеўна.

Сапраўды, яна жыла бліжэй — па Савецкай вуліцы, у доме паміж касцёлам і кінатэатрам. Па беламармуровай лесвіцы яны падняліся на другі паверх. Антаніна Васільеўна правяла гасцей у кватэру.

— На беспарадак не звяртайце ўвагі,— папярэдзіла яна.— Хатняй гаспадаркай няма калі займацца, ды, па шчырасці, не люблю і не ўмею.

Кватэра сапраўды выглядала, так бы мовіць, сіратліва. Мэбля самая прымітыўная: нейкія тапчаны, лаўкі, саматужныя крэслы, услоны, стол з добра габляваных дошак. Але і на тапчанах, і на крэслах, і на сценах пярэстыя саматканкі-посцілкі, дываны, паўсюль ручнікі, тканыя паясы, на палічках сурвэткі, а на іх рознае начынне

— Гэта ўсё Валянцінава багацце,— растлумачыла Антаніна Васільеўна.— Ён жа этнограф...

За сталом, на які Антаніна Васільеўна выставіла бляшанкі з амерыканскай каўбасой, ветчыной і беконам (затое чай пілі з сервізных кубкаў Дулёўскага фарфоравага завода), сядзелася добра і нават весела. У Антаніны Васільеўны аказалася бутэлька каньяку вышэйшага гатунку, сёстры выпілі па кілішку, троху ап’янелі. Хапала месца ўспамінам пра далёкае дзяцінства, калі яны гасцявалі ў бабулі Наталлі Купрыянаўны. Але найбольш гаворка ішла пра вайну, пра жыццё ў эвакуацыі.

Далейкі эвакуіраваліся ў Куйбышаў, дзе ў вайну апынуліся многія ведамствы і саюзныя наркаматы. Але як толькі ўтварыўся беларускі ўрад, Валянцін Пятровіч Далейка быў адкліканы ў Маскву. На яго ўсклалі кіраўніцтва прапагандай на акупаванай Беларусі. У сорак трэцім годзе Далейкі пераехалі ў Гомель, дзе Валянцін Пятровіч займаўся аднаўленнем Акадэміі навук. Пасля вяртання ў Мінск яго прызначылі старшынёй камітэта па справах мастацтваў, а па сумяшчальніцтве і дырэктарам акадэмічнага інстытута этнаграфіі і фальклору. Валянцін Пятровіч дасканала ведаў англійскую мову, крыху размаўляў на нямецкай, меў званне доктара мастацтвазнаўчых навук; ва ўрадавых колах таму яго называлі беларускім Луначарскім, чым ён вельмі ганарыўся. Памяркоўны, дагодлівы, эрудзіраваны, ён быў любімы начальствам. Яму аднойчы прапанавалі стаць міністрам замежных спраў, але ён адмовіўся, не захацеў адрывацца ад навукі. Праўда, яго, як чалавека эрудзіраванага, які ведае чужыя мовы, часта пасылалі ў замежныя камандзіроўкі. Ён удзельнічаў у Сан-Францыскай канферэнцыі, на якой была створана Арганізацыя Аб’яднаных Нацый, бываў у Лондане і Парыжы.

— Дык ён і цяпер у Амерыцы? — пацікавілася Аўдоцця Якаўлеўна.

— Цяпер у Мінску, але неўзабаве паедзе на сесію ўжо ў Нью-Йорк,— адказала Антаніна Васільеўна.

— А дзе ж ваш Юра? — зноў спыталася Аўдоцця Якаўлеўна.— Я памятаю, што ён меў выдатныя здольнасці.

— О-о-о, Юрка даўся ў знакі,— як здалося Алесі, з асуджэннем сказала Антаніна Васільеўна.— Уяўляеш, ён жа за два гады закончыў Куйбышаўскі педінстытут, быў залічаны ў аспірантуру, рашыў нейкую задачу, над якой ламалі галовы вучоныя ўсяго свету, яго запрашаюць у Маскоўскі універсітэт, а ён раптам кідае ўсё, запісваецца добраахвотнікам у армію, просіцца на перадавую, і яго накіроўваюць у танкавую часць. Можаш цяпер уявіць, як нам было з Валянцінам. Ледзь дачакаліся канца вайны.

— I дзе ж ён цяпер? У Маскве?

— Дзе там! Кінуў Маскоўскі універсітэт і перабраўся сюды. Кажа, я — беларус, дык і месца маё тут.

— Вучыцца ў аспірантуры? — выказала здагадку Аўдоцця Якаўлеўна.

— Уяві, у Маскве за тую задачу яму прысвоілі званне кандыдата навук. Цяпер ён выкладае на фізмаце універсітэта.

— Але ж ён старэйшы за Алесю гады на чатыры,— падзівілася Аўдоцця Якаўлеўна.

— Мабыць, на тры,— падказала Антаніна Васільеўна.

Калі цётка Антаніна сказала, што Юрка даўся ім у знакі, Алеся ўспрыняла гэта як належнае. Але цяпер, калі яна пачула, што старэйшы за яе ўсяго на тры гады Юрка ўжо кандыдат навук, матчына пахвальба яе поспехамі здалася абразлівай. Ды ў той жа час Алесю траюрадны брат чымсьці і заінтрыгаваў. Які ён, гэты вундэркінд, што паспеў паваяваць на фронце і атрымаць званне кандыдата навук. Ды яшчэ ў галіне матэматыкі! Алесі ён здаваўся то асілкам, як артыст Пераверзеў, то нагадваў аднаго з тых вучоных, што высмейваліся ў кіно: лахматыя недарэкі ў акулярах і з носам бульбінай.

У прыхожай ледзь чутна звякнуў званок.

— Добры на ўспаміне — Юра,— сказала Антаніна Васільеўна і пайшла ў прыхожую, каб адчыніць сыну.

Аўдоцця Якаўлеўна і Алеся чулі, як Антаніна Васільеўна тлумачыць сыну, хто да іх завітаў, а той ніяк гэтага не зразумее. Алеся тут жа вырашыла, што загадкавы Юрка, бадай, больш падобны на кінаперсанаж недарэкі-вучонага.

На яе здзіўленне Юрка аказаўся статным, прыгожым хлопцам, на твары якога блукала прыязная, аж нейкая жаноцкая ўсмешка.

«На каго ён падобны? — падумала Алеся.— Ага! На Лапухіну з партрэта Баравікоўскага. Такі ж авал твару, падбародак. Толькі ў яго яшчэ ружовыя шчокі. Хоць не! Ён хутчэй падобны на анёла Леанарда да Вінчы з карціны «Хрышчэнне Хрыста». На ягоным твары такая ж, як у анёла, узвышаная боскасць».

— А-а-а, Юра! — з уласцівай ёй экзальтаванасцю ўсклікнула Аўдоцця Якаўлеўна, парыўна абняла яго і тройчы пацалавала.— Але і вырас!.. А гэта Алеся, якую ты, спадзяюся, памятаеш...

— Абсалютна не памятаю,— весела прызнаўся Юрка.— Але тым больш прыемна пазнаёміцца.

Алеся чамусьці паспешліва падхапілася з крэсла і пачырванела, падумаўшы: «Паводжу сябе, як малая». Але гэта анічуць не паслабіла яе збянтэжанасці. Урэшце яна зусім разгубілася.

На шчасце, яе выручыла маці, якая закідала Юрку пытаннямі, і Алеся ўжо смела паўзіралася ў яго. Цяпер ён не здаўся ёй такім прыгожым, як з першага позірку, але затое яе ўразіла ягоная далікатнасць і ў знешнасці, і ў размове з людзьмі, і ў адказах на пытанні Аўдоцці Якаўлеўны.

Юрка падмеўся іх праводзіць. Як тады было прынята, на вуліцы ён узяў Аўдоццю Якаўлеўну і Алесю пад рукі; яны так і дайшлі да іхняга дома. Алесі было і прыемна адчуваць сябе дарослай, якая ўжо ходзіць пад руку, і троху нязвычна: іх акідвалі цікаўнымі позіркамі.

Маці запрасіла Юрку ў кватэру, не ў прыклад Далейкам, багата і з густам абстаўленую. Мабыць, каб пахваліцца дачкой, маці прапанавала Алесі сыграць што-небудзь для госця. Алеся пагадзілася і знарок, каб уразіць Юрку, сыграла Дэбюсі. Яна чамусьці думала, што Юрка такога кампазітара не ведае. На яе здзіўленне ён не толькі пазнаў музыку Дэбюсі, але назваў і твор, які сыграла Алеся: «Сляды на снезе».

— Я думала, матэматыкі не любяць і не ведаюць музыкі,— прызналася яна.

— Чаму?

— Бо музыка прамая супрацьлегласць матэматыцы,— растлумачыла Алеся.— Музыка — эмоцыі, матэматыка — сухія лічбы.

— Во ўжо не,— заспрачаўся Юрка.— Музыка і матэматыка — сёстры.

— Не падазравала...

— I дарэмна... Што такое музыка? Гэта пэўным чынам упарадкаваныя гукі. А матэматыка — упарадкаваныя лічбы. I там і тут адна адметная адзнака — упарадкаванасць. Бяруся не толькі сцвярджаць, але з дапамогай матэматыкі даказаць гармонію або дысгармонію ў музыцы.

— Ты яшчэ і каханне станеш правяраць алгебрай,— асмялеўшы, пажартавала Алеся.

— А чаму не?.. У аснове ўсяго існага, лічылі старажытныя людзі, ляжыць упарадкаванасць. Гукаў, лічбаў, слоў. Таму лічбамі можнна праверыць і каханне...

Аўдоцця Якаўлеўна непрыкметна пакінула іх адных.

4

У маёра Хіжняка выявіліся нейкія адхіленні ад нормы, якія не заміналі ваяваць, затое сталі неадольнай перашкодай для далейшай службы ў арміі. Камісія праявіла цвёрдасць — Карпа Хіжняка дэмабілізавалі па стану здароўя.

Падпалкоўнік Арэшын, камандзір трэцяга танкавага батальёна, такі ж, як Хіжняк, вылучэнец вайны і таксама дэмабілізаваны па той жа прычыне, прапанаваў Хіжняку пракаціцца ў Сочы, пагуляць там, як належыць савецкім афіцэрам, што ўсю вайну праваявалі на перадавой. Грошай у абодвух хапала месяцы на тры-чатыры бязбеднага камерцыйнага жыцця на праслаўленым курорце. А там хоць трава не расці.

У Карпа Хіжняка, аднак, былі іншыя планы.

Не забыўшыся на параду палітрука Нямоглых, Карп Хіжняк ранняй вясной, калі сярод афіцэраў загуляла чутка пра хуткую дэмабілізацыю, напісаў ліст у цэка партыі Беларусі з просьбай, ці можа ён разлічваць на якую працу, каб актыўна дапамагаць партыі аднаўляць разбураную ворагам народную гаспадарку. Адказ не прымусіў доўга чакаць. Карпа Хіжняка запрашалі прыязджаць у Мінск, абяцалі пачэсную працу, дакляравалі, што баявыя афіцэры вельмі патрэбны краіне.

Пакінуўшы рэчы ў вакзальнай камеры захоўвання багажу, Карп прасцютка накіраваўся ў цэка. У бюро прапускоў маладзіца ў міліцэйскай форме доўга не магла зразумець, чаму ён дамагаецца прыёму менавіта ў цэка, калі камуністаў на працу ўладжвае гарком партыі. Карп паказаў ліст з цэка. Маладзіца назвала нумар тэлефона, па якім трэба пазваніць, каб атрымаць дазвол на пропуск.

Карпа Хіжняка прыняў немаладога веку чалавек з усохлай левай рукой і вялізным рубцом на твары. Выслухаўшы Карпа, ён даў яму анкету і чысты аркуш паперы, папрасіў запоўніць яе і напісаць аўтабіяграфію, што Хіжняк і зрабіў. Інструктар уважліва прачытаў і анкету і біяграфію, паклаў іх у папку, спытаўся:

— I на якую ж працу вы, таварыш Хіжняк, прэтэндуеце?

У Карпа Хіжняка на гэты конт быў падрыхтаваны адказ, які, на ягоную думку, павінен быў засведчыць, што ён чалавек бескарыслівы, але пасаду хоча заняць згодна свайму ваеннаму званню.

— Куды партыя пашле,— адказаў Карп.

— Кадры нам патрэбны, але ж у вас з адукацыяй слаба.

— Мне б такую працу, дзе паменш пісаніны, а паболей неабходнасці камандаваць,— растлумачыў Карп.

Інструктар усміхнуўся.

— Во што я вам параю,— сказаў ён.— У нас разгортваецца будаўніцтва трактарнага эавода. Ідзіце туды. Справа перспектыўная. Дарэчы, парторгам цэка там працуе мой камандзір партызанскай брыгады. Скажыце яму, што Гацееў прыслаў. Гэта я Гацееў.

Будаўніцтва, па сутнасці, яшчэ не пачыналася. У сасновым бары горбілася з дзесятак палатак, збоч і за імі рубіліся катэджы. Упраўленне стаяла воддаль, цераз дарогу. Размяшчалася яно ў цагляным доме, падобным адначасова і на барак і на канюшню. У прыёмнай сумавала сакратарка, дзеўка-недатумак. Яна сказала, што парторга цэка няма і не будзе — паехаў на нараду. I наогул усё начальства раз’ехалася, ёсць толькі інспектар аддзела кадраў.

Інспектар даў запоўніць анкету, а на паведамленне, што яго прыслаў Гацееў, зрэагаваў па-свойму:

— Нам Гацееў не ўказ...

— Я адразу з цягніка,— сказаў Карп.— Як бы ўладзіцца на начлег.

— У нас гасцініц няма,— сурова адказаў інспектар.— А інтэрнат перапоўнены. Нічым дапамагчы не магу.

3 упраўлення Карп выйшаў з добра папсаваным настроем: давядзецца начаваць на вакзале. Але першы сустрэчны трактарабудаўнік падказаў яму, што кіламетры за два адсюль, за чыгункай, ёсць вёска, дзе ахвотна бяруць на кватэру.

Раздзеленая напалам ручаём вёсачка драмала ў садах і прысадах. Карпу яна спадабалася. За памяркоўную плату ён наняў тут пакойчык у старой адзінокай жанчыны. Назаўтра пайшоў па рэчы. Хацелася адначасова пазнаёміцца з горадам. Гаспадыня параіла дайсці па Даўгабродскай вуліцы да Савецкай, а там па ёй да чырвонага касцёла, налева ад якога і будзе вакзал.

Горад наводзіў смутак. Карпу пачало здавацца, што дарэмна ён тут застаецца. Трэба ехаць у Пагарэльцы або ў Віцебск. Можа, там не такая разруха.

Ля кінатэатра — вялізнай драўлянай будыніны сярод руін — Карп зусім неспадзявана сустрэў былога свайго падначаленага, лейтэнанта Далейку. Карп Хіжняк быў пры форме: з пагонамі, пры ордэнах і медалях, як з правага, так і з левага боку. Далейка — у цывільным гарнітуры і пры гальштуку. Карпу Хіжняку адразу прыгадалася іхняя размова на беразе ракі, недзе пад Прагаю. Але гэта яго не вельмі бянтэжыла: ён чыніў так, як патрабаваў армейскі статут. Яго бянтэжыў новы, як з голачкі, гарнітур, гальштук і наогул увесь цывільны выгляд былога лейтэнанта. Адчуўшы нязвыклую няёмкасць, Карп не ведаў, як яму звяртацца да былога падначаленага. На «ты» як бы не зусім добра, на «вы» не паварочваўся язык.

— Але ж ты дэмабілізоўваўся ў Маскву,— сказаў ён.

— Так. Але перабраўся сюды. А вы даўно дэмабілізаваліся? Дзе працуеце?

— Учора прыехаў у Мінск. Атрымаў у цэка накіраванне на будаўніцтва трактарнага завода.

— А чаму б вам не павучыцца? — пацікавіўся Далейка.— Яшчэ напрацуецеся.

— Яно так,— пагадзіўся былы камандзір.— Але, ведаеш, веды на палях бітваў паразгубляў. Не ўсім жа быць вучонымі.

Далейка намёк зразумеў, і яму вельмі захацелася хоць чым дапамагчы былому свайму камандзіру.

— А вы паступайце на гістарычны факультэт універсітэта,— параіў ён.— Гісторыю ўсё роўна пачынаюць вывучаць з самага пачатку, ад Адама з Евай.

Карп стараўся выдаваць сябе за даеведчанага чалавека.

— Гэта сапраўды так, але ж трэба здаваць экзамены. Я на іх правалюся.

— Глупства,— не адступаў Далейка.— Вас, як Героя Савецкага Саюза, прымуць без экзаменаў.

Размова гэтая пра Карпаву вучобу была непрыемная яму ўдвая. Яна выстаўляла Карпа непісьменным, а таму за падначаленага ніжэйшым чалавекам, што пры Хіжняковай ганарыстасці было асабліва балюча, а па-другое, прымушала хлусіць, чаго Карп не любіў.

— Справа ў тым, — напалову прызнаўся ён,— што я зараз не маю адпаведных дакументаў. Так што будзем уздымаць з папялішчаў горад...

— Прымуць вас і без дакументаў,— не адставаў Далейка.— Вы іх потым, як адновіце, прынясеце. Так што не будзем губляць час, а зараз жа пойдзем да рэктара.

— Вось так адразу? — спалохаўся Карп.

— Але ж вы самі казалі, што хуткасць і націск вырашаюць справу, — нагадаў Карпу Далейка, і гзта зламала Хіжняка, які ўжо хацеў адмовіцца ад прапановы.

«Хто ён такі, гэты Далейка, што яго стане слухаць рэктар, — падумаў Карп Хіжняк.— Блефуе лейтэнанцік. Паводзіць па калідорах ды і скажа, што рэктара няма».

Рэктар аказаўся нехлямяжым, флегматычным чалавекам, вельмі падобным на дырэктара эмтээс, дзе да вайны рабіў Карп трактарыстам. На Карпава здзіўленне, Далейка не блефаваў, ён меў тут нейкую вагу, і Карп запознена падумаў, што дарэмна не перайшоў з ім на далікатнае «вы». Цяпер звяртацца да былога лейтэнанта на «ты», ды яшчэ пры рэктары выглядала вельмі па-дурному.

Рэктар доўга распытваў Карпа пра баі, за што атрымаў сем баявых ордэнаў і Зорку Героя. Карп адказааў коратка, па-ваемнаму дакладна. Кончыліся роспыты тым, што рэктар, няйначай у парыве рэвалюцыйнай пільнасці, папрасіў Карпа прад'яыіць дакументы. Пераканаўшыся, што перад ім не авантурыст, а сапраўдны Герой Савецкага Саюза, рэктар чырвоным алоўкам наклаў на заяве разгорнутую рэзалюцыю: «Залічыць Героя Савецкага Саюза, кавалера сямі баявых ордэнаў, гвардыі маёра танкавых войск Хіжняка Карпа Раманавіча студэнтам першага курса гістарычнага факультэта Дзяржаўнага універсітэта».

Грунтоўнасць рэзалюцыі, як растлумачыў Карпу Далейка, вымяралася тым, што накладзена менавіта чырвоным алоўкам: такія рэзалюцыі азначалі — абітурыент залічаны на вучобу па ўказанні зверху, і праверачныя камісіі ў такіх выпадках заплюшчвалі вочы.

Да заняткаў яшчэ заставалася шмат часу. Цяпер можна было ажыццявіць яшчэ адну задуму: з'ездзіць у Пагарэльцы, даведацца, пры якіх абставінах загінулі бацькі і, па магчымасці, высветліць, хто іх выдаў немцам? А што іх выдаў нехта з пагарэльцаў, Карп не сумняваўся.

5

Карпаў бацька, Раман Хіжняк, паводле матчынага аповяду, у часе службы на баявым караблі Балтыйскага флоту аднаго разу паслухаў нейкага палымянага бальшавіцкага прапагандыста, прасякнуўся верай у хуткі прыход камунізму цераз пагалоўнае вынішчэнне пануючых класаў, заявіўся ў Цэнтрбалт, запатрабаваў паслаць яго на пярэдні край барацьбы з контррэвалюцыяй, каб «штыком, перакселінавай шашкай і вінтовачнай куляй» пракладаць дарогу ў светлую будучыню. Ягоную просьбу ўлічылі, і, як толькі пачалася барацьба з контррэвалюцыйным духавенствам, Рамана Хіжняка паставілі на чале коннага атрада, якому даручалася закрываць манастыры і цэрквы, вырашаць лёс манахаў, ці, як казаў бацька, жарабячага саслоўя.

Атрад спецыяльнага прызначэння быў узброены грозным мандатам, дзвюма тачанкамі са станкавымі кулямётамі, вінтоўкамі, гранатамі і іншым ўзбраеннем. Вясной васемнаццатага года атрад вогненным смерчам прайшоўся па цэнтральных абласцях Расіі, дзе размяшчалася асабліва многа манастыроў і цэркваў.

Крыху пазней спецатрад Хіжняка кінулі на харчразвёрстку. Сам Раман Антонавіч гаварыў пра гэтае партыйнае заданне з гонарам — як жа, выратаваў Маскву ад галоднай смерці. Але існавала ў Хіжняковай біяграфіі адна цьмяная старонка: атрад быў тэрмінова расфармаваны, а Раман Хіжняк трапіў пад трыбунал за недазволеныя метады барацьбы з сабатажам. Раман Антонавіч тлумачыў гэта дзеяннямі ворагаў, што прабраліся былі ў карныя структуры.

Удзельнічаў Раман Хіжняк у падаўленні кранштацкага мяцяжу і тамбоўскага паўстання. Пра сваю гэту барацьбу з контрыкамі ён гаварыў з ахвотаю:

— Мы іх, гадаў, каторыя супраць рэвалюцыі паўсталі, калолі штыкамі, секлі шаблямі, палілі ў агні, давілі, як моль. А што іх шкадаваць, калі яны хацелі цудоўную нашу жызню павярнуць зноў у капіталізм. Тут ад нас ніякай літасці, бо дзела наша святое...

Новую эканамічную палітыку — нэп — Раман Хіжняк сустрэў у штыкі. Працуючы ў міліцыі, апантана змагаўся з гандлярамі і нэпманамі, быў выгнаны з працы за самасуд над трымальнікам лаўкі жалезных тавараў, якога Хіжняк западозрыў у варожых дзеяннях. Застаўшыся беспрацоўным, Раман Хіжняк быў даведзены да апошняй мяжы беднасці, а таму палічыў за лепшае парахавацца з жыццём. Можа, упершыню за ўвесь рэвалюцыйны час у яго здрыганулася рука, і ён застаўся жывы, хоць і цяжка паранены.

Стрэл у сэрца прыйшоўся на пачатак наступлення на нэпаўскую палітыку. Пра былога чэкіста і заслужанага бальшавіка, які цвёрда стаяў на партыйных пазіцыях, недзе ўспомнілі і пашкадавалі. Сям’і тут жа далі кватэру ў цагляным доме па Бібкіну завулку, каля сада «Прафінтэрн». Жонку Веру Мікітаўну ўладзілі кандуктарам у трамвайнае дэпо, а з жанаддзела аказалі грашовую дапамогу. Самога Рамана Хіжняка спачатку лячылі ў гарадской бальніцы, потым адправілі ў Крым на курорт на цэлыя паўгода. Вярнуўшыся з Крыма, Раман Хіжняк нейкі час працаваў у прафсаюзе металістаў, а потым быў накіраваны прафсаюзным кіраўніком на будаўніцтва голкавага завода — першынца мясцовай індустрыі. 3 завода ў ліку дваццаціпяцітысячнікаў накіраваны на правядзенне калектывізацыі ў вёску Пагарэльцы, адкуль і быў родам.

Пагарэльцы тады праславіліся на ўсю Беларусь тым, што дружна трымаліся аднаасобнага жыцця і ніякія ўпаўнаважаныя не маглі звярнуць іх з гэтага шляху. Раман Хіжняк дамогся суцэльнай калектывізацыі за два месяцы. Яго ж выбралі і старшынёй Пагарэльскага калгаса.

3 першых дзён старшынства Раман Хіжняк увёў жалезную бальшавіцкую дысцыпліну: ад чатырнаццаці гадоў і да глыбокай старасці — усе павінны былі па званку з’яўляцца на калгасны двор, каб атрымаць заданне на працу і рабіць да званка на абед, а потым і на адпачынак. Хто не паспяваў прыйсці па нарад, караўся бязлітасна і жорстка. У жанчын, якія да званка не выпалілі печы, Раман Хіжняк біў гаршкі са стравай, заліваў вадой агонь, не дазваляў пасвіць карову на калгасным полі, не даваў каня, каб узараць прысядзібныя соткі, забіраў назапашанае сена. Часам пускаў у ход і кулакі.

Што праўда, Хіжняк здолеў вывесці калгас у перадавыя. Нават тое-сёе выдаваў на працадні і грашыма і натурай. Пагарэў ён на кулаках — хацеў правучыць нядбайнага калгаснічка, ды перастараўся: цэліў у лоб, а ўдарыў у скронь. Калгаснічак і аддаў богу душу.

Быў суд, Хіжняку далі тры гады ўмоўна і перавялі фінагентам у сельсавет збіраць падаткі з насельніцтва, якое не дужа спяшалася разлічвацца з дзяржавай. Раман Хіжняк і тут вызначыўся — вывеў сельсавет у перадавыя.

Усё гэта, вядома ж, не дадавала сяброў, затое множыла ворагаў. Трыццаць сёмы год памножыў іх.

У той год за адну ноч былі арыштаваны і вывезены ў невядомым кірунку жыхары шляхецкага засценка Картавешкі. Забралі ўсіх: мужчын, жанчын. старых, дзяцей і нават калек. 3 усіх картавешцаў засталася толькі шматдзетная Гераніміха, хоць мужа яе, Гераніма Байковіча, арыштавалі разам а усімі. А пад восень зашастала па Пагарэльцах чутка, што высылка картавешцаў нейкім чынам звязана з Раманам Хіжняком. Быццам ён ледзь не год сачыў за картавешцамі і даносіў энкавадэ. Пра што даносіў, не казалі. Карп пачуў гэта ад сваіх равеснікаў, пакрыўдзіўся за бацькаў гонар: маўляў, бацька не даносчык. А каб высветліць ісціну, ўвечары спытаўся ў яго:

— А ці праўда, што ты маеш дачыненне да высылкі картавешцаў?

— Ад каго чуў? — накінуўся на сына бацька.

Карп даносчыкаў не паважаў — усякіх.

— Сарока на хвасце прынесла,— сказаў ён.

— Варожая сарока,— адказаў бацька.— А ты, рот разявіўшы, слухаеш.

— Няпраўда дык няпраўда,— пагадзіўся Карп; яму ўсё ж было прыемна, што бацька як бы не пацвердзіў здагадак вясковых хлопцаў.

Але праз два гады чутка пра дачыненне Хіжняка да высылкі картавешцаў загуляла па Пагарэльцах зноў. Справа ў тым, што ўлетку трыццаць дзевятага ў Пагарэльцах раптам пачаліся пажары. Хутары на той час былі сцягнуты ў пасёлак, але на старых селішчах засталіся дзе такі і пуні, дзе хлявы, свірны, аўчарнікі і свінарнікі. Іх нехта паліў з маніякальнай настойлівасцю: два разы на тыдзень гарэлі будынкі на нейкім кінутым хутары. Жыллё падпальшчыкі пакуль абміналі.

Неўзабаве спачатку спадцішка, а хутка і на ўвесь голас загаварылі, нібы двое картавешцаў — браты Сянкевічы — уцяклі з высылкі і помсцяць пагарэльцам за свае пакуты на высылцы. I дабіраюцца яны не менш і не больш, як да фінагентавай хаты, які і вінаваты ў іхняй ссылцы. Старшыня пагарэльскага калгаса Іванцоў кожную ноч выстаўляў ахову, але хутка запалала крайняя хата ад лесу. Людзі кінуліся тушыць пажар, ды праз якое паўгадзіны загарэлася хата на другім баку вёскі. Людзі разбегліся па сваіх сядзібах, каб сцерагчы іх. У Пагарэльцы панаехала міліцыі, апытвалі ўсіх пагалоўна, але нічога не высветлілі, апрача няпэўных чутак пра ўцёкі братоў Сянкевічаў.

Пасля адразу двух пажараў людзі ноччу не спалі, вартавалі свае хаты. Але не ўратавалі. Прынамсі Хіжнякі. У ноч на семнаццатага верасня трыццаць дзевятага года загарэўся калгасны ток, да верху забіты збажыной. У тую ноч дзьмуў моцны вецер. Ён валам каціў агонь на вёску і ў першую чаргу на хату Рамана Хіжняка. Яна ўспыхнула, як свечка.

Назаўтра, пачуўшы пра бацькаву бяду, прыбег з эмтээс Карп.

— Ну што,— упікнуў ён бацьку,— засталіся без хаты. Трэба было табе даносіць на картавешцаў...

Бацька паглядзеў на яго, як на дурное дзіця.

— Сянкевічы тут ні пры чым,— ашаламіў ён сына.— Сянкевічы даўно касцямі зямлю параць. Альбо свае пад іх маркай паляць, або сваячкі картавешцаў з шляхецкіх засценкаў Шкуратава і Дальвы помсцяць. Ды нічога, дабярэмся і да іх...

Прыгадваючы ўсе гэтыя акалічнасці, Карп прыходзіў да высновы, што бацька, відаць, так і не дабраўся да падпальшчыкаў. А яны пры немцах выдалі бацьку. Карпу не цярпелася дазнацца, хто ж у Пагарэльцах рабіў тады свае злачынствы.

Жнівень выдаўся гарачы. Нават улегцы ісці было цяжка. Да Пагарэльцаў ад Віцебска лічылася васемнаццаць кіламетраў. Пракрочыўшы кіламетраў шэсць, Карп з непрывычкі падбіўся, і адразу паявілася думка: зрабіць крук кіламетры на тры, пабываць спачатку ў Хацеенках, куды яшчэ да вайны выйшла замуж ягоная старэйшая сястра Клаўдзя.

Бацька Клаўдзін выбар не тое што не адобрыў — рашуча асудзіў. Дачка, насуперак яго волі, выйшла замуж за сына ворага народа. Таму Раман Хіжняк, а з ім і маці, на вяселле не паехалі і наогул да вайны з дачкой не зналіся. Не бываў у яе і Карп. Цяпер, лічыў ён, вайна ўсё спісала, і калі швагер не запляміў сябе ў вайну, дык чаму не зайсці. А запляміў, вырашыў Карп, павярнуся і пайду ў Пагарэльцы.

Клаўдзіна сям’я была ў поўным зборы: двое сыноў, муж Пракоп, свякруха Тэкля і нават свёкар Халімон Трысцёнак. На пагарэлішчы стаяла новая хата, яшчэ не зусім дабудаваная, але па-гаспадарску дбала складзеная. Пракоп з бацькам якраз зашывалі франтон вагонкай, а хлопчыкі падавалі на рыштаванне дошкі. Сама Клаўдзя са свякрухай корпаліся ў градах.

Карп чакаў, што да яго кінуцца з абдымкамі, адразу пацягнуць за стол. Ды ўсё адбылося, як па-сваяцку, дык суха і вельмі будзённа. Швагер са сватам нават не злезлі з рыштаванняў, павіталіся здаля. Хлапчукі-пляменнікі паглядалі на нечаканага дзядзьку з асцярогай, быццам чакалі ад яго нейкай падэсці. Свацця Тэкля на хвілінку адарвалася ад грады, зірнула на госця з-пад брылька далоні і зноў занурылася ў працу. Адна Клаўдзя абняла, пацалавала, заплакала, але тут жа і высушыла вочы ражком хусткі.

— Пойдзем у хату,— прапанавала яна Карпу.

— А Халімон адкуль паявіўся? — пацікавіўся Карп, падазраючы, што той уцёк з турмы.

— А ён сваё адседзеў,— абыякава адказала Клаўдзя і стала хваліцца трафеямі, што прывёз з вайны Пракоп. Трафеі ўражвалі: адчувалася, што Пракоп браў іх з разборам, далёкім прыцэлам на выгаду.

— Як гэта ён умудрыўся? — спытаўся Карп.

— Нас жа, як фронт наблізіўся, немцы ў Літву выгналі. А калі нашы прыйшлі, Пракопа нейкі камандзір узяў шафёрам. 3 ім ён і прайшоў усю Германію. Казаў, што немцы кідалі ўсё, уцякалі ад нашых. Там столькі дабра засталося, што каб па-гаспадарску ім распарадзіцца, дык можна было ўсіх нас да канца дзён дабром тым забяспечыць. Немцы таксама рабавалі і вёскі палілі. Хоць нашы і самі вінаватыя...

— Чаму вінаватыя? — здзівіўся Карп.

— Хоць ты, можа, і камуніст, але як роднаму брату скажу шчыра: у нас жа тут партызаны арудавалі. Да Хацеенак, праўда, не даходзілі — горад пад бокам, а ў другіх месцах і скаціну забіралі і людзей стралялі.

Карп слухаў сястру з пачуццём абурэння.

— Стралялі, хто з немцамі супрацоўнічаў,— сказаў ён.

Клаўдзя не стала спрачацца.

— Авой, загаварылася,— апыніла яна сябе.— Ты і ці снедаў?

— Папраўдзе, не ўдалося...

Клаўдзя кінулася на панадворак, пагукала мужчын:

— Пракоп, тата, злазьце! Карп вунь не снедаў яшчэ, а ўжо і абедаць час.

3 рыштаванняў пачуўся голас свёкра:

— Зараз... Во, толькі тры дошчачкі прыб’ём...

Злазіўшы ў падполле, Клаўдзя дастала кавалак сала, дзесятак яек, пачала раскладваць агонь на загнетцы. Карп палічыў, што настаў самы час спытаць пра бацькоў.

— Хоць ты з бацькамі была ў контрах, — сказаў ён, — але, мусіць, ведаеш, што сталася з імі?

Яму здалося, што Клаўдзя даўно чакала гэтае пытанне, але яно ўсё роўна застала яе знянацку. Яна здрыганулася, яе твар зрабіўся шэры, па ім пакаціліся скупыя слёзы. Клаўдзя выцерла іх тылам далоні.

— Ты вось кажаш, што я была з бацькам у контрах. Але ж не я, а ён не зычыў мне дабра,— Клаўдзя гаварыла, раз-пораз шмыгаючы носам.— Дзвярэй у хату не адчыніў, унукаў адцураўся. Але бог з ім. Не хачу наракаць. Маці шкада...

I хоць Клаўдзя казала, што не хоча наракаць на бацьку, у кожным слове яе чулася неспатольная крыўда. I ў Карпа супраць яе выспявала пачуццё непрыязнасці. Ён баяўся, што не стрымаецца.

— Мне пісалі, што бацькі загінулі ў жніўні сорак другога...

— Ага, на самага Ілью... Калі пагарэльскую управу грамілі...

— Дык бацька ў баі загінуў,— здагадаўся Карп.

Клаўдзя няўцямна паглядзела на брата.

— Карп!.. Хіба ты не ведаеш?.. Іх жа партызаны парашылі...

— Як парашылі?

— Расстралялі...

— Расстралялі?.. За што?..

— Дык жа бацька быў бургамістрам...

— Бургамістрам?..

У хату спачатку ўварваліся хлапчукі, за імі спаважна зайшлі Халімон з Пракопам. Гаворка адразу перапынілася, хоць Карпу вельмі хацелася яе прадоўжыць.

За сталом сядзелі чынна. Выпівалі ашчадна, пакрысе. Карп механічна піў, механічна еў: яго адольвалі думкі пра бацьку. Сказанае Клаўдзяй выглядала бязглузда і так ненатуральна, што немагчыма было паверыць. Усё думалася, што Клаўдзя нешта наблытала, а можа, нагаварыла са злосці.

Пасля нядоўгага абеду Клаўдзіна сям’я зноў занялася працай. Як толькі яны з Клаўдзяй засталіся адны, Карп закідаў сястру пытаннямі, сутнасць якіх зводзілася да аднаго: як маглі немцы паставіць бургамістрам такога непахіснага бальшавіка, як бацька, і як мог такі перакананы камуніст пайсці на супрацоўніцтва з фашыстамі?

Клаўдзін адказ здзівіў Карпа сваёй прымітыўнай дакладнасцю.

— Немцам было напляваць на ягоны бальшавізм, а бацька прывык камандаваць.

Пераначаваўшы, Карп, трудна выціскаючы з сябе кожнае слова, асуджана сказаў:

— Думаў, з гонарам заяўлюся ў Пагарэльцы, а давядзецца, як шалудзіваму сабаку, змывацца, падціснуўшы хвост...

Усю дарогу да Мінска Карп ламаў галаву над тым, што рабіць далей. Як член партыі ён павінен быў напісаць пра здраду бацькі ў партком, але ён яшчэ не стаяў на ўліку. Напэўна, трэба было б паведаміць і ў органы. Але яны, бадай, самі ведаюць пра бацьку не горш за яго. Адным словам, спяшацца як бы і не было патрэбы. А вось засцерагчы сябе ад небяспекі варта. Як? Раптам у галаву прыйшла бліскучая ідэя — пісьмо з сельсавета, якое ён, на шчасце, не парваў. У ім жа нічога не напісана, што бацькоў расстралялі партызаны. Мог жа ён падумаць — ды і сапраўды падумаў,— што іх расстралялі немцы. Ну, а што не пацікавіўся, як дэмабілізаваўся, дык вінаваты, заняўся ўладжваннем, вучобай.

Вырашыўшы для сябе лінію паводзін, Карп з палёгкай уздыхнуў. Ён любіў знаходзіць выйсце з самых непрыемных сітуацый.

6

Сярод студэнтаў пераважалі франтавікі. Алеся пазірала на іх з павагай і захапленнем. Яны паводзілі сябе раскавана, маглі ўступіць у спрэчку з выкладчыкамі, мелі свае, часам дзіўныя для Алесі, погляды, якіх трымаліся з фанатычнай перакананасцю, хваліліся сваёй вернасцю дружбе і таварыскасці, ужывалі такія рызыкоўныя выразы, якія ў сям'і Цярпілоўскіх лічыліся варварызмамі і вульгарызмамі. Але Алеся гатова была дараваць ім ўсё аж да непрыстойнай лаянкі. Яны былі тым народам, у якім Алеся і марыла растварыцца, служыць яму пасля заканчэння ўніверсітэта.

Дзяўчат на курсе вучылася шасцёра: тры пары, на якія яны падзяліліся ўжо на другім месяцы заняткаў. Алеся апынулася ў пары з Палінай Дзямешка, якая была старэйшая за яе, пабывала ў партызанах і наогул мелы шырокія веды па ўсіх жыццёвых варунках. У вайну Паліна Дзямешка згубіла бацькоў, двух братоў, сястру і мужа, пра якога яна гаварыла скупа і невыразна, але захавала веру ў непераможнасць жыцця і сваё прызначэнне ў ім.

У той год разгарнуліся падзеі, якія адыгралі ракавую ролю ў далейшым жыцці грамадства: пастановай цэка былі закрыты часопісы «Звязда» і «Ленінград», а літаратуры дадзены накірунак, ад якога яна не магла адступіць ні на крок.

Спачатку з нагоды пастановы быў праведзены агульны ўніверсітэтскі мітынг, потым факультэтскі сход і нарэшце на курсе — семінар. Алеся ніяк не магла зразумець, чаму нейкай пастанове цэка ўдзяляецца такая ўвага. Зрэшты, ёй здавалася, што і ніхто толкам не ведае, з-за чаго ўзняты такі шум. Затое яе нямала падзівіла, што студэнты, якія зроду не чыталі вершаў Ахматавай, а Зошчанку калі і ведалі, дык хіба па апавяданнях, якія да вайны па радыё чытаў артыст Хенкін, са злоснай рашучасцю асуджалі іх творы за безыдэйнасць і ачарненне рэчаіснасці. Не была выключэннем і Паліна Дзямешка.

Яна, што праўда, вельмі блытана паспрабавала растлумачыць Алесі школнасць такіх твораў, якія не адпавядаюць народным памкненням, выклікаюць у народа пачуццё асуджанасці і нявер'я ў свае творчыя сілы.

— Народу, які не завагаўся ў Айчынную вайну, — гаварыла Паліна Дзямешка, — не патрэбна літаратура, што выхоўвае ў ім пачуцці песімізму і змрочнасці. Яму хочацца чытаць літаратуру бадзёрую, жыццярадасную, рамантычную, такую, што кліча на подзвігі, а не ў замагільны свет.

— Але адкуль ты ведаеш, што хоча чытаць народ? — не пагадзілася з ёю Алеся.

Паліна паглядзела на яе з дакорам.

— А таму,— сказала яна, — што пакуль вы адседжваліся ў Ташкенце, мы тут паспыталі гора і нястач. Не крыўдуй, але факт застаецца фактам. Партыйная пастанова патрэбна была людзям, як чыстае паветра. Дарачы, Ахматава, да твайго ведама, жонка зацятага контррэвалюцыянера, расстралянага чэка, і таксама паэта Гумілёва.

Алеся не толькі чытала вершы Ахматавай, яна веў, што тая сапраўды была жонкай Гумілёва. Больш, аднаго разу Алеся пабывала ў Ахматавай у гасцях.

У сорак трэцім годзе Вера Ільінічна Дабужынская прананавала Алесі наведаць, як яна сказала, найвыдатнейшую рускую паэтэсу Ганну Ахматаву. Алеся тады лічыла, што ў рускай паэзіі існуюць дзве найвыдатнейшыя паэтэсы: Зінаіда Гіпіус, якая жыве недзе ў Парыжы і таму недаступна савецкаму чытачу, і Вольга Бергольц, якая піша вершы ў блакадным Ленінградзе. Таму і вырашыла, што Вера Ільінічна лішне перабольшвае, называючы нейкую Ганну Ахматаву найвыдатнейшай рускай паэтэсай. У яе ўсе пецярбуржцы былі найвыдатнейшымі людзьмі.

Паэтэса аказалася важнай паняй. Яна прымала іх, лежачы на паўмяккай канапе з кнігай у руках. Алесю гэта крыху збянтэжыла, яна адчула скаванасць і ўжо раскайвалася, што пагадзілася суправаджаць Веру Ільінічну, але праз чвэрць гадзіны няёмкасць саступіла месца прыхільнасці, абажанню і нават пакланенню, асабліва калі Ганна Андрэеўна стала чытаць вершы. Алесі здавалася, што яны напісаны спецыяльна для яе, Алесі.

«Сердце к сердцу не приковано, если хочешь — уходи. Много счастья уготовано тем, кто волен на пути».

Ганна Андрэеўна раптам запнулася, і тады Вера Ільінічна дрыготкім голасам прадоўжыла:

«Я не плачу, я не жалуюсь, мне счастливой не бывать. Не целуй меня, усталую,— смерть придет поцеловать».

Вершы і сапраўды выклікалі ў Алесі ціхі смутак і замілаванасць, аж на вочы набягалі слёзы. Але яны былі цёплыя, радасныя, як вясновы дождж.

Алесі хацелася прачытаць гэтыя вершы Паліне, але тады непазбежна ўзнікла б пытанне, адкуль Алеся іх ведае. Давялося б прызнацца, што вершы Ахматавай Алесі прынесла Ала Міхайлаўна. Усё гэта таіла ў сабе небяспеку.

Тады ж Алеся даведалася, што паэт Гумілёў быў мужам Ахматавай. Вера Ільінічна сказала пра гэта пад вялікім сакрэтам. I зноў жа Алеся не магла выдаць нават сяброўцы гэтую тайну.

Размова з Палінай Дзямешка парадзіла ў душы Алесі душэўную раздвоенасць. 3 аднаго боку яе абурала нечуванае невуцтва большасці былых франтавікоў, якія апантана асуджалі на ганенне сапраўдныя таленты, паводзілі сябе надзвычай агрэсіўна, з другога боку, спавядаючы ідэю ахвярнасці і растварэння ў народзе, Алеся любавалася апантанасцю невукаў з народа. Яна з нейкай мазахісцкай захопленасцю аж зайздросціла сляпой нецярпімасці іх да самага нязначнага адступлення ад партыйнай дырэктывы. Будучыя філолагі ўпарта адшуквалі адступленні ад пастановы і ў беларускай літаратуры і знаходзілі іх. Усё часцей яны называлі Максіма Багдановіча носьбітам варожых пралетарскай ідэалогіі поглядаў і ідэй, абвінавачвалі яго ў чорным песімізме.

Алеся адчувала хісткасць сваёй пазіцыі, але трымалася яе з дзіўнай упартасцю. Можа, таму, што Паліна Дзямешка ўсім сваім аскетычным спосабам жыцця, сваёй верай у неабходнасць сляпой ахвярнасці ў імя народа выхоўвала і Алесю ў тым жа духу.

Звычайна па заблытаных пытаннях Алеся заўсёды раілася з бацькам. Ён быў для яе аўтарытэт бясспрэчны. Але той цяпер дні і ночы прападаў на працы або ў камандзіроўках, і Алесі не хацелася турбаваць яго.

Аднаго разу, калі Алеся з Палінай ішлі праз універсітэцкі скверык, яе нехта паклікаў. Алеся павярнулася і пабачыла Юрку Далейку, які спяшаўся на лекцыі.

— Ты што ж гэта, студэнтка,— звярнуўся ён да Алесі,— і знацца не хочаш. Хоць бы калі зайшла.

Алеся засаромелася. Неяк, яшчэ ў першыя дні вучобы, Алеся ўбачыла на калідоры Юрку Далейку, кінулася была насустрач яму, ды ў гэты час да яго падышоў прарэктар па навуковай частцы, узяў Юрку пад руку і назваў яго па імені і бацьку — Алеся раптам адчула тую прорву, што аддзяляе яе ад траюраднага брата.

— Знаёмцеся,— называючы яго на «вы», сказала Алеся і яшчэ больш збянтэжылася ад дапушчанай крывадушнасці.

Юрка, аднак, зразумеў Алесю, ён назваўся па імені і паціснуў Палініну руку, а Алесі сказаў:

— У мяне, Алеся, на нядзелю два білеты ў оперу. Можа, сходзім?

— Не ведаю,— ухілілася яна ад агоды.

— Тады сходзім. Я па цябе зайду.

Яны развіталіся. Паліна спыталася:

— Таксама студэнт?

— Ды не, выкладчык,— адказала Алеся.— Кандыдат навук. Матэматык.

— Файны хлопец,— вызначыла Юркаву вартасць Паліна. — Даўно ты з ім круціш?..

Алеся ад такога пытання разгубілася.

— Дык ён жа мой брат,— сказала яна.

— Слухай, Алеся, звядзі мяне з ім,— папрасіла Паліна.

Алеся не паабяцала.

7

У нядзелю ішла опера «Алеся» з Александроўскай у галоўнай ролі. Народу сабралася не шмат, хоць у партэры і ў ложах бенуара вольных месц не было. Ва ўрадавай ложы сядзеў Панамарэнка са світаю, што надавала спектаклю значнасць, а артыстам, асабліва Александроўскай, натхненне і стараннасці. На Алесю опера не зрабіла вялікага ўражання, але гата было яе нершае наведванне тэатра, і яно запомнілася ёй на ўсё жыццё.

Трываў пачатак нясмелай вясны. Ноччу мароз скоўваў падталіны з лужынамі; з усходу дзьмуў калючы вецер; днём жа высокае ўжо сонца заганяла холад у руіны дамоў. Апранутыя па ваенным часе не дужа цёпла, Алеся з Юркам, пабраўшыся за рукі, як малыя дзеці, прыспешвалі крок, коўзаліся па свежым лёдзе. Абаім было весела і хораша.

Юрка сам напрасіўся на чай. Алеся чамусьці ўзрадавалася.

Бацькі, як і заўсёды, дома не было. Маці засяроджана сядзела над дысертацыяй. Яна толькі павіталася з Юркам, спыталася пра маці і бацьку і зноў занурылася ў працу. Алеся павяла Юрку на кухню, хоць у яе ўжо меўся свой пакой, бо абодва саўмінаўцы выбраліся яшчэ ў студзені і цяпер уся кватэра належала Цярпілоўскім.

Пілі чай з амерыканскімі галетамі і мёдам, які з ЗаходняЙ Беларусі прывёз бацька. Гаварылі пра оперу, пра Александроўскую. Алеся нагадала, што яна вучылася ў славутай Рэгіны Майсееўны Зускінд. Юрка пажартаваў:

— Хто такі Еўклід — ведаю. Хто такія Гаус, Ферма, Эйлер, Лабачэўскі — таксама ведаю. Хто такая Зускінд,— Юрка сцепануў плечуком, развёў рукі,— не ведаю.

— Дарэмна не ведаеш,— парыравала Алеся,— і няма чаго хваліцца невуцтвам.

Гаворка адразу набыла лёгкі, але не легкаважкі, накірунак. Алеся паскардзілася, што яе ашаламляе тая пагрозліаая агрэсіўнасць і нецярпімасць, што існуе ў асяродку студэнцтва ў дачыненні да творчай інтэлігенцыі. Юрка слухаў нахмурана, маўчаў. Алеся паспрабавала распавесці пра свае думкі наконт служэння народу. Цяпер Юрка нечага пачаў усміхацца. Алеся аж начала блытацца і нарэшце замоўкла, маркотна падумаўшы, што яна не ўмее выказваць свае погляды.

— Дык жа ніякіх навацый або адкрыццяў у тваіх вышуках няма,— сказаў Юрка, калі Алеся канчаткова выгаварылася і замоўкла.— Наша інтэлігенцыя спрадвеку хварэла на рабскую прыніжанасць і ўласную нявартасць перад створаным ёю ж самой ідалам, які яна назвала народам. Дай рады, а што такое народ? Што змяшчае ў сабе гэтае дужа неканкрэтнае паняцце? Каго нарэшце лічыць народам? Вытворцаў грамадскага багацця? Але ж і сярод іх не ўсе роўныя і ці ўсіх можна называць народам. Ёсць сумленныя працаўнікі, але ёсць жа і гультаі, злодзеі, разумоваадсталыя. Як быць з імі? Яны народ ці не народ? I ці варта ў такім народзе растварацца? А што рабіць з тэхнічнай інтэлігенцыяй, без якой рабочы клас не зможа наладзіць вытворчасць? I чаму гэтая інтэлігенцыя павінна растварацца ў пралетарскім асяродку? А творчая інтэлігенцыя? Яна народ ці не народ? А шматлікае чыноўніцтва? Яно ж якраз і лічыць сябе найбольш дастойнай часткай народа. Нарэшце, куды падзяваць хранічных п’янчуг, злодзеяў, смярдзючых хамаў і проста некультурных людзей? Яны што — не народ? Чаму ж тады творчая, навуковая інтэлігенцыя павінна вучыцца розуму ў безаблічнага народа? I чаму мусіць вучыцца? Не гавары глупства наконт нейкага растварэння ў народзе. Растварэнне ў чым бы ні было — усяго знікненне, збаўленне ад самога сябе. Дзіўлюся, ад каго ты набралася такіх недарэчных думак?

— Я, магчыма, не здолела выказаць тое, што адчуваю. Вось бы мая сяброўка Паліна Дзямешка цябе пераканала б.

— Хто, хто?

— Дзямешка. Я цябе з ёю на гэтым тыдні знаёміла.

— Мымра гэтая? I хто яна?

— Ваявала ў партызанах. Смелая і прынцыповая дзяўчына.

— Яна чымсьці нагадала мне майго батальённага камандзіра. Вельмі арыгінальны тып. Таксама з прынцыповых. Але, калі я прапанаваў яму ўладзіцца ва універсітэт без дакументаў і экзаменаў — усе прынцыпы былі здадзены ў архіў на вечнае захаванне.

— Уладжваў, а цяпер асуджаеш,— упікнула Юрку Алеся.

— Не, не асуджаю — канстатую. Уся гэтая прынцыповасць — прытворства. А сутнасць у тым, што вось такія выхадцы з народа прытрымліваюцца правіла: свая кашуля бліжэй да цела. Яшчэ адзін аргумент супраць твайго растварэння ў народзе.

— Я, можа, няправільна выказалася. Не растварэнне, а самаахвярнасць дзеля шчасця народа,— паправілася Алеся.

— I зноў глупства,— зазначыў Юрка.— Каму канкрэтна патрэбна твая самаахвярнасць? Ды нікому!

— I на вайне?

— Вайна — паталогія, вар’яцтва, у якое кінута грамадства. Там і законы іншыя, вар’яцкія,— адказаў Юрка.

— Паслухаўшы цябе, дык можна падумаць, што і паняцця такога «народ» няма.

Юрка, як найчасцей бывала, калі яму задавалі такія дзіцячыя пытанні, толькі заўсміхаўся.

— Паняцце народ,— падкрэслена павучальна, што гучала троху насмешліва, сказаў ён,— чыста этнаграфічнае. У прывычным жыцці ёсць людзі: добрыя і злыя, сумленныя і несумленныя, разумныя і дурныя, смелыя і баязлівыя, працавітыя і гультаі, спагадлівыя і чэрствыя, шчырыя і хітрыя, нарэшце здаровыя і хворыя, багатыя і бедныя, культурныя і хамаватыя. Народ жа, у якім ты хочаш растварыцца, якому збіраешся ахвяраваць сваім жыццём,— ідал, маліцца якому і прыносіць чалавечыя ахвяры смешна і грэшна.

Алесю, прывыклую разважаць эмацыянальна, Юркавы высновы збянтэжылі.

— Па-твойму, дык няма і інтэлігенцыі? — спыталася яна.

— Абсалютна няма, кажу гэта з упэўненасцю, — рашуча заявіў Юрка.— Інтэлігенцыя таксама ідал, створаны на пацеху не дужа адукаваным і выхаваным людзям. Чым бы дзіця ні цешылася, абы не плакала. Ну, што такое інтэлігенцыя? Пішуць, што гэта найбольш разумная, адукаваная, разумова развітая частка жыхароў. Заўваж, не народа — жыхароў! 3 тым, што адукаваная, яшчэ неяк можна пагадзіцца, калі адукаванасць мераць нашымі цяперашнімі меркамі — дыпломамі ды званнямі, прысвоенымі за навуковае глупства. Але паверыць у тое, што разумная, ды яшчэ разумова развітая — гэта ўжо, даруй, банальны камплімент. Азірніся, і ты пабачыш навокал абсурднае жыццё, якое могуць успрымаць толькі неразумныя ды разумова адсталыя людзі. Ды і сам тэрмін — інтлігенцыя — выдуманы і дастасаваны да пэўнага асяродку людзей і для вельмі пэўных мэтаў, каб можна было разумова неакрэплых юнакоў і дзяўчатак паварочваць ад набыцця ведаў да рэвалюцыйнай барацьбы. Вось такія самаахвярнікі і пераставалі вучыцца, ішлі ў «народ», каб кідаць бомбы, страляць у людзей, несці не дабро, а зло. I загуляла па рускай імперыі вар’яцтва. Калі чалавек проста лечыць, будуе чыгунку, пячэ хлеб, шые вопратку ці піша музыку, дык ён замшэлы абывацель. А калі ён кінуў вучобу, ходзіць у зрэбнай кашулі, займаецна прапагандай і кідае бомбы, тады ён сапраўдны інтэлігент — гонар яму і слава!

— Але ж ты не станеш казаць, што не існуе і творчая інтэлігенцыя,— нагадала Алеся, спрабуючы апошнім сваім аргументам пераспрачаць Юрку.

— Ну, па-першае, раздзяляць інтэлігенцыю на творчую, тэхнічную, навуковую я лічу неправамерным. Але дапусцім такі падзел для звычайнай зручнасці, каб выдзяляць прафесійны статус адукаваных людзей. Дык вось, творчая інтэлігенцыя найбольш і натварыла глупстваў, аб’яўляючы сябе і слугой народа, і яго вучнем і, што зусім неверагодна, яшчэ і настаўнікам адначасова. Ці не таму наша творчая інтэлігенцыя ў парыве сваёй самаахвярнасці з даўніх часоў аж млела перад несусветным хамствам і звычайнай простанароднай грубасцю, шукала і знаходзіла ў бескультурнасці нейкае адметнае высакародства, спрадвечнасць і першаснасць адмысловых ідэалаў, пра якія яна мела дужа цьмяныя ўяўленні. Адсюль і пайшло падладжванне пад прымітыўнага прасталюдзіна з зарослай шчэццю мордай...

Алеся слухала Юрку з пачуццём, падобным на страх. У іхнім доме пра такія рэчы не гаварылі, а калі бацька часам і пачынаў абурацца якімі парадкамі, дык маці тут жа казала яму: «Сціхні...»

— А ты хіба не адчуваеш сябе інтэлігентам? — спыталася Алеся, спадзеючыся, што Юрка не здольны адрачыся ад чатырох пакаленняў сваіх інтэлігентных продкаў, як па бацькавай, так і па матчынай лініі.

— Уяві, не адчуваю, хоць і ведаю, што мае продкі належалі, як ты кажаш, да інтэлігенцыі. Больш, я ведаю, што мае продкі — бацькі, дзяды, прадзеды і нават прапрадзеды — былі сумленнымі і на свой час высокаадукаванымі людзьмі. Ну, а каб такімі не з'яўляліся, дык што я — павінен гараваць, кідацца ў роспач ці нават страляцца? Я не задумваюся над непатрэбным, а па сутнасці, абсурдным пытаннем: да якога класа, нацыі, саслоўя належалі мае бацькі, дзяды, прадзеды, нарэшце сам я. У мяне ёсць над чым думаць. Класавыя, нацыянальныя, саслоўныя адзнакі патрэбны палітыкам, каб сварыць людзей, бо тады ім прасцей лавіць рыбу ў мутнай вадзе непарадку і свараў. Інтэлігенцыю і прыдумалі для той жа мэты. У рзвалюцыю ды і пасля яе ці мала загінула наіўных дзівакоў, што прагнулі дапамагчы народу зразумець сябе. Кажучы тваёй мовай, растварыцца ў ім. А той народ, перажаваўшы іх, выплюнуў і нават не задумаўся, каго выплюнуў. Яму без адукаваных ды разумных жыць прасцей. Без іх яму ніхто душу не растраўляе, не паказвае пальцам на ягонае бескультур'е і хамства. Іак было. Ды і цяпер, на мой погляд, над творчымі і разумнымі людзьмі занесена вострая сякера. Думаеш, Зошчанка з Ахматавай нешта шкоднае пісалі, такое, што пагражала сацыялістычнаму ладу? Глупства! У вайну людзі зразумелі, што яны — сіла. Вось і спатрэбілася паказаць, што на людскую сілу ёсць управа. Запалохаць пісьменнікаў заўсёды было прасцей простага. А ўжо яны ў парыве вернай службы запалохаюць астатніх. Таму і знайшлі казлоў адпушчэння.

Юркавыя развагі здаліся Алесі вельмі жорсткімі і нетактоўнымі, але ягоныя словы пра Зошчанку і Ахматаву нечаканымі і праўдзівымі, якія хоць неяк тлумачылі сутнасць такой грознай пастановы цэка.

— Дык што рабіць? — разгублена спыталася Алеся.

— Што рабіць? — перапытаў Юрка. Доўга маўчаў, як бы шукаючы адказ на зусім няпростае пытанне.— Не ведаю. Мы пагружаемся ў цемру. Трэба, мабыць, баязліва маўчаць і... смела думаць. Яшчэ адна асаблівасць адукаваных і разумных людзей.

На кухню, масіруючы лоб, зайшла Аўдоцця Якаўлеўна.

— Дзеці мае, ці не дазволіце і мне далучыцца да вашай гаворкі?

— Калі ласка, калі ласка,— азваўся Юрка.— Але мне ўжо час дамоў вяртацца. Шчыра дзякую за чай.

Ён развітаўся і пайшоў. Алеся прыбрала начынне, пайшла ў свой пакой. Следам туды ж зайшла і маці.

— Табе падабаецца Юрый? — спыталася яна.

— 3 ім цікава гаварыць,— адказала Алеся.

— Ён мог бы быць неблагой для цябе парай,— сказала маці.

Алеся пачырванела.

Цяпер яны часта бывалі на спектаклях опернага тэатра, куды іх па просьбе Валянціна Пятровіча пускалі без білетаў. Найчасцей яны сядзелі ў дырэктарскай ложы або на прыстаўных крэслах у партэры. Хадзілі яны і ў Купалаўскі тэатр, па-сямейнаму ўтульны, з выдатным акцёрскім калектывам. А пасля спектакля абавязкова з'яўляліся ў прасторную кватэру Цярпілоўскіх, пілі чай, дзяліліся з Аўдоццяй Якаўлеўнай уражаннямі ад пачутага і пабачанага.

Юрку падабалася бываць у Цярпілоўскіх, дзе ўладарыла атмасфера суладнасці, далікатнасці, хатняй утульнасці і непераймальнай грунтоўнасці ўсяго ўкладу жыцця. Калі да іхняй маленькай з трох асоб кампаніі далучаўся Канстанцін Вячаслававіч, вечары праходзілі асабліва хораша: Алеся іграла на піяніна, Канстаяцін Вячаслававіч спяваў старасвецкія рамансы, Аўдоцця Якаўлеўна пад настрой дэкламавала вершы Багдановіча, Купалы, Коласа, Труса, Куляшова, Панчанкі. Юрку заставалася захапляцца — ягоныя матэматычныя задачы і формулы тут нікога не цікавілі, але ягоныя расказы пра Сусвет слухаліся з нязменнай увагай.

Юркава сям'я жыла раскідзіста. як бы ў вечнай камандзіроўцы, але без таго падпарадкавання пэўным правілам, што былі характэрны для сям'і Цяршлоўскіх. У доме Далейкаў вечна панавала няўдзячная вольнасць.

Юрку таму і падабалася бываць у Цярпілоўскіх, што там быў парадак і матэматычная дакладнасць ва ўсім побыце. Алесі, наадварот, падабалася бываць у Далейкаў, дзе не існавала ніякай абмежаванасці.

Так у клопатах пра вучобу і ў прыемных паходах у тэатры праляцеў першы год студэнцкага жыцця Алесі. I хоць год быў галодны, Цярпілоўскія голаду не адчувалі. Бацька часта бываў у Заходняй Беларусі, прывозіў адтуль прадукты, ды і ў саўмінаўскім размеркавальніку можна было атаварыць літэр «А», які атрымліваў галоўны хірург міністэрства Канстанцін Вячаслававіч Цярпілоўскі.

Канец сорак восьмага прынёс у сям’ю Цярпілоўскіх хоць і невялікую, але прыкрасць: Канстанціну Вячаслававічу раптам аб’явілі, што ён далей займаць пасаду галоўнага хірурга міністэрства аховы здароўя не можа, бо пасаду гэтую палічылі наменклатурнай, а значыць, на ёй мог працаваць толькі член партыі. Але Канстанціна Вячаслававіча не пакрыўдзілі: далі кафедру ў медыцынскім інстытуце, хірургічнае аддзяленне ў першай клінічнай бальніцы і кансультацыі ва ўрадавай бальніцы, так званай лечкамісіі. I ўсё ж асадак ад звальнення з пасады галоўнага хірурга міністэрства застаўся на ўсе гады.

8

Вучыцца на гістарычным факультэце сапраўды аказалася справай даступнай і з яго шасцікласнай адукацыяй. Ды і студэнты з дэмабілізаваных не выяўлялі вялікіх ведаў, хоць і любілі павыстаўляцца, паказаць сваю дасведчанасць у гістарычнай навуцы. Але з першых дзён вучобы аб’явіліся дзве акалічнасці, якія здорава заміналі вучобе.

Карп быў адзіны на ўвесь універсітэт Герой Савецкага Саюза, і, натуральна, яго заўважылі, выбралі спачатку старастам іхняй групы, а потым і членам факультэцкага камсамольскага бюро. А на наступны год і членам партыйнага камітэта універсітэта. Спачатку Карп хваляваўся, баяўся, што раптам адкрыюцца ягоныя недакладнасці ў біяграфіі: бацькава здрадніцтва, пра якое ён так і не прызнаўся, і ягоная шасцікласная адукацыя, а, значыць, і незаконнае паступленне ва ўніверсітэт. Ды, мабыць, Зорка Героя Савецкага Саюза засцерагала яго ад лішне цікаўных вачэй. Ва ўсякім разе, грамадскім нагрузкам Карп не ўзрадаваўся: трэба было настойліва сядзець над падручнікамі, а даводзілася марнаваць час на паседжаннях. Праўда, ён ухітраўся і на паседжаннях зубрыць храналагічныя табліцы, чытаць па праграме ленінскія творы. Члены парткома заўважалі гэта, але ставіліся да чытання на паседжаннях з ухвалою: во, маўляў, бярыце прыклад з Карпа Хіжняка, той кожную хвілінку выкарыстоўвае для вучобы.

Другой прыкрай акалічнасцю была нямецкая мова. Прыдзірлівая старая выкладчыца сказала яму:

— Геноссе Хіжняк, я не буду выклікаць вас першае паўгоддае, але, калі вы за гэты час не навучыцеся чытаць і перакладаць, я не змагу вам паставіць здавальняючую адзнаку, нягледзячы на ўсю павагу да вашых заслуг на вайне.

Карп разгубіўся. Авалодаць ненавіснай нямецкай мовай, на якой ён ведаў дзесяткі два непрыгодных для ўжытку ў мірны час слоў, здавалася, немагчыма, і ён падумваў ужо, што, бадай, на гэтым ягоная вучоба і закончыцца. Ды яму шанцавала не толькі на вайне.

Выпадкова Карп пазнаёміўся з настаўніцай нямецкай мовы Вікторыяй Рыпінскай. Яна падмелася вучыць яго нямецкай мове, якую выкладала ў школе па Лагойскім тракце.

Тройчы на тыдзень Карп ішоў з інтэрната па Нямізе на Міжтрактовую вуліцу, што ляжала паміж Лагойскім трактам і вуліцай Пушкіна. Хата Рыпінскіх стаяла якраз на задворках політэхнічнага інстытута ў старым садзе. На вуліцу весела пазіралі два вакны, аздобленыя дэкаратыўнымі ліштвамі, з высокімі надваконнікамі і двухстворкавымі аканіцамі, пафарбаванымі ў сіні і белы колер. У невысокай штыкетнай агароджы мелася фортка, ад якой да ганка ляжала вымашчаная чырвонай цэглай сцежка.

Хата, з панадворку не дужа паглядная, унутры была прасторнай і надзвычай утульнай. Так, прынамсі, здалося Карпу. Ды і абсталявана яна была па-гарадскому: з паліраванай мэбляй, з мяккімі канапамі і крэсламі, з кніжнай шафай і карасінавай лямпай пад столлю, гафрыраваны абажур якой адкідваў мяккае святло. У пакоі Вікторыі стаяў нікеляваны ложак, засланы ружовай капай, з гарой пульхных падушак, а пры ім стаяў туалетны столік з авальным люстэркам і мноствам на ім розных прыгожых рэчаў, прызначэння якіх Карп у большасці не ведаў.

Калі ён упершыню паявіўся на Міжтрактовай шэсць, яму аж не паверылася, што сярод руін і ўсеагульнай беднасці можа існаваць такая раскоша. Ужо тады ў галаве прамільгнула нясмелая думка: пажыць бы тут гадкоў дваццаць...

Вікторыя Казіміраўна аказалася добрай настаўніцай. За якія тры месяцы навучыла Карпа чытаць, пісаць, перакладаць на рускую мову і наадварот нескладаныя тэксты, нават адказваць на элементарныя пытанні. Поспех акрыліў яго. Здалося, цяпер яму ўсё па сіле, усё дасяжна. Спачатку нясмела, а потым і рашуча ў яго выспеў намер ажаніцца з Вікторыяй, да якой ён адчуваў жадную закаханасць.

Карп ніколі не быў распуснікам, але апошнім часам яго ўсё часцей па начах непакоілі бачанні дужа пэўнага накірунку: маладосць і чалавечая існасць паўставалі супраць Карпавай стрыманасці. Бывала, што ён аж знемагаў ад страсці.

Усё складвалася нібы найлепшым чынам: Вікторыя яму падабалася, бацькі яе да яго ставіліся з належнай пашанай, ды і ўсё астатняе сведчыла, што лепшай жонкі яму не знайсці.

Год каціўся да свайго завяршэння. Спачатку Вікторыя, а потым і яе маці запрасілі Карпа адзначыць разам Новы год. Па тым, як запрашалі, Карп зразумеў, што бацькі бачаць у яго асобе свайго зяця. Ды і ўсё кацілася да шчаслівага канца з вясельнай чаркай і пераездам на Міжтрактовую вуліцу.

Купіўшы ў рэстаране бутэльку шампанскага, Карп Хіжняк адправіўся да Вікторыі. Там ужо сядзелі госці: дзве настаўніцы са школы, дзе працавала Вікторыя, нейкі мастак-афарміцель з жонкай, таўсматы капітан з пагонамі медыцынскай службы, дзве маладыя пары. Апошнім прыйшоў следчы з дзяржбяспекі, нейкая дзесятая вада на кісялі Вікторынай маці. Ці то дваюрадны пляменнік, ці то муж дваюраднай пляменніцы. За стол селі задоўга да Новага года. Усе чамусьці адчувалі сябе скавана. Хіба следчы ды ваенны медык былі выключэннем.

Карп сядзеў побач з Вікторыяй. За сталом было цесна, і Вікторыя прыціскалася да яго аголеным плячом. Часам іх ногі краналіся і тут жа адштурхоўваліся, нібы апальваліся. Тады Вікторыя чырванела і прасіла прабачэння, нібы зрабіла бог ведае які благі ўчынак. Карпу гэта падабалася. Яму і самому хацелася быць асабліва ветлівым, далікатным, каб, крый божа, бацькі не падумалі пра яго што-небудзь дрэннае.

Апоўначы па старым гадзінніку, што вісеў тут жа ў зале, следчы сказаў тост за Сталіна, за савецкую радзіму, за камуністычную партыю. Выпілі стоячы і нават паапладзіравалі.

— А цяпер я павінен ісці,— сказаў следчы.

Карп здзіўлена паглядзеў на Вікторыю, тая шапнула на вуха, што яны там дапытваюць і ноччу. Карп пра гэта не падумаў, а тое, што следчы пайшоў на працу добра п'яны, аж скаланула яго.

Застоліца адразу пажвавела, а неўзабаве і зусім развесялілася. Гаспадар паставіў на стол патэфон з горкай пласцінак. Танга, факстроты, блюзы, вальсы змянялі адзін аднаго. Кавалераў было малавата, але ваенны медык паспяваў танцаваць з усімі, і ўсім было весела. Вікторыя праз увесь час танцавала толькі з Карпам, і ніхто не пасягаў на яго. Потым і неяк адразу хата апусцела. Карп памкнуўся пайсці з усімі. але гаспадыня яго ўтрымала:

— Куды вы? У горадзе неспакойна. Мы хвалявацца будзем...

Карп адразу пагадзіўся. Яму паслалі ў пакоі Вікторыі, на тым нікеляваным ложку, на якім ён марыў паляжаць.

Пасцельная бялізна пахла мылам і крухмальна хрусцела, пуховая пярына пад прасціной была мяккай, Карп як лёг, так і праваліўся ў дрымучы сон. Прачнуўся ён ад таго, што нехта кратае яго за нос. Страсянуўшы надакучлівыя пальцы, Карп прачнуўся. У акно свяціў месяц, троху ўжо шчарбаты, але вельмі яркі, а ля ложка стаяла Вікторыя ў белай кашулі.

— Зусім замерзла,— смеючыся, сказала яна.

Карп хуценька адсунуўся да сцяны. Вікторыя легла побач. Яе нага каўзанулася па ягонай. Карпа як апякло агнём. Ён рэзка павярнуўся на бок, паддзеў руку пад Вікторыну шыю, задыхана сказаў:

— Я хацеў зрабіць табе прапанову на шлюб...

Выйшла зусім ужо дурнавата: навошта тая прапанова, калі Вікторыя ляжыць з ім у ложку?..

— А ты мяне кахаеш? — Вікторыя казытнула губамі ягонае вуха.

— Яшчэ як,— сказаў ён і няўмела стаў развязваць завязкі на армейскіх яшчэ кальсонах.

Першае, што прыгадалася Карпу, калі ён раніцай прачнуўся, ягоная начная дурная гаворка. Было аж сорамна: паказаў сябе цнатлівым губашлёпам. Але і радасна: усё абышлося без сватання.

Калі ён выйшаў у прыхожую-кухню, маці павіталася з ім, гукнула дачку:

— Віка, Карп Раманавіч прачнуўся. Памажы памыцца...

Трымаючы на плячы вышываны ручнік, Вікторыя палівала яму на рукі халодную, з крышталікамі лёду ваду. Праз зашклёную веранду быў відаць заснежаны двор. Снег іскрыўся пад нізкім сонцам, аж на яго балюча было глядзець.

«Мабыць, улетку тут прыгожа і ціха»,— падумалася Карпу.

— А я сказала бацькам, што выходжу за цябе замуж,— смеючыся сваёй загадкавай усмешкай, паведаміла Вікторыя.— Ці, можа, перадумаў?..

— Не перадумаў і не перадумаю,— упэўнена адказаў Карп.

— Ты не крыўдуй, але мае бацькі веруючыя і вельмі хочуць блаславіць нас.

— Як блаславіць? — насцярожыўся Карп.

— Звычайна. Іконай. Той, якой бласлаўлялі бацькі маіх бацькоў...

— Ну, не, гэты нумар не пройдзе. Я — партыйны і бязбожнік.

— Дзівачок ты мой,— пашкадавала яго Вікторыя.— Думаеш, мне нада тое бласлаўленне. Але ж і супраць бацькоўскай волі не варта ісці. Ты ж мяне не збіраешся браць у свой інтэрнат. Зрабі дзеля мяне выключэнне — хай блаславяць...

Карп паадбіваўся. паадбіваўся ды і здаўся — хай бласлаўляюць. Снедалі з чаркай. Вікторына маці ўсё падлашчвалася да зяця, падкладала на ягоную талерку лешпыя кавалкі смажаніны, свайго вырабу каўбасы, частавала антонаўкай са свайго еаду. Карп быў расчулены яе клопатамі і дабрынёй, якія ён ніколі не чуў.

— Дык што, таго-гэтага,— частуючы Карпа папяросай, звярнуўся да яго Вікторын бацька,— Вікторыя казала, што вы парашылі жыць разам. Мы з маці не супраць. Ты, па ўсім відаць, хлопец не збалаваны, да вучобы здатны. Вучыцеся. Пакуль сілы ёсць — дапаможам. Без навукі цяпер, таго-гэтага, нельга. Вайну перажылі. Цяпер, во, рэформа праведзена. Так што жыццё наладжваецца і за яго трэба трымацца аберуч.

Карп маўчаў, не ведаў, што трэба гаварыць у такіх выпадках. Хацелася нейкіх узнёслых слоў, але яны, як на злосць, не прыходзілі ў галаву.

— Я Віку не пакрыўджу,— нарэшце знайшоўся ён.

— Крыўдзіць не трэба,— пагадзіўся бацька і гукнуў жонку: — Сабіна, дастань абразок...

Карп з Вікторыяй паслухмяна сталі на калені. Бацька Вікторыі ўзяў з жончыных рук ікону святога благавешчання, тройчы перахрысціў ёю спачатку Вікторыю, а потым і Карпа. Маці ўзрадавана заплакала.

— Жывіце, дзеці мае, у згодзе і каханні,— сказала яна, дастала з буфета загорнутыя ў анучку залатыя абручальныя пярсцёнкі, але не аддала іх маладым, а толькі паказала.— Цяпер, вядома, абручальныя пярсцёнкі не носяць, але ведайце, яны ў вас ёсць, і вы цераз іх звязаны адно з адным на векі вечныя. Пакуль існуюць пярсцёнкі, хай існуе і каханне між вамі.

Цяпер ужо настала пара заплакаць і Вікторыі.

Далейшым выяўленням пачуццяў, аднак, паклаў канец следчы, які нечакана ўзнік на парозе дома. Карп бачыў, што яго з’яўленне не ўзрадавала бацькоў і самую Вікторыю, але яны чамусьці заўсміхаліся, пачалі казаць, як яны рады бачыць яго, пацягнулі за стол.

Карп стараўся не піць, хоць гэта было немагчыма — прынукаў следчы. Ён куляў чарку за чаркай і нарэшце зусім сп’янеў. Тым часам надвор’е пачало псавацца. Над горадам пачарнела неба. Узняўся вецер. Карп засабіраўся дамоў у інтэрнат. Было вырашана, што за тыдзень ён канчаткова пераедзе на Міжтрактовую вуліцу. Следам за Карпам засабіраўся і следчы.

— Што я цябе, дзетка, папрашу,— звярнулася да Карпа Вікторына маці,— праводзь ты Толіка дадому. Каб не дай бог чаго не здарылася — бяды не абярэшся. А ён жа на нагах ледзьве стаіць...

На двары ўжо ваўсю гуляла завіруха. Моцны вецер сек шчокі калючым снегам, выганяючы з абодвух дурманны хмель. Каля школы яны прыпыніліся, каб закурыць. Тут было зацішна і снег падаў на зямлю камякамі.

— Слухай, маёр,— загаварыў следчы, абдымаючы Карпа за плечы,— ты Вікторку нацягваеш? Ну, ну, не кіпяціся. Можаш нацягваць, але навошта табе псаваць біяграфію?..

Карп пачуў, як у яго пахаладзела ў грудзях. Ён пільна паглядзеў на следчага — той стаяў абсалютна цвярозы, як здалося Карпу, і гэта яшчэ больш надавала яго словам пагрозлівы сэнс.

— На што намякаеш? — спытаўся Карп.

Следчы разы тры зацягнуўся папяросай, цыркнуў жаўтаватай слінай у белы снег — мабыць, знарок цягнуў час, выпрабоўваў цярпенне Карпа.

— А ты знаеш, што яна тут пры немцах вычварала?..

— А ты знаеш, што яна тут пры немцах вычварала?..

— Ведаю,— адказаў Карп.— Па заданні партызан працавала перакладчыцай у картачным бюро...

Следчы коратка рагатнуў.

— Яна табе нагаворыць, толькі вушы развешвай.

— А што вядома табе?..

— А тое, што твая Вікачка немцам падушкі патыліцай прасавала.

Карп пачуў, як моцна грукнула ў галаву, засмактала пад лыжачкай.

— А табе адкуль вядома?..

— Ды ўжо ж...

— Чаму ж вы яе не арыштоўваеце?

— Спатрэбіцца — арыштуем. Ды не ў гэтым справа, маёр. Хто пад немцам заставаўся — здраднікі. Усе!..

Следчы раптам скрануўся з месца, пайшоў, нават не развітаўшыся з Карпам, пакінуўшы таго ў роспачным роздуме.

«Во, уліп дык уліп,— думаў ён, не заўважаючы нават завірухі.— Не хапала яшчэ ажаніцца з нямецкай паслугачкай. Быў бы поўны набор смярдзючага дзярма: бацька — здраднік, жонка — нямецкая падсцілка, сам — авантурыст па няволі. А ўсё Далейка. Рабіў бы я рабочым, дык пляваў бы на ўсіх. Дык не — палез у інтэлігенты. Але ж і не псаваць сабе жыццё. Усю вайну прайшоў, з розных сітуацый цэлым выходзіў. I цяпер выйду... А яны яшчэ іконкай бласлаўлялі. Чаму не партрэтам Гітлера, сволачы!»

Карп караў сябе за неабачлівасць, але ўсё больш схіляўся да таго, што сустрэча з Вікторыяй Рыпінскай адбылася невыпадкова. Каварныя ворагі яўна мелі намер аблытаць яго дзеля нейкіх сваіх варожых мэт. Але не ўдалося!..

9

Гады Алесінай вучобы ва універсітэце былі багатыя на шматлікія ідэалагічныя кампаніі. За пастановай цэка па ленінградскіх часопісах не менш грозныя дырэктывы былі выдадзены па кіно, музыцы, оперным мастацтве, эстрадзе, драматургіі — здаецца, не было такой сферы творчай дзейнасці, якую не ахапілі б строгія ўказанні. А яшчэ ж пад агонь партыйных пастаноў падпалі цэлыя навукі, такія, як генетыка, хімія палімераў, кібернетыка, некаторыя раздзелы матэматыкі, фізікі, астраноміі. Пераглядаліся гістарычныя, філасофскія, эканамічныя, мовазнаўчыя канцэпцыі. На месцы адных навуковых куміраў паяўляліся другія, дасюль не чутыя. Былая царская Расія, якую іначай і не называлі, як турмой народаў, краінай суцэльнай непісьменнасці, раптам аказалася калыскай усіх чыста навуковых, тэхнічных і вынаходчых адкрыццяў, якія калісьці ўкраў бессаромны захад.

Студэнты рэагавалі на кампаніі стрымана. Не ўсім гэта ўдавалася. Таму многія проста маўчалі, заглыблена лезлі ў першакрыніцы, каб набрацца кніжнай мудрасці.

У ліку такіх была і Алеся. Яна старалася даказаць сабе, нібы ўсё, што робіцца, заканамерна з пункту гледжання марксісцкай дыялектыкі і на карысць таму народу, які не хацеў прызнаваць Юрка і якому Алеся ўсё ж збіралася верна служыць.

3 Юркам яны — з сярэдзіны трэцяга курса — сустракаліся ўсё радзей і радзей, часцей у нядзелю, каб схадзіць у тэатр або кіно. Выходзіла гэта неяк само сабой. Думаецца, што на тое была прычына.

Нават вялікае каханне з часам пераходзіць у спакойную прыхільнасць; паміж Алесяй і Юркам да ўсяго закаханасць была аднабаковая і не сказаць каб моцная, ва ўсякім выпадку, чыста платанічная. Алесіна нясмелая закаханасць увесь час натыкалася на Юркава паказное памкненне ўсіх павучаць і весела, бесклапотна адпачываць. Алеся была для яго не толькі нязменным партнёрам па паходах у кіно і тэатры, цікавым, хоць, на яго прафесарскую думку, наіўным субяседнікам, але ў нейкай ступені і крыніцай натхнення ці, як ён казаў, паскаральнікам думкі.

Юрка тады працаваў над тэорыяй мностваў і зусім новай навукай тапалогіяй, якія вымагалі не толькі глыбокіх ведаў у матэматыцы, але строгай лагічнай паслядоўнасці і філасофскай раскаванасці. Апошняе ўпіралася ў непахіснасць марксісцка-ленінскіх догмаў.

Доктарская дысертацыя, начарна зробленая, раптам атрымала не сказаць каб адмоўны, але і не станоўчы водгук: дысертацыя, маўляў, не мае практычнага значэння. Горш, на вучоным савеце двое матэматыкаў — адзін з іх і вельмі вядомы — выказаліся і больш рэзка: на іх думку, тапалогія не мае нічога агульнага з сапраўднай навукай і вельмі шкада, што такі перспектыўны вучоны, як Юрый Валянцінавіч Далейка, паддаўся пад варожы ўплыў ідэалістычных і антынавуковых пошукаў заходніх ілжэвучоных.

Юрка Далейка паехаў да славутага Пантрагіна, які ці не першы ў нас заняўся тапалогіяй. Леў Сямёнавіч сустрэў Юрку вельмі прыхільна і ветліва, пазіраў на маладога вучонага праз шкельцы чорных акуляраў. Пантрагін быў сляпы з ранняга юнацтва.

У той жа час паступова раставала і Алесіна закаханасць. Алесі сталі надакучаць Юркавы развагі пра мноствы, падмноствы, аб’яднанне мностваў, перасячэнне мностваў, адкрытыя і дасканалыя мноствы, кантынуумы, і ўжо нешта зусім незразумелае — пустое мностства. Канечне, Алеся нічога не кеміла ў матэматыцы, ды яшчэ такой, дзе чалавечае ўяўленне не можа пераадолець бар’ер абстрактнасці. Гэта ёй можна дараваць.

Зрэшты, ні тэорыя мностваў, ні тапалогія не былі ды і не маглі быць перашкодай каханню. Узнікшы аднойчы, яно змятае на сваім шляху і не такія перашкоды. Бадай, тут большую ролю сыграла зусім недарэчная, у чымсьці абсурдная дружба з Палінай Дзямешка, што ўсё больш паглынала і аблытвала Алесю.

Яшчэ на пачатку другога курса Паліна Дзямешка стала камсоргам іхняй групы і неўзабаве ўявіла сябе паліткамісарам пры Алесі, якую трэба паставіць на сталёвыя рэйкі камуністычнай свядомасці, уратаваць ад пагрозы мяшчанскай адасобленасці, выхаваць у яе дух калектывізму і сацыялістычнага інтэрнацыяналізму. Пачалося гэта з амаль незаўважнай падзеі.

I Аўдоцця Якаўлеўна і Канстанцін Вячаслававіч не тое што спавядалі прынцып замкнутасці ў сямейным ачагу, але жылі — выключаючы ташкенцкі перыяд — даволі адасоблена. Доступ да іх быў адкрыты людзям іх кола і зусім не па прафесійным прынцыпе, а па духоўнай еднасці і магчымасці давяраць. Вымагалася гэта не толькі элітарнымі, але і чыста практычнымі меркаваннямі: Канстанцін Вячаслававіч не любіў ды і не ўмеў хаваць свае думкі, а яны ў яго не заўсёды супадалі з афіцыйнымі, што з яго папоўскім паходжаннем было вельмі небяспечна. Таму зрэдчасу ў Цярпілоўскіх бывалі хіба прафесар філалогіі Данат Адрыянавіч Сямівокаў з жонкаю, урачом-афтальмолагам, прафесар Даляру, напалову англічанін, напалову беларус і таксама хірург, але спецыяліст па поласцевай хірургіі. Часам бывала ў іх і Рэгіна Майсееўна Зускінд, а з пазалеташняга года частай госцяй стала і Антаніна Васільеўна, якая не цуралася вострых тэм. Але Валянціна Пятровіча Далейку Цярпілоўскія пабойваліся — што ні кажы, а ён чалавек афіцыйны, чыноўны і, напэўна ж, правераны і заслужана давераны. Кола гэта не пашыралася. Пэўна, таму, калі аднаго разу Алеся спыталася ў бацькі, ці можна ёй прывесці ў дом універсітэцкую сяброўку, Канстанцін Вячаслававіч, выслухаўшы кароткі жыццяпіс Паліны Дзямешка, палепшаны ў пераказе Алесі, катэгарычна заявіў: «Не нажадана...»

Але якраз у зімовую сесію з Ташкента Цярпілоускім было даслана запрашэнне на нейкую ўзбекскую ўрачыстасць, Алеся засталася на ўсю вялікую кватэру адна, пасля першай жа ночы адчула адзіноту і страх, а таму назаўтра запрасіла Паліну пажыць у яе два тыдні.

Паліну не тое што здзівіла або ўразіла — яе ашаламіла раскоша кватэры Цярпілоўскіх і ўвесь незразумелы ёй побыт, які адчуваўся і кожнай рэчы.

Што праўда, кватэра Цярпілоўскіх і сапраўды была абсталявана багатай, перламутрам інкруставанай мэбляй, якая дасталася Цярпілоўскім выпадкова і па вельмі сходнай цане.

На апошніх месяцах працы ў міністэрстве Канстанціну Вячаслававічу давялося пабываць у глухім палескім раёне Заходняй Беларусі, дзе да яго ў гасцініцу заявіўся вясковы дзядзька з прапановай купіць мэблю, якую сын прывёз яму з Германіі. Канстанцін Вячаслававіч любіў прыгожа апранацца, акружаць сябе прыгожымі рэчамі, пра мэблю, якую ён пабачыў, можна было толькі марыць. Таму ён не стаў таргавацца, заплаціў цану, якую запрасіў гаспадар.

За дваццаць тры гады жыцця Паліна Дзямешка паспытала ўсяго: голаду, галечы, цяжкіх непаўторных страт, але і шчаслівых дзён, ціхай радасці ад новай сукенкі, басаножак, зімовага палітончыка з лісіным каўняром, проста ад таго, што жыве на свеце, што ў ёй бруіць нерастрачаная маладосць, што перажыла вайну, што паступіла ва універсітэт, пра які марыла ўсё жыццё.

3 цяжкога дзяцінства і юнацтва Паліне чамусьці прыгадвалася толькі добрае, светлае, радаснае, быццам яно складалася з прыгожых малюнкаў, з вясёлкавага набору фарбаў. Успаміналася якраз таму, што дабра было вельмі мала, усяго адна жменька.

Яе бацька, Ягор Дзямешка, нават па местачковых памяркоўных мерках належаў да тых нехлямяжых, зачуханых мужыкоў, якім вечна не шанцуе, а таму імі ўсе папіхаюць, у тым ліку і ўласная жонка. Маці, Улляна, наадварот, славілася рашучасцю, даволі прывабнай знешнасцю і местачковай смеласцю да абгавораў і плётак. 3 незапомных для Паліны часоў маці ўлегла ў грамадскую дзейнаець, вечна недзе прападала, і ў іхняй хаце стаяў заўсёдны шурум-бурум, да якога ўсе прывыклі, быццам так і трэба жыць,— з непрыбраным сталом, з незасланымі ложкамі, з нямытым начыннем, з няпаленай печчу, з мінімальнай колькасцю рэчаў. Калі чаго не хапала, беглі да суседзяў, пазычалі. Яшчэ была рэгулярная бяскорміца, якая, бывала, заканчвалася самым нечаканым чынам: аднекуль прыязджала маці, прывозіла гасцінцы і дні тры запар усе заўзята балявалі.

Але Паліне запомніліся не тыя рэдкія баляванні, а матчыны апавяданні пра вялікія гарады, светлыя карпусы заводаў, багатае і бесклапотнае жыццё ў саўгасах і камунах, пра аўдыторыі інстытутаў і тэхнікумаў, дзе вучацца дзеці працоўных,— адным словам, пра светлую будучыню той жа Паліны, якой выпала шчасце пажыць пры камунізме. Паліна зайздросціла маці, якая на свае вочы бачыла той камунізм, тых шчаслівых людзей, што ўжо ў ім жывуць, Крэмль, у якім працуе найвыдатнейшы геній чалавецтва, што дзень і ноч дбае аб лёсе працоўнага чалавека, самога Сталіна, пра якога маці гаварыла са слязамі шчаснасці на вачах.

Маці прывучыла дзяцей пагардліва ставіцца да прыватнай уласнасці, абыходзіцца самым неабходным у жыцці, бачыць у заможных людзях калі не лютых ворагаў, дык шкодных абывацеляў, цвердалобых мяшчан, для якіх сэнс жыцця заключаецца не ў прыгожай ідэі, а ў тым, каб добра паесці, мякка паспаць і грэбсці пад сябе багацце.

Стоячы на парозе шыкоўнай гасцёўні Цярпілоўскіх, Паліна не ведала, як да ўсяго пабачанага паставіцца. 3 аднаго боку, багацце кватэры выклікала ў Паліны пратэст, з другога — у яе падспудна паявілася зайздросная думка, што няблага было б і самой мець такую раскошу. Але пратэст быў мацнейшы, і Паліна раптам спалохалася, а што, калі за два тыдні туташняга жыцця і яна нейкім чынам амяшчаніцца. Узнікла ж у яе варожае жаданне некалі займець такое багацце!..

Паліна ўжо хацела адмовіцца ад Алесінай прапановы пажыць два тыдні разам. Ды за доўгія гады зямнога існавання чалавек навучыўся апраўдваць свае любыя погляды, учынкі, благія справы. Тое, што робіць ён сам — ад бога, тое, што кажуць іншыя — ад нячыстай сілы. У Паліны Дзямешка раптам узнікла геніяльна простая здагадка: ёй надарылася вельмі шчаслівая нагода лепей папрыглядацца да сваёй аднакурсніцы, каб можна было з часам уцягнуць Алесю ў стройныя шэрагі ленінскага камсамола. Дарэчы прыгадалася і камсамольскае патрабаванне весці растлумачальную працу сярод несаюзнай моладзі і строга індывідуальна.

— Шыкарна, таварышка, жывеш,— сказала Паліна, выбраўшы для сябе тактыку прынцыповых паводзін.— Так нядоўга і амяшчаніцца.

Алеся чакала ад Паліны здзіўлення, захаплення, але ні ў якім разе не з’едлівай іроніі і намёку, што яна можа амяшчаніцца. Мяшчанства ў асяродку студэнцтва лічылася найгоршым грахом. Алеся збянтэжылася і разгубілася. Яна не ведала, што сказаць у сваё апраўданне.

— Гэта ўсё тата,— сказала яна.— Ён любіць прыгожыя рэчы...

— Прыгожай можа быць толькі класавая барацьба,— павучальна зазначыла Паліна.— У яе ёсць прыгожая мэта...

I зноў Алеся была азадачана такой нечаканай высновай.

— Якая мэта? — спыталася яна, разумеючы ўсю нікчэмнасць свайго пытання — вядома ж, якую мэту мае на ўвазе Паліна — камунізм.

Але Паліна яшчэ раз ашаламіла яе.

— Ты ўжо даруй, Алеся, але я катэгарычна і безумоўна супраць не толькі вось такой буржуазнай раскошы, але і любога накаплення рэчаў і шмотак, што нішчаць на корані бяскласавую роўнасць людзей, вядуць да распальвання маёмаснага антаганізму.

— Ты кажаш так, бо не маеш сям’і,— адважылася сказаць Алеся.

Паліна рашуча запярэчыла:

— Зусім не таму. У нас у сям’і ніколі не набывалі рэчаў. Мне тады здавалася, што маці дрэнна вядзе гаспадарку. Я нават крыўдавала, што не заўсёды мела прыгожы абутак. Цяпер я разумею матчыну дальнабачную правату. Нават калі б наша хата была запоўнена незлічоным багаццем, яно немінуча загінула б у вайну. А вось матчыны ідэі засталіся ў маёй свядомасці. Значыць, трэба берагчы не рэчы, а ідэі. Яны бессмяротныя,— і, як бывала ўжо ў часе іхніх размоў, Паліна раптам крута памяняла тэму.— А ці паехала б ты са мной партызаніць у Грэцыю або ў Іспанію?

— Партызаніць? — зніякавела Алеся.

Паліна Дзямешка задаволена засмяялася.

— Не бойся. Нікуды я цябе ад тваіх прыгожых, каштоўных і дарагіх табе рэчаў не звязу. У Грэцыю — позна, у Іспанію — рана.

Было падобна на тое, што Паліна выпрабоўвае, а можа, разыгрывае Алесю. Трэба было неяк заканчваць непрыемную гаворку. Найлепш усё звесці на жарт.

— Калі ўжо на тое пайшло,— весела азвалася Алеся,— дык паедзем лепей у Афрыку ці ў Індакітай. Во дзе можна разгарнуць партызанекую барацьбу. Тропікі. Джунглі. А то нейкая дашчэнту вытаптаная Грэцыя, Іспанія... Там і схавацца няма дзе.

— Дарэмна жартуеш,— вельмі сур'ёзна сказала Паліна. — У Грэцыі прагрэсіўныя сілы пад кіраўніцтвам камуністычнай партыі з самага вызвалення краіны ад фашысцкіх захопнікаў праліваюць кроў за камуністычныя ідэалы, стрымліваючы наступленне рэакцыйных сіл міжнароднага імперыялізму. Жартаваць з гэтага нельга. Скажу табе па сакрэце. Хадзіла я, каб паслалі мяне да грэчаскіх партызан. Вельмі хацелася перадаць ім свой вопыт і свае веды.

— Да каго хадзіла? — аж узгарэлася ад цікаўнасці Алеся.

— Гэта не мае значэння,— ахаладзіла яе пыл Паліна.— Ды і сакрэт. Не сёлета хадзіла — раней. Адмовілі. Але памкненне маё ўхвалілі. I наконт Іспаніі не трэба насміхацца. У сорак другім годзе ў наш атрад па лініі Камінтэрна закінулі двух іспанцаў. Я з імі на чыгунку хадзіла, у баях была. Смелыя хлопцы. А ў жніўні, здаецца, іх адклікалі ў Маскву. Мне Хасэ тады сказаў: «Слухай радыё. Як у Астурыі пачнуцца баі, значыць, гэта дзейнічаю я. Тады прасіся да нас. Мірнае жыццё не па табе. Яно і моцных засмоктвае ў багну спажывецтва». Як у ваду глядзеў...

Размова спачатку збіла Алесю з панталыку, нават збянтэжыла, а потым выклікала ў яе захапленне Палінай. Якая парыўнасць! Алесі захацелася ва ўсім быць падобнай на яе — такой жа непрымірымай, смелай і рашучай.

У тыя два тыдні яны вельмі зблізіліся. I хоць часам Алесі не падабаліся вельмі ўжо непрымірымыя погляды Паліны, яна даравала ёй усё. Больш, яна любавалася яе смелымі і незалежнымі выказваннямі.

Канстанцін Вячаслававіч і Аўдоцця Якаўлеўна затрымаліся ў Ташкенце яшчэ на цэлы тыдзень. За гэты час Алеся з Палінай паспяхова здалі экзамены. У іх раптам паявілася шмат вольнага часу, і Алесі прыйшло ў галаву звадзіць Паліну ў оперны тэатр, дзе яна, аказваецца, ніколі не была. Алеся пазваніла Юрку, якому было забаронена прыходзіць у часе экзаменаў. Юрка не прымусіў сябе доўга чакаць. У яго быў добры настрой. Усю дарогу да тэатра ён міла жартаваў, расказваў смешныя бяскрыўдныя анекдоты пра студэнтаў і выкладчыкаў, прыгадваў забаўныя эпізоды з франтавога жыцця. Паліна хмура маўчала. Было не зразумець, ці яна асуджае прафесарскую несур’ёзнасць, ці адчувае сябе ў кампаніі залішне сарамліва. Толькі тады, калі Юрка пачынаў гаварыць пра танкавыя баі, Паліна праяўляла цікаўнасць. Затое Алеся, вызваленая ад сесійных клопатаў, на роўных з Юркам падтрымлівала вясёлую і прыемную гамонку.

Іх прапусцілі, нават не спытаўшы білетаў, што вельмі ўразіла Паліну. Больш, немаладая кантралёрка спыталася, чаму іх так доўга не было ў тэатры. Паліна зразумела, што Юрка з Алесяй тут свае.

Быў будні дзень, і іх пасадзілі ў дырэктарскую ложу. Проста пад імі, у аркестровай яме, музыканты наладжвалі свае інструменты — стаяла рознагалосая какафонія гукаў. Марудлівая публіка памалу запаўняла партэр. Насупраць, у ложы для членаў урада, паявіўся вайсковец і адразу ж схаваўся за аксамітавай парцьерай.

Паліна спалохана і сарамліва спадылба сачыла за залай. Крэслы ў партэры займалі шыкоўныя жанчыны ў доўгіх, адкрытых на спіне і на грудзях плаццях. Мужчыны выглядалі больш сціпла, але і на іх былі дарагія гарнітуры-тройкі. Рассаджваліся чынна, як па аднойчы распрацаваным распарадку.

Паліне здавалася, што яна з прывычнага беднага студэнцкага быту трапіла ў нейкі незнаёмы і варожы ёй свет. Той, студэнцкі, быў жывы, рэальны, а гэты — фантастычны, казачны, а таму ірэальны. Сон — не больш!..

Ёй раптам стала няёмка за сваю сукенку, што праўда, святочную, выхадную, але дужа бедную і непаглядную на фоне панаксаміту і парчы, за сваю просценькую прычоску, якой яна ніколі не надавала належнай увагі, за вусны, вечна сасмяглыя і шурпатыя, якія яна ніколі не фарбавала, бо лічыла гэта мяшчанствам і ганебным выклікам самкі.

Юрка нешта ёй гаварыў, яна дрэнна разумела яго, часам адказвала неўпапад. Нарэшце ён стаў размаўляць з Алесяй; Паліна пачула, як яе балюча ўджаліла рэўнасць. I адразу маркотна падумалася, што яна тут абсалютна лішняя, што ўсе пазіраюць на яе з несхаванай насмешкай: бач ты яе, забралася ў дырэктарскую ложу, хоць месца табе на галёрцы. Ды і хто ты? Самазванка. Бедная студэнтка, якой аказала ласку багатая сяброўка.

Усё гэта абражала і выклікала памкненне трымаць сябе незалежна, з годнасцю, нават з выклікам усім гэтым нашчэнт разадзетым паням у партэры, Алесі і прафесару Далейку. Ёй прыгадвалася нешта невыразнае з жыцця нейкай палымянай рэвалюцыянеркі, якая трапіла ў свецкае кола, але трымала сябе з такой незалежнасцю, што буржуі вымушаны былі прызнаць яе чалавечую годнасць.

Тым часам у зале патухлі люстры, глуха зашамацеўшы, рассунулася цяжкая заслона. Пачалося незразумелае, чужое ёй дзеянне. Не сказаць што Паліна не мела ніякага ўяўлення пра балет. Але веды яе найбольш грунтаваліся на вершы Кандрата Крапівы, што хадзіў сярод студэнтаў у спісе, ды на двух-трох артыкулах у «Комсомольской правде», у якіх аспрэчвалася роля балета ў выхаванні моладзі, а само балетнае мастацтва аб’яўлялася здабыткам эстэтаў.

Паліну раздражняла маўклівасць артыстаў — быццам яны былі нямыя, і музыка, ад якой хацелася выць. Але ўсё гэта згасла, выклікала ў Паліны здранцвенне, калі на сцэну з-за куліс выпырхнулі, як на вочы Паліны, дык паўголыя дзяўчаты, сяк-так прыкрытыя гафрыраванымі парасончыкамі. Ёй зрабілася так сорамна, што яна заплюшчыла вочы і азірнулася толькі тады, калі ў зале раздаліся гучныя апладысменты: сярод балерын стаяла яшчэ адна, высока задзірала ўгору то адну, то другую нагу, а дзяцюк у кафтане хапаў яе за нагу і ўзнімаў перад сабой.

«Во яно ў чыстым выглядзе буржуазнае мастацтва,— асуджальна падумала Паліна.— Каму яно патрэбна? Рабочаму? Калгасніку? Свядомаму будаўніку камунізму? Не! Вось такім атлусцелым мяшчанам, што песцяцца на пярынах, смачна ядуць. Дзіва, што ім хочацца паказытаць снулыя нервы. Чаму дазваляюць такія распусныя спектаклі? Павінна ж быць рашэнне і па балеце. Трэба забараніць здзек з народнай сарамлівасці. Прымусіць балерын прыстойна апранацца, каб не разбэшчваць прагную на распуства публіку».

Паліне хацелася ўстаць і пайсці. Але яна зноў пераканала сябе, што павінна дасядзець да канца, каб можна было доказна спрачацца, абгрунтоўваць сваю думку. Ды было няёмка і перад Юркам. Паліна чамусьці баялася яго з’едлівай іроніі, яго трапных заўваг, ад якіх рабілася сорамна.

Да ўсяго прафесар Далейка ёй падабаўся. Ён быў вельмі падобны на таго іспанца Хасэ, пра якога яна гаварыла Алесі. 3 Хасэ ў яе было дужа кароткае і вельмі патаемнае каханне. Не дай бог, каб пра яго даведаўся б другі іспанец. Так казаў Хасэ. Канешне, Хасэ знешне зусім не быў падобны на Юрку. Хасэ — чорны, хударлявы і вельмі моцны. Юрка — светлавалосы, спешчаны і ласкавы. Абодвух іх яднала ўменне жартаваць з сябе, смешна расказваць пра невясёлыя справы і наогул тое, што не паддаецца халодным развагам, а толькі адчуваецца сэрцам.

Адно, чаго не разумела Паліна, дык гэта Юркава захапленне распусным балетам. «А можа, ён так, як і я, не хочучы таго, ходзіць глядзець балет,— раптам падумалася Паліне. — Усё Алеся. Гата яна водзіць яго, каб спакусіць і выйсці за яго замуж.. Менавіта так! Прыкідваецца, што ў іх сваяцкія адносіны. Падумаеш, траюрадныя. Ды цяпер і дваюрадныя жэняцца».

Яе меркаваяні як бы і пацвердзіліся. Ужо ідучы дамоў, Юрка спытаў у Паліны, як ёй спадабаўся балет. Паліна троху блытана, але рашуча і пераканана асудзіла тэатр, балет, балерын і публіку за разбэшчванне здаровай маралі. Юрка ў знак згоды ківаў галавой.

Ды нешта праз тыдзень, калі вярнуліся з Ташкента Алесіны бацькі і Далейкі ўсёй сям'ёй завіталі ў госці, Юрка з усмешкай спытаўся:

— Шаноўная сястрычка, дзе ты адкапала такую дапатоаную мымру?..

Алеся чамусьці пакрыўдзілася за Паліну.

10

Выпадак з Вікторыяй Рыпінскай навучыў Карпа Хіжняка абачлівасці: перш чым з кім знаёміцца, а тым больш мець сур'ёзныя намеры, трэба спачатку добра высветліць, чым ён дыхае.

Месяцы тры Карп усё чакаў нейкіх захадаў ад Вікторыі, а таму больш сядзеў у бібліятэцы, стараўся не вытыркацца на вуліцу, каб выпадкова не сустрэцца з ёю, яе бацькамі або з іх знаёмымі, што разам адзначалі Новы год. На ўсякі выпадак у яго быў падрыхтаваны адказ і Вікторыі, і бацькам, і знаёмым.

Зімовую сесію ён здаў на пасрэдна; летнюю намеціў закончыць без троек. I сапраўды дамогся свайго. Першы курс быў закончаны паспяхова.

Наогул яму шанцавала. Вікторыя так і не патурбавала. Грашовая рэформа аказалася для яго выгаднай: толькі пяць тысяч памянялі адзін да дзесяці, астатнія дзесяць тысяч — рубель за рубель. У канцылярыі, мабыць, забыліся на дакументы аб адукацыі, якія ён павінен быў аднавіць і занесці туды. Нарэшце ўладзілася справа з той інтымнай патрэбай, якая надакучала яму асабліва па начах; шчаслівы лес звёў яго з кладаўшчыцай адноўленай фабрыкі-кухні Алісай Кушняровай, якая мела каморку пры складзе і гэтаксама, як і ён, прагнула кахання. Каханне доўжылася ўсю зіму і вясну, а ў самую летнюю сесію Алісу арыштавалі за растрату, напалохаўшы гэтым арыштам Карпа. I зноў Карпу пашанцавала: ягонымі адносінамі з Алісай ніхто не зацікавіўся, а сама Аліса, мабыць, не знайшла патрэбным уцягваць яго ў свае справы. Непрыемны выпадак зрабіў на Карпа дужа прыгнётлівае ўражанне — другі раз з-за слабасці да жаночага полу ён мог мець непрыемнасці. А што, калі ў Мінску ўсе дзяўчаты адным мірам мазаны?..