Клетка для берасцянfr

Затое пашанцавала Карпу з адпачынкам, які ён не ведаў, дзе будзе праводзіць: ехаць да сястры не хацелася, а другой радні паблізу не было. Перад самай летняй сесіяй, якраз тады, як арыштавалі Алісу, яго паклікалі ў прафком універсітэта, спыталіся пра здароўе, пра раненні ў вайну і прапанавалі пуцёўку ў Сочы, у навукова-даследчы інстытут імя Сталіна, ды яшчэ на два тэрміны, аж на пяцьдзесят шэсць дзён.

Інстытут аказаўся санаторыем, на базе якога вяліся даследаванні па лячэнні на сочынскіх курортах. Адпачывалі тут і зусім здаровыя людзі, якія нввядома дзеля чаго ляжалі ў мацэсцінскіх ваннах, а потым купаліся ў моры. Інстытут знаходзіўся над самай Мацэстай пад гарою Раскоша, якраз насупраць дачы Сталіна, што надавала яму і славу і папулярнасць.

Карп Хіжняк і раней лічыў, што для працоўнага чалавека няма і не можа быць лепшай улады, як савецкая, лепшай партыі, як бальшавіцкая. За іх ён змагаўся на франтах вайны, ім быў удзячны за свой лёс і свае поспехі ў жыцці. Але раней удзячнасць гэтая насіла абстрактны характар. Яна прыносілася партыі і ўраду наогул. Цяпер, жывучы ў шыкарным санаторыі-інстытуце, на славутым курорце, Карп ужо і наглядна бачыў і адчуваў перавагі сацыялістычнага ладу, прасякнуўся да партыі і савецкай улады гарачай любоўю і гатоўнасцю ўсюды абараняць яе ад яўных і тайных ворагаў. Любоў гэтую і веру ў савецкі лад не магло пахіснуць нават каханне, нечаканае, бурнае, у чымсьці хваравітае, непагляднае, але жаданае, пакутлівае і моцнае. Яно прыйшло неспадзявана.

Ішоў нейкі вечар знаёмстваў — пустыя захады масавікоў-забаўнікаў. Карпа на яго выцягнуў сусед па стале і таксама маёр у адстаўцы, а цяпер дырэктар міжабласной камсамольскай школы Цяцерын, які ўжо заканчваў свой адпачынак.

У яго мелася «дама». Як прагаварыўся Цяцерын, не толькі партнёрка па танцах. Вось тая «дама» і звяла Карпа з Адай, невысочанькай, зграбнай, прыгожай маладзічкай Карпавых гадоў, жонкай палкоўніка, выкладчыка Акадэміі Генеральнага штаба.

Карп Хіжняк меў у санаторыі асобны пакой на пятым паверсе, і ўжо назаўтра Ада апынулася ў ягоным ложку, выявіўшы такія веды ў інтымных зносінах, пра якія Карп і не здагадваўся, але якія аддавалі яго ва ўладу гэтай кволай з выгляду жанчыне. Ада вучыла Карпа не толькі пачуццёвай насалодзе, але і жыццёвай практыцы, якую, выявілася, той не ведае або ведае дужа аднабакова. Ва ўсякім разе, Ада была дужа здзіўлена, адкрыўшы ў сваім палюбоўніку рысы «цялячага» рамантызму. Ёй здавалася, што вайна павінна была вытрасці з людзей ахвоту да ўзнёсласці, зрабіць іх больш відушчымі і практычнымі.

Не, спачатку яны проста захапляліся каханнем. Пачалося з таго, што Карп выцягнуў Аду ў музей Мікалая Астроўскага, чый раман «Як гартавалася сталь» некалі зрабіў на яго незабыўнае ўражанне, а бескампрамісная натура Паўкі Карчагіна стала эталонам у ягоным жыцці. Ён і ўсю дарогу з музея ў санаторый захапляўся Паўкам, чакаючы і ад Ады такой жа шчырай любові да чалавека будучыні, як ён называў Карчагіна. Але марна — Ада маўчала. Часам усміхалася загадкавай усмешкай.

— Кінь,— сказала яна.— Не цярплю калек і ўшчэрбных, якіх навязваюць мне ў настаўнікі. Ах, якая высокая маральнасць? Ах, якая цудоўная цнатлівасць? Паўка Карчагін камсамолачку не пасмеў трахнуць! Бярыце з яго прыклад! А тая камсамолачка і не такіх кныроў бачыла і толькі таго і чакала, каб гэты дурань, Карчагін, на яе забраўся. Чалавек, мой даражэнькі, на тое і жыве, каб зведаць усе зямныя радасці і радасць кахання ў першую чаргу. Гора і пакут мы і без таго зведаем. Іх ёсць каму нам падносіць. Блізкасць мужчыны і жанчыны, калі яна прыносіць асалоду і задавальненне, не толькі не ганебная, а святая і высока маральная, нават у такіх выпадках, як у нас з табой. Хіба табе са мной дрэнна? I мне з табой добра і прыемна. Дык чаго мы павінны трымаць сябе, як зацугленыя? Гэта мой свяценькі навыдумляў розных тэорый пра высокую мараль, а ўсё таму, каб апраўдаць сваю слабасільнасць. Так што не ўсчынай пустых размоў, калі ляжыш у ложку з жанчынай, якая прагне поўнага зліцця пачуццяў.

Яе цынізм у чымсьці абражаў Карпа, але быў яму прыемны і зручны — здымаў адказнасць за яе грэх. На самай справе, не ён жа зацягнуў яе ў ложак, не ягоная і віна перад тым яе мужам, пра якога Ада гаворыць з несхаванай пагардай. Значыць, муж яе таго варты. Мабыць, стары і тоўсты, з вялізным чэравам, а вось жа жаніўея з маладой і прыгожай — не хапай таго, што не падымеш, а толькі набудзеш грыжу!

Ада падабалася яму ўсё больш і больш. Аднаго разу ён нават падумаў: «Мне б такую жонку». Ноччу ён намякнуў пра гэта Адзе. На ягонае здзіўленне яна разрагаталася і раптам ашаламіла яго нечаканым пытаннем:

— I што ж ты мне прапануеш наўзамен майго маскоўокага жыцця? Вечнае каханне? Бязбеднае жыццё ў тваім разбураным Мінску? Ці, можа, вартае жалю гібенне ў вясковай хаце, дзе ты, сельскі настаўнік, будзеш наймаць пакойчык? Дзівачок ты мой, гэта ў вас, у правінцыйнай глухамані жэняцца па каханні, а разводзяцца з-за падоранага камусьці пацалунка. У вышэйшых сферах не жэняцца, а заключаюць маўклівы саюз на супрацоўніцтва і перспектыву. I ў нас з маім свяценькім саюз, і, да твайго ведама, трывалы, бо мы адно аднаму вельмі патрэбныя. Я з ім адчуваю сябе вольнай і незалежнай. Во, цяпер адпачываю і лячуся тут. Потым паеду ў Крым на аксамітавы сезон. А зімой — куды-небудзь пахадзіць на лыжах. Ты ж мне такую магчымасць не дасі. Я і табе, дзівачок мой ненаглядны, раю: станеш жаніцца, не кідайся ў вір галавой. Закахаешся ў якую, а ў яе сваякі з немцамі яшкаліся, або горш, жэнішся з такой, што зацягае цябе па партыйных інстанцыях за розныя глупствы. Я табе дабра жадаю...

Такія гаворкі паўтараліся не раз. Але, калі аднаго разу Ада заікнулася пра парадкі ў краіне, Карп Хіжняк абарваў яе:

— Ты мне антысаветчыну не прапаведуй. Я за савецкую ўладу кроў праліваў...

На ягонае здзіўленне, Ада тут жа з ім пагадзілася, нават адобрыла ягоную пазіцыю, параіла трымацца яе без хістанняў.

3 Сочы Карп Хіжняк вярнуўся акрэплы ў сваім стаўленні да жыццёвых варункаў. Пасля Ады яму не хацелася мець справу з жанчынамі. Усе здаваліся яму прэснымі і нецікавымі. Ён вырашыў выцягнуць другі курс на пяцёркі. Задача здавалася простай, як табліца множання. Ды ўсё перайначылася.

На другім курсе яго выбралі сакратаром камсамольскага бюро гістарычнага факультэта. Пасада гэтая пацягнула за сабой членства ў гаркоме камсамола і членства ў бюро райкома камсамола. Грамадская праца стала забіраць шмат часу.

А ўжо на трэцім курсе Карпа Хіжняка рэкамендавалі на сакратара камітэта камсамола універсітэта, што пацягнула за сабой членства ў партыйным камітэце універсітэта, а таксама ў цэка камсамола рэспублікі. Грамадскай працы прыбавілася ўтрая. Карп Хіжняк паволі забываў пра Аду.

11

Юрка Далейка з Алесяй слухалі «Пікавую даму» і ў той раз сядзелі не ў дырэктарскай ложы, а на прыстаўных крэслах у партэры. «Пікавую даму» яны слухалі трэці раз і толькі таму, што не чулі ў ёй Рыты Млодак

У антракце, калі публіка пайшла на выхад, нехта за імі сказаў: «Якая мілая і прыгожая маладая пара!» Заўвага раптам прымусіла Юрку неяк па-іншаму паглядзець на траюрадную сястру.

Яна сапраўды сёння выглядала вельмі міла і хораша. Юрку падумалася: а ці чула Алеся, што сказалі пра іх староннія людзі? Ужо ў вестыбюлі ён узяў Алесю пад руку, спытаўся, як бы патроху пакепліваючы з пачутага:

— А ведаеш, нас прызналі вельмі мілай і прыгожай маладой парай. Як табе падабаецца?..

— Я не раіла б табе прыслухоўвацца да таго, што могуць сказаць у натоўпе,— адказала Алеся.— А раптам ты пачуў бы, што нас назвалі самай брыдкай і пачварнай парай, дык што — таксама паведаміў бы мне аб гэтым?

— Даруй... Я не хацеў цябе пакрыўдзіць,— папрасіў прабачэння Юрка.

— Дарую,— усміхнулася Алеся.

Інцыдэнт, як кажуць, быў вычарпаны, аднак пакінуў у кожнага з іх свой адметны след.

Ужо лежачы ў ложку, Алеся раптам прыгадала, як разгубіўся Юрка ад яе слоў, папрасіў дараваць яму нетактоўнасць. Алеся аж здзівілася сваёй смеласці. За часы іхняй дружбы яна непрыкметна прывыкла пагаджацца з Юркам, хоць, шчыра кажучы, гэтае падпарадкаванне прафесарскай логіцы і прыгнятала яе. Але ж і прыгнёт бывае прыемны...

Цяпер Алеся адчула сябе незалежнай, вольнай ад навязанай ёй ролі вучаніцы, якой належыць захапляцца прафесарскімі разважаннямі і быць удзячнай яму за кампанію.

Ёй, не да месца, прыгадаліся іхнія размовы з Палінай Дзямешка, якая дужа настойліва сцвярджала, што Юрка нічым не вылучаецца сярод выкладчыкаў фізмата, што яна, Алеся, яго выдумала, а выдумала таму, што моцна ў яго закаханая.

«Якое глупства! — ужо засынаючы, падумала Алеся.— Паліна вечна нешта выдумвае: то Юрка мае заганы, то я ў яго закаханая...»

Зусім іншае ўражанне зрабіла Алесіна вымова на Юрку.

Дасюль ён ставіўся да Алесі як да малодшай сястры, якую трэба абараняць ад замахаў нядобразычліўцаў. Яму было смешнавата слухаць яе па-дзіцячы наіўныя разважанні, якія яна выказвала з дарослай сур’ёзнасцю. Яны расчульвалі яго.

Тое, што Алеся адчытала яго, азадачыла і ўразіла Юрку. Ён раптам адкрыў, што перад ім ужо не вучаніца, якая захоплена слухае ягоныя разважанні, а настаўніца, якая можа павучыць і самога прафесара матэматыкі. Але найбольш Алесіна вымова прывяла Юрку ў захапленне. Яму здалося, што гэта ён сам выхаваў у Алесі незалежнасць і смеласць гаварыць праўду ў вочы, цвяроза ставіцца да варункаў жыцця. Яму прыгадалася, як некалі Алеся спрачалася з ім наконт самаахвярнага служэння народу, пра ролю інтэлігенцыі і яшчэ ліха ведае пра якую рамантычную лухту. А цяпер яна і сама назвала народ натоўпам і заклікала не слухаць, што ён кажа: благое ці добрае. Дык хіба гэта не ягонае выхаванне? Безумоўна яго! Гэта ён сваімі размовамі вылепіў цудоўны вобраз сучаснай Галатэі...

Дамоў Юрка вярнуўся ў тым узвышаным настроі, калі, апрача ўсхваляванай душы, у чалавека нічога няма: ні клопатаў, ні турбот, ні непрыемных думак. Яму вельмі хацелася падзяліцца сваімі пачуццямі з бацькамі, найлепей з маці, з якой у яго былі больш даверлівыя адносіны. Маці, аднак, дома не было. Бацька пісаў артыкул у сваім кабінеце. Убачыўшы Юрку, ён сказаў:

— А-а, гэта ты. Як спявала Млодак?..

— Як заўсёды, выдатна,— адказаў Юрка.

— Вялікая актрыса,— зазначыў бацька.— Жаль, запісаныя на фанаграму галасы не даюць адэкватнага гучання...

Бацька, як заўсёды, стаў у позу тэатральнага крытыка, мецэната оперных галасоў. Гаварыць з ім наконт сваіх пачуццяў была марная справа.

— Я, бадай, пайду спаць,— сказаў Юрка.

Але ён доўга не мог заснуць. Адзінокі ліхтар на вуліцы Свярдлова асвятляў наўкось сцяну Юркавага пакоя, адбіваў на ёй скасабочаны паралелаграм акна. Ліхтар гайдаўся ад ветру; мяняўся на сцяне і адбітак акна. Пад гэтае жывое разгойдванне святла Юрка ўпершыню задумаўся над далейшым сваім жыццём, якое дасюль абсалютна не турбавала яго. Яно ўяўлялася яму прыгожым і менаніта таму, што будзе ладзіцца разам з Алесяй.

Назаўтра ў яго не было лекцый. Адседзеўшы ў бібліятэцы да гадзіны дня, Юрка пайшоў на філфак, дачакаўся канця заняткаў, каб сустрэць Алесю, прызнацца ёй у каханні і прапананапь выходзіць за яго замуж. У гэтым сваім парыве ён быў старамодны. Але пра гэта ён не думаў. Хоць і хваляваўся.

На ягонае няшчасце, Алеся выйшла на калідор не адна, а з Палінай Дзямешка.

Гэтая ненавісная — Юрка і сам не мог зразумець, чаму ненавісная,— мымра была зусім недарэчы. Яна першая пабачыла Юрку, заўсміхалася і падштурхнула пад локаць Алесю. Юрка пайшоў ім насустрач, жадаючы толькі аднаго, каб ненавісная мымра выпарылася, знікла, пакінула іх з Алесяй.

— А мы толькі што пра вас гаварылі,— ні к сялу ні к гораду паведаміла Паліна, прывёўшы ў збянтэжанасць і Юрку і Алесю.

— Уяўляю,— буркнуў Юрка і звярнуўся да Алесі: — У мяне да цябе ёсць важная справа. Калі не супраць, я праводжу цябе?..

— Нічога не маю супраць,— адказала Алеся.

Юрку здавалася, што цяпер Паліна Дзямешка пакіне іх з Алесяй. Аж не, яна ішла з імі і вельмі ахвотна шчабятала, кідаючы незразумелыя Юрку позіркі ў ягоны бок.

Перад Камсамольскай вуліцай Юрка зусім нетактоўна сказаў Паліне:

— Вам, здаецца, налева?..

— Паліна ідзе да мяне па канспект,— пачырванеўшы, адказала Алеся.

«Я яе, гэтую мымру, усё роўна перасяджу»,— падумаў Юрка.

На ягонае здзіўленне дома былі і Канстанцін Вячаслававіч і Аўдоцця Якаўлеўна. Юрку падумалася, што перасядзець Алесіных бацькоў яму не ўдасца.

Канстанцін Вячаслававіч сустрэў Юрку са шчырай гасціннасцю. Пасадзіў яго ў мяккае крэсла, сам сеў насупраць, пачаў распытваць пра дысертацыю, пра абарону яе. Але, як толькі Алеся з Палінай пакінулі іх, пайшлі ў Алесін пакой, Канстанцін Вячаслававіч кіўнуў у іхні бок:

— Што гэта азначае? — спытаўся ён.

— Менавіта, што? — здзівіўся Юрка.

— Гэтая іх дружба,— растлумачыў Канстанцін Вячаслававіч.— Я не магу зразумець агульнасці інтарэсаў, на якой можна было б сысціся. Ты калі-небудзь размаўляў з гэтай Палінай Дзямешка? Жах! У яе першабытна-рэвалюцыйныя погляды на ўсё на свеце.

— Не яна патрэбна Алесі,— выказаў меркаванне Юрка,— а Алеся ёй.

— Але навошта ёй Алеся? Хоць чаго там! У такіх, як Дзямешка, ёсць невытлумачальная патрэба забрацца ў культурны дом і напаскудзіць там ад паўнаты сваёй нікчэмнай душонкі. Я ж бачу, што яна ненавідзіць нас, але трымаецца Алесі, як д’ябал за грэшную душу. Пагаварыў бы ты, Юрка, з Алесяй. Дужа мне непрыемная іхняя дружба.

— Але ці паслухае мяне Алеся? — усумніўся Юрка.

— Цябе паслухае, — упэўнена адказаў Канстанцін Вячаслававіч. — Не сляпы, бачу: яна цябе кахае.

Мімалётам сказанае надало Юрку рашучасці. Назаўстра ён зноў паявіўся на філфаку і па дарозе дамоў прапанаваў Алесі выходзіць за яго замуж.

Алеся слухала яго з сур'ёзнай засяроджанасцю. Юрка быў упэўнены, што згода не прымусіць яго доўга чакаць. Алеся ашаламіла яго.

— Юра, але ж я не кахаю цябе, — адказала яна з той непасрэднасцю, на якую і крыўдаваць нельга.

— Як не кахаеш? — здзівіўся Юрка.

— Звычайна. Не кахаю і не здолею пакахаць.

— Ці азначае гэта канец нашай дружбе наогул? — спытаўся ён, адчуваючы ўсю абсурднасць іх далейшай размовы.

— Не, не азначае... Застанемся мілай парай...

12

Пасада сакратара універсітэцкага камітэта камсамола аказалася турбатлівай, але не цяжкай, падобнай на камандзірскую ў арміі — цвёрда трымайся загадаў і дасягай поспеху любымі метадамі. Што праўда, у Карпа Хіжняка не хапала часу нават на сесіі, але і тут знайшлося выйсце. У дэканаце яму выдавалі цэтлікі на здачу экзаменаў да сесіі і пасля яе, а выкладчыкі не надакучалі лішнімі пытаннямі, шчодра ставілі чацвёркі і пяцёркі.

Ды, як і на вайне, заўсёды знойдуцца абставіны, што атручваюць чалавечае быццё. Сярод членаў камітэта камсамола трапілася пяцёра заядлых тэатралаў, аматараў літаратуры і музыкі, якія вечна задавалі свайму сакратару нязручныя пытанні: а ці чытаў Карп? а ці слухаў Карп? а ці бачыў Карп? I называліся паэты, празаікі, драматургі, кампазітары, раманы, паэмы, оперы, спектаклі, сімфоніі, пра якія Карп Хіжняк не меў ніякага ўяўлення. Ды і наогул лічыў, што чытаць кнігі, хадзіць па спектаклях не больш як марнатраўства дарагога часу.

Калі ж настырныя члены камітэта вельмі ўжо настойліва раілі паглядаець якую пастаноўку або прачытаць кнігу, Карп красамоўна разводзіў рукамі.

— Праца! Праца! Усё не збяруся...

3 яго ўжо спадцішка пасмейваліся. Карп маўкліва, але балюча цярпеў кпіны: трэба неяк выкручвацца, чытаць хоць пазначаныя першай Сталінскай прэміяй кнігі, глядзець хоць бы самыя славутыя спектаклі. А што паробіш, калі з-за глупства можна згубіць аўтарытэт...

Тым часам у камітэце камсамола толькі і гаварылі, што пра новую оперу «Князь Ігар». Члены камітэта камсамола настойліва раілі Карпу, як будучаму гісторыку, паглядзець гэтую оперу. Давялося ісці ў прафсаюзны камітэт. Там яму набылі білет у ложу бельэтажа.

Дастаўшы з чамадана парадны танкісцкі гарнітур з поўным наборам ордэнаў і медалёў, наваксаваўшы да люстэркавага бляску боты, Карп Хіжняк адправіўся ў тэатр. Выседзеўшы першае дзеянне, не разбіраючы слоў, бо замінала музыка, Карп вырашыў пайсці дамоў: хопіць з яго гэтай оперы! Але ў перапынку заглянуў у буфет па кухаль піва. Яго прапусцілі без чаргі, і гэта палепшыла Карпаў настрой — паважаюць! Здалося неразумным ісці дамоў.

Вяртаючыся з буфета, Карп сустрэўся са сваім былым падначаленым Юркам Далейкам. За ўсе гады вучобы Карп Хіжняк сустракаўся з былым лейтэнантам разы тры і ўсё выпадкова. Папраўдзе, дык Карпу не вельмі хацелася бачыцца з Юркам Далейкам, які быў сведкам яго залічэння ва універсітэт без належных дакументаў. Далейка мог пацікавіцца, ці данёс Карп дакументы? Само пытанне было для Карпа непрыемным.

Юрка Далейка быў не адзін — з дзяўчынай,— але, пабачыўшы Хіжняка. павітаўся, як бывала на фронце.

— Здравія жадаю, таварыш маёр!..

Пасля павагі, выказанай да яго ў буфеце, вітанне былога падначаленага, а цяпер прафесара і кандыдата навук расчуліла яго. Карп моцна паціснуў Юркаву руку, кінуў цікаўны позірк у бок Алесі. Хто яна? Жонка? Нявеста? Знаёмая? Сустракаючыся, Карп ніколі не цікавіўся сямейным станам былога лейтэнанта, імкнуўся як найхутчэй развітацца.

Далейка перахапіў Карпаў позірк, сказаў:

— Дазвольце, таварыш маёр, пазнаёміць вас з траюраднай сястрой.

— Алеся,— назвалася дзяўчына і вельмі зграбна падала руку на знаёмства,— Цярпілоўская.

— Гвардыі маёр Хіжняк,— адрэкамендаваўся Карп. Падумаўшы, дадаў: — Карп Раманавіч...

— Юра шмат мне пра вас расказваў,— загаварыла да яго Алеся.— У вас так многа ордэнаў. А вось залатой Зоркі Героя я ніколі зблізку не бачыла. Яна сапраўды залатая?..

— Без падробкі,— адказаў Карп.

Размова выпарылася, як вада ў мелкай лужыне. Настала непрыемная паўза, якую, на шчасце, перапыніў трэці званок.

Слухаючы оперу, Карп чамусьці думаў пра траюрадную сястру лейтэнанта Далейкі. Гэта было тым больш дзіўна, што Алеся не паказалася яму прыгожай, такой, як Вікторыя. У параўнанні з Вікторыяй Алеся прайгравала. Але было ў ёй нешта такое, што прыцягвала Карпаву ўвагу. Можа, тое, як яна падала руку на знаёмства. У яе жэсце было нешта чароўнае, дужа далікатнае і незнаёмае, быццам Алеся Цярпілоўская паходзіла з іншага свету, недаступнага яму, Карпу Хіжняку. 3 якога? Карпу з прыкрасцю падумалася, што, бадай, не з ягонага, пралетарскага. Акалічнасць гэтая крута павярнула думкі на варожы лад.

«Не з тваім рылам заляцацца да яе,— злосна абразіўся Карп.— Захацеў чаго! Вядома ж, яна не з сялян і не з рабочых. Ручку падавала, як жабраку міласціну. Найхутчэй бацькі ў яе інтэлігенты, можа, вучоныя, як і гэты Далейка. 3 іхнім далікацтвам з глузду з’едзеш. Я да іхняга абыходжання ніколі не прывыкну. Мне б дачку якога вайскоўца. Хоць таксама і яны не маліна. А генеральскія дочкі наогул разбэшчаныя пачвары. Бадай, найлепш жаніцца б з дачкой якога партыйнага работніка, ды такога, што і сам, як і я, пралетарскага паходжання».

Думка была вельмі практычная. 3 той самай навагодняй ночы, калі ён упершыню за сваё жыццё паглядзеў, як жывуць людзі, яму захацелася менавіта такога бязбеднага жыцця. Іншага ён не жадаў.

У яго меліся грошы і не малыя па тым часе, але яны лічыліся недатыкальным запасам, які хаваецца на чорны дзень. Карпу — і ён гэта цвёрда разумеў — патрэбна была ўстойлівая ўладкаванасць — дом, гаспадарка, пяшчотныя аб ім клопаты. Жаніцьба, уяўлялася яму, і прывядзе да мары, якую ён насіў у сабе пасля навагодняга вечара ў Вікторыі Рыпінскай. Але кожны раз пры гэтым ён прыгадваў папярэджанне следчага дзяржбяспекі; таму Карпава патрабаванне зводзілася не толькі да багатай, але і не заплямленай у акупацыю жонкі.

Прыглядаючыся да дзяўчат на сваім факультэце, Карп з прыкрасцю адзначаў, што большасць з іх не адпавядала яго ўяўленням менавіта па гэтым крытэрыі. Усе яны заставаліся пад акупацыяй, а таму не выключалася, што супрацоўнічалі з немцамі. Не вельмі давяраў Карп і тым, хто знаходзіўся ў партызанах — можа, іх спачатку завербавалі, а потым закінулі да партызан. Ды і не было сярод дзяўчат факультэта гарадскіх, якія мелі б у горадзе свае дамы, як Вікторыя Рыпінская. Адным словам, мара Хіжняка пра жаніцьбу пакуль натыкалася на цяжкасці пасляакупацыйнага жыцця.

Ды Алеся Цярпілоўская чамусьці не выходзіла з галавы. Нешта, як магнітам, прыцягвала яго да яе, і ўжо складваліся смелыя планы сваёй з Алесяй размовы, каб высветліць, хто яна, якога паходжання і якія ў яго перспектывы на далейшае знаёмства.

Намер гэты, аднак, здаваўся неажыццявімы, і ўсё з-за Юркі Далейкі. Каб не ён, Карп ведаў бы, як трэба дзейнічаць. Не ёлупень жа ён цара нябеснага, каб не загаварыць з дзеўкай. Юрка быў перашкодай, якую і на кані не аб'едзеш, і пехатой не абыдзеш. Трэба было прыдумаць нейкую зачэпку, каб прадоўжыць знаёмства, а ўжо тады і высветліць усе абставіны жыцця Алесі Цярпілоўскай.

«Хадзіў жа я, чорт пабяры, і не ў такія атакі,— падбадзёрваў сябе Карп,— і не баяўся. Дык чаго дрэйфіць? Падыду і загавару. Ці мала пра што. Важна пачаць».

Ён перабраў варыянтаў дзесяць пачатку сваёй гаворкі да Алесі, нарэшце спыніўся на адным, які здаваўся яму найлепшым.

Карп выйшаў у фае. Яшчэ здаля ўбачыў Алесю пад руку з Далейкам; на нейкае імгненне застыў на месцы, не адважваючыся ісці ім насустрач; сам сябе падагнаў, нібы выцяў хлыстом; чаканячы крок, нявыхавана сунуўся ім наперарэз; убачыў Далейкаў насмешлівы позірк і ўсе падрыхтаваныя зараней словы вылецелі з галавы. Утраіх яны стаялі сярод жывой людской плыні. Маўчалі. Карп падумваў ужо над тым, як адысці ад лейтэнанта з яго сястрой.

Выручыла Алеся. Яна ўзяла Карпа пад руку, спыталася:

— Як вам падабаецца Каламійцава?..

Ад яе пытання Карп разгубіўся яшчэ больш. Ён абсалютна не ведаў, хто такая Каламійцава.

— Алеся мае на ўвазе дырыжора,— падказаў Юрка Далейка. Цяпер Карп знайшоўся, што адказаць.

— Калі пад яе каманду граюць столькі мужчын, значыць, званне ў яе генеральскае...

Алеся жарт ацаніла. Юрка толькі ўсміхнуўся. Карп жа троху ачомаўся і, ужо не зважаючы на далікатнасць, паспрабаваў высветліць патрэбныя яму звесткі.

— А вы дзе працуеце, калі, вядома, не сакрэт?

— Вучуся на філфаку,— адказала Алеся.— На беларускім аддзяленні.

«Значыць, была ў акупацыі»,— асуджана падумаў Карп.

— Вінаваты,— па-вайсковаму сказаў ён,— мне здавалася, што на філфаку я ведаю ўсіх студэнтаў. Вы першакурсніца?

— Не. Я на трэцім курсе.

— Але чаму я вас не ведаю?

— А чаму вы павінны мяне ведаць? — здзіцілася Алеся.

— Я ведаю ўсіх камсамольцаў...

— Але я не камсамолка,— прызналася Алеся.

Карп збянтэжыўся і разгубіўся.

— У вас што-небудзь з біяграфіяй? — спытаўся ён, амаль перакананы, што Алеся, як і Вікторыя, служыла немцам.

— У якім сэнсе? — здзівілася Алеся.

— Вы былі ў акупацыі? — Карпу хацелася спытаць больш жорстка: вы працавалі на фашыстаў, але ён стрымаўся.

— Не, я жыла ў эвакуацыі...

— Тады чаму вы не ў камсамоле?..

Заканамернае для Хіжняка пытанне збянтэжыла Алесю. Яна запнулася, не ведаючы, што адказадь на каверзнае пытанне. Яе гэтае маўчанне мог вельмі па-свойму вытлумачыць гвардыі маёр Карп Хіжняк, якога Юрка добра ведаў, таму ён прыйшоў на выручку Алесі.

— Мабыць, на філфаку дрэняа прадуе камсамольская арганізацыя, калі студэнтка трэцяга курса не ўцягнута ў камсамол.

Юрка патрапіў у цэль. Карп успрыняў ягоныя словы як папрок і ўжо са знаёмай Юрку пагрозай паабяцаў:

— Я ёй...

Алеся так і не зразумела, каму «ёй»? Але ўжо ў наступную суботу ўсё і высветлілася. Увечары да яе прыбегла ўся ў слязах Паліна Дзямешка.

— Што здарылася? — спыталася Алеся.

— Што, што? Мне на камітэце камсамола вымову вынеслі...

— Але ў чым ты вінаватая?..

— Не ў чым,— цвёрда адказала Паліна.— 3-за цябе вынеслі...

— 3-за мяне? — падзівілася Алеся.

— Але ж ты паскардзілася Хіжняку, што цябе не прымаюць у камсамол.

Толькі цяпер да Алесі дайшоў сэнс пагрозы, выказанай былым Юркавым камандзірам батальёна, і яна засмяялася.

— Такой і бяды,— пастаралася супакоіць яна сяброўку.— Ды я зусім не вінаватая. Я гэтага Хіжняка першы раз пабачыла. Ён, аказваецца, былы Юркаў начальнік. Ну, ты ж ведаеш, Юркі Далейкі камандзір. Юрка мяне з ім у тэатры пазнаёміў, а Хіжняк спытаўся, чаму я не ў камсамоле. Я не паспела адказаць, як Юрка і ляпнуў: бо на філфаку дрэнна працуе камсамольская арганізацыя. Жартаваў, вядома.

— Вам жартачкі,— пакрыўджана сказала Паліна,— а мне біяграфію сапсулі. Я ў партыю збіралася паступаць. Хто ж цяпер мяне прыме з вымовай.— I яна заплакала так шчыравіта на слёзы, што Алеся разгубілася, адчула сябе кругом вінаватай.

— Але што я магу зрабіць? — спыталася яна.— Хочаш, я схаджу да Хіжняка. Не меў ён права даваць табе вымову толькі таму, што нехта пажартаваў.

— Не, не,— замахала рукамі Паліна.— Хіжняк падумае, што гэта я цябе паслала. Ён дужа прынцыповы і патрабавальны. Ён мне яшчэ і строгую вымову закоціць...

Алеся, аднак, Палінінай парады не паслухалася. Пасля выхаднога дня яна заявілася ў камітэт камсамола, заявіла студэнтам, што сядзелі там, каб яны выйшлі, бо ёй трэба пагаварыць з сакратаром камітэта, таварышам Хіжняком, з вока на вока. Калі ўсе выйшлі, Алеся пачала даводзіць камсамольскаму сакратару, што ён ублытаў яе ў непрыемную гісторыю, даўшы Паліне Дзямешка вымову, і запатрабавала, каб вымова была неадкладна адменена.

Карп Хіжняк слухаў Алесю з супярэчлівым, дваістым пачуццём. Яе паспешлівая, блытаная гаворка раздражняла яго. Яму хацелася абарваць яе, сказаць, што студэнтка, якая не ў камсамоле, не мае права ўказваць яму на правільнасць ці няправільнасць ягоных рашэнняў. Але яе пачырванелы ад хвалявання твар, яе праменістыя вочы ўсё больш падабаліся яму. Таму ён стараўся не павышаць голасу, гаварыць спакойна і нават даводзіць Алесі, што вымова Дзямешка вынесена зусім з іншай прычыны, што ў рабоце факультэцкага бюро знойдзена шмат недахопаў. Запытаўся Карп і пра тое, ці надумала Алеся паступаць у камсамол, а калі надумала, дык ён будзе рады даць ёй рэкамендацыю.

Алеся адчувала сябе ніякавата. Карп Хіжняк аказаўся зусім ні такім, як расказваў пра яго Юрка. Ёй здалося, што яна напачатку нагаварыла Карпу Хіжняку шмат непатрэбных, абразлівых слоў. Таму раскайвалася, што не паслухалася Паліны.

«Зрэшты,— падумалася ёй,— што мне да іхніх спраў? I Юрка і Паліна — кожны мае аб Хіжняку сваю думку. А ён звычайны хлопец. I, мабыць, нават сарамлівы. Сказаў, што будзе рады даць мне рэкамендацыю, і пачырванеў».

— Я буду ўдзячная за рэкамендацыю,— сказала яна.

— Тады зайдзіце заўтра,— папрасіў ён.

Назаўтра ён выцягнуў з шуфляды стала аркуш паперы, паціснуў Алесі руку і... набіўся ў праважатыя.

13

Юркава абарона доктарскай дысертацыі адбылася ў Маскоўскім універсітэце. Прайшла яна выдатна. Універсітэцкае начальства прапанавала Юрку прачытаць курс лекцый па тэорыі мностваў, на што ён тут жа згадзіўся, выгаварыўшы сабе права на чытанне лекцый і ў Беларускім універсітэце. Усё прадракала яму поспех. У ВАКу надзіва хутка была разгледжана і зацверджана доктарская дысертацыя. У выдавецтве падрыхтавана да друку манаграфія. Англійскі матэматычны часопіс вёў перамовы, каб надрукаваць раздзелы з дысертацыі. А наперадзе свяціла магчымасць быць выбраным членам-карэспандэнтам Акадэміі навук.

Што праўда, у гэтым мітуслівым жыцці на два універсітэты меліся свае нязручнасці: два, а то і тры разы на тыдзень даводзілася ехаць у Мінск, а прачытаўшы тут лекцыі, вяртацца ў Маскву, каб у той жа дзень зноў ехаць у Мінск. Ды маладосці такое жыццё было не ў цяжар. Наадварот, у такім побыце бачылася рамантыка, лёс вечнага вандроўніка. Горш было тое, што парушыліся сустрэчы з Алесяй. Ён жа раптам зразумеў, што звыкся з імі, з Алесяй, яму не хапала перад кім выказваць свае думкі. Больш, ён разумеў, што кахае Алесю, сумуе па ёй і ўсё спадзяецца, што яна некалі памяняе гнеў на міласць.

Кожны раз, прыехаўшы ў Мінск, Юрка бег на вуліцу Карла Маркса, да Цярпілоўскіх — гэта была самая найвялікшая яму ўзнагарода. Але і найвялікшая пакута. Яму не заўсёды ўдавалася, як гэта было раней, выцягнуць Алесю ў тэатр ці хоць бы ў кіно. То ў яе не было настрою, то трэба было рыхтавацца да семінара.

Юрка радаваўся і таму, што пабачыў Алесю, перакінуўся з ёю словам; зрэшты, што пабываў у Цярпілоўскіх: і Аўдоцця Якаўлеўна і Канстанцін Вячаслававіч шчыра прывячалі Юрку, радаваліся кожнаму яго паяўленню. Гэтая ветласць Алесіных бацькоў і абнадзейвала Юрку.

Тым часам адбылася падзея, якая, магчыма, і адыграла ракавую ролю ў Юркавым лёсе. Па нейкай умове, калісьці кімсьці падпісанай, Каліфарнійскі універсітэт у парадку абмену навукоўцамі запрасіў да сябе траіх маскоўскіх вучоных аж на шэсць месяцаў. Хто і дзе падбіраў кандыдатуры на замежную камандзіроўку, Юрка, вядома, не ведаў. На здзіўленне яго самога, сталася так, што ехаць у Амерыку прапанавалі яму — Юрка быў беспартыйны. Можа, якраз гэтая акалічнасць усё і вырашыла: патрэбны быў беспартыйны — выбар выпаў на яго. Два астатнія члены дэлегацыі былі партыйныя і нашмат старэйшыя за Юрку: доктар філасофскіх навук Якаў Максімавіч Храмцоў і кандыдат навук, фізік Аляксей Іванавіч Ягораў. Юрка толькі дзівіўся, хто іх і навошта пасылае ў Штаты. Якаў Максімавіч і на той час выглядаў артадоксам вышэйшай пробы, што да Аляксея Іванавіча, дык ён быў вельмі пасрэдны фізік, які нічога для навукі не ярабіў ды і зрабіць ужо не мог — яму было за пяцьдзесят. Юрка не здагадваўся, што абодва яго спадарожнікі былі прыстаўлены да маладога матэматыка, як пастухі да гарэзлівага бычка.

Іх чамусьці адклікалі праз чатыры з паловай месяцы. Вярнуўшыся ў Маскву, Юрка павінен быў пісаць доўгія і непатрэбныя яму справаздачы ды яшчэ адказваць на пытанні невядомых людзей, аб прафесіі якіх можна было толькі здагадвацца.

Зрэдзьчасу ён званіў дамоў. Звычайна адказвала маці. Яна не надакучала пытаннямі, мабыць, ведала, што весці шчырыя размовы па тэлефоне дужа рызыкоўная справа. Юрку хацелася як мага больш ведаць пра Цярпілоўскіх, найперш пра Алесю. Пазваніць ім не мог — на іхняй кватэры ўсё яшчэ не было тэлефона. Маці адказвала коратка: жывуць, працуюць, Аўдоцця Якаўлеўна хутка будзе абараняць дысертацыю, Канстанцін Вячаслававіч атрымаў ордэн Леніна, Алеся вучыцца і, здаецца, закончыць універсітэт з адзнакай.

Скандал выбухнуў нечакана. Раніцай, як звычайна, Юрка разгарнуў газету і пад інтрыгуючым загалоўкам «Тупыя рогі ідэалізму» пабачыў артыкул, падпісаны Аляксеем Іванавічам Ягоравым. Тое, што пісалася ў артыкуле, здзівіла Далейку. Аляксей Іванавіч, дарэшты забыўшыся на цёплы прыём, аказаны ім вучонымі універсітэта, усяляк ганіў іх навуковыя дасягненні, зневажаў самымі непрыстойнымі словамі, абвінавачваў іх у нядобразычлівасці і нават варожасці. Мала таго, Ягораў лічыў дзейнасць славутых вучоных антынавуковай, грунтуючы свой доказ на новай навуцы кібернетыцы, якую ён называў ілжэнавукай, а яе творцу Вінера шарлатанам, які спрабуе тупымі рагамі ідэалізму звергнуць навуковы матэрыялізм. Усё гэта дужа кепска смярдзела.

Юрка Далейка з тым жа Ягоравым сустракаліся з Вінерам, і тады абодва пагадзіліся, што кібернетыка мае вялікую будучыню. Тым больш было незразумела, чаму Ягораў раптам памяняў сваю аб ёй думку. Але змірыцца з такой яго подласцю Юрка Далейка не мог.

Спачатку яму захацелася паехаць на кватэру да Ягорава, набіць таму морду. Але ён і сам разумеў усю абсурднасць такога ўчынку. Ды і не быў ён здатны на фізічную расправу. Заставалася адно: публічна выступіць і асудзіць учынак Ягорава.

У той дзень якраз праходзіў сімпозіум па пытаннях далейшага развіцця фундаментальных навук. Юрка вырашыў папрасіць слова і сапраўды папрасіў, і яму яго далі.

Ягонае выступленне было падобна на выбух атамнай бомбы. Па тварах удзельнікаў ён бачыў, што адны дзівяцца з ягонай смеласці і наіўнасці, другія — ледзянеюць ад страху, трэція — моўчкі падтрымліваюць яго. Старшыня сімпозіума так разгубіўся, што паспрабаваў зрабіць выгляд, нібы нічога не здарылася. Затое адразу пасля сімпозіума пачаўся строгі разбор, больш падобны на шабаш ведзьмаў у Вальпургіеву ноч. Праўда, закончыўся ён для Юркі шчасліва.

Яго паклікаў рэктар. Круцячы ў тоўстых пальцах тонкі аловак, рэктар прачытаў Юрку невялічкую лекцыю, а ў заключэнне падакараў Юрку:

— Што ж вы, Юрый Валянцінавіч, гэтак схібілі? Няўжо не маглі ўразумець, што так трэба. Трэба, даражэнькі мой!.. I Аляксей Іванавіч тут ні пры чым. Яму загадалі. А маглі загадаць вам...

— Я на подласць ніколі не пайшоў бы,— рашуча заявіў Юрка.

— Таму вам і не даверылі адказную справу,— парыраваў рэктар.— А Аляксей Іванавіч — чалавек заслужаны, паслухмяны... Ды і навуковая кар'ера яго на завяршэнні... Во, што я параю вам, даражэнькі мой,— напішыце заяву па ўласным жаданні і пахерым справу. Я вашаму рэктару пазваню, каб ён часам не напалохаўся ды не нарабіў глупства. А вы дайце мне слова, што надалей будзеце займацца навукай, толькі навукай. Яшчэ, даражэнькі мой, прашу вас, павініцеся перад Аляксеем Іванавічам. Вельмі ён на вас у крыўдзе. А навошта вам мець ворага. Настойліва раю — павініцеся, дзеля вашай жа карысці.

Юрка і сам ужо здагадваўся, што Ягораў пісаў артыкул па ўказцы. Аднак ісці да яго і перапрошваць здавалася справай немагчымай. У той жа час Юрка не мог і не паслухацца парады рэктара. Той, відаць, усё прадугледзеў: Юрку чагосьці паклікалі ў партком, там, як бы выпадкова, апынуўся і Ягораў. Юрка прызнаўся ў сваёй нетактоўнасці, папрасіў Аляксея Іванавіча дараваць яму гарачнасць. Універсітэцкае начальства як магло, як умела ратавала і сябе і маладога вучонага.

У Мінск Юрка чамусьці паляцеў, хоць прасцей было ехаць цягніком. Мабыць, яму вельмі хацелася як найхутчэй сустрэцца з Алесяй.

У грузавым старым «Дугласе» ляцела пяць пасажыраў; астатнюю плошчу займалі цюкі з картунай. Самалёт бязлітасна гайдала: ён толькі тое і рабіў, што падаў у паветраныя ямы, а потым выбіраўся з іх. Усіх пасажыраў страшэнна нудзіла. А ў дадатак недзе над Віцебскам раптам адказаў матор. Ляцець на адным маторы было падобна на плаванне па возеры з адным вяслом. Але самалёт усё ж ляцеў, і ўжо пад ягоным крылом праплыў Лагойск, а наперадзе стаў відзен Астрашыцкі Гарадок. I тут адказаў другі матор.

У салоне пачаўся перапалох. Жанчыны плакалі. Юрка сядзеў, падцягнуўшы пад падбародак калені, як бывала ў танку, чакаў, калі яны грымнуцца аб зямлю. Ды лётчык неяк давёў самалёт да аэрадрома, пасадзіў яго на пляцоўцы перад самым будынкам аэрапорта.

Гайданку Юрка сяк-так перацярпеў, затое апошнія хвіліны, калі самалёт, здавалася, вось-вось клюне носам у снег, даліся яму ў знакі. Юрка і сам дзівіўся: хадзіў жа ў танкавыя атакі і не баяўся смерці, а тут раптам перапалохаўся. Выйшаўшы з самалёта, ён пачуў, як трымціць кожная клетачка ягонага цела.

На шчасце, у аэрапорце працаваў буфет. Юрка, каб зняць цяжар перапуду, выпіў сто пяцьдзесят грамаў каньяку, адчуў, як расслабляецца спаралізаваны страхам арганізм і святлее ў галаве.

Дамоў ён адправіўся пеша. У вушах усё яшчэ гуло, ды не адпускала і паскуднае адчуванне жывёльнага страху — раптам здавалася, што пад нагамі раскрываецца бездань і ён ляціць у яе на злом галавы.

Як і дамаўляліся, дома яго чакала маці. Убачыўшы бледны сынаў твар, яна захвалявалася, адчуўшы нешта нядобрае. Юрка збольшага расказаў пра аварыю з самалётам і раптам адчуў, што страшэнна хоча спаць. Прачнуўся ён на цямку і адразу ўзгарэўся ісці да Цярпілоўскіх.

— Сядзь, Юра,— папрасіла маці.— Сядзь і паслухай, што я табе скажу.

Юркава сэрца так і абарвалася, хоць ён яшчэ нічога благога не пачуў ад маці.

— Што-небудзь здарылася?..

— Нічога асаблівага,— адказала маці.— Абсалютна нічога... Ці бачыш, Юра, мы з бацькам даўно здагадваліся, што ты кахаеш Алесю.

— Нешта здарылася з ёй?..

— Тое, што здараецца з усімі маладымі дзяўчатамі,— спакойна адказала маці.— Яна выйшла замуж...

Юрку захацелася сказаць, што ён так і думаў, што ён быў гатовы такое пачуць, але зразумеў, што ўсё будзе выглядаць хлуснёй. У той час, як ён хаваў свае пачуцці і яму здавалася, што хаваў надзейна, маці даўно ўгледзела ягонае каханне, Але ж маўчала?! Дык ці варта яму дарэмна гаварыць пустыя словы?

— Даўно? — як мага больш спакойна спытаўся ён.

— Месяцы два назад...

— І хто ж яе суджаны? — са штучнай іроніяй у голасе спытаўся Юрка.

— Нейкі студэнт. Як казала Дуся, адзінокі, бедны, сірата,— у тон сыну адказала Антаніна Васільеўна.— Я якраз была ў Цярпілоўскіх, калі Алеся прывяла яго, каб пазнаёміць з бацькамі. Канстанцін Вячаслававіч усё форскаў. I сапраўды, што яна знайшла ў ім? Нязграбны, непрыгожы, а да ўсяго хамаваты. А вось жа ўпадабала. Хіба што герой. Мабыць, гэта і спакусіла...

Хоць Юрка і стараўся паказваць сваю абыякавасць, яму гэта дрэнна ўдавалася. Яго аж захлынала рэўнасць, да якой ён яшчэ нядаўна ставіўся з насмешкай. Ды і цяпер свой нясцерпна пякучы боль Юрка не лічыў рэўнасцю — яна на яго думку была адзнакай дрэннага выхавання. Раўнаваць могуць людзі малакультурныя або разумова адсталыя. Юрка лічыў, што Алеся здрадзіла дружбе — найвялікшая здрада на яго думку. Магла ж Алеся дачакацца яго, каб сказаць пра сваё каханне. Хай бы тады і выходзіла замуж, ён не стаў бы пярэчыць. Наадварот, ён бы пасядзеў на вяселлі, павіншаваў бы яе са зменай у жыцці, пажадаў бы маладым доўгіх гадоў жыцця і вялікага шчасця.

— Ты была на вяселлі? — прадаўжаючы ролю абсалютна не зацікаўленай асобы, спытаўся ён.

— Дык жа вяселля не было...

— Чаму?..

— Мабыць, на тое у Цярпілоўскіх былі прычыны,— адказала Антаніна Васільеўна.

Юрка адчуваў, што маці нешта не дагаворвае, хавае ад яго штосьці такое, пра што не рашаецца сказаць, але распытваць не хацелася. Гэта супярэчыла б ягонай ролі абыякавага слухача. Раптам у яго ўзнікла неверагодная дагадка:

— Ты сказала, што Алесін жаніх студэнт і Герой Савецкага Саюза. А як яго завуць? Выпадкова не Карп?

— Карп...

— Хіжняк?..

— Карп Хіжняк,— пацвердзіла маці.

— Дык гэта ж мой камандзір батальёна, пра якога я не раз вам з бацькам расказваў,— крыкнуў Юрка.— I гэта я пазнаёміў яго з Алесяй. Не, як хочаш, а я павінен пайсці і павіншаваць іх.

— На ноч гледзячы,— нагадала маці.

— Ну і што?..

— А тое, што інтэлігентныя людзі так віншаваць не ходзяць,— сказала маці.— Ды і ты з дарогі, пасля непрыемнага палёту. А заўтра рабочы дзень. Можа, Канстанцін Вячаслававіч адпачывае. Можа, і Алесі дома няма. А ты заявішся. Сходзіш у нядзелю...

Яе ўгавор не пераканаў Юрку, але змусіў скарыцца — маці, безумоўна, мела рацыю. Трэба не спяшацца...

Тры дні да нядзелі аказаліся для Юркі пакутлівым выпрабаваннем. Ён ніяк не мог уявіць, што нейкі Карп Хіжняк, хай сабе і Герой і камандзір батальёна, але чалавек, безумоўна, нявыхаваны, грубы ці, як казала маці, хамаваты, мог уразіць, закахаць у сябе Алеею з яе высокім інтэлектам, разумную, далікатную, шчырую. Чаму яна закахалася? Што прыцягнула яе да Карпа?

Ламаючы галаву над вечным і праклятым пытаннем усіх, каму здраджвалі, каго мянялі на менш дастойных, Юрка па далікацтве душы не знаходзіў разумнага адказу. Дужа абсурдна выглядаў для яго Алесін выбар.

Бываючы ва універсітэце, Юрка ледзь стрымліваў сябе, свае немагчыма бязглуздыя намеры, якія спараджалі такія ж недарэчныя словы. Заўсёды такі разважны і лагічны ў сваіх размовах і ўчынках, Юрка ператварыўся ў закаханага недарэку, якога жорстка ашукалі.

Што праўда, часам логіка брала верх над эмоцыямі. Юрка прыгадваў сваё няўдачлівае сватанне і Алесін адказ яму. Тады ўзнікала пытанне: а ці здраджвала Алеся? Хіба яна тады сваёй адмовай яму не намякнула, што можа ў любы час выйсці замуж за таго, хто ёй сладабаецца. Мяркуючы паслядоўна, Юрка пагаджаўся, што, строга кажучы, Алеся яму не здраджвала, бо яго не кахала. Але гэта не дапамагала. У ягонай свядомасці ўзнікаў нейкі дзіўны, як ён называў яго, парадаксальны нелагізм: хай бы яна выходзіла замуж за каго іншага, але не за Хіжняка, быццам гэты нехта іншы, стаўшы яе мужам, не выклікаў бы той жа, што і цяпер, ягонай рэакцыі. Але ў такія — дарэчы, рэдкія — хвіліны Юрка дакараў сябе, што лішне ўсё драматызуе, што і ў яго да Алесі няма моцнага кахання — адно самалюбства. Ды ён ведаў, што гэта няпраўда. Чым больш ён пераконваў сябе, што не кахае Алесю, тым мацней станавіліся ягоныя да яе пачуцці. Ён разумеў, ведаў, адчуваў, што не можа жыць без Алесі, што яна патрэбна яму, як вада, паветра, сонца. Яго каханне мацнела, яму на злосць. Сабе на злосць, Алесі, Карпу — усяму свету, які спрасаваўся да памераў адной Алесі.

На нядзелю Антаніна Васільеўна наладзіла з нейкай прычыны званы абед. Юрка адразу здагадаўся, што матчын манеўр не выпадковы, што абед мае на мэце не пусціць яго да Цярпілоўскіх. Але яго ўжо нішто не магло стрымаць.

Гадзіне а дванаццатай Юрка, як бы між іншым, сказаў маці:

— Я прайдуся...

Хлусня выклікала непрыемны прысмак нечага брыдкага, але думка пра Алесю і спатканне з ёю развеялі яго.

14

Ад Савецкай да вуліцы Карла Маркса ісці было хвілін дзесяць павольнай хадой. Ды за гэты час Юрка перадумаў, а ўсё перадуманае зводзілася да шчаслівага канца, таго славутага «хэпі энда», які ён не цярпеў у трафейных фільмах і вечна выскаляўся з Алесі, якая любіла шчаслівае заканчэнне сентыментальных гісторый.

На дварэ трываў халодны сакавік. Горад быў занесены снегам, і нават руіны выглядалі не так пачварна, як улетку. У шкле вокан адбівалася сонца, яшчэ нізкае, халоднае, але яркае. Юрка, папраўдзе, прыгажосці прыроды не заўважаў. Горад ён успрымаў, як мноства геаметрычных фігур, раскіданых па белым аркушы паперы — банальныя, адвечныя фігуры яшчэ з часоў Эўкліда і нават раней: ад рэшткаў горада Махенджа-Дара і егіпецкіх пірамід. Усё на свеце вечна, устойліва, апрача тапалагічных фігур. Пра гэта падумалася ўперамешку з думкамі пра Алесю — складаныя свае пачуцці, падобныя на тапалагічныя фігуры. Затое ў думках ужо саспеў план яго гаворкі з Алесяй, гэткае пераўтварэнне адных іранічных формаў у другія насмешлівыя, але ў любым выпадку бяскрыўдныя. Алеся, толькі яна, ацэніць стыль ягонай гаворкі.

Дзверы адчыніла Аўдоцця Якаўлеўна — першая перашкода на ягоньм шляху.

— Юрачка, ці ты гэта? — узрадавана і лішне ўзрушана ўсклікнула яна, парыўна абняла і тройчы пацалавала.— Не пазнала... Даўно ж не заходзіў... Ды я чула, чула... Быў у Штатах. Як там маецца загніваючы капіталізм?.. Ды ты распранайся. Вешай паліто тут... Як мама, бацька? А Канстанціна Вячаслававіча ноччу паднялі з пасцелі. Аднекуль з перыферыі прывезлі цяжка хворага. Адбылася аварыя... Якая — не ведаю. Дык хадзем у гасцёўню. Чаго ж стаяць у парозе...

Пасадзіўшы Юрку на канапу, Аўдоцця Якаўлеўна з уласцівай ёй спахоплівасцю то закідвала яго пытаннямі, так што ён не паспяваў на іх адказваць, то пачынала апавядаць пра немагчыма цяжкую працу Канстанціна Вячаслававіча, пра нейкія свае няўладжанасці, ад якіх яна церпіць, то хвалілася, што напісала кніжку вершаў і яе ўжо ўзялі ў выдавецтва.

Як і належыць выхаванаму чалавеку, Юрка ўважліва слухаў, а сам усё думаў пра Алесю. Чаму Аўдоцця Якаўлеўна ні разу не згадала яе? Дзе зараз Алеся? Калі дома, дык чаму не выходзіць? Значыць, няма дома, і ён дарэмна прыйшоў сюды. А можа, яна разам з Карпам пайшла ў кіно? Алеся так любіла глядзець трафейныя фільмы.

Юрка ўявіў, як яны сядзяць у цёмнай зале і трымаюцца за рукі, каб сагрэць іх. У кінатэатры заўсёды было холадна. Яго аж скаланула ад малюнка, што раптам уявіўся яму.

— Даруй, Юрачка, у мяне зараз абед гатуецца,— падхапілася Аўдоцця Якаўлеўна.— Зараз гукну Алесю. Ёй нечага нездаровіцца. Спадзяюся, што ты паабедаеш у нас. Канстанцін Вячаслававіч узрадуецца,— і гукнула: — Алеся, хадзі сюды, не хавайся. Юра прыйшоў...

Аўдоцця Якаўлеўна паспешліва выбегла на кухню. Юрка стаў чакаць.

Кватэра Цярпілоўскіх — тры пакоі — пачыналася з невялікай прыхожай, якая пераходзіла ў вузкі, доўгі і цёмны калідор, што ляжаў паміж глухой сцяной і бытавымі памяшканнямі: кухняй, ванным пакоем і туалетам. Калідор выводзіў у гасцёўню — дужа вялікі пакой з двума вокнамі. На выхадзе калідора ў гасцёўню ад яго адгаліноўваўся калідор-тупічок, у якім направа і налева знаходзіліся два астатнія пакоі. Калідор-тупічок гэты аддзяляла ад гасцёўні цяжкая, як тэатральная заслона, парцьера. 3-за яе Юрка і чакаў Алесю. А Алесі ўсё не было. Ён і хваляваўся і радаваўся. Сам не ведаў чаго. Але назапашаныя словы забыў канчаткова.

Нарэшце спачатку гайданулася парцьера, затым яна расхінулася, і ў гасцёўні паявілася Алеся. На ёй быў халат, дужа задраны спераду, а на плячах шаль, які прыкрываў жывот, чамусьці падобны на піраміду з усечаным і закругленым верхам. Юрка ашалела глядзеў на гэты пукаты жывот і нічога не кеміў: маці ж казала, што Алеся ўсяго два месяцы, як замужам. Дык няўжо?!

— А я чую, хтосьці размаўляе. Думала, нехта з завочнікаў. Яны маме жыцця не даюць...

Юрка нетактоўна, на ўсе вочы глядзеў на яе, разумеў, што так глядзець нельга, але не мог адвесці позірку. Ён не пазнаваў Алесі. Некалі далікатны твар цяпер быў збрыджаны бурымі плямамі, а тонкая, у кілішак, талія здэфармавана самым пачварным чынам. Не дапамагаў і шаль хаваць гэтую пачварнасць.

Алеся ўкосікі прайшлася між мэблі, села ў крэсла насупраць Юркі. Цяпер, па крайняй меры, хоць не так выразна бачна была яе цяжарнасць — яе хаваў шаль, які яна акуратна расправіла на грудзях і жываце. У Юркавай свядомасці мільганула дужа абразлівая для Алесі, ганебная і нават пахабная думка, якая магла наявіцца толькі ў галаве недаразвітага крэціна. Яму аж стала сорамна за яе, затое «недаразвіты крэцін» пасмяшыў яго: а крэціны развітыя бываюць?

— Я і не ведаў пра тваё замужжа,— сказаў ён.— Мама толькі ўчора ўвечары сказала пра гэта. Я вярнуўся з Масквы днём, але здарылася аварыя з самалётам, і я, шчыра прызнаюся, добра напалохаўся, а таму выпіў і праспаў да вечара.

Юрка гаварыў абы-што, хаваючы сваю няёмкасць, што наявілася ў адказ на яго непрыстойную думку пра Алесю. Дзіўна, але як толькі ён загаварыў, да яго пачаў вяртацца яе знаёмы і мілы сарцу воблік. Чаму яму здалося, што Алеся вельмі змянілася? Анічуць! Усё такая ж прыгожая і чароўная. Яна слухала яго з ледзь прыкметнай усмешкай Джаконды...

— Ты шчаслівая? — спытаўся Юрка тонам студэнта, які толькі што выслухаў лекцыю аб шчасці.

Мабыць, Юрка застаў яе знянацку — яна думала над чымсьці сваім, бо спахапілася і чамусьці пачырванела. Чырвань адразу сагнала з твару рудыя плямы. Без аніякай паслядоўнасці Алеся сказала:

— Карпуша хоча назваць сына Сталенам. Вядома, калі народзіцца сын. У гонар Сталіна і Леніна...

— Чаму Сталіна і Леніна? па-блазенску спытаўся Юрка.— А не Леніна і Сталіна. Ленін — настаўнік, Сталін — яго вучань. Заканамерна было б назваць Ленстал. А потым, чаму сына трэба называць партыйнымі клічкамі, а не прозвішчамі правадыроў? Напрыклад, Ульджуг або Джугул...

Юрку здавалася, што ён знайшоў тон у размове. Але Алеся збянтэжыла яго:

— Не нам з табою рашаць такія выключна партыйныя справы,— сказала яна з поўнай упэўненасцю, што гаворыць нешта адмысловае.— У Карпушы высока развіта палітычнае чуццё. У яго па марксізму-ленінізму адны пяцёркі.

Усё выглядала так бязглузда, што Юрка не ведаў, што і адказаць.

— Ты ўзяла акадэмічны адпачынак? — спытаўся ён.

— Навошта? — здзівілася яна.— Карпуша прыводзіць выкладчыкаў дамоў і яны тут прымаюць экзамены.

— I згаджаюцца?..

— Ну, я не ведаю. Мусіць, згаджаюцца. Не бачу, што тут дрэннае.

Яна сапраўды не бачыла ў гэтым нічога дрэннага. Юрка прыгадаў яе выказванні аб служэнні народу, і яго раптам разабрала злосць.

— А хто ён такі, твой гэты Карпуша, каб па ягонай просьбе ці загаду выкладчыкі ішлі да цябе дамоў прымаць экзамен. Падумаеш, сакратар камсамольскага камітэта!..

— Чаму камсамольскага? — здзіўлена спытала Алеся.— Ах, ты ж і не ведаеш! Яго ж выбралі сакратаром парткома універсітэта.

— Нішто сабе партыйны сакратар, які пачынае працу ў парткоме з таго, што патрабуе ад выкладчыкаў хадзіць дамоў і прымаць экзамены ў ягонай жонкі.

— Ён не патрабуе,— рашуча запярэчыла Алеся.— Яго паважаюць і прапануюць самі ў парадку выключэння.

Юрка аж люцеў ад таго, што чуў. «Божа мой,— падумалася яму,— што можа стацца з чалавекам за кароткі час. I чаму сталася?» Адказу на гэтае простае пытанне ў яго не было. Хацелася насварыцца на Алесю і пайсці дамоў. Што з воза ўпала — лічы, прапала. Але ён сядзеў, і, надзіва, яму хацелася спрачацца, пераконваць Алесю:

— Што новага ў тэатрах? — перамяніў ён вельмі небяспечную гаворку.— Я ж даўно не быў...

— Куды мне,— сказала яна і сашчапіла рукі на жываце.

Юрка адчуваў сябе так пагана, што далей не было куды. Ён разумеў, што трапіў у недарэчнае становішча, і не бачыў з яго выйсця. Хоць бы Аўдоцця Якаўлеўна прыйшла з кухні. Тады можна было б знайсці якую прыдатную прычыну і развітацца. На яго шчасце, у прыхожай пачуўся званок — Алеся падхапілася з крэсла, кінулася туды. Мабыць, яна чакала, што прыйшоў яе Карпуша. Але заміж яго ў гасцёўню ўвайшоў Канстанцін Вячаслававіч з шырока раскінутымі рукамі:

— Каго я бачу!.. Юрачка! Юрый Валянцінавіч! Дарагі пляменнічак, дай абдыму цябе.— Канстанцін Вячаслававіч на Юркава здзіўленне быў пад градусам. Ён абняў Юрку, расцалаваў і, усё яшчэ трымаючы за плечы, адхіліўся назад, паглядзеў на яго павільгатнелымі вачамі.— А ты ўзмужнеў. Зусім сталы мужчына. Хоць чаго там: быў такім. Прызнавайся, мабыць, ад дзяўчат няма адбою? Прыгажун! Ні па маці ні па бацьку...

— Тата, ну што вы кажаце? — нецярпліва перапыніла яго Алеся.

— Не зважай,— шапнуў Юрку Канстанцін Вячаслававіч.— Яна цяпер раздражняецца з любой прычыны.

— Я разумею,— абы нешта сказаць, згадзіўся Юрка з Канстанцінам Вячаслававічам.

— Эх, Юра, Юра, хто і што цяпер разумее? — запярэчыў Канстанцін Вячаслававіч. — Думаеш, чаго я сёння выпіў? Чалавека сабраў. Рукі, ногі, рэбры... Па костачках збіраў, па асколачках. Восем гадзін за аперацыйным сталом стаяў. Ангеліна Карлаўна, сястра наша аперацыйная, пасля аперацыі глянула на мяне і кажа: «У вас жа рукі дрыжаць». Глянуў, праўда — дрыжаць. Чую, і ногі задрыжэлі. Так і шлёпнуўся на кушэтку. Толькі тады і пачуў, што страшэнна замарыўся. А зарплата, Юрачка, у мяне на ўзроўні загадчыка аддзела райкома партыі, які толькі і ведае, што некага правярае, па зараней складзенай шпаргалцы, дзе ўсё распісана, якія пытанні задаваць, што правяраць, а вывады ўжо нехта іншы зробіць і, заўваж, зусім не тыя, якія варта было б зрабіць. Такое вось жыццё савецкага эскулапа. Зрэшты, кожнага інтэлігента. А мяне ж яшчэ і папікаюць, быццам я няўдзячны савецкай уладзе і камуністычнай партыі. Крыўдна...

— Тата,— зноў раздражнёна азвалася Алеся,— колькі можна гаварыць пра гэта? Карпуша злуецца на твае размовы. Яны нікчэмныя і абывацельскія. Інтэлігенцыя абавязана бескарысліва служыць народу, а ты пра зарплату, даброты...

— А што мне твой Карпуша-Гарбуша,— узлаваўся Канстанцін Вячаслававіч.— Ён на маіх харчах жыве ды яшчэ ўяўляе сябе гаспадаром...

— Тата, як не сорамна!..

— Сорамна,— прызнаўся Канстанцін Вячаслававіч.— А вам не сорамна, што ў мяне з самага ўчарашняга вечара кавалка хлеба ў роце не было?.. Чаму абед не гатовы?..

— Зараз Карпуша прыйдзе, тады і паабедаем, — адказала Алеся і выйшла на кухню.

Адтуль у гасцёўню прыйшла Аўдоцця Якаўлеўна, прынесла на сподачку бутэрброд.

— Перакусі,— падала яго Канстанціну Вячаслававічу.— I не шумі. Садзіцца за стол без Карпушы сапраўды нядобра. Падумае, што не паважаем.

— А ён цябе паважае? — запярэчыў Канстанцін Вячаслававіч.— Вылезшы з-за стала, дзякуй не скажа.

— Дачку пашкадуй,— папрасіла Аўдоцця Якаўлеўна.— Мы не для сябе жывём — дзеля яе.

Яна пайшла на кухню, яўна незадаволеная паводзінамі мужа. Канстанцін Вячаслававіч падышоў да буфета, наліў кілішак каньяку, прапанаваў Юрку. Але той адмовіўся. Канстанцін Вячаслававіч выпіў, закусіў, пазіраючы ў бок кухні, пакрыўджана загаварыў да Юркі:

— Толькі і чую: Карпуша! Карпуша!.. Мы ваявалі!.. Быццам мы за печкай сядзелі. Я за вайну пяць тысяч чатырыста шэсцьдзесят чатыры аперацыі зрабіў. Пяць тысяч чатырыста пяцьдзесят восем жыццяў уратаваў. А ён гэтыя жыцці калечыў. Ды ты ж ведяеш, сам пад яго камандаваннем служыў. Слухаць страшна, як ён безразважна людзей у бой кідаў. Ад сваёй камандзірскай бездапаможнасці. У яго звычайнай кемнасці не было: загад атрымліваў і выконваў як умеў. Ды яшчэ невядома, хто больш радзіму любіць. Ці той, хто звар'яцела крычыць пра сваю любоў да яе, ці той, хто яе ў душы носіць. Мы — бальшавікі! Мы — авангард! Я, выходзіць, не авангард? Выходзіць, калі не камуніст, дык на мыла? — Канстанцін Вячаслававіч перадыхнуў і, здаецца, астыў, бо прадоўжыў гаворку ўжо спакойна: — Так во ў спрэчках і жывём. Два месяцы. 3 самага першага дня нашага сумеснага існавання. Як гэта табе падабаецца? Пахабна, я табе скажу, жывём, а іначай не ўмеем. Не магу ж я саступіць нейкаму хаму, што сяк-так засвоіў «Кароткі курс гісторыі ВКП(б)». Вымерла наша беларуская інтэлігенцыя. Як маманты, вымерла. А калі больш дакладна: выбілі яе. А на месца яе вылезлі з бездухоўнай багны Карпушы. Яны, Юра, робяць пагоду, хоць гэта ў іх не выходзіць. Слота, моразь, шэрасць і бяздарнасць...

Канстанцін Вячаслававіч не хаваў сваёй нядобразычлівасді да зяця, і Юрку гэта падабалася. Але тое, што ён так рэзка гаварыў пра парадкі, палохала Юрку.

— Вы так і пры Хіжняку гаворыце? — спытаўся ён у Канстанціна Вячаслававіча.

— А чаму мне яго баяцца?..

— Дык не яго, Канстанцін Вячаслававіч, а каго другога, хто стаіць на варце і ловіць кожнае слова. Я вось так па сваёй неабачлівасці і пагарэў.

— Табе варта асцерагацца,— параіў Канстанцін Вячаслававіч,— а мне няма чаго. Думаеш, я нічога не бачу, не разумею. За вайну людзі ўсяго нагледзеліся. Да вайны ўсё думалася: нашы правадыры геніі сярод геніяў. А выйшла, сам ведаеш, што выйшла. Усе гэтыя народныя героі, з якіх раілі браць прыклад, аказаліся бездарамі і дурнямі. Варашылаў абарону Ленінграда заваліў, Будзённы са сваёй коннай перад танкамі прымушаў людзей гарцаваць — прыгожа! Кулік, маршал і і дубіна, кажуць, у лапцях з акружэння выбіраўся. Гэты, голены боўдзіла, Цімашэнка, пад Харкавам арміі ў палон паздаваў. У людзей вера згаснула, і сталі яны ўголас разважаць. А разважаць уголас для ўлад пахне небяспекай. Во, таму і ляцяць галовы. Няважна чые, важна, каб ляцелі. I ў першую чаргу паляцяць разумныя, інтэлігентныя галовы. Так што лёс наш пазначаны і выкруткі няма. Лепей загінуць, чым поўзаць на каленях перад вось такімі карпушамі.

— I ўсё-такі, Канстанцін Вячаслававіч, паасцерагліся б...

— Эх, Юра, Юра, ніхто не ведае, якая чаша чакае кожнага з нас. У трыццаць сёмым годзе бралі людзей з недаступнай розуму непаслядоўнасцю. Усё залежала ад настрою следчага, ад павароту справы, ад паказанняў і чорт яшчэ ведае ад чаго. Бязлітасна каралі абсалютна невінаватых, а вінаватыя — блюдалізы, падхалімы, нягоднікі, злачынцы — вылучаліся на пасады. Разыгрывалася крывавая латарэя. За дзесяць з гакам гадоў нічога, Юра, не памянялася. Таму я і зрабіў з усяго гэтага невытлумачальнага абсурду ці ведаеш якую геніяльную выснову? Ніколі не здагадаешся! Я зразумеў простую ісціну: трэба гаварыць рэзка, быць незадаволеным усім на свеце, апрача тых, што на самым версе. Пра іх нікому, ніколі ніводнага абразлівага слова. Гэта азадачвае і паступова прывучае нашы доблесныя органы да маёй непасрэднасці і адкрытасці. Уяўляеш, даносяць, што хірург Цярпілоўскі зноў незадаволены парадкамі ў сістэме аховы здароўя і на чым свет стаіць лае міністра. Падшываюць данос у папачку і кажуць: а што возьмеш з гэтага папоўскага сына Цярпілоўскага? Ён вечна незадаволены, але асоба абсалютна бяскрыўдная. Шукайце ворагаў сярод тых, хто дзейнічае ціхай сапай. Уразумеў? Дык пляваць я хацеў на нейкага Карпушу, ды яшчэ роднага зяця. Мяне сам Цанава прывозіў на дачу, каб я ягонае задрыпанае калена паглядзеў, бо яно чамусьці забалела. І Панцеляймон Кандратавіч, якога я паважаю, хоць і разумею, што ён падобны на ўсіх, хто ва ўладзе, мяне з Масквы пакуль падтрымлівае, і, уяві, Юра, яму падабаецца, што я рэжу праўду ў вочы. Знаеш, Юра, яны таксама людзі і ім вельмі надакучаюць падлізнікі і ўгоднікі. Хочацца часам востранькага, як прыправы да прэснай і надакучнай стравы.

У калідоры нехта настойліва зазваніў.

— Карпуша,— панура сказаў Канстанцін Вячаслававіч.

15

У гасцёўні, як каменная статуя камандора, узнік Карп Хіжняк. Быў ён у хромавых ботах, зелянковым гарнітуры — штаны-галіфэ і кіцель з каўняром-стойкай,— на якім блішчэла Зорка Героя. Ён увайшоў, як гаспадар у сваю хату, каб навесці парадак. У ягонай постаці заўважаліся выразныя перамены. Юрку здалося, што да камбата вярнулаея былая фанабэрыя і непадступная строгасць распарадчыка чужымі лёсамі. Звычайна ў такія моманты на фронце падначаденым трэба было імгненна ўскокваць.

Мабыць, з-за той прывычкі ваеннай пары Юрка порстка ўскочыў, выцягнуў рукі па швах. Але як толькі ён стаў на ўвесь рост, дык адразу заўважыў, што глядзіць на былога камандзіра батальёна зверху ўніз. Раней жа неяк выходзіла так, што і пры сваім немалым росце Юрка заўсёды глядзеў на камбата знізу ўверх.

Яшчэ больш надзьмуўшыся, Карп Хіжняк зрабіў два крокі да Юркі, выцяў калена аб цяжкое крэсла, але зрабіў выгляд, што нічога не здарылася, працягнуў Юрку руку.

— Ну, здароў, браценік!.. Амерыканскі імперыялізм цябе там не сапсаваў? Ён горш за распусную дзеўку. Так і мкнецца запалучыць савецкага грамадзяніна ў свае шпіёнскія і іншыя сеткі аблуднасці і безыдэйнасці. Але ў савецкіх уласны гонар — на буржуяў глядзець з пагардай...

— А чаму мяне павінен быў сапсаваць імперыялізм ды яшчэ амерыканскі? — заўсміхаўся Юрка, не вельмі разумеючы, гаворыць Карп усур’ёз ці іранізуе.— Амерыканскаму імперыялізму было не да мяне. У яго свае праблемы. Ён, калі каго і ловіць у свае сеткі, дык высокапастаўленых партыйцаў, якія сапраўды валодаюць дзяржаўнымі тайнамі.

— Ты наконт партыі не загінай,— Карп вельмі выразна паківаў пальцам перад Юркавым тварам,— не кідай цень на яе членаў. У камуністаў на гэты конт трывалы імунітэт,— заявіў ён.

Менавіта заявіў, а не сказаў. Карп наогул найчасцей гаварыў лозунгамі, заклікамі, павучаннямі: не дапусцім адхіленняў ад генеральнай лініі партыі; кожны чалавек абавязаны актыўна будаваць камунізм; бальшавікі бралі ўладу, каб ніколі не выпусціць яе са сваіх мазолістых рук; хто з намі нязгодны, той наш вораг і павінен загінуць; мы рашуча выкарчуем рабскае пакланенне перад гнілым захадам. Усё ў такім кірунку, усё з гарачай упэўненасцю і рашучасцю.

Нарэшце Карп выгаварыўся. Як бы толькі цяпер ён заўважыў жонку, падышоў да яе, абняў за плечы, сказаў, звяртаючыся да Юркі:

— А я цябе па ўсіх пунктах абставіў. Са мной хітраваць — марная справа. Я людзей наскроаь і нават глыбей бачу. Ты мне: сястра... сястра! Траюрадная! Я адразу здагадаўся, што ты да яе ласы, як марцовы кот на каўбасы. А мы, віцебскія, не лыкам шытыя. Во я і падумаў: падатру нос лейтэнанту...

Юрка зніякавеў. Ён не ведаў, як быць. Не звярнуць увагі? Даць водпаведзь? Але ж Хіжняк здольны і на большую дурасць. ЮрКу апярэдзіла Алеся.

— Карпуша, — звярнулася яна да мужа з той далікатнасцю, якая была ёй уласціва, але і з крыўдай у голасе,— як ты можаш такое гаварыць? У нас і сапраўды былі сваяцкія адносіны. Ты абражаеш мяне і сябе ў першую чаргу...

Карп Хіжняк разрагатаўся.

— Дык жа я знарок, каб падражніць навуковую інтэлігенцыю, — і, ужо забыўшыся на нядаўняе, зрабіў яшчэ нетактоўнасць: пагладзіў Алесю па жываце, спытаўся: — Як адчуваюць мае паўтары чалавекі? — Алеся узяла ягоную руку і далікатна адхіліла яе. Але Карп не супакоіўся. Яму хацелася паказаць Юрку, як ён клапоціцца пра Алесю: — Я цябе вельмі прашу — беражыся. Ты ж не абы-каго раджаць будзеш, а нашчадка Героя Савецкага Саюза Карпа Хіжняка, будучага доктара навук, акадэміка.

Юрка з Канстанцінам Вячаслававічам пераглянуліся. Той падаў знак: не здзіўляйся і не зважай, мы і не такое чуем...

Ліха ведае, куды завяла б далейшая размова, каб Аўдоцця Якаўлеўна. Яна паявілася ў гасцёўні, нібы той голуб-міратворца, які вельмі своечасова прынёс пальмавую галінку.

— Хопіць вучоных дыспутаў,— заявіла яна.— Будзем абедаць.

За абедам у Цярпілоўскіх звычайна панавала мілая, далікатная раскаванасць. Гаварылі пра новыя кнігі, прагледжаныя кінафільмы, пра музыку, пра медыцыну, але, здаецца, ніколі пра палітыку, якую Канстанцін Вячаслававіч у прысутнасці жанчын называў бруднай справай, а калі іх не было, смярдзючым дзярмом, а палітыкаў дзярмочарпаламі.

Цяпер у застоліцы панавала палітыка і з вельмі пэўным ухілам — тая, што магла дапячы Канстанціну Вячаслававічу. Ці гаварыў Карп аб перавагах сацыялістычнай сістэмы перад заходнімі дэмакратыямі, ці аб пранікненні ў інтэлігенцкі асяродак варожай ідэалогіі, ці пра геніялыіыя ўказанні Сталіна ў галіне мовазнаўства, ці аб запазычанні на аблудным захадзе безыдэйных танцаў — ён заўсёды зводзіў гаворку да таго, каб упікнуць цесця ў апалітычнасці і дрэнным веданні марксісцка-ленінскай філасофіі. Канстанцін Вячаслававіч на кожны Карпушаў задзірысты выклік адказваў шматзначным фырканнем, паказваючы тым самым, што ён ставіцца да зяцевых разваг з непачцівай абыякавасцю. Толькі адзін раз, калі Карп назваў пастановы адзінаццатага з’езда камсамола гістарычнымі, Канстанцін Вячаслававіч не сцярпеў, і гэта надало гаворцы за сталом асабліва востры характар.

— Так ужо і гістарычныя,— хмыкнуў Канстанцін Вячаслававіч.— А калі гісторыя не захоча прызнаць іх гістарычнасць?..

Юрка пабачыў, як зніякавела Аўдоцця Якаўлеўна, нечага перапалохаўшыся, хоць палохацца сапраўды не было чаго.

— Тата. што ты кажаш? Як ты можаш? — пачырванеўшы ад усхваляванасці, накінулася на бацьку Алеся,— Адзінаццаты з'езд камсамола нездарма ж назвалі з’ездам будаўнікоў камунізму. А гэта значыць, што ўжо наша пакаленне стане жыць у камуністычным грамадстве. Ужо адно гэта ставіць яго ў разрад гістарычных з’ездаў.

— А потым, — падхапіла Аўдоцця Якаўлеўна,— на гэтым з'ездзе камсамол атрымаў яшчэ адну высокую ўзнагароду...

— Чацвёрты ордэн Леніна,— падказала Алеся. — А яго ж за так не даюць. 3 суровых выпрабаванняў вайны камсамол выйшаў яшчэ больш акрэплым, згуртаваным вакол камуністычнай партыі і мудрага правадыра і настаўніка таварыша Сталіна. I ты можаш казаць, што гісторыя неяк іначай успрыме пастановы камсамола па будаўніцтве камунізму? Ды яны залатымі літарамі ўжо запісаны на скрыжалях гісторыі.

Юрку здавалася, што ён сядзіць не за сталом, а на занятках палітгуртка, дзе акуратныя слухачы актыўна ўдзельнічаюць у выніковых занятках. Усё выглядала абсурдна, недарэчна і смешна. Затое Карп Хіжняк слухаў водпаведзь жонкі і цешчы Канстанціну Вячаслававічу з ухвалою мудрага настаўніка, які за кароткі час дасягнуў незвычайных поспехаў.

— Усё, здаюся,— Канстанцін Вячаслававіч па-блазенску ўзняў угору рукі, устаў з-за стала, падышоў да буфета, наліў велікаваты келіх каньяку, выпіў адным дыхам, сказаў, звяртаючыся да зяця: — Наліў бы і вам, дарагі зяць, Карп Раманавіч, але ж вам рэлігія не дазваляе. А вось Юрку налью, з вялікім задавальненнем.

Карпу змаўчаць бы, але ён быў не з тых, хто змоўчвае. Няйначай, выключна для таго, каб паквітацца з цесцем, ён раптам пачаў расказваць, як на з’ездзе камсамола выступіла маладзенькая дзяўчына-паляўнічая з таежнай Сібіры, у якой і адукацыі ўсяго сем класаў, затое палымянага патрыятызму, любові да радзімы больш чым ва ўсіх дыпламаваных хірургаў і гінеколагаў.

Цяпер ужо настала чарга затаіць дыханне Юрку: вельмі ўжо непасрэдна і груба была нанесена абраза Канстанціну Вячаслававічу. Юрку здавалася, што Канстанцін Вячаслававіч такога не сцерпіць. На яго здзіўленне, той паставіўся да зяцевага хамства дужа спакойна і нават насмешліва:

— I ў чым жа вы, шаноўны зяць, угледзелі яе такі высокі патрыятызм?

Спакойны цесцеў голас раздражняў Карпа, але ён пастараўся ўправіцца з сабой. Надаўшы голасу лектарскі тон, Карп, смакуючы кожнае слова, пастараўся коратка перадаць выступленне той дзяўчыны на з’ездзе і сваё з гэтай нагоды рэзюме:

— Вы ж, канечне, ведаеце, што сібіракі страляюць вавёрак і сабалёў толькі ў вока, каб не пашкодзіць шкурак. Дык вось тая дзяўчына, якая, як я казаў, мае ўсяго сем класаў адукацыі і семнаццаць гадоў жыцця, сказала ў сваёй вельмі яркай і вобразнай прамове, што калі на нас захочуць напасці амерыканскія ці яшчэ якія імперыялісты, дык хай яны ведаюць, што сібіракі б’юць вавёрку толькі ў вока і яе рука таксама не здрыганецца ў барацьбе з любым ворагам.

— Ах, якая вобразнасць,— усклікнула Аўдоцця Якаўлеўна.— Сібіракі і ў Айчынную вайну паказалі сябе з найлепшага боку.

— Народ — геній,— сказала і Алеся.

— А вось Канстанцін Вячаслававіч зусім іншай думкі,— адкрыта назаляючыся, абы ўзлаваць цесця, сказаў Карп.— А дарэмна, у народа трэба вучыцца. Народ — гэта калектыўны розум...

— Ну, дапусцім, народнай мудрасці я тут не бачу,— насмешліва пазіраючы на Карпа, загаварыў Канстанцін Вячаслававіч.— Па-першае, вашай гэтай паляўнічай, якая, па вашых словах, шаноўны зяць, мела сем класаў адукацыі, прамову сачыніў які-небудзь пісака з «Комсомольской правды». Так што яе заслуга зводзілася выключна да таго, каб пісьменна яе прачытаць. Чакай, чакай, дарагі Карпуша,— неяк па-асабліваму здзекліва вымавіў Хіжнякова імя Канстанцін Вячаслававіч,— я не ўсё сказаў. А перапыняць чалавека на паўслове здатны толькі армейскія старшыны ды дурнаватыя генералы. А паколькі вы ўсяго маёр ды яшчэ ў адстаўцы, старэйшых за вас вучыцеся выслухоўваць да канца. Дык вось! Па-другое, я прытрымліваюся той думкі. што жанчына створана не дзеля таго, каб страляць, ды яшчэ ў вока, каму б там ні было — вавёрцы або чалавеку. Кажу гэта таму, што мне за вайну давялося залатаць тысячы дзірак на салдатах, афіцэрах і нават генералах. Стоячы за аперацыйным сталом, я заўсёды думаў пра амаральнасць і бесчалавечнасць любой вайны, хто б яе ні пачынаў. па якой бы высакароднай прычыне яна ні вялася. А забіваць людзей ды яшчэ ў вока!.. Не ведаю, але думаю, што гэта зверства і варварства. I захапляцца гэтым могуць толькі зладзеі або вар'яты...

За сталом настала няёмкае маўчанне. Аўдоцця Якаўлеўна і Алеся чамусьці пазіралі на Карпа, і ў іхніх вачах адбіваўся страх. Канстанцін Вячаслававіч паволі, як бы дражнячыся, наліваў каньяк у чарку і ні на каго не глядзеў. Юрка, шчыра кажучы, не вельмі разумеў, што дрэннае сказаў Канстанцін Вячаслававіч. Ён і сам быў блізкі да такой простай думкі, што войны — пачварны эпізод у жыцці народаў.

Затое Карп паставіўся да выказвання Канстанціна Вячаслававіча так, нібы яго абразілі асабіста. Ягоныя магутныя сківіцы былі сціснуты, а кулакі ляглі на стол, як бы гатовыя абараняць іх гаспадара.

— Канстанцін Вячаслававіч,— пачаў ён аж нейкім металічным голасам,— я не дазволю ў маёй прысутнасці параўноўваць Вялікую Айчынную вайну савецкага народа з каланіяльнымі, імперыялістычнымі, а тым больш фашысцкімі войнамі, якія скрозь былі несправядлівымі. Такая абраза нашай доблеснай арміі, якая выратавала чалавецтва ад карычневай чумы дваццатага стагоддзя, уяўляецца мне...— Карп на хвіліну замоўк, як бы шукаючы патрэбныя словы. Юрку падумалася, што зараз яго панясе ў завоблачныя высі. Аж не! Ён перадыхнуў і ўжо загаварыў неяк па-іншаму: — Мая далікатнасць не дае мне магчымасці сказаць вам тое, што я пра вас думаю. Каб не вашы заслугі перад савецкай уладай і камуністычнай партыяй, якія ўзнагародзілі вас шматлікімі ордэнамі і медалямі, я падумаў бы, што вы самы сапраўдны бязродны касмапаліт, у якога няма радзімы і якому ненавісны сацыялістычны лад...

Магутны смех Канстанціна Вячаслававіча перапыніў гнеўную філшіку Карпа і аж спаралізаваў таго. Карп застыў у нейкай неверагоднай і недарэчнай позе з разяўленым ротам і перакрыўленым ад нядаўняй злосці тварам. Так доўжылася, можа, імгненне.

Канстанцін Вячаслававіч перастаў смяяцца і ўжо зусім сур’ёзна сказаў:

— Дарагі зяць, Карп Раманавіч, дазвольце вам заўважыць, што сказанае вамі сярод людзей называецца: у агародзе бузіна, а ў Кіеве дзядзька. Яшчэ каб вы мяне, шаноўны зяць, назвалі памагатым фашыстаў, было б куды больш лагічна, чым называць касмапалітам. Вы, дарагі Карпуша, чулі звон, але так і не ўразумелі, дзе ён. А ці ведаеце вы, да якіх вялікіх людзей далучылі вы мяне, думаючы назвай гэтай — касмапаліт — нанесці мне абразу? Адкуль жа вам ведаць. Касмапаліт, да вашага ведама, слова грэцкае. Азначае яно грамадзянін свету. Ідэю сусветнага грамадзянства падтрымлівалі такія вялікія розумы чалавецтва, як Дантэ, Кампанела, Гётэ, Лесінг, Шылер, Кант, і многія іншыя светлыя галовы. Дарэчы, дарагі зяць Карпуша, лозунг камуністычнай партыі наконт сусветнай рэвалюцыі, каб усе сталі роўнымі і свабоднымі, чыста касмапалітычны, бо калі на зямлі запануе камунізм, дык камуністы ж не стануць разыходзіцца па нацыянальных кватэрах, а стануць грамадзянамі ўсяго камуністычнага свету. Так што, перш чым у нечым абвінавачваць чалавека, асабліва свайго цесця, які крыху больш за вас знаёмы з сусветнай навукай, паасцеражыцеся трапляць у пастку сваёй малаадукаванасці.

Канстанцін Вячаслававіч пры мёртвым маўчанні, не спяшаючыся ўзняўся з крэсла, пайшоў у спальню. Перад парцьерай, што аддзяляла гасцёўню ад калідора-тупічка, ён спыніўся, павярнуўся тварам да застоліцы, павучальна сказаў:

— Не палічыце за абразу, што я іду спаць. Мне надакучылі пустыя размовы, асабліва калі адстаіш за аперацыйным сталом восем гадзін...

— Ах, ах, як нядобра атрымалася,— забедавала Аўдоцця Якаўлеўна.— Ён жа сапраўды з чатырох гадзін на нагах, а мы з нейкімі размовамі...

Яна падхапілася і пабегла ў спальню. Застоліца закончылася з такой нечаканасцю, якую нельга было прадбачыць. Юрка хацеў зайсці да Канстанціна Вячаслававіча, каб развітацца, але Аўдоцця Якаўлеўна сказала, што той як лёг, так і заснуў.

Карп пайшоў праводзіць Далейку. Да Камсамольскай вуліцы яны дайшлі моўчкі.

— Слухай,— раптам прапанаваў Карп,— давай пяройдзем на ты. Не люблю выкацца. Мы ж з табой франтавікі, пабрацімы. Нам проста не да твару гэтае інтэлігенцкае выканне. Ты хоць і беспартыйны, але свой. А я, братка мой, трапіў у нерат, ні назад ні наперад, Не,— спахапіўся ён,— Алеся дзеўка нармальная, хоць і ў яе галаве шмат кашы. Так ужо яна выхавана. Ды ты і сам бачыў, чым канчаюцца жыццёвыя размовы. Цесць мой, шчыра табе скажу, дыназаўр — кажуць, была некалі такая жывёліна,— які невядома як захаваўся пасля чыстак савецкіх устаноў. Можа, ён і спецыяліст, але я не хацеў бы ў яго лячыцца. Такі нашага брата камуніста з радасцю на той свет адправіць. Ён увесь у тым, старым, свеце, і адтуль яго ніякімі спосабамі не выцягнеш.

— Канстанцін Вячаслававіч за вайну прааперыраваў больш за пяць тысяч параненых і толькі чалавек з паўсотню, здаецца, не выратаваў,— нагадаў Карпу Юрка.

— I ты верыш!.. Ды ён толькі ўказанні даваў, а сам усе аперацыі шпіталя прысвоіў...

Юрка зразумеў, што паміж Карпам і цесцем пралегла бездань, цераз якую ўжо немагчыма наладзіць мост. Таму Юрка і сказаў, каб не чуць абразлівых слоў у адрас Канстанціна Вячаслававіча:

— Затое з Аўдоццяй Якаўлеўнай, як я бачу, у вас поўная згода...

— Я яе цярпець не магу, хоць яна з усіх сіл выпінаецца, каб дагадзіць мне. I наогул, усе яны адным мірам мазаныя — мяшчане да мозгу касцей, і ўвесь быт іхні мяшчанскі. Мне іхняе сюсюканне ў пячонках сядзіць. Толькі і чуеш: ах, Ясенін, ах, Багдановіч, ах, Шастаковіч! Ды ўсе іх ясеніны-багдановічы-шастаковічы не вартыя аднаго чацвёртага раздзела «Кароткага курса гісторыі ВКІІ(б)». Там жа згустак геніяльнай марксісцкай думкі, непераможны мускул пралетарскай ідэалогіі. А ў Ясеніна з Багдановічам замагільнае скуголенне і суцэльны песімізм. Для свядомага будаўніка камунізму такая паэзія — смерць смертная. Таму я і сказаў Шуры: або, або... Або яна пазбавіцца мяшчанскіх поглядаў на жыццё і цвёрда стане на стальныя рэйкі высокай ідэйнасці, або... Адным словам, таварыш лейтэнант, я вымушаны ў сілу некаторых абставін займацца дрэсіроўкай адсталага і варожа чужога мне кантынгента. Мы, Юрый Валянцінавіч, не для таго зламалі хрыбет фашызму, каб спасаваць перад дзвюма бабамі з хісткімі поглядамі і адным маразматыкам.

У Хіжняка голас звінеў металам, і Юрку станавіліся зразумелымі паводзіны Аўдоцці Якаўлеўны і Алесі. Яму стала боязна за іх. Хіжняк на ўсё гатовы. Ён родную маці з бацькам не пашкадуе.

— Захапленне Ясеніным і Багдановічам яшчэ нічога не гаворыць пра грамадзянскую пазіцыю людзей,— не вельмі ўпэўнена сказаў Юрка.— У вялікага пралетарскага пісьменніка Максіма Горкага таксама быў зубны боль у сэрцы.

— Што яшчэ за зубны боль ды яшчэ ў сэрцы? — Карп Хіжняк аж спыніўся, не паверыўшы Юрку, палічыўшы, што той разыгрывае яго.

— А такі, шчымлівы і надакучлівы, які паяўляецца у пісьменніка, калі яго не разумеюць, — адказаў Юрка.

— У пралетарскіх пісьменнікаў не можа быць безыдэйнага болю. Так і зарубі сабе на носе.

— Але ж Горкі пра гата сам пісаў. Не верыш — вазьмі Горкага і прачытай. Калі Горкі страляўся, дык напісаў у запісцы, што ў ягонай смерці вінаваты Гейнэ, які выдумаў зубны боль у сэрцы...

Карп пераможна ўсміхнуўся:

— Ну, я так і думаў, што ты нешта наблытаў. Дык жа не Горкі, а Гейнэ выдумаў зубны боль. Партыйнае сумленне пралетарскага пісьменніка таму і не сцярпела.

Юрка разумеў усю марнасць іхняй гаворкі, але, не хочучы таго, пагрузаў у бескарыснай спрэчцы.

— Дык што, па-твойму, вывучаць і чытаць Ясеніна і Багдановіча нельга?

— Каб я быў міністрам адукацыі, то катэгарычна забараніў бы ўсе вершыкі, дзе слібізуецца непадзельнае каханне і розная там меранхлюдзія, няздольная памагчы людзям у іх змаганні за камуніэм.

— А як жа тады станеш камуністам, калі не ўзбагаціш сваю памяць ведамі, што напрацавала чалавецтва?..

Карп троху разгубіўся, але тут жа знайшоў адказ і на такое Юркава пытанне.

— Хоць ты, можа, і вялікі матэматык, але ў марксісцкай тэорыі слабец,— выпаліў ён.— Аж няёмка цябе слухаць. Во, перакруціў ленінскае выказванне і думаеш, што даказаў мне сваю правату. Ленін казаў пра веды, а не пра вершыкі аб сабаках ці зорках вянерах. Вершыкі пралетарыяту непатрэбныя. Яму неабходны рэвалюцыйныя песні, якія клікалі б на барыкады. Вершыкі пра каханне, сабак, зоркі і іншую лухту патрэбны класам, якія сваё аджываюць, як гэтыя Цярпілоўскія. Мінулае, як з'едзенае шашалем дрэва,— адна труха. I запомні маё слова, лейтэнант, што я выхаваю з Алесі сапраўднага бальшавіка і змагара за камунізм, нават калі мне давядзецца адсекчы ад яе старыя, згнілыя ўжо карані. У бітве за чалавека будучыні камуніст не павінен ведаць літасці...

Паціснуўшы на развітанне Юркаву руку, Карп павярнуўся і пайшоў па Савецкай вуліцы, насвістваючы нейкі рэвалюцыйны матыў.

Юрка вярнуўся дамоў прыгнечаны да знямогі. У іх яшчэ абедалі і, падвяселеныя чаркай, госці прывычна жартавалі, смяяліся, трымаліся з той бесклапотнасцю, якой вечна жыў іхні дом. Сёння Юрку яна здалася абразлівай. На душы было тужліва і пуста. Юрка пастараўся непрыкметна прабрацца ў бацькаў кабінет, дзе ўсё схіляла на роздум.

Мабыць, яго заўважыла маці, якая, безумоўна ж, здагадвалася, дзе ён прападае. Яна нячутна зайшла ў кабінет, паклала вялікую і цёплую руку на ягонае плячо, спыталася са спачуваннем:

— Там кепска?..

— Ты ведала, што там кепска?..

— Пастарайся забыць усё,— параіла маці.

Маці заўсёды раяць мудра, ды дзеці не хочуць слухаць іх парад.

16

Пабеглі пустыя, нікчэмныя дні. Юрка паспрабаваў хадзіць у оперу, на балет. Але і там яго чакала немагчымая пустата. Асабліва яна адчувалася ў антрактах, калі разадзетая ў аксаміт і парчу публіка важна праходжвалася па фае. Звычайна Юрка не мог выцерпець дзвюх дзеяў — ішоў дамоў, часам пакідаў тэатр і пасля першай дзеі.

3 Алесяй ён не сустракаўся, ды яна, мабыць, і не выходзіла з кватэры. Чамусьці баяўся ён і сустрэч з Карпам Хіжняком, быццам быў вінаваты перад ім, хоць усё было наадварот. Затое недзе ўжо перад самым пачаткам летняй сесіі Юрка зусім выпадкова сустрэўся з Канстанцінам Вячаслававічам.

Аднойчы яго паклікалі ў цэка камсамола, каб уручыць грамату, як маладому вучонаму і самаму маладому ў Беларусі доктару навук. Грамату ўручаў сакратар цэка, дужа сур’ёзны, нават пахмуры, з павольнымі рухамі. Ён вельмі падзівіўся, што Юрка ніколі не быў у камсамоле, але выказаў надзею, што іхнія сувязі на гэтым не закончацца.

Цэка камсамола размяшчаўся ў невялічкім асабнячку, былым тэхнікуме хлебапячэння на Падгорным завулку, што збягаў да Паркавай вуліцы. Ідучы берагам Свіслачы, Юрка за мостам пабачыў блакітны павільён, які стаяў насупраць выставы трафейнага ўзбраення, што размяшчалася па схіле гары ад Дома Савецкай Арміі і да самай Паркавай вуліцы. Усе павільёны чамусьці фарбаваліся ў блакітны ці сіні колер і называлі іх «Блакітнымі Дунаямі». Юрка раптам прыгадаў, што не абедаў, і, бадай, не варта ісці дамоў, бо маці наўрад каб гатавала абед.

Гэты «Дунай», у адрозненне ад падобных павільёнаў, забягалавак і піўных ларкоў, меў пяць сталоў, засланых беласнежнымі абрусамі, выдатную кухню і не менш выдатны буфет. Ды і наогул ён выглядаў даволі рэспектабельным, аж Юрка падзівіўся: нават у такім, на скорую руку скляпаным павільёне можна дамагчыся ўзорнага парадку.

Выбіраючы закуску ў буфеце, Юрка пачуў, што яго нехта кліча:

— Юра! Юрый Валянцінавіч! — Юрка азірнуўся — з-за парцьеры выглядаў Канстанцін Вячаслававіч Цярпілоўскі.— Хадзем да мяне...

Канстанцін Вячаслававіч быў ужо крыху падпіўшы. Ён прапусціў Юрку паперадзе сябе, і парцьера аддзяліла іх ад агульнай залы. За парцьерай быў дужа цесны пакойчык са сталом і трыма крэсламі. На стале ўжо стаяў пузаценькі графінчык, сподак з чырвонай ікрой і яшчэ адзін — з балыком і кавалачкам масла.

— Сядай. Аднаму піць моташна, а трэба,— а калі Юрка сеў, папрасіў: — Тое, што ты мяне тут бачыў, маім не кажы. Не прашу — загадваю. Што будзеш піць?

— Каб было сухое...

— Тут усё ёсць,— з гонарам за павільён сказаў Канстанцін Вячаслававіч,— ад каньякоў вышэйшай маркі да «сучка» — дужа смярдзючай гарэлкі з чорнай шасцерняй на наклейцы, ад вытрыманага «Кахецінскага» да дрэні Слуцкага вінзавода. «Супераві» — хочаш? 3 мусам? Мус тут гатуюць як нідзе смачны.

— Вы, мабыць, бываеце тут часта? — выказаў здагадку Юрка.

— 3 таго часу, як выявіў гэты закутак і вельмі ўважлівых гаспадынь,— адказаў Канстанцін Вячаслававіч.— Што мне тут падабаецца? Сядзіш у зацішку і такое ўражанне, што ўцёк ад мітуслівага свету. Ды і пагаварыць па душах тут можна не баючыся старонніх вушэй. Зрэшты, найчасцей я сяджу тут у гордай адзіноце.

— I даўно вы аблюбавалі гэты павільён? — спрабаваў дапытвацца Юрка.

— 3 таго часу, як уласны дом з яго насельнікамі стаў мне нямілы, — і раптам спытаўся ў Юркі: — А ты чаму не заходзіш да нас?..

— Да каго заходзіць?..

— А хоць бы да мяне,— з выклікам сказаў Канстанцін Вячаслававіч.— Да Аўдоцці Якаўлеўны. Яна, нябога, таксама адзінокая. Круціцца, як той настольны вентылятар: і на дачку трэба падзьмухаць, і на зяця, і на мяне, грэшнага. А ўсім хіба дагодзіш? Усе як раз і незадаволеныя. Шкада мне яе. Дужа шкада! Але каб ты ведаў, як сцякае крывёй маё сэрца па Алесі! Не, ты скажы, чаму яна выбрала Хіжняка, а не каго іншага, цябе, напрыклад? Чаму патомная інтэлігентка, адукаваная, разумная, выхаваная на сусветнай культуры, пацягнулася ў бруд, да грубага нікчэмнага чалавека? Ці гэта лёс усёй нашай інтэлігенцыі: для жыцця выбіраць не чалавекаў з вялікай літары, а грубых самцоў і самак? Гэта ж не сёння пачалося. Прыгадай раманы Тургенева, Ганчарова, Талстога нарэшце. Можа, таму, што чалавек належыць да тупіковай лініі атрада млекакормячых і яму ўсё хочацца вярнуцца ў першабытны стан пад апеку сілы. Таму і перамагае палавы інстынкт. Няўжо ўсё так проста? Хоць чаго там! Ты ж не дзіця, разумееш. Калі замуж выходзіла шэсць месяцаў назад, а ёй заўтра-паслязаўтра раджаць, дык тут і дурань здагадаецца...

Юрку было няёмка слухаць гаворку Канстанціна Вячаслававіча. Яна абражала Алесю. Але ён слухаў, бо і сам некалі вось так брыдка думаў пра Алесіна захапленне Хіжняком: зрабіла, маўляў, выбар паміж самцом і інтэлектуалам на карысць першага. I тады, і цяпер такая думка найперш абражала ягоную цнатлівую годнасць.

— Вы гаворыце, як хірург, якому ў прывычку кроіць чалавечае цела,— запярэчыў ён Канстанціну Вячаслававічу.— Але ж, згадзіцеся, ёсць і вышэйшыя паняцці: абавязак, памкненне рабіць людзям дабро, а ў Алесі было шчырае жаданне аддацца народу...

— Аддацца народу?.. Натоўпу?..

— Можа, я не вельмі дакладна выказаўся. Яна хацела аддаць народу ўсё, што мае: веды, жыццё...

— Не, не, ты сказаў вельмі дакладна: аддацца натоўпу! Як аддаваліся калісьці вясталкі ў храме нейкай там рымскай багіні. Якая бязглуздзіца! I ты патакаў ёй?..

— Я адгаворваў...

— Дрэнна адгаворваў.— У закутак зазірнула афіцыянтка, спыталася, ці трэба ім яшчэ чаго. Канстанцін Вячаслававіч заказаў яшчэ дзвесце грамаў, а калі яна выйшла, прадоўжыў: — Даруй, Юра, за маё наступнае пытанне. Калі яно табе будзе непрыемнае, не адказвай і забудзь, што я ў цябе пытаўся. Між вамі была блізкасць... інтымная? — Юрка густа пачырванеў, а Канстанцін Вячаслававіч скрушліва пахітаў галавой.— Я так і думаў, што, апрача цялячых пяшчотаў, вы ні аб чым і не памышлялі. А наогул, ты хоць адзін раз з бабай пераспаў ці толькі па кнігах ведаеш пра грэшнае каханне?..

— Канстанцін Вячаслававіч,— абурыўся Юрка,— я не чакаў ад вас такога абыдленага цынізму. Не кажу ўжо пра мае інтымныя справы, якія вам хочацца ведаць. Але ж Алеся ваша дачка. I вы гаворыце пра яе, як пра гуляшчую дзеўку.

— Кінь,— адмахнуўся Канстанцін Вячаслававіч.— Я палічыў бы за лепшае, каб яна нарадзіла ў дзеўках, чым прывяла мне ў хату звар’яцелага прапагандыста і агітатара, а можа, і горш — выведніка.

— А калі Алеся яго кахае? — спытаўся Юрка, у надзеі пачуць ад Канстанціна Вячаслававіча, што Алеся Карпа не кахае, але той раптам ашаламіў яго вечным, а таму нечаканым пытаннем:

— А што яно, такое каханне? Бясполае — тая ж ненармальнасць, як і шызафрэнія. А калі я загаварыў пра палавое, ты нечага пакрыўдзіўся. Не, ты не падумай, што перад табой сядзіць стары распуснік. Я супраць разбэшчанасці і донжуанскіх прыгод. Я за нармальнае каханне без выкрутасаў і мазахізму. Я за прыроднае каханне. А ты Алесю не кахаў. Цяпер спахапіўся. Во адкуль яна, трагедыя. Ты кінуў Алесю Хіжняку, а цяпер гатовы загладзіць віну. I я цябе на гэта падштурхоўваю. Мы абодва — злачынцы. А ў злачынцаў няма маралі, і яны заўсёды вызначаліся цынічнасцю.

Юрка аж знямеў ад нечаканага папроку. Канстанцін Вячаслававіч выліў з графіна ўсю гарэлку.

— Можа, вам трэба спыніцца? — сказаў Юрка.

Канстанцін Вячаслававіч насмешліва паглядзеў на яго.

— Я сваю норму ведаю...

Юрка, пакрыўджаны яго словамі, расказаў, як прапаноўваў Алесі выходзіць за яго замуж і як яна адмовіла яму, сказаўшы, што не кахае яго.

Раптам Канстанцін Вячаслававіч абняў Юрку, пацалаваў.

— Юра, Юрачка, вырві яе з Карпушавых рук. Я баюся за яе. Хіжняк можа зрабіць з яе ката для сваіх бацькоў.

— Што вы, Канстанцін Вячаслававіч,— усклікнуў Юра.— Як я магу яе вырваць з-пад яго ўлады — ён жа законны муж.

Канстанцін Вячаслававіч п’яна заплакаў, і Юрка, абы супакоіць яго, паабяцаў, што неяк разлучыць Алесю з Карпам.

На Юркава здзіўленне, п’яная размова гэтая пакінула ў ягонай душы глыбокі след. У яго сапраўды паявілася надзея адабраць у Хіжняка Алесю. Як? Ён не ведаў. Адчуваў.

Настаў час прыгожых мараў і не менш прыгожых планаў, дзе Юрка адводзіў сабе высакародную ролю выратавальніка траюраднай сястры з-пад неабсяжнай улады Карпа Хіжняка, ягонага былога камбата.

Цяпер яны часта сустракаліся ў павільёне па Паркавай вуліцы. Юрка расказваў пра свае планы, Канстанцін Вячаслававіч слухаў, адабральна ківаў галавой.

Ваўсю ўжо раскашавала лета. Аднаго разу Юрка не знайшоў Канстанціна Вячаслававіча на прывычным месцы ў павільёне. Афіцыянтка сказала, што ён яшчэ не заходзіў. Юрка ўзяў бакал «Кахецінскага», памалу піў у непрывычнай адзіноце. Ён ужо збіраўся пайсці, як Канстанцін Вячаслававіч паявіўся ў закутку.

— Павіншуй, я ўжо дзед,— сказаў ён Юрку.— Унук! Увесь у Алесю. Сёння частую я.

Канстанцін Вячаслававіч радаваўся, а Юрка сядзеў прыгнечаны яго навіной і радасцю. Смешна, недарэчна, але Алесіна цяжарнасць для яго была як бы несапраўдная, як на сцэне ў Чыо-Чыо-сан. Цяпер яна набыла ашаламляльную рэальнасць. У Карпа Хіжняка — сын. Юрка паспрабаваў уявіць, ці стаў бы ён любіць яго, каб Алеся кінула Карпа і перайшла да яго. Розум адказаў: так, пачуццё — не адазвалася, і гэта засмуціла Юрку.

— Юра, давай наведаем Алесю,— раптам прапанаваў Канстанцін Вячаслававіч.— Ёй будзе прыемна.

Юрка не быў упэўнены, што Алесі вельмі спадабаецца іх п’яное наведанне. Але яму было ўсё роўна, ды, папраўдзе, хацелася пабачыць Алесю — якая яна?

— Але ж трэба было б нешта купіць,— сказаў Юрка.

— Вось жа беднасць наша! Купілі б кветак. Дык дзе ты іх возьмеш?

— Але ж на Камароўцы ў агародах поўна кветак,— выказаў меркаванне Юрка.— Няўжо не прададуць?..

У трэцім, здаецца, доме ім паспачувалі, нарвалі вялізны ахапак кветак — розных. 3 імі яны і заявіліся ў першую клініку, дзе было радзільнае аддзяленне.

— Пачакай тут,— усадзіўшы Юрку ў драўлянае крэсла, сказаў Канстанцін Вячаслававіч,— я пайду па халаты.

Юрка ўжо разумеў, што дарэмна паслухаў Канстанціна Вячаслававіча. Ён тут з якой радасці? Чакаць давялося доўга. Нарэшце Канстанцін Вячаслававіч прыйшоў ушчэнт узлаваны: загадчык радзільнага аддзялення, нейкая Раіса Маркаўна, нізавошта не хацела даваць халат Юрку, чужому чалавеку, які да ўсяго не мае ніякага дачынення да медыцыны. Але ахапак кветак дазволіла перадаць, сказаўшы, што самае лепшае, што яна параіць, прайсці пад акно і пагаварыць з парадзіхай.

Юрка першы заўважыў Алесю ў акне трэцяга паверха. Яна смяялася, але разабраць яе слоў не ўдавалася: такіх, як яны з Канстанцінам Вячаслававічам, тут стаяла чалавек дзесяць і ўсе нешта спрабавалі сказаць, больш правільна, пракрычаць.

На развітанне Алеся паслала ім прывычны паветраны пацалунак, і гэта адразу наладзіла Канстанціна Вячаслававіча на вясёлы лад.

— Ты заўважыў, як яна ўсміхалася табе? — гаварыў ён Юрку, калі яны ішлі дамоў.— Не, так усміхаюцца толькі каханым людзям. Я даўно бачу: яна раскусіла свайго Хіжняка. I раскайваецца...

17

Дома Юрку чакаў сюрпрыз.

— Дзе ты ходзіш? — спыталася маці, якая ніколі не цікавілася дзе ён і з кім ходзіць. А тут раптам такі гонар: дзе ты ходзіш?

— Мы з Канстанцінам Вячаслававічам былі ў радзільным доме, і віншавалі Алесю,— прызнаўся ён, пагарджаючы выратавальнай хлуснёй.

Бацька перастаў пакаваць чамаданы. Маці троху здзіўлена па ківала галавой.

— I як яна?..

— Нас у бальніцу не пусцілі, хоць Канстанцін Вячаслававіч і дамагаўся.

— I правільна зрабілі,— разважна сказала маці.— Мы заўтра збіраемся на поўдзень. Я мяркую, што ты прыедзеш да нас дзён праз пяць. За гэты час мы знойдзем табе добрую кватэру.

— А вы?..

— У нас пуцёўкі ў санаторый. Табе вельмі патрэбны актыўны адпачынак. Ты зусім змарнеў.

Юрка зразумеў матчыны захады — яна спадзяецца, што ўдалечыні ад Мінска ён лягчэй забудзе Алесю. Юрка ўжо хацеў адмовіцца, маўляў, едзьце без мяне, але зусім нечакана ў галаве саспела шчаслівая задума.

Назаўтра Юрка праводзіў бацькоў у аэрапорт, адтуль зайшоў ва ўніверсітэт, аформіў водпуск, а пасля абеду нават атрымаў грошы. Адразу з бухгалтэрыі паехаў на Паркавую, дзе спадзяваўся сустрэць Канстанціна Вячаслававіча. Той сапраўды ўжо сядзеў у сваім закутку. пацягваў каньяк.

— У нядзелю лячу ў Крым,— пахваліўся Юрка.— Ужо і адпачынак аформіў.

Канстанцін Вячаслававіч спахмурнеў.

— А мяне на каго пакідаеш?

— Я буду пісаць вам лісты,— паабяцаў Юрка.

— Але я не люблю на іх адказваць...

— Вам і не трэба адказваць...

— Ветлівасць — адзнака каралёў,— нагадаў Канстанцін Вячаслававіч.

— Калі верыць рамантычным творам сусветнай літаратуры, дык ліставанне дапамагала з’ядноўваць раз’яднаныя лёсы. Я мяркую, хатняя цэнзура яшчэ не праглядае дасланыя вам лісты?..

— Не зразумеў.

— Я буду пісаць лісты Алесі на ваша імя. Вы перадаяце іх Алесі. Так я і завяжу ліставанне...

— Хітра! — было не зразумець, ухваляе такі план Канстанцін Вячаслававіч ці не ўхваляе.— Але дазволь унесці некаторыя змены. Па-першае, лісты мне пішы на галоўны паштамт, да запатрабавання. Апошнім часам Аўдоцця Якаўлеўна стала надзвычай цікаўная. Раптам распячатае канверт і знойдзе там любоўнае пісьмо. Да запатрабавання будзе найлепш. Па-другое, ліст да Алесі пакладзі ў асобны канверт, заклей яго, а канверт з Алесіным лістом пакладзі ў той, што будзе на маё імя. Хоць я чалавек моцнага гарту, але чым чорт не жартуе, калі бог спіць. Лоўка ты прыдумаў. Давай вып’ем за твой адпачынак.

Яны выпілі і раз, і два, і тры. Канстанцін Вячаслававіч, было відаць, добра сп’янеў, і Юрка стаў баяцца, што яго трэба будзе весці дамоў. А па дарозе ці мала каго можна сустрэць, напрыклад, выкладчыкаў ці прарэктара або самога рэктара — горад пасля вайны сціснуўся ў трох раёнах: цэнтр, Камароўка, Юбілейная плошча да Кальварыі.

— Канстанцін Вячаслававіч, даруйце, але піць я вам больш не дам,— сказаў ён і рашуча прыняў чарку.

— Мне? Не дасі? На якой падставе? — грозна запярэчыў Канстанцін Вячаслававіч.

— На той падставе, што вам хопіць. Сап’яцеся, і давядзецца нам з вамі ісці праз увесь горад у абдымку.

— Ну і што?..

— Але ж ці прыгожа славутаму хірургу і доктару навук ісці па горадзе ў непрыстойным выглядзе?

— А ці прыстойна рабіць з вядомага хірурга старога паяца, які да ўсяго павінен выступаць у ролі зводніка і паштовай скрынкі для сваёй любімай дачкі? — ні з таго, ні з сяго завёўся Канстанцін Вячаслававіч.— Ці падумаў ты пра гэта, дарагі Юрый Валянцінавіч? А потым, на што ты мяне штурхаеш? На развод маіх дзяцей, у якіх нарадзіўся сын. У яго павінен быць хоць і дрэнны, але родны бацька, а не добры вотчым.

Юрка зніякавеў. Хіба не сам Канстанцін Вячаслававіч прасіў яго вырваць Алесю з-пад улады Карпа Хіжняка? А цяпер выходзіць, нібы гэта ён, Юрка Далейка, падбухторыў Канстанціна Вячаслававіча на непрыгожыя ўчынкі.

— Я шчыра перапрашаю вас, Канстанцін Вячаслававіч,— чырванеючы ад сораму, павініўся Юрка.— Мне здаецца, увесь час гаворым на розных мовах.

Юрка ўстаў, каб пакінуць гэты закутак у карчме, якую назвалі па-сучаснаму недарэчна — павільён. Павільён — гэта шацёр, выстава нечага, а тут звычайная карчма і карчомныя ў ёй размовы. Юрку разбірала злосць, але найбольш крыўда на сябе, на сваю даверлівасць і шчырасць. «Да д’ябла ўсё! Заўтра ж вазьму білет на самалёт і адпраўлюся ў Еўпаторыю. Забыць усё: Алесю, Хіжняка, Канстанціна Вячаслававіча!..» Думалася па-п’янаму гаротна і крыўдна.

— Сядзь! — па-генеральску ўладна загадаў Канстанцін Вячаслававіч.— Дужа вы нецярплівы народ! Чаго пакрыўдзіўся? Падумаеш, стары чалавек крыху не так выказаўся — і ўжо крыўда! А ты мяне зразумей! У душу маю заглянь! Яна адвеку спакутаваная. Ты гэта зразумець можаш?

— Магу,— зноў сеўшы ў крэсла, сказаў Юрка.— А вы мяне зразумелі? Я хіба хлопчык, якім можна вось так маніпуляваць? Вы шчырасць маю можаце зразумець?

— Сапраўды, не магу,— прызнаўся Канстанцін Вячаслававіч. — Я нікога не разумею. Цябе, сябе, жонку, дачку, зяця — усіх! Ты ара шчырасць сказаў. Я сам на вось такой шчырасці сто разоў пападаўся, а на сто першы сказаў: хопіць!

— Ды зразумейце вы, Канстанцін Вячаслававіч, я вельмі кахаю Алесю. А вы лічыце, што моцна кахаць маглі толькі вы!

— Не, я так не лічу,— сказаў Канстанцін Вячаслававіч.— Я наогул не веру ў каханне. Што яно? Пусты гук — не больш. Сумеснае жыццё — вось падмурак усіх цывілізацый. Бяда, Юра, у тым, што я не бачу падмурка ў адносінах Алесі і Карпа.

— Вы пярэчыце сабе,— сказаў Юрка.— Без кахання не можа быць падмурка.

— Не пра тое гаворка. Не пра тое. Душой чую, разам з Карпушам у маёй кватэры запанавала бяда, можа, смерць. Я для яго самы вялікі вораг. Прабач і ты мне. Я апошнім часам шмат думаю, таму і п’ю. Калі добра вып’еш, страшэнна лагічна думаецца, а праспішся — і ўсё развальваецца. Прашу цябе, даруй мае завіхрэнні. Ты вельмі правільна вырашыў: эпісталярны жанр самы магутны жанр з усіх жанраў літаратурнай творчасці.

— Але цяпер я не стану ім займацца,— сказаў Юрка.

— Чаму? Пакрыўдзіўся? Не трэба на старога крыўдаваць, а ранейшая ўмова застаецца ў сіле. Умова — даражэй золата...

На трэці дзень, пасля той п’янай размовы, Юрка атрымаў тэлеграму ад бацькоў: вылятай, пакой знойдзены, бўдзеш задаволены...

18

Кватэра была крокаў за трыста ад лячэбнага пляжа і санаторыя, дзе лячыліся бацькі, на ціхай, цяністай вуліцы, якраз насупраць краязнаўчага музея — асобны пакой з асобным уваходам.

Але Юрка аблюбаваў дзікі пляж, метраў на сто далей ад лячэбнага, напрыканцы прыморскага бульвара імя Сталіна. Там было немнагалюдна, а галоўнае, не маячылі абсалютна голыя курортнікі і курортніцы, якія нахабна дэманстравалі да чарнаты загарэлыя целы. Юрку гэтае масавае распрананне чамусьці бянтэжыла, можа, баяўся пабачыць голымі і сваіх бацькоў. На дзікім пляжы загаралі ў купальніках. Да ўсяго, у курортным парку, што прымыкаў да дзікага пляжа, меўся летні рэстаран, дзе няблага кармілі.

Папраўдзе, дык за гэтыя дні, пасля іх апошняй сустрэчы, калі яны позна ўвечары неяк дабраліся з Канстанцінам Вячаслававічам да ягонай кватэры і шаноўны хірург быў здадзены ў надзейныя рукі Аўдоцці Якаўлеўны, Юрка шмат перадумаў наконт іх умовы і адмовіўся ад яе. Але ўжо ў першы дзень адпачынку яго нешта пачало трывожыць, аж было не ўляжаць на залацістым пяску пляжа. Юрка адчуў, як не хапае яму Алесі. Так, як у тэатры, калі ён бываў там адзін. Яму жадалася гаварыць з ёю, дзяліцца сваімі думкамі; настойліва, да памутнення розуму хацелася бачыць Алесю поруч, чуць яе мяккі, з лёгкім прыдыханнем голас.

Крокаў за пяцьдзесят ад берага яшчэ з вайны, ад дэсанта, які выкідвалі тут у заліве, застаўся пад вадой танк, Юрка хацеў даплысці да яго, вызначыць тып танка, але яму раптам падумалася: «Навошта? Усё роўна няма з кім падзяліцца сваім адкрыццём». Яму ўявіўся іншы малюнак, з Алесяй. Ён плыве да танка, а яна стаіць на самым беражку, і марскі прыбой акочвае пенай яе ногі.

Увечары ён засеў за ліст. Яму пісалася лёгка, нязмушана, па натхненні. Словы выстройваліся ў радкі, ад якіх зыходзіла туга і пяшчота, але і ўпэўненасць у лепшыя часы, калі яны зноў стануць хадзіць У оперны тэатр, хоць на час збаўляючыся ад праклятага быту, што пажырае маладосць, красу, бестурботнаець, што засаджвае людзей, як берасцянак, у клеткі, няхай і залатыя, але такія, што не даюць развінуць крылы.

Ліст яшчэ дыхаў той маладой разважлівасцю, якая бывае ў людзей закаханых, бо недзе ж кімсьці сказана, што каханне і толькі яно спараджае шчырую філасофію пачуцця. Астатняе — выпакутаваная і перанесеная на паперу марнасць.

Прачытаўшы ліст, Юрка зрабіў так, як раіў Канстанцін Вячаслававіч, аднёс яго на пошту, бо хацеў паслаць яго заказным, ды выявілася, што лісты да запатрабавання заказнымі не прымаюцца. А ў Юркавым лісце абодва адрасы былі да запатрабавання. Цяпер засталося чакаць адказ ад Алесі або Канстанціна Вячаслававіча.

Праз пяць дзён Юрка ўжо стаяў ля акенца з карэспандэнцыяй да запатрабавання. Чарнавокая, чарнабровая маладзіца, са старанна адбеленымі валасамі, глянула ў пашпарт, сказала з усмешкай:

— Вам, малады чалавек, каханая яшчэ піша...

Усмешка паштаркі чамусьці пакрыўдзіла Юрку. Назаўтра ён вырашыў на пошту не хадзіць, але выцерпеў толькі да абеду. Усё тая ж паштарка Ліна сказала са знаёмай усмешкай:

— Малады чалавек, а вам усё яшчэ пішуць...

Праз тыдзень яго ўжо ведалі на пошце ўсе. I кожны раз Ліна разводзіла рукамі.

— Вам яшчэ пішуць...

Тым часам праляцела палова адпачынку, і Юрка ўжо не спадзяваўся, што атрымае ліст. Відавочнае, аднак, не перашкаджала, а наадварот, заахвочвала хадзіць на пошту па два, а то і па тры разы на дзень.

— Ды плюньце вы,— аднойчы параіла Ліна.— Ці на ёй свет клінам сышоўся? У горадзе вунь колькі дзевак...

Дзевак у горадзе і сапраўды было многа. Але такіх, як Алеся,— ніводнай!

У адвячорак таго ж дня, калі Ліна параіла плюнуць і не чакаць ліста, Юрку на прыморскім бульвары аклікнуў незнаёмы голас.

— Юрый Валянцінавіч! Во нечаканасць!..

У пярэстым курортным натоўпе нікога знаёмага не было. Але тут жа з яго вылучылася грудастая дзяўчына ў сарафане на шлейках. Усміхаючыся, яна пайшла яму насустрач, падала руку.

— Вы, мусіць, мяне і не памятаеце. Паліна Дзямешка, Алесіна аднакурсніца і сяброўка. Яна, дарэчы, і сказала мне, што вы адпачываеце ў Еўпаторыі. Нічога, што я вас гукнула? Можа, вы тут не адзін. Я ўжо трэці дзень тут. Праўда, цудоўна? Вы дзе загараеце? Я дасюль вас не бачыла. 3 вамі бацькі? Яны па пуцёўцы? Я вельмі рада, што сустрэла земляка і нашага, універсітэцкага...

Яна гаварыла бесперапынна. А Юрка ўсё спрабаваў асэнсаваць сказанае Палінай Дзямешка, мымрай, як ён яе некалі ахрысціў. Па словах мымры, выходзіла, што Алеся ведае пра тое, што ён на курорце ў Еўпаторыі. Адкуль ведае? Сказаў бацька, Канстанцін Вячаслававіч, ці даведалася з ліста?

— Вы даўно бачылі Алесю? — спытаўся Юрка.

— Пяць... Не, бадай, шэсць дзён назад. Перад самым ад’ездам...

Юрка з ліхаманкавай хуткасцю вылічыў, што ў такім разе Алеся павінна была б атрымаць ягоны ліст.

— Яна хіба выпісалася з бальніцы?..

— Але ж у радзілках доўга не трымаюць,— сказала мымра. — Які цудоўны хлопчык і ўвесь у дзеда. Яго Сталенам назвалі, у гонар двух правадыроў сусветнага пралетарыяту.

— Мне трэба ісці,— раптам сказаў Юрка.

— Але вы заўтра будзеце на пляжы? Я таксама перайду на дзікі. А дзе вы жывеце?.. Мала што можа здарыцца...

Узяўшы з яго слова, што заўтра ён будзе загараць на дзікім пляжы, а таксама адрас ягонай туташняй кватэры, мымра нарэшце пакінула Юрку ў спакоі. Вечар быў канчаткова сапсаваны. Юрка ляжаў і ўсё імкнуўся разгадаць загадку: атрымала Алеся ягоны ліст ці не атрымала і чаму маўчыць, калі атрымала, а калі не атрымала, дык чаму?

Назаўтра Юрка, як заўсёды, зайшоў на пошту.

— Ёсць! Ёсць! — яшчэ не пераступіўшы парога, пачуў Юрка Лінін голас.

Забыўшыся падзякаваць, ён апантана выскачыў на вуліцу, дрыготкімі пальцамі разарваў канверт. У ім быў другі. Юрка ліхаманкова надарваў і той. Перад яго вачыма — бісер акуратных літар. Яны заскакалі, закружыліся ў шалёным карагодзе. Затым кружэнне памалу аціхла, спынілася, з далечыні выплылі паасобныя словы, фразы, увесь невялічкі тэкст Алесінага ліста.

«Я рада, што ты добра адпачываеш. Але навошта табе было пісаць мне? Асабліва так, як ты напісаў. Я кахаю Карпушу. Гэтым усё сказана. Цябе я, можа, некалі і кахала. Але ты тады не заўважаў мяне. Да твайго ведама, я паказала твой ліст Карпушу. Як чалавек сугуба партыйны, ён паставіўся да яго з разуменнем, але і насмешкай. Хачу спадзявацца, што ты зразумееш тое глупства, якое зрабіў».

У сваім пакоі Юрка праляжаў гадзін да чатырох вечара. Можа, ляжаў бы і далей, ды ў дзверы нехта пастукаў.

— Хто там? — крыкнуў Юрка, ведаючы, што гаспадыні дома няма.

У пакой зайшла Паліна Дзямешка.

— Можна,— неяк праспявала яна, калі ўжо стаяла ў пакоі.

— Раз зайшлі, значыць, можна,— сказаў Юрка.

Ён быў злосны на ўвесь свет. Хацелася нешта рабіць такое, што сагнала б гэтую злосць.

— А ў вас міла,— азіраючыся, сказала Паліна.— А я чакала, чакала на пляжы, а вас няма. Падумала, ці не здарылася што. Вы дрэнна сябе адчуваеце?

— Паскудна,— прызнаўся Юрка.— Горш не бывае.

— Бедненькі,— паспачувала Паліна.— А маці да вас хіба не заходзіць?

— Я не маленькі, за мной догляд непатрэбны,— сказаў Юрка і раптам прапанаваў: — А ці не закаціцца нам у рэстаран? Хачу напіцца да чорцікаў у вачах. Як?..

— На ўсе сто згодна. Але што скажуць бацькі?

— А мы ў іх і пытацца не будзем.

— Але ж мне трэба пераапрануцца. У рэстаран, бадай, у такой сукенцы не пусцяць.

— Час яшчэ ёсць — ідзіце пераапранайцеся...

— Не, лепей зробім так. Вы адзявайцеся, потым зойдзем да мяне. Я таксама непадалёк жыву. А ўжо ад мяне пойдзем у рэстаран...

Юрку было ўсё роўна.

У рэстаране ярка гарэлі люстры. Паліна выглядала прыгожа. Яе ўсё запрашалі на танцы, але яна адмаўлялася. Яны пілі каньяк і шампанскае, і хутка абое ап’янелі, але не так, як ад гарэлкі, ап'яненне было вясёлае і прыемнае.

— А вы і праўда не танцуеце? — спыталася Паліна.

— Я танцую толькі вакол тэорыі мностваў,— пажартаваў Юрка. — Давайце вып’ем на брудэршафт,— прапанаваў ён.

— На што? — падзівілася Паліна.

— На дружбу...

— А я чорт ведае што падумала,— прызналася Паліна.

Яны выпілі на брудэршафт. Апалове дванаццатай пайшлі дамоў. Юрка падмеўся праводзіць Паліну. Яны марудна ішлі па сонных вуліцах Еўпаторыі. Часам сустракаліся такія ж, як і яны, гулякі. Дайшоўшы да дома, дзе яна наймала кватэру, Паліна захацела праводзіць яго.

— А ў цябе не знойдзецца чаго выпіць? — спыталася яна.

— Спіртнога няма...

— Чаю б...

— I чаю няма. Гаспадыня спіць.

— А вада знойдзецца? — ужо нецярпліва спытала Паліна.

— Есць бутэлька сітро...

— Дык што ж ты маўчаў?..

Электрычнасці ў доме, аднак, не было. Юрка запаліў свечку, паставіў на стол. Дастаў з тумбачкі бутэльку сітро, сказаў:

— А шклянка ў мяне адна. Пі ты...

Ён наліў сітро ў шклянку, падаў ёй. Яна села на ложак, папярэдне спытаўшы: можна?..

— Сядай побач. Чаго ты стаіш? — запрасіла яна Юрку і адпіла пару глыткоў.— А ты піць хочаш?

— Пасля цябе...

— Хочаш, я цябе напаю?

— Як?..

— А вось так,— яна набрала ў рот сітро, абняла яго за шыю, прыклалася вуснамі да ягоных вуснаў, і яны абое паваліліся на падушкі...

Паліна прыдушана смяялася і ўсё адводзіла ягоную руку ад клуба, але неяк так, што пры гэтым усё вышэй задзіралася сукенка, і Юрка ўжо адчуваў пад рукою шорсткасць купальніка.

— Не, міленькі, не,— зноў затрымала ягоную руку Паліна.— Не трэба, міленькі, родненькі, каханенькі. Ах, божа мой, які ж ты няспрытны.— I яна імгненна скінула з сябе купальнік, абхапіла Юркаву галаву і, пацягнуўшы да сябе, упілася губамі ў ягоныя губы, стала паціху іх кусаць.

Юрка прачнуўся ад чужога і незразумелага пільнага позірку. Над ім навісаў твар Паліны. Яна прыціснулася да ягонага твару, і ў Юркавай галаве прамільгнула першая за суткі здаровая думка: я, здаецца, натварыў глупства...

19

Стален забіраў усю ўвагу Алесі, Аўдоцці Якаўлеўны і нават Канстанціна Вячаслававіча — Карпу заставаўся самы мізер, і ён адчуў сябе абдзеленым і ашуканым. Карп раўнаваў, хоць і разумеў недарэчнасць гэтага брыдкага, неадпаведнага яго поглядам пачуцця, таму пастараўся абгрунтаваць сваю рэўнасць: ён не раўнуе, а выступае супраць празмернай увагі да малога, якая можа спесціць сына. Ён жа хацеў, каб Стален быў моцны, вынослівы, смелы.

Карп Хіжняк сапраўды выхоўваўся ў суровых умовах. Бацькам было не да яго. За ім наглядалі старэйшыя сёстры. Ім Карп толькі перашкаджаў гуляць з дзяўчатамі на выгане, дзе было тры пуні і два такі — выдатныя месцы, каб гуляць у хованкі. Каб Карп не збег куды, яго прывязвалі за нагу да старой, з парэпанай карой вішні, пакуль ён аднойчы не адвязаўся і ледзь не зваліўся ў калодзеж. Пасля гэтага сёстры выхоўвалі Карпа кухталямі і бацькавай папружкай. Затое накарміць часам забываліся, і тады Карп шукаў ежу ў чужых агародах. Зімой было горш, але зімой варылі бульбу, і яе можна было есці колькі захочаш. Менавіта такую школу выхавання Карп і лічыў адзіна правільнай. Каб не тая школа, дык хіба ён выцерпеў бы ўсе пакуты франтавога жыцця, пакуль хадзіў у падначаленых. Канешне, Карп разумеў, што ажыццявіць поўнасцю такое выхаванне немагчыма ды і непатрэбна, але няма чаго і патакаць дзіцячым капрызам.

Дзіця ўдалося крыклівае: ледзь што — пачынае плакаць; тады да яго бягуць і жонка, і цешча, і цесць. I пачынаюцца цялячыя пяшчоты, аж дурна слухаць: «А цяценечкі, а гушанькі, наш Сталенчык абсікаўся, не плач родненькі, не плач харошанькі, зараз мы яго загорнем у сухенькае ды цёпленькае». Карпу ў такія хвіліны думалася: «Во так вырошчваюць інтэлігентных хлюпікаў. 3 такіх дзяцей хіба вырасце актыўны будаўнік камунізму? Дзе там! Выгадуюць мне апалітычнага абывацеля. Нічога, як толькі Стален стане на ногі, я не дам ім расціць ацеслівае дзіця. Я выхаваю з яго сапраўднага байца за камунізм. Нам яшчэ належыць звярнуць галаву сусветнаму імперыялізму, а дзеля гэтага патрэбны барацьбіты, а не слюнцяі накшталт гэтага Юркі Далейкі».

Але не толькі сынава капрызлівасць выклікала Карпава раздражненне. Стален, як дзве кроплі вады, быў падобны на дзеда Цярпілоўскага, на што асабліва націскалі і жонка і цешча. Астатнія, хто прыходзіў у адведкі, у тым ліку і муж і жонка Далейкі, таксама знаходзілі ў малога абсалютнае падабенства да дзеда. Карп і сам, калі нікога не было ў доме, падыходзіў да ложачка, углядаўся ў далікатны тварык сына — ніводнай сваёй крывіначкі не знаходзіў у Сталена. Усё не яго, усё чужое, Цярпілоўскае, а таму ненавіснае.

У такія хвіліны ён думаў, што каб Стален быў падобны да яго, дык не крактаў бы па начах, ад чаго прахоплівалася Алеся, а са сваёй спальні тут жа прыбягала цешча, а спаў бы як пшаніцу прадаўшы. «Бяссонніцай пакутуюць гнілыя інтэлігенты. Савецкая інтэлігенцыя спіць моцна, бо яна пад надзейнай аховай камуністычнай партыі і савецкай улады»,— злосна думалася Карпу, і ён крычаў на жонку і цешчу:

— Чаго вы ўсхадзіліся? Хай паплача. Не так часта будзеце мяняць пялёнкі...

Алеся ўспрымала ягоныя словы як абразу сабе, неяк віскліва па-жаночы звярталася да маці:

— Мама, ну чаму ён не любіць Сталенчыка?..

Аўдоцця Якаўлеўна, замест таго каб прамаўчаць, у сваю чаргу казала зяцю:

— Карпуша, не блытайце дзейнасць слёзавых залоз з работай нырак...

Цяпер ужо абражаўся Карп. У цешчыных словах ён чуў намёк на ягоную шасцікласную адукацыю і на непададзены ў канцылярыю універсітэта дакумент на заканчэнне сярэдняй школы. Карп адварочваўся спінай да жонкі і цешчы, стараўся стрымаць злосць, якая так і клекатала ў ягоных грудзях. У такія хвіліны свайго адступлення перад цешчай Карп таіў у душы прагу будучай адплаты. Помста ўяўлялася яму не толькі жаданай, але салодкай і вабнай, нейкім асаблівым шчасцем, вышэй за якое нічога няма на свеце. Аўдоцці Якаўлеўны і Алесі ён чамусьці баяўся. Можа, таму, што аднойчы сакратар райкома партыі Сухастоеў параіў яму:

— Найперш за ўсё запомні, таварыш Хіжняк, баба і на тым свеце — баба. Яна і самому д’яблу не адмовіць, але з карысцю для сябе. Таму забудзь пра шашні. Яны многіх партыйцаў давялі да ганьбы і турмы. Асцерагайцеся і сваіх сямейных. Баба ў цябе ўсё выпытае, а пасля цябе ж будзе шантажыраваць. А павераць не табе — ёй.

Затое Канстанціну Вячаслававічу Карп не ўступаў ні пядзі, асабліва пасля таго, як Алеся выдала яму бацькаву тайну: Канстанцін Вячаслававіч быў сынам пана, якога ў трыццаць другім годзе пасадзілі ды і не выпусцілі.

Што праўда, дык вялікай тайны і не было: проста Канстанцін Вячаслававіч не любіў згадваць дзве непрыемныя гісторыі, звязаныя з бацькавай царкоўнай дзейнасцю.

Першая адбылася ў далёкім юнацтве, калі ўзнікла праблема: кім быць Канстанціну Вячаслававічу? Косця хацеў вучыцца на доктара, бацька настойваў на паступленні ў духоўную акадэмію. У яго на тое былі свае прычыны: у часе нейкай небяспекі — Косця так і не даведаўся, якой? — айцец Уладзімір пакляўся аддаць сына богу, вывучыць яго на свяшчэнніка. Згодна той клятве, Канстанцін Вячаслававіч і павінен быў ісці вучыцца ў духоўную акадэмію. Яго прынялі. Правучыўшыся год, Косця ўпотай ад бацькі перайшоў на медыцынскі факультэт універсітэта. Калі бацька дазнаўся пра гэта, ён адрокся ад сына. Памірыліся яны ўжо годзе ў дваццатым, напрыканцы грамадзянскай вайны.

Другая гісторыя як бы была працягам першай. У трыццатыя гады ўжо сын змушаны быў адмовіцца ад бацькі. Канстанцін Вячаслававіч паставіў тады ўмову, каб бацька выракся сана свяшчэнніка. Бацька адмовіўся, пайшоў спачатку ў турму, а потым у ссылку ў Нарымскі край.

Карп адразу зразумеў, што на шалях савецкага правасуддзя ягоны ўчынак нашмат лягчэйшы за цесцева сацыяльнае паходжанне. Адрачэнне Канстанціна Вячаслававіча ад бацькі заўсёды можна палічыць манеўрам, на які здольны сацыяльна варожыя класы. Знайшоў Карп і методу заўсёднай наступальнай вайны супраць цесця — сістэматычнае пакепліванне з інтэлігенцкіх звычак Канстанціна Вячаслававіча і туманнае нагадванне аб цесцевай нібы варожай пазіцыі ў адносінах да камуністычнай партыі і савецкай улады. Генеральская нястрыманасць цесця толькі памагала Карпу здзяйсняць свае планы. Яны саспявалі павольна і як бы інтуітыўна. Карпу здавалася, што менавіта іхнія дыскусіі некалі і дапамогуць яму нанесці рашучы ўдар па ненавісным цесцю.

Звычайна славесныя баталіі разгараліся ў часе абедаў і вячэраў. Аўдоцця Якаўлеўна як магла, як умела разводзіла цесця і зяця. Але куды ты дзенешся ў выхадныя дні або ў асеннія вечары, калі Канстанцін Вячаслававіч не на дзяжурстве, а Карп не ва універсітэце? У такіх выпадках нічога не памагала. Задзіраўся звычайна Карп. Аўдоцця Якаўлеўна таму лічыла, што Канстанцін Вячаслававіч мае маральнае права на адказ апаненту.

Карп распачынаў спрэчкі з нявінных падколванняў, пакепліванняў ды жарцікаў, якія, аднак, выклікалі ў Канстанціна Вячаслававіча прыступы гневу. Потым, калі дзікія, недарэчныя, абразлівыя сваркі заканчваліся нібы і з нічыйным вынікам, Канстанцін Вячаслававіч горка папракаў сябе, што не стрымаўся, не саступіў дурню, якому іх спрэчка на радасць. Шчыра кажучы, дык ён і не падазраваў, што Карп у любых абставінах умеў выклікаць у цесця гнеў.

Усё пачалося з артыкула нейкага прафесара, спецыяліста па савецкай маралі, надрукаванага ці то ў «Камунісце Беларусі», ці то проста ў «Камунісце».

Быў выхадны дзень, а таму снедалі позна і, як было толькі па нядзелях, усе разам. Карп, як і заўсёды, еў, чытаў і тут жа каменціраваў прачытанае, як бы толькі для адной Алесі. На самай справе ўсё рабілася, каб падкалоць Канстанціна Вячаслававіча.

— Не, ты толькі паслухай,— звярнуўся да Алесі Карп,— што піша гэты безыдэйны разумнік: актыўным будаўніком камунізму (падкрэсліваю: актыўным) можа быць любы грамадзянін Савецкага Саюза, у тым ліку і абцяжараны рэлігійнымі забабонамі. Выходзіць, кожны поп таксама будаўнік камунізму! У гэтым (Чуеш? У гэтым!) заключаецца гуманізм савецкай камуністычнай маралі. Магу прысягнуць, што вучоны гэты або вораг, або сам належыць да папоўскага семя. I такому вучонаму даюць трыбуну ў партыйным часопісе. Ды гэта ж чыстай вады рэвізіянізм бальшавіцкага светапогляду. А як вы лічыце, Канстанцін Вячаслававіч? — раптам звярнуўся да цесця Карп.

— А ніяк не лічу,— адказаў Канстанцін Вячаслававіч.

— Карацей кажучы, вы не асуджаеце пазіцыю аўтара артыкула ці вам абыякавыя погляды на ўзнятую праблему? — спытаўся Карп.

— Чалавек не можа быць абыякавы,— па-філасофску зазначыў Канстанцін Вячаслававіч.