Матчын дар

Край чужы — за веру кара —

Сьнег, мароз ды горы.

Белы сьвет, як чорна хмара,

Заступілі горы.

Край чужы… I ты чужынец

Ўсім, ня свой здаесься:

Ходзіш скрозь, як той адзінец

Старакосны ў лесе.

Ходзіш ты, ніякай мэты,

Так, — абы цягацца,

Знаць сабе: жывеш яшчэ ты…

Для чаго ж, спытацца?

Хто цябе спагадным сэрцам

Да сябе прытуле?

Хіба з стрэльбы чужаверца

Чужаніца-куля.

Хто цябе спаткае міла,

Ў дом папросіць гожа?

Хіба дол, адно магіла

Разгарнуцца можа.

Што з таго — часамі сьніцца

Край, ў якім радзіўся?

Толькі мусяць сьлёзы ліцца, —

Лепі б і ня сьніўся!

Гэй, гуляй, ня думай,

Не глядзі панура!

Засьпявай, заіграй,

Загудзі віхурай!

Грошы ёсьць! Сала ёсьць!

Бутэль манаполькі…

Ты ня стой, трунак свой,

Пій, гуляй і — толькі!

Былі мы… Жылі там —

На роднай краіне…

А цянер тут — як зьвер…

Жыцьце наша гіне.

Гэй, гуляй, налівай!

Будзем піці, браце!

Што у нас? Цяжкі час?

Э! аб чым казаці!

Га-га га! Бач, нага

Сама ў бокі скача,

Заіграй, засьпявай!..

Не, брат: сэрца плача…

Дайце мне, дайце мне

Кварту не пустую, —

Я маё, я сваё

Сэрца пачастую.

От дык так! От дзе смак!

Эх ты, ведзьма-доля!

Яшчэ — не, мала мне…

Налівайце болей!

Гэй, крычы, не маўчы,

Сэрцу дай пацеху!

Заіграй, засьпявай,

Сьмеху, болей сьмеху!

А што?! Не, вы мяне

Не забілі, гады!

Вось жа п’ю, вось пяю

Зь сябручкамі рады!

Ты гуляй, не зважай,

Што сьляза на вочу, —

Гэта так, гэта я

Весяліцца хочу.

Пі, гуляй!

Грай, сьпявай!..

Сэрца болей не сьмяецца,

Сэрца плача жаласьліва.

Ці дасьць Бог, ці давядзецца

Быці там, дзе наша Ніва?

Думкі, праца — ўсё далёка!

Песьні, казкі ў пазабыцьцю…

Прад сабой я толькі вока

Бачу страшнага нябыцьця.

Волі, думак, шчасьця, сьмеху

Дайце мне! Хоць пакажыце!..

Але не… Мне на пацеху —

Вока страшнага нябыцьця.

Я б узяў матыку ў рукі,

Карчаваў бы, чысьціў поле,

Але — там… Я тут бязрукі,

Я бясьсільны… Я бяз волі.

Сэрца плача, і я плачу;

Плачу з сэрцам галасьліва.

Дзе ты, дзе ты, краю родны?

Край далёкі, маці-Ніва?

Восень халодная, чорная, хмурая

Сунецца ціха, нячутна штодзень,

Хварбы наўкола паклала панурыя,

Сонца хавае за чорную цень.

Збожжа пажатае зь ніваў пазвожана, —

Голыя гоні самотна ляжаць,

Неба дажджліваю хмарай абложана,

Траўкай ня грае сваёй сенажаць.

Кветкі ня сьвецяць галоўкамі яснымі;

Кусьцьце бязь лісту, бяз красак стаяць;

З гэтымі восені днямі бяскраснымі

Цяжкія думкі у сэрца ляцяць.

Вольхі, рабіны, асіны зь бярозамі

Лістам пажоўклым тужліва шумяць:

«Хутка надыдуць завеі з марозамі,

Ветры зь сьнягамі ізноў наляцяць».

Толькі высокія хвоі іглістыя

Вечназялёны свой кажуць убор.

Днямі зімовымі, цёмна-імглістыя,

Будуць чарнець навакол, наузгор.

Зіму пачуўшы, мядзьведзь неспакоіцца,

Ходзіць па лесе, шукае бярлог,

Хмурны і злосны, пакуль супакоіцца,

Горш на скаціну, на людзі налёг.

Гусі і качкі гуртамі зьбіраюцца;

Хутка на поўдзень саўсім паляцяць.

Хеўра за хеўрай на рэчцы зьмяняецца;

Ўранку крычаць на вадзе, лапацяць.

Так непрыкметна часамі, дзянёчкамі

Восень зьмяняе. аблічча зямлі…

З гэтымі днямі асеньнімі, ночкамі

Думкі мне ў сэрца жудосны прыйшлі.

Старое нешта усё спамінаецца,

Толькі няясна, маўляў, праз туман,

Нейкі няведамы жаль уздымаецца,

Вабіць і цягне ўспамінак-дурман.

Сэрца баліць пад жаданьняў прымусамі,

Што за жаданьні — ніяк не пазнаць;

Можа, ляцеці адгэтуль за гусямі…

Можа, заснуць, каб нічога ня знаць?..

Па-на горах сьнягі паляглі,

I даліны убраліся ў белі.

Мае ж думкі, як толькі маглі,

Хутка зь ветрам удаль паляцелі.

Паляцелі удаль, дзе няма

Гэтых гор — вартаўнічых няволі,

Дзе ня гэтак сурова зіма,

Дзе прыняў я і жыцьце і долю.

Паляцелі спытаць, паглядзець —

Як жывецца на роднай старонцы?

Як той брат-беларус мой жывець?

Ці высока узьнялася сонца?

Там жа ўсё, як раней, як было:

Беднасьць, ціша кругом і цямнота.

Дзе там шчасьце! Жыцьцё зацьвіло,

Як наверсе якое балота.

Сонца нізка — ня грэе саўсім

I саўсім жа ня сьвеце бяз мала;

Раз блісьне дзе-нідзе — і паўсім,

I зноў сваю твар захавала.

Колькі ж будзеш ты спаць? Не пара

Табе часам, мой браце, праспацца,

Каля бацькаўскіх ніў і двара

Працаваці зноў шчыра узяцца?

I усё, што утраціў сплючы,

Пазьбіраці да роднае хаты?

Годзе спаць! I ня будзе начы,

Будзеш вольны, разумны, багаты!

I высокае слонца тагды

Будзе працу тваю аглядаці,

I пазбудзесься крыўд і нуды, —

Будуць людзі цябе шанаваці.

Сьнягі, ляды,

абрус жуды

назаўсягды,

на вечны час

ляглі.

Гара, скала

наўкол лягла

і узрасла

паўскрайны пас

зямлі.

Узрос на ёй

вялізаў-хвой,

туману з мглой

прытулак, лес

стары.

Прадзіўны мур

нярушных хмур,

як той каптур,

на бор узьлез

з гары.

I сонца сьвет

здалёка, з гэт!..

Нябёс прывет

ня здужыць к нам

дайсьці.

Адны вятры

праз хмар муры

лятуць з гары

празь лес той сам

гусьці.

I разам зь ім

на жах благім

і добрым, ўсім

тужлівы сьпеў

вядуць:

«Засьні, засьні,

у ноч ўсе дні

перамяні

і нас ня гнеў,

ня гудзь.

Скалей, як лёд,

на сотні год

і сэрца лёт

спыні. Вярні

да сну.

А сонца сьвет

здалёка, з гэт…

Зь нябёс прывет,

мана. Гані

ману.

Гані. Раі

тых дум спыні,

і жаль стаі,

і кінь зь пяшчот

у цьмы.

На сьвет адны

твае паны

і вартаўны

табе пачот, —

то ж мы».

Ветрэ, ветрэ вольны,

Стой, зрабі паслугу!

Буду спосаб меці,

Адзьдзякую другу.

Зьлётай, лёгкі, борзда

Ў край, адкуль я родам, —

Бацьку, матку ўбачыш,

Мілую заходам;

Ўбачыш гэнам, ворле,

Ў краю тым — старонцэ:

Брат мой беларусін

Гібее бяз слонца.

Ім усім паклонам

Нізкім ты: скланіся,

Хай жывуць, красуюць…

А потым вярніся.

Гэтта скажаш, браце,

Мне, што там убачыў.

Буду спосаб меці,

Паглядзіш, адзьдзячу!

Завіруха скача ноччу

Патарочай, плача, вые;

Пухавыя сыпе ў вочы

Сьнегавінкі мне; рагоча.

Йду навобмацк; ледзь жывы я,

Нежывыя суну ногі

Без дарогі. Цела ные,

Калянее; верставы я

Прамінаю слуп убогі,

Траярогі крыж збуцьвелы,

Пасівелы, цёмны, строгі.

Не чакаю дапамогі…

Прыступае нехта белы,

Асьмялелы. Вот ўсьцігае,

Акаляе, скамянелы,

Пасінелы, — абнімае.

Завіруха —

Рагатуха сыпе сьнегу

I ў прабегу шэпча ў вуха:

«Заначуеш — не пачуеш:

Я завею, я угрэю,

Зараз ляжаш, дзякуй скажаш,

Мне ты скажаш». Завіруха —

Рагатуха шэпча ў вуха.

Ажно чую: раптам злая

Улягае, уціхае

Завіруха. Замірае.

Праясьняе ў полі. Нікне,

Ані зыкне вецер-сватка.

Бачу — хатка.

Як тры зоркі, тры ваконцы

Пры гасьцінцу. Вераценцы

Дыму ў неба ўюцца, пнуцца.

Хатка, вокны, дым сьмяюцца,

Клічуць, вабяць, сустрачаюць,

Прывячаюць, запрашаюць.

Голас чую родных, мілых.

Ўзмацаваўшыся на сілах,

Крыкнуць рады: «Згінь ты, гора!»

А яно ў адказ гавора:

— Над табою

Сьнег гурбою.

Гора мне цяжкае, гора бясшчаснаму!

Сэрца ўсё жаліцца, плача, баліць.

Хочацца к сонейку цёпламу, яснаму:

Хоць бы убачыць! Ўсю цяжасьць зваліць!

Доля мая, што мяне узбагаціла,

Думак, жаданьняў і сэрца дала,

Недзе гаман з маім шчасьцем утраціла, —

З горам падняла і мне падала.

Што там наперадзе, што там нязнанае,

Што там са зьдзекам мяне сьцеражэ?

Скрытна-варожае, з страхам чаканае,

Можа, і блізка на нейкай мяжэ.

Толькі ня сьмерць, — не аб ёй неспакоюся.

Сьмерць — гэта што! Гэта дар для усіх;

Прыйдзе той час, і я зь ёй заспакоюся,

Збыўшыся боляў і думак сваіх.

Іншае гора душу абцяжарыла, —

Камень цяжэйшы на сэрцы ляжыць:

Дні майго росквіту мглою абдарыла,

Ў жыцьці штодзённа за мною бяжыць.

Доля мая — гэта доля гаротная,

Сэрца дала мне, наўчыла любіць,

Дый прысудзіла яна ж, адваротная,

Век у сіроцтве, ў выгнаньні пражыць.

Што мне жыцьцё, хоць бы самае краснае?

— Волі ня маю! Ў няволі жыву.

Гэтае нуднае быцьце уласнае

Сьмерцю страшэннаю з болем заву.

Сокалам вольным і з пташшай гульлівасьцю

Я бы, здаецца, адсюль паляцеў…

Нельга і думаці, — доля бязь міласьці

Варту паставіла. Вораг абсеў.

Беднасьць — ня гора саўсім мне бясскарбнаму, —

Я багацей, замажней за другіх

I не зайздрошчу багацтваў тых марнаму,

Досыць зь мяне бедных злыдняў маіх.

Покі варушацца рукі скарэлыя,

Праца мне будзе на радасьць, на сьмех.

Злотам багатыя, сэрцам зьнішчэлыя

Трутні ня мецімуць гэткіх уцех.

Што мне багацтва? Бяз грошы, бяз золата

Быў бы магнат я, кароль, багатыр

Там, дзе пад націскам роднага молата

Жыцьце куецца углыб і ушыр.

Жыцьце куецца, і сонца ўздымаецца,

Сьвету праменьні льець з гарыні,

З доўгага сну дзе народ прачыхаецца,

Побыту шчаснага сьвецяць агні.

Там, дзе цяпер яшчэ сілы нячыстыя

Жыцьце карожаць, па-свойму вядуць,

Дзе ўстрапянулісь дубы густалістыя

I на курганах нямоўчна гудуць, —

Можа, і я з сваёй слабаю сілаю

Там працаваці бы крышку памог;

З гэтаю працаю шчыраю, мілаю

Сьмерці спаткаў бы спакойна парог.

Можа… А можа, ня ўбачыці гэтага?

Можа, суджона тут век мне пражыць?

Дні адзіноты, сіроцтва бясьсьветнага

Грудай каменьняў ў душы валачыць.

Страшна мне гэта, і ўсё ж не ядынае

Так навалілась, гняце ў глыбіне, —

Горшая мука ўтрапляець, што сынам я

Быць перастану сваёй старане.

Памяць ня доўгая, любасьць ня вечная;

Сірасьць, бязьлюднасьць — іх трудна нясьці;

Мо’, пажагнаўшыся з старым, на вечнае

З шляху зьвярну, па другім каб ісьці.

Страшна мне нават аб гэтым і згадываць,

Страшна і думаць, і я не хачу.

Толькі ж надзеі ня маю чым зрадаваць,

Сэрца і сьлёзы ссушыць уваччу.

Вось у чым гора бадзязе бясшчаснаму,

Вось чаму сэрца маё так баліць,

Вось чаму хочацца к сонейку яснаму —

Хоць бы убачыць, тым цягасьць зваліць!..

Цяжка мне, праўда. Ці ж трэба мне жаліцца?

Цяжка ж другім — іх мільёны усіх, —

Жыцьце іх рушыцца, б’ецца і валіцца,

Гінуць надзеі і думкі у іх.

Многа на сьвеце усякага творыцца!

Многа хто вершаў аб гэтым злажыў.

Часам паслухаеш, хто разгаворыцца,

Бог яго ведае, як яшчэ жыў?!

Біўся зь няпраўдай, зь бядой і гаротаю,

Сэрца у попел няшчадна спаліў,

Сілы ўсе страціў у бойцы зь цямнотаю,

Кроў, не рахуючы, кроў сваю ліў!

Што ж тады плакаці мне, маладзейшаму?

Я ж не прайшоўшы пуціну сваю:

Сэрца асталася. Не, весялейшаму

Трэба мне быць, а я плачу-пяю.

Праўду мусім ведаць, браце:

Покуль мы ня ў роднай хаце,

Не на ніве покуль роднай, —

Нашай думачцы ніводнай

Век ня спраўдзіцца, ня збыцца —

Мусім ў цеснай клетцы біцца

Нашых думак, і жаданьняў,

I няволі наляганьняў.

У гароце, у няволі

Без пасьпеху, а паволі

Нешта розум ў нас вымае,

Смокча душу — выпівае

I за шыю душыць больна,

Што часамі мімавольна

З болю гэтага заплачыш,

Што аж слонейка ня бачыш!

Мусім ведаць, што мялеем,

Што паволі ўсё малеем,

Не жывём, але канаем, —

Зранку долы вымяраем

I надзею штодзень губім,

Хоць яе, як жыцьце, любім.

Нашы брацьця — там, на волі,

Паляглі моў-ся на полі,

Чыстым полі ваявецкім,

Велькім колам маладзецкім,

З пасячонымі плячыма,

З выпалёнымі вачыма.

Мы зьявілісь зь яснай казкі,

Братняй міласьці і ласкі,

З краю-Далі, краю-Сьвета,

Дзе цяплюхна, вечне лета, —

А нас кінулі у пушчы,

Ды у холад, дый у гушчы,

Дзе брат з братам вечне б’юцца,

Спруцянелі, а дзяруцца.

Мы хацелі даць ім сьвету,

Зруйнаваці пушчу гэту,

Даць ім міласьці прагненьне,

Дзён шчасьлівых даці меньне…

Мы ішлі вялікім валам,

Войскам буйным а зухвалым,

Ды ня стала нашай мочы:

Сьвет слабейшы быў ад ночы…

Што ж? Няхай! Няхай так будзе,

Мусіць, гэтак доля судзе.

Цяжка, страшна жыці, праўда,

Дык цярпеці ж нам ня наўда.

Так на моры-акіяне

Часам хваля перастане…

Можа ж, прыйдзе навальніца,

Толькі б ветрыку зьявіцца!

Будзем ў неба цікавацца,

Будзем зорак прыглядацца;

Без пакоры у пакоры

Перабудзем сваё гора.

Мо’ і нам аднекуль зь неба

Скажуць: «Чуйце, ўстаньце, трэба!»

I ўзмацьняць. Парвуцца путы,

Будзе вольны, хто закуты.

Не адны, а з грамадою,

Разам зь людзьмі, Чарадою.

Пойдзем поплеч зноў у далі,

Скуль прыйшлі і скуль паўсталі.

А калі ж ня хопіць сілы

Ўстаць на гэты воклгч мілы, —

Сэрца хоць мацьней заб’ецца,

Твар пахмурны усьміхнецца.

Можа ж быць, раней загінем,

Дык усё ж мы сьлед пакінем,

Бо, браток, хоць промень сьвету

Прынясьлі мы ў пушчу гэту!

За тысячу вёрст ад радзімага краю,

У стэпу, пустэчы бязьлюднай

Сумуець казак па загубленым раю,

Па маці-Украіне цуднай.

Няма яму волі, пад вартаю пільнай

Начуе і днюе і ходзіць,

Ніводнай ня мае людзіны прыхільнай,

Самотна дзянёчкі праводзіць.

А думка, як віхар, імчыцца, нясецца

Ад берагу мора Аралу

На родну старонку, дзе вораг сьмяецца

I ўсіх абдзірае памалу.

Ў душы яго ласка, каханьне малююць

Пакутніцы вобраз бяз сказы.

Ах, мучаць Украйну, рабуюць, ганьбуюць!..

Імчацца, нясуцца абразы:

«Вее вецер, сонца грэе

На сьцяпу шырокім,

Што відаць здалёк, чарнее,

Дзе курган высокі?

Сьляпы гэнам на бандуры

Перабэндзя грае,

Аб казацтве, аб гетманстве

Сам сабе сьпявае:

«Ой, лунала наша слава,

Аж у звоны білі!

Меч гетманскі і булава

К каралям хадзілі.

Мелі славу, мелі долю,

А цяпер прапала;

Мелі шчасьце, мелі волю,

А цяпер ня стала;

Стогнуць, плачуць стэп і людзі

Пад чужой рукою,

Вораг цёмны ўсьсеў на грудзі,

Не даець спакою.

Дзе, Багдане, слаўны Хмелю,

Дзе ты? Адгукніся!

За народ наш, за Ўкраіну,

Браце, заступіся».

Слонца грэе, вецер вее,

Па стэпу разносіць

Тыя словы залатыя, —

Да касцоў даносіць.

Ўчулі людзі праўды слова,

Засьпявалі ціха

Аб тым зьдзеку, паняверцэ,

Панаваньню ліха.

Пан аконам — бочка піва. —

Цівуны у злосьці:

«Нуж-ма, хлопцы, жыва, жыва!

Бо зьдзяром да косьці!»

Сорам, сорам!.. Люд пакорны

Галавой схіліўся…

Пане, пане — гадзе чорны,

Каб ты зь сьвету збыўся!..»

Адна за аднэю праносяцца зьявы,

Мігцяцца безупынна абразы,

Нявольнічы побыт, і сьлёзы крывавы,

I зьдзек глузаваньня, уразы…

Туды, да няшчасных, у думцы сягае

Пясьняр гэніяльны прыгону

І Богу на небе любіць прысягае

Народ свой — любіці да скону.

Эх, сягоньня, ў гэту ночку

Я ўцяку адгэтуль проч!

Шэрым воўкам па лясочку,

Хай дагоніць, хто ахвоч!

Хай тагды сярод дарогі

Станець хто — ня будзе рад:

Чорны вуж абкруцідь ногі,

Буду вужам, буду гад!

Хай тагды шукаюць ў лесе

Цёмных, вузкіх, воўчых троп!

Як арол у паднябесьсе,

Я ўзьлячу над земскі строп.

Ў небе роўным, чыстым шляхам

Яснай зоркай палячу

І скачуся па-над дахам

Роднай вёскі і ўскрычу:

— Гэй, хто ёсьць тут! Люд галодны,

Люд пакутны! Да мяне!

Станьма, брацьця, ў шых паходны —

Наша гора праміне.

Досыць нам зь нядолі віці

Ценкі жыцьця свайго пас,

Слухай, люд: прынёс я віці,

Хто за мною, брацьця? Час!

Ўстануць, рушаць: «Проч з дарогі!

Хто нам хоча заступіць?

Мы пайшлі, мы, люд убогі,

Ўсё узяць ці ўсё згубіць…»

Думкі, думкі-звадыяшкі,

Ах, ня мучайце мяне!

Вам ўсё гульні, а мне цяжка,

Мне няволя не міне…

Памёр ты, татачка, ўспакоіўся навекі!

На вочы сумныя насунуліся векі,

Прыціснула іх сьмерць мацьней за чужанца.

I вот айца

Ня стала, родны мой, ад сьмерці тваяе.

О, сьмерць бязь літасьці, ратунак ты і кара!

Нашто ж яму, як тая чорна хмара,

Заслонай вечнаю ты стала прад вачмі?

Скажы, сьлязьмі

Нашто пасквапілась радзіны ты мае?

Ах, родны, блізкі мой! Гаротны і бяздольны,

Жыцьцё сваё, той шлях, няўдатны і нявольны,

Ты з больлю цяжкаю у сэрцы перабыў

I свой згубіў

Апошні стон, адзін, ў чужжсьцьве, ў цішы.

Бясшчасны тата мой! Усім адна дарога…

I торганьня разлукі ня так катуюць строга,

Як тое, любы мой, што ў ноч, ў апошню ноч,

Ў цябе із воч

Сьляза скацілася аб скрыўджанай душы.

Дратуе сэрца мне, цьвікі ў мазгі ўбівае,

З грудзей і боль, і стоны здабывае

Здагадка страшная: ў гадзіну ўсіх гадзін

Ты там адзін,

Маўляў, бясплеменьнік усім чужы, сканаў…

Адно бліжэйшае, адно б хаця стварэньне,

Хаця б ня роднае, хаця бы на здарэньне,

Прасіў Вялікага к табе хутчэй паслаць,

Каб зь ім аддаць

Сваім апошні свой, гарачы свой прывет.

Ня меў Ён літасьці, ня даў табе спакою,

Ў самоце, ў больніцы жалезнаю рукою

Ён сэрца кволага спыніў нятрвалы рух

I бедны дух

Прымусіў твой пакінуць гэты сьвет.

Казаў: «Маліся ты». За што ж, каму маліцца?

Ці ж можна праўду нам знайсьці, калі маніцца,

У неба чорнае ўляпіўшыся вачмі?

З журбой, зь сьлязьмі

Нясьці туды сваю найбольшую з надзей?

Пабач, гаротны мой: ці ж ты ня моцна верыў?

Сьвятою праўдаю ці ж кожан шаг ня мерыў?

Сьлязьмі крывавымі ня плакаў? не прасіў?

Ня ўсё знасіў,

Запомнены празь неба, нязнаны празь людзей?

Ці ж меў ты, родны мой, хоць дзень на адпачынак?

З гароты, зь беднасьці ці знаў перапачынак

За веру гэтую? Ці ж не балеў ты заўсягды,

Ня сох зь бяды

З душою прэснаю, адкрытаю да ўсіх?

Салодкіх мала хвіль, а горкіх натт багата

Памеў за жыцьце ты, мой родны, бедны тата,

А можа, горкую табе і я хвілінку даў,

Не спагадаў

Табе калі… Цяпер за гэта выбачай.

Няхай пуховаю табе зямелька будзе,

Няхай спакой табе твой Пан прысудзе.

Я некалі прыйду пад той убогі крыж,

Дзе ты ляжыш.

I там наплачуся. А пакуль што — прашчай!

Думкі — дыямэнты, краскі жыцьця,

Песьні — вас гэтак люблю,

З вамі салодкіх гадзін забыцьця

Часам і я пазнаю.

Жыцьце-няволя ў чужой старане,

Працы надмернай яром

Зараз зьнікаюць, бы ў госьці ка мне

Вы паказаліся ў дом.

Слухайце ж, думкі: як прыйдзе мой скон,

Ў хатку зьляціце ка мне,

Хай перадсьмертны уцішыцца стон,

Сэрца на момант спачне.

Хай засьпяваю, як лебедзь, калі

Прыйдзе гадзіна яму,

Ўзьнёсшыся ў неба ад маці-зямлі,

Рыне ў адвечную цьму;

Хай засьпяваю аб сьне залатым

Веку людскога радства,

Роўнасьці, вольнасьці, брацтва — аб тым

Веку красы хараства.

Можа, пачуўшы прадзгонны мой сьпеў,

Сьціхла б на сьвеце вайна…

З радасным духам бы я паляцеў

Ў царства каханьня, відна.

Эх, вясна, вясна!..

Як прыйшла яна,

Прынясла сьвятла,

Прынясла цяпла,

Наліла ў лагох

Сьнегавой вады,

Расьцьвіла ў лугох,

Распляла сады,

Прабудзіўся лес

На вясеньні шум,

А глыбокі сум

Мне ў душу улез…

Першыя гусі ужо праляцелі,

Палі на рэчцы, узгорак абселі,

Гвагалі доўга, нараду сабраўшы,

Потым згадзіліся, дось пакрычаўшы,

Ўзляцелі высока над сосны, над елі

I недзе прапалі ў нябескім касьцелі…

Ах, каб крыльля, крыльля мне

I той лёт гусачы,

Я прапаў бы ў гарыне,

Хто б мяне і бачыў!

Раз у пораз, раз у раз

Ў неба б біў крыламі…

Гусі, гусі, я да вас,

Я лячу за вамі!

Дзе былі вы? Што было там?

Дзе жылі вы? Над балотам?

Мо’ ля рэчкі? Мо’ ля хаткі?

Ля сялібы майго таткі?

Мае маткі, майго браткі

Вы ня бачылі часамі?

А сястрыцы? А дзявіцы,

Маёй любы,

Вы ня бачылі часамі?

А у шлюбы

Не зьбіраецца сястрыца?

Не? А люба, чараўніца?..

Ці там ймгліста,

Ці там ясна?

Красна? Міла?

Гусі! Шчасна?..

Спаткаў сягоньня я сваю Нядолю,

Знайшоў яе у сіненькім ляску.

Брадзіў бяз мэты я, душа гарэла з болю,

I думаў: будзе мне лягчэй у халадку.

Спаткаў, пазнаў яе і вось пытаю:

— Скажы ты мне, Нядоленька мая,

Багата жыцьця кніг яшчэ перачытаю?

Калі і на якой чытаньне скончу я?

Скажы, ня крыйся мне, мая камратка,

Дзянькі мае маркотныя чаму?

Адзін ў адзін ідуць, ва ўсіх адна апратка,

Як душы грэшныя ці вінныя каму.

Чаму, яшчэ скажы, мая ядына,

Люблю зямлю, вялікі жыцьця ток,

Як неба зорачкі, каханьнем моцным сына,

А сам — адлучаны ад дзераўца лісток?

Яна у вочы люба мне зірнула,

Ўзлажыла белы ручанькі на мне,

Маўляў, сястра мая, да сэрца прыгарнула,

Часамі так цябе каханка прыгарне.

— Чакай, харошы мой, пакінь задумы!

Душу сваю пытаньнямі ня муч,

Зірні на гэты лес, прыслухайся у шумы,

А можа, знойдзеш ты жыцьцёвы вечны ключ!

Стаіць магутны лес, ізноў убраны

Ў зялёны ліст дагледлівай рукой,

I п’ець спажыўны клёк, старыя гоіць раны…

Зірні: якая моц! Зірні, які спакой!

Штогод ўміраець ён парой асеньняй,

Каб зноў аджыць, убачыўшы вясну.

I гэтак ўсё ідзець чаргою пераменнай:

То скіне сон з вачэй, то зноў ідзець да сну.

Расьцець дубочак тут, — які зялёны!

Другі, стары, калодаю палёг;

I сын ідзець ўгару, як бацька ў час мінёны,

Што даў жыцьцё яму, а сам зваліўся ў мох.

Цячэць ручайка вось, і ту ж ня стала!

Няма яго, схаваўся у зямлі,

А недзе — тамака рака зямлю прарвала,

I воды тэй ракі па лузе пацяклі.

I ты, о, любы мой! Як лес зімовы,

Заснуў, ляжыш, ня можучы устаць,

Але наступіць дзень вясёлы, пекны, новы,

I радасьць вольнасьці павінна завітаць.

Дзянькоў маркотнасьць ты сваіх ў распачы

I тэй сваей адлюднасьці ня гудзь:

Пакуту Рок табе, шчасьліваму, прызначыў,

I ўдзячным за яе Вялікаму ты будзь.

Няма пакуты дзе — няма пазнаньня,

Душа тагды лагчынамі паўзець,

А што гарчэй, скажы, цяжэй перапаўзаньня?

А што страшней яшчэ, як вочмі не глядзець.

Аб сьмерць пытаеш ты? Калі сканчыцца

Жыцьцё тваё, — міленькі, не пытай!

Спрабуй ад думак тых, ад хворых палячыцца,

Прыходзь у гэты лес — паветра тут глытай.

Жыві, каб жыцьце даць другім, малодшым,

Як дуб стары, што ўзгадаваў дубка.

А там… ручайка зьнік! I мы пуцём каротшым

Пайдзём ў зямлю за ім, каб выплысьць, як рака.

Дзяўчыначка-сэрца, сябе не трывож,

Ня песьці надзеі і жалю ня множ.

З табою пабрацца мне волі няма, —

Даўно заручыўся я ўжо са трыма:

Айчызна, — я ёй у няволі жыву,

Штоноч яе бачу, маўляў, наяву,

За ёю сумую, журуся адно,

Бо шчырым каханьнем зьвязаўся даўно.

Другая: матуля. Радзіўся калі

I голас мой першы падаў на зямлі,

Замучаны твар усьміхнуўся яе:

«Сыночак мой любы», — вітала мяне.

Аб трэцьцяй, дзяўчынка, скажу, што яна,

Другое ня знойдзеш — на сьвеце адна:

За краты няволі паслала «люблю»,

Дык хіба ж з табою яе падзялю?

Пакінь жа, галубка, з каханьнем сваім!

Шукай сабе шчасьця за кім за другім;

Пяшчоты, залёты ня траць ззадарма,

Даўно заручыўся я ўжо са трыма.

У любы маеі дый косы ільняныя й вочкі нябескія,

Губкі вішнёвыя;

I шчочкі ружовыя, шыйка і ручкі, як бель лебядзіная, —

Грудкі пуховыя;

I голас у любай, як ў лесе зьвінючай, бліскучай крынічанькі

Сьпевы адвечныя;

А ўсьмешка каханай — ў зялёным аксаміце лугу мурожнага

Перлы сланечныя;

Ідзець каралеўнаю, добрай, ласкаваю, роўнай паходкаю,

Ціха ступаючы;

Заўсёды ўсьміхаецца думцы захованай, ў сэрцы мілосную

Песьню сьпяваючы;

Вяночкі штовечара ў рэчку спушчаючы, кажа: «Плывіце вы

Разам з вадзіцаю!

Скажэце каханаму: станем прад Богам мы параю шлюбнаю,

Хоць бы з грамніцамі».

А гэтак далёкая! Так яно, зорачка захаду раньняя,

Будзе і станецца.

Над нашым каханьнейкам людзі ня сільныя, леты ня ўластныя —

Хай жа мінаюцца.

Хто сказаў: «I я з народам»,

Хто зь ім поплеч стаў, як з братам,

Хто пайшоў зь ім роўным ходам

К роўным зыскам, к роўным стратам, —

З тым і я. Няхай жа ліча,

Будзе трэба — хай пакліча.

Хто ж сказаў, а потым здрадзіў,

Хто пайшоў, а потым кінуў,

Хто ў душы сумленьне згладзіў,

Ў кім апошні сорам згінуў, —

Хай дрыжыць. У дзень прысуду,

Ў страшны дзень, я сьведчыць буду!

Ідуць сабе гады, ідуць,

Бы карагод, бясконца,

Што ў небе зорачкі вядуць

Ля месяца, ля сонца.

Ідуць сабе гады, ідуць —

І чалавек за імі.

Куды цябе яны вядуць

І сьцежкамі якімі?

«Няведама мне, скуль усё і што я;

Няведама мне сама сьцежка мая,

Няведама мне, і куды я іду.

Пытаньня ня маю, ці што там знайду,

Ня ведаю жыцьцё, ці шчасьце, ці не, —

Пачалося гэта, браток, не на мне».

Ідуць гады, ідуць гады,

І зь імі ўсё на сьвеце.

Сягоньня ты, а йшлі дзяды,

А заўтра пойдуць дзеці.

Ідуць гады, і ты ідзеш

Ўздагонь за імі, зь імі.

Нашто, скажы мне, ты жывеш

І з думкамі якімі?

«З аднэю я думкай у сьвеце жыву,

Настаўнікам ўзяўшы і лес і траву,

Крыніцы, і кветкі, і цемру, і сьвет,

І месяц, і зоры, і сонца прывет.

Прысуджаны шлях свой рабі дарагім,

Красуйся на радасьць сябе і другім».

Казаў настаўнік мне (ён блізкі быў Прароку,

Які жывым узьняўся ўвыш, ў блакіт нябескіх сфер):

«Мой сын, з пачатку мы падуладны пану-Року —

У гэта вер.

Які бы крыж табе ні выпаў ў жыцьці гэтым:

Галеці век чы быць царом і царскі мець пасад,

Ў балоце бросьнеці чы йсьці к нязнаным мэтам, —

Яго загад.

I вось калі табе трываць ня хопіць змогі,

I цяжкім здасца крыж табе і доля вельмі злой,

Ня трэба, сын, шукаць лягчэйшае дарогі, —

Ідзі старой.

I мусіць час настаць: убачыш сьвет праменны, —

Ідзець ўладар адвечны твой, яго спаткай здалёк,

Узьдзеўшы бітвы меч на свой паяс раменны.

I скажа Рок:

«Ідзі хутчэй, слуга! Спавіты сьвет маркотай,

Ў ім крыўды легіён забраў зямлі апошню чвэрць,

Нясі ж свой праўдзе меч. — Мой сын! ідзі з ахвотай

На чэсьць і сьмерць».

Дзіўлюся я на зьзяньне ясных зораў, —

I сумна-сумна так, што я ня разам зь імі,

Што жыць ня лёс мне ў вышыне нагорнай

I сьцежкамі хадзіць па небе залатымі.

Сярод нязнаных мне, ня бачаных прастораў

Раўнінай той, што зьвецца Бесканечнасьць,

Я лётаў думкаю б і воляй непакорнай

I, можа б, там пазнаў цябе, Адвечнасьць.

Дзіўлюся я на зораў ясных зьзяньне,

На сьцежкі іх, ўсё тыя ж, як прад векам,

I сумна гэтак мне, і родзіць сум пытаньне:

Нашто пачаўся я ад Бога — чалавекам?

Як ліст вярбінкі маладой,

Што вецер злосны адарваў

I кінуў ў рэчку і з вадой

У даль няведаму пагнаў, —

Плыву сабе. Рака мая — жыцьцё,

Па ёй плывуць і кветкі і сьмяцьцё.

Я раз спытаўся у вады:

— Скажы, адкуль ты прыцякла?

Яна сказала: — З-пад грады

Каменных гораў уцякла.

— Куды ж бяжыш? — Цяпер бягу над спад

У мора сіняе. — А вернесься назад?

— Над мной закон — колазварот.

Плыву я з мора ў акіян

I стуль зьбіраюсь ў паварот,

Калі узьнімецца туман

I ўзьляжа ноч. Лячу хутчэй тагды,

Цячы ракой з-пад горнае грады.

Як ліст вярбінкі маладой,

Што вецер злосны адарваў,

I я плыву сваёй ракой,

Жыцьцём якую хтось назваў.

Нясець яна і кветкі і сьмяцьцё…

А ты ж скажы, ці вернесься, жыцьцё?

Дзіцятка малое у жыцьце прыйшло.

Спытаўся яго я: — А дзе ж ты было?

Скажы мне, пісклятка, ў якіх гарадох?

Скажы мне, дзіцятка, ў далёкіх краёх?

Скажы, анялятка, ці доўга блукаў?

Скажы мне, ягнятка, каго ты спаткаў?

Скажы мне, малое, ці быў ты ў раю?

Скажы, залатое, ці долю сваю

У Эдэме ўбачыў, спаткаў, палюбіў

Ці што, неабачны, благога зрабіў?

Напрыкрыўся ў небе? Ці сум сустрачаў

Па іншаму жыцьці, што гэтта пачаў?

Скажы мне, малое! Хачу я пазнаць,

А дай, залатое, цікавасьць спагнаць.

I ціхай задумы заслона зыйшла

З спакойнага твару, і хмарка найшла,

З блакітненькіх вочак, што зь неба прынёс,

Скаціліся сьлёзкі — дзьве пэрлінкі сьлёз.

Аб чым яно плача? аб райскіх садох?

Аб кветках праменных? анельскіх сьпявох?

Аб чыстасьці, яснасьці, сьвятасьці душ?

Тварца маястатнасьці? Дзеткі, чаму ж?

Аб чым ты заплакала? Мне у адказ

Скаціліся новых дзьве пэрлінкі ўраз.

Як радзіла маці мяне ў цёмну ночку,

Дык дала скрыпіцу: «На, іграй, сыночку!

Грай сабе на шчасьце, грай на добру долю,

Грай на век даўгуткі, грай на вольну волю».

Помню, дзіцянёткам з тугой я ня знаўся,

Жыў, як тая птушка, граў і забаўляўся;

Дзень мне быў спакойны, ўночы сон бязгрэшны,

А цяпер застаўся я навек няўцешны.

Ой, чаму ж, матуля, жыцьце-скрыпку дала,

Як іх шанаваці дый не навучала?

Гэта ж падзівіся — я адкрыцца мушу,

Што сапсуў скрыпіцу, што згубіў я душу.

Здаўна, сівакрыла, шчасьця я ня маю,

Долі я ня бачу, радасьці ня знаю.

Граю, праўда! граю… А на сэрцы важка,

А у сэрцы больна, аж трываці цяжка.

Тыя не прыходзяць песьні-весялушкі,

Як пяе зямліца, як шчабечуць птушкі.

Жаль з нудой заплачуць, глуха як зайграю…

Маю я скрыпіцу, а душы — ня маю!

Сэрца, спаць хачу я, спаць!

Заўтра рана ўстаць мне, ўстаць.

Вочы сьлепіць сон мне, сон,

Ў вуха шэпча ён мне, ён:

— Не журыся, палажыся, адпачні,

Мардаваньне, сумаваньне адгані.

— Заўтра зрана, сьвет ня сьвет,

Выйдзеш з хаты з гэтай, з гэтт,

Стаць на працу мусіш, стаць,

Здаць прыгоны мусіш, здаць.

Не мардуйся, не крапуйся, адпачні,

Думаваньне, сумаваньне адгані!

Рыбка, спаць хачу я, спаць!

Зноў я прыходжу у часе зьмярканьня

Складаю Літаньне, нясу Табе даньне

Ад сэрца свайго, Адзінота;

Можа, раней, як яшчэ не радзіўся,

Табе быў адданы, Табе прысудзіўся;

Крулева мая, Адзінота;

Можа быць, маці, калі спавівала

І ночы ня спала, над люлькай сьпявала,

Аддала Табе, Адзінота;

Меў я ад родных пяшчоты — упады,

Мне мамка-галубка і ўсе былі рады,

А Ты — над усіх, Адзінота;

Ты надавала мне брэдняў у садочку

Ля хаткі радзімай, ў вішнёвым куточку,

Дзіцяці яшчэ, Адзінота;

Ласка Твая, што ўсяго навучыўся,

Ў жыцьцё, і ў людзей, і ў Цябе улюбіўся,

І воля Твая, Адзінота;

Сьмерцю сваёю — ці наглаю згіну,

Ніколі Цябе я ужо не пакіну, —

Ня здолеці мне, Адзінота.

Часам Табе пасылаю праклёны,

Зубоў скрыгітаньне, уразаў мільёны

Ўладаньню Твайму, Адзінота;

І дух непакоры, руіны, паўстаньні

Над ўсе пераможны, кідае ў расстаньне,

Абы ад Цябе, Адзінота;

Потым прыходжу пануры, пахілы,

Хачу падзівіцца на вобраз Твой мілы,

Пякнейшы за ўсё, Адзінота!

Ты ж, як матуля, прытуліш і прымеш,

Ашушкаеш ласкай і тугу сунімеш,

І зноў я з Табой, Адзінота!

Гэтак, нявольны ніколі сабою,

Прыходзіў сягоньня па спрэчцы з Табою

Ў пакоры. Прымі, Адзінота!

Сьпіць душа, і розум сьпіць,

Смачна, без трывогі,

Піць і есьці, есьць і піць —

Клопат ўвесь нямногі.

Лёгка так. Ня маеш дум…

Ў прочках гдзесь маркота…

Боль прайшоў, уняўся сум, —

Спаць адно ахвота.

Сьпіць душа… і розум сьпіць!

Часам нехта ўзбудзіць,

Нібы ўстыдзіць, нібы кпіць,

Нібы крышку судзіць:

«Сорам, брат…» А далей слоў

Я праз сон ня чую.

Зьнікне голас, ціха зноў…

Ў ясны дзень — начую.

Скажы, братухна, калі параньне?

Калі сьвітаці пачнець у нас?

Прамчыцца ночка, і сонца ўстане,

I дасьць вясельле, і дасьць пакрас?

Скажы, братухна, калі прачнуся

Ад тэй навалы, ад тэй жуды

І зь ветрам буйным гуляць пушчуся

На сьвет, на людзі ці хоць куды?

А можа, браце, і сонца ўстала?

I льець праменьні на лес, стэпы?

Ды так глыбока душа запала,

Што я нявістны, што я сьляпы?

У гэту ноч мне няўмоч —

Няма сілы чакаць і маліцца…

Каб я ўмеў, каб я сьмеў

Узьляцець, паляцець ці разьбіцца!

Як сакол, як арол,

Я падняўся б высока страшэньне,

Я б узяў, я б украў

І сабе і усім адпушчэньне.

Калі ж не, калі б мне

Адпушчэньня на небе ня далі,

Я б маліў, я б прасіў,

Каб і крыльлі мае паламалі.

І тады, наўсягды

Папрашчаўшыся б зь небам, зямлёю,

З гарыні, з вышыні

Паляцеў бы за сьмерцю сваёю.

Але ж не, то ня мне

От такая вялікая доля:

Узьляцець-паляцець

Ці упасьці разьбітым на попе.

Не пры нас сьвяты час

Вызваленьня людскога настане,

Мо’ празь век чалавек

Да вялікага жыцьця устане.

Безь бяды, без жуды

Будзе жыць-панаваць, весяліцца;

А для нас — цяжкі час —

I чакаць, і цярпець, і маліцца…

Хрыстос нарадзіўся! Хрыстос нарадзіўся!

Сьпяваюць у небе анелі:

Збавіцель для сьвету на сьвеце зьявіўся,

Збавіцель, якога ня мелі!

«Хрыстос нарадзіўся!» Каб гэтая праўда

З’ісьцілася, браце, сягоньня…

Каб ўстала на сьвеце вялікая Праўда,

Што крыўду у цемры прагоне.

«Хрыстос нарадзіўся!» Ці ж мала мы чулі

Такую зь нябёс абяцанку?

А вочы свае ледзь ад сну разамкнулі, —

Няма і ня відна паранку!

«Хрыстос нарадзіўся!» А дзе ж яго знакі?

Цяпер я Тамаш і ня веру.

Здаецца мне сьвет, як і быў, адзінакі,

А ў ім лютаваньне над меру.

«Хрыстос нарадзіўся!» Не, хіба што будзе

Яго нараджэньне. Мы знаем,

Яго дачакаюцца іншыя людзі, —

Ня мы дачакаем.

Я бачыў: Сын Яго стаяў

На пушчы і маліўся

I словы ў гневе прамаўляў,

А твар слязьмі абліўся.

— Ах, дай мне, Ойча, моцных слоў!

Маланак слоў палючых,

Бо кроў мая сачыцца зноў

Із ранаў тых балючых…

Дзівіся, Пане, слабы я,

Саўсім ня маю сілы;

Гарыць, баліць душа мая, —

О, дай жа моцы, Мілы!

Паглянь: паўсюдах з краю ў край

Рабунак, глуз пануюць,

I льецца сьмех тых чорных зграй,

I ўсё зь зямлёй раўнуюць.

Зірні: дзе пекнасьць тая, што

Надаў нам, Міласьцівы?

Тваіх правоў трымае хто,

Братэрства, згоды хцівы?

Схініся к нам Ты і абач:

З гадзінай горш жывецца,

Цяжэе боль, мацьнее плач,

Галоў ўсё болі гнецца.

Паслухай ноччу, ўдзень, Сьвяты,

Скажы маўчаці звонам, —

I колькі жальб пачуеш Ты!

Зямля азьвецца стогнам…

Узглянь: навокал чорны сьвет,

Прыцьмена праўды слонца,

Надзеі ў людзях болей нет, —

Пашлі ж ім Абаронца!

Ах, дай мне, Божа, гэткіх слоў,

Зямля б ад іх траслася!..

Баляць бо раны мае зноў,

I кроў зь іх палілася…

Пашлю тады маланкі ў люд,

Ў бясшчасны той брадзіці,

Блішчэць, яскравець там і тут,

Праўдзівы гнеў будзіці.

Мільёны кіну перуноў

У тых, каго я знаю,

У тых, маю што сочуць кроў,

У тую чорну зграю.

Тагды ізноў, як колькі раз

На сьвеце ўжо бывала,

Настане Твой вялікі час,

Твая засьвеціць хвала.

Малюся ж, — дай мне гэтых слоў!

Сцаліш мяне, паможаш;

Гарыць душа, баліць ізноў…

Вялікі! дай, як можаш!

Што кажаш мне, паэт, a праўдзе тэй, што будзе?

Мне сэрца кроіцца ад крыўды нашых дзён!

A бачу добра й сам: ідуць да праўды людзі,

Расьцець яе жаўнер, і шырыцца загон

Марудна, братачка! I покуль сонца ўзыдзе,

Дык вочы выесьць нам салёная раса,

I покуль першы дзень людскога шчасьця прыйдзе,

Мільёны сэрц праткне гароты злой каса.

Пакінь, пакінь сьпяваць а праўдзе тэй, што ў небе!

Яна чужая нам, таемных праўда сіл;

Яна ня сходзіць к нам ў канечнае патрэбе,

Калі пакуты дзень так довег і ня міл!

Прашу цябе, мой брат, сьпявай аб нашым горы,

Аб тым, што ёсьць цяпер і што даўней было,

I што на ўсякі твар кладзець, як плуг, разоры,

I што ў мільёнах душ разоры правяло.

Прашу цябе, сьпявай аб горы песьнь адну ты

I наш гаротны лёс рабі яшчэ цяжэй,

Тагды, убачыш сам, парвуцца духа путы

I будзе ясны дзень да нас тагды бліжэй.

Няхай душы, каторай Бог надаў любоў,

Праклёны — грэх, — аб гэтым буду знаць я!

Кляну цябе, кляну цябе ізноў і зноў,

I буду праклінаць я.

То ж ты ка мне прыйшла, як волю адабраў

Тыран маю, скуў цела ланцугамі,

I думкі вольныя з душы павыдзіраў,

I растаптаў нагамі!

То ж ты прыйшла тагды і стала ля вакна

I ў вочы мне зірнула цераз краты,

Ты, подлая, ніхто, як ты адна,

Ты будзь праклята!

То ж ты мяне, як маці, моцна абняла,

Сьлязой спаўчуцьця бледны твар абліла,

Што хвіля ясных зор, сьвятых ахвяр прайшла, —

Ты гэта гаварыла!

То ж ты казала мне, каб я, хаця на час,

Зьмірыўся бы, пакуль тыран катуе,

А ён усё гняцець! Душыў ня толькі нас, —

На ўсіх лютуе!

То ж ты шаптала мне: «Успомні, што ты сын,

Пацеха старасьці». Калола грудзі

Мне тым. А дзе закон: «Ідзі, свой дом пакінь

I родных людзі?»

То ж ты аблутала душу ганебным сном,

I вось яна: гатовая магіла.

Замест жывой зямлі кладуць труну зь мярцом…

То ж ты зрабіла!

Пусьці ж, абрыдлая, з тваіх ласкавых шпон,

Няхай памру, калі ня буду жыў я,

Абы мне споўніці сьвяты жыцьця закон,

Абы ня згніў я!

Жыве спакойна вол пад тым ярмом сваім,

Намуляў карак. Мазолі, скрозь мазолі!

Падкінуць сена жмут — яму й таго даволі.

І лёс мізэрны свой не назаве благім.

Цярпліва зносіць ён нявыгады жыцьця:

Няхай яго часамі злаюць ліха,

Хай сьвішча страшны біч, — пакорліва і ціха

Ідзе разораю. Кіруе ім дзіця.

Жыві ж спакойна, вол, хадзі ў сваім ярме,

Цягай плугі і лій свой пот на пана,

Хаця ня ведаеш, якая рэч пашана.

Нашто яна табе? Сьляпому добра ў цьме,

Лягчэй ісьці яму дарогаю жабрачай…

A ты — жывёлаў цар? Ці ж ты жывеш іначай?!

— Муляр, слухай! Што кладзеш ты?

— Дол сьмяротны, бачыш, — склеп.

От, як скончу ўсё дарэшты,

Буду мець рубель на хлеб.

— Слухай, муляр: пакідай ты

Сьмерці сховы мураваць —

Хай ня знаць іх! Уставай ты,

Пойдзем жыцьце будаваць.

Бачыш: людзі, як бяздомкі,

Ходзяць скрозь бяз ўласных хат?

Я работнік спрытны, ёмкі,

Пойдзем, муляр, пойдзем, брат!

Возьмем кельні, малаточкі,

Дзьве рыдлёўкі, вінкель, шнур,

Гукнем: «Людзі, галубочкі!

Хто ахвочы класьці мур?

Мур вялікі, вольнай волі,

Мур высокі да нябёс,

Мур братэрсгва, роўнай долі,

Мур для радасьці бязь сьлёз?»

От, убачыш, прыйдуць людзі

На ўспамогу ў грамадзе;

Кожан цэглу класьці будзе…

От дзе праца загудзе!

Сьцены зробім чыста, гладка,

Як з крышталю, столь, як шкло,

Скажуць людзі: «Вось дык хатка!

Роўнай ў сьвеце не было!»

Будзем есьці ў гэнай хаце

Смачны, чысты, пульхны хлеб.

Пойдзем, муляр, пойдзем, браце,

Хай другі канчае склеп!