На службе князя Радзівіла

Слоўнік імёнаў і тэрмінаў

Аканом – гаспадарчы кіраўнік маёнтку.

Аршак – невялікі конны атрад.

Астроскі Канстанцін (1460 ‑ 1530) – адзін з самых славутых гетманаў Вялікага Княства Літоўскага. Сучасьнікі называлі яго “другім Ганібалам”. Атрымаў 64 перамогі над маскавітамі і татарамі, у тым ліку і ў славутай бітве пад Воршай у 1514 г.

Бітва пад Воршай 1514 г. – адбылася 8 верасьня 1514 г. на рацэ Крапіўне непадалёк ад Воршы паміж ліцьвінскімі і маскоўскімі войскамі. 35-тысячнае войска К. Астроскага дазваньня разграміла 80-тысячную маскоўскую армію і ўратавала краіну ад захопу.

Бона Сфорца (1494 ‑ 1557) – каралева польская і вялікая княгіня літоўская, маці Жыгімонта Аўгуста.

Гакаўніца – ручная агняпальная зброя, якая выкарыстоўвалася для абароны фартэцаў, а таксама ў адкрытым баі.

Гарадзельскі прывілей – заканадаўчы акт, прыняты ў 1413 годзе, які прадугледжваў перавагу каталікоў у Вялікім Княстве Літоўскім пры заняцьці дзяржаўных пасадаў.

Гарадня – прастакутны драўляны зруб з бярвёнаў ці брусоў, частка сьцяны драўлянага абарончага збудаваньня (гроду, замку ды інш.). Для ўзмацненьня сьценаў гародні маглі рабіць у дзьве ці тры сьцяны, а ўнутраную прастору засыпаць зямлёй, друзам ці каменьнем.

Глябовіч Ян (1544-1590) – кашталян менскі, пазьней падскарбі (міністар фінансаў) Вялікага Княства Літоўскага. Адзін з лідараў Рэфармацыі ў Вялікім Княстве Літоўскім. Знакаміты веданьнем Бібліі і гарачым патрыятызмам. Падчас захопу Полацку маскоўскім войскам у 1563 г. быў узяты ў палон. Цудам выжыў. У многім дзякуючы Яну Глябовічу быў прыняты Статут Вялікага Княства Літоўскага 1588 г., які зрабіўся асновай беларускага заканадаўства і дзейнічаў больш за 240 гадоў.

Дворныя і земскія ўрадоўцы – прыдворныя і дзяржаўныя чыноўнікі.

Драб – пяхотнік, пешы ваяр Вялікага Княства Літоўскага.

Жыгімонт Аўгуст (1520-1572) – вялікі князь літоўскі з 1544 г., адначасова кароль польскі – з 1548 г. Пры ягоным кіраваньні ў Вялікім Княстве Літоўскім пашырылася і перамагла Рэфармацыя, была праведзена аграрная рэформа 1557 г. і зацьверджаны Статут Вялікага Княства Літоўскага 1566 г. У 1569 г. падпісаў акт Люблінскай вуніі, паводле якой Вялікае Княства Літоўскае і Каралеўства Польскае стварылі канфэдэрацыю – Рэч Паспалітую Абодвух Народаў (палякаў і ліцьвінаў). Апошні з дынастыі Ягайлавічаў.

Залога – гарнізон.

Збор – эвангельская, пратэстанцкая царква (ад слова “збор” - “сабраньне” вернікаў).

Земскі скарб – нешта падобнае да дзяржаўнага бюджэту.

Іван IV Жахлівы (1530-1584) – вялікі князь маскоўскі (1533-1584). У 1547 г. абвясьціў сябе царом “усяе Русі”. Праводзіў вельмі жорсткую ўнутраную і замежную палітыку. Разьвязаў шэраг войнаў на захадзе і на ўсходзе, у тым ліку супраць Вялікага Княства Літоўскага. Увёў апрычніну. У расейскай гістарычнай традыцыі вядомы як Иван Грозный, у ангельскай – як John the Terrible, у французскай – Ivan le Terrible, у нямецкай – як Iwan der Schrekliche.

Казнадзей – прапаведнік.

Капа – грашова-лікавая адзінка ў Вялікім Княстве Літоўскім роўная 60 грошам.

Карона – Польскае каралеўства (Карона Польская).

Корд – кароткі меч, у баі выконваў функцыі кінжала.

Літва – Вялікае Княства Літоўскае, беларуская дзяржава ў XIII-XVIII стст. Утварылася ў сярэдзіне ХІІІ ст. са сталіцай у Наваградку (цяпер раённы цэнтар Гарадзенскай вобласьці). У 1323 г. вялікі князь літоўскі Гедзімін перанёс сталіцу ВКЛ у Вільню.

Лютары – зьняважлівая назва эвангельскіх хрысьціянаў у XVI ст.

Людвізарня – майстэрня, у якой адліваліся гарматы.

Маентнасьць – маёмасьць.

Мартыра – гармата вялікага калібру з кароткай руляй. Прымянялася для разбурэньня ўмацаваньняў праціўніка.

Маярат – атрыманьне ў спадчыну нерухомасьці паводле прынцыпу першародзтва ў сям’і.

Мікалай Радзівіл Руды (1512-1584) – найвышэйшы гетман Вялікага Княства Літоўскага, адзін з лепшых палкаводцаў краіны. У 1564 г. разьбіў маскоўскае войска пад Улай, чым уратаваў краіну ад захопу. Разам са стрыечным братам Мікалаем Радзівілам Чорным (“Чорным” і “Рудым” Радзівілы называліся паводле колеру барады) быў лідарам Рэфармацыі ў Беларусі.

Мікалай Радзівіл Чорны (1515-1565) – канцлер Вялікага Княства Літоўскага, “некаранаваны кароль Літвы”. Галоўны лідар Рэфармацыі ў Беларусі. У 1553 г. публічна вызнаў эвангельскую веру. Заснаваў шэраг пратэстанцкіх збораў, школаў, друкарняў, дзякуючы чаму Вялікае Княства Літоўскае фактычна зрабілася пратэстанцкай краінай (большасьць эліты складалі пратэстанты). Удзельнічаў у распрацоўцы аграрнай рэформы 1557 г., рыхтаваў рэдакцыю Статуту 1566 г. Дзякуючы ягонай падтрымцы выдавалася шматлікая хрысьціянская літаратура, у тым ліку “Катэхізіс” Сымона Буднага ў 1562 г. і Берасьцейская Біблія ў 1563 г. Час ягонага канцлерства лічыцца адным з найбольш слаўных пэрыядаў Залатога Веку Беларусі.

Міністар – служыцель, так называлі пратэстанцкіх сьвятароў.

Паны-рада – (у дакумэнтах на лацінскай мове – сэнат) – найвышэйшы орган дзяржаўнага кіраваньня Вялікага Княства Літоўскага, які разьвязваў галоўныя пытаньні палітыкі і эканомікі, адыгрываў істотную ролю ў абраньні вялікага князя, абароне дзяржавы, падрыхтоўцы законапраектаў.

Пахолкі – слугі, слугі-збраяносцы.

Почт – вайсковае фармаваньне, якое ствараў (наймаў) і ўзначальваў арыстакрат Вялікага Княства Літоўскага.

Прэнг – эшафот.

Рагаціна ‑ разнавіднасьць дзіды. Найчасьцей выкарыстоўвалася пад час паляваньня, радзей ‑ на вайне.

Ручніца – агняпальная ручная зброя.

Рыдван – невялікая конная каляска.

Сагайдак – камплект з калчана са стрэламі і лука ў налуччы.

Сойм – парлямэнт у Вялікім Княстве Літоўскім.

Сэрпантына – палявая гармата, якая характарызавалася доўгім ствалом і малым калібрам.

Фартэца – крэпасьць.

Фальканэт – гармата малога калібру прымялася пры абароне невялікіх замкаў і як палявая зброя пяхоты.

Фалькон – тое самае, што фальканэт, толькі фалькон мог мець большы калібар.

Цэйгаўз – складзкое памяшканьне для захоўваньня запасаў зброі і вайсковага рыштунку.

Чакан ‑ разнавіднасьць баявой сякеры з вузкім кароткім лязом.