На службе князя Радзівіла

2

Наступнага дня, разьвітаўшыся з Каверскім і яго ваярамі, пан Вітковіч рушыў са сваім аршаком да Полацка. Шыхт вершнікаў ехаў першым, за ім па сьнезе рухаліся санкі. Апошнімі ехалі людзі з купецкага абозу, якія засталіся жывымі. Целы забітых, складзеныя ў санках, яны везьлі з сабой.

Аддзел набліжаўся да аднаго з самых буйных і багатых гарадоў Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага.

За пятнаццаць вёрстаў ад Полацка насустрач ім выехаў загон казакоў. Закутыя ў мэталёвыя панцыры ваяры, узброеныя шаблямі і сагайдакамі, нечакана зьявіліся перад імі і, заўважыўшы незнаёмы аршак, рушылі да яго. Гэта былі гарадавыя казакі, якія за атрыманую зямлю несьлі гарнізонную службу ў многіх гарадах на ўсходняй мяжы Княства.

Пан Вітковіч выехаў наперад. Да яго зьвярнуўся камандзір казакоў.

– Стольнік Жаба. Ахоўная служба Полацку. Хто вы і куды кіруецеся?

– Пан Вітковіч, паручнік князя Радзівіла Чорнага. На загад канцлера едзем да полацкага ваяводы.

– А гэта хто? – спытаў Жаба, паказаўшы на Рольскага, які са зьвязанымі рукамі сядзеў у сядле.

– Учора разбойны аршак пад яго правадырствам напаў на купецкі абоз. Мы прыйшлі на дапамогу, калі ўсё амаль было скончана. Нямногіх пасьпелі выбавіць, – пан Вітковіч паказаў на купцоў, што засталіся ў жывых.

– Я праводзіў іх з Полацка, – сказаў Жаба, – а Якуба Барцэвіча, гаспадара абозу, ведаю асабіста. Я ня бачу яго сярод жывых, – ён запытальна паглядзеў на купцоў.

– Мы вязём яго цела ў Полацак, – адказалі яму.

– І сыны яго таксама загінулі?

– Так.

Жаба грозна паглядзеў на Рольскага.

– Хапае ў нас ворагаў, дык яшчэ і сярод сваіх знаходзяцца тыя, хто гатовы нажом у сьпіну ўдарыць.

Ён пад’ехаў да Рольскага.

– І даўно ты, пан, людзей дзеля ражка забіваеш? Напэўна, не адзін абоз на тваім сумленьні?

Той панура маўчаў.

– Пахолкі судзьдзі табе разьвяжуць язык. Усе свае грахі адкрыеш, – працягваў Жаба.

– Сустрэліся б мы з табой, казак, у іншым месцы, яшчэ невядома, чый язык першым бы разьвязаўся, – злосна адказаў яму Рольскі.

Жаба падняў плечы.

– Усё можа здарыцца, але жыцьцё сваё я дорага аддам. Ці маскавіту, ці татарыну, ці свайму пярэваратню накшталт цябе.

Ён зьвярнуўся да Вітковіча:

– У нас загад суправаджаць абозы, якія едуць у Полацак. Вы ня супраць, пан паручнік?

– Ня супраць.

Ваяры рушылі далей.

– Як служба, стольнік? – спытаў Жабу пан Вітковіч. – Зімой маскавіты не турбуюць?

– Шпегі маскоўскія напоўнілі край. Увесь час іх ловім. Цягнуцца яны ў Полацак, нешта вынюхваюць. Нядаўна на гарадзкой плошчы чвартавалі двух гандляроў за сувязь з маскавітамі.

– Рыхтуюць выправу на Полацак?

– Так, хутчэй за ўсё, гэтак яно і ёсьць.

– Ваяваў супраць маскавітаў?

– Так, я змагаўся з імі пад Невялем.

– Што думаеш пра іх войска?

– Яны ваююць лікам, а не навукай. З кавалерыяй нашай ім не параўнацца. Але маскавітаў заўсёды шмат. Такіх вялікіх войскаў нам не сабраць.

Пры пад’езьдзе да гораду яны дагналі сялянскія вазы з правіянтам. Сяляне саступілі з дарогі, прапускаючы аршак, і зьнялі шапкі перад шляхтай.

– На гарадзкія запасы ня скардзіцеся? – запытаў пан Вітковіч.

– Не, усё ў парадку. Вялікакняскі скарб спраўна пастаўляе правіянт для залогі. Пакуль ня скардзімся.

– Адкуль прыходзіць правіянт?

– З розных месцаў: з Успольля, Анікшт, Браслава.

Гадзінай пазьней яны наблізіліся да Полацка. Хутка ваярам выразна сталі відаць вышынныя будынкі гораду: цэрквы, вежы замку, астрог вакол Вялікага пасаду і Запалоцьця.

Уязныя брамы ў Запалоцкі пасад ахоўваў аддзел месьцічаў, узброеных алебардамі і ручніцамі. Заўважыўшы людзей з абозу Барцэвіча і мёртвыя целы на санях, яны атачылі ваяроў і пачалі распытваць іх аб тым, што здарылася. Даведаўшыся аб нападзе на абоз, месьцічы разьюшана накінуліся на Рольскага, і вершнікам давялося яго абараняць.

– Гіцаль! Будзь пракляты!

– На сваіх руку падняў!

– Мы прыйдзем паглядзець на тваю страту, разбойнік!

– Глядзі, герой, як цябе сустракаюць, – зьвярнуўся да Рольскага пан Вітковіч, – а мог жа ў войску гетмана Бацькаўшчыне паслужыць. Тады, калі б і налажыў галавою, то ў пашане і рыцарскай славе.

Аршак мінуў Запалоцкі пасад, праехаў па мосьце над ракой Палатой і праз Усьцейскую вежу ўехаў у Верхні Замак. Па вузкіх пятляючых вулках яны накіраваліся да гарадзкой плошчы, дзе разьмяшчалася рэзыдэнцыя ваяводы.

Побач з плошчай узвышаўся пяцівежавы Сафійскі сабор, гэты сымбаль велічы старадаўняй сталіцы Полацкага княства. Сафія мела чатыры баявыя вежы, а пятая, вялікая, узвышалася над цэнтрам храма.

Яны праехалі паўз некалькі цэркваў, манастыр і спыніліся ля палацу пана Станіслава Давойны, які служыў полацкім ваяводам. Пан Вітковіч аддаў Рольскага пад адказнасьць Жабы, і казакі разам з ацалелымі купцамі накіраваліся да гарадзкога судзьдзі, а паручнік Вітковіч пайшоў да ваяводы.

– Як загадаеце дакласьці пра сябе? – спытаў яго пахолак.

– Пан Вітковіч, паручнік князя Радзівіла Чорнага, прыбыў з асабістым пасланьнем канцлера.

Праз дзесяць хвілінаў пахолак правёў яго ў апартамэнты, дзе знаходзіўся начальнік Полацкага ваяводзтва. Пан Вітковіч пакланіўся.

– Яснавяльможны пан ваявода, вам ліст ад яго сьветласьці князя Мікалая Радзівіла.

Пан Давойна зьняў гербавую пячатку і заглыбіўся ў чытаньне.

Полацкаму ваяводзе было каля шасьцідзесяці гадоў. Гэта быў высокі мажны мужчына, які захаваў яшчэ дастаткова сілаў, каб не выглядаць старым. У маладосьці пад кіраўніцтвам кіеўскага ваяводы Андрэя Няміровіча ён змагаўся супраць татараў і маскавітаў. За добрую службу пан Няміровіч узнагародзіў яго зямельнымі ўладаньнямі. Пан Давойна аказаўся добрым гаспадаром і хутка разбагацеў, так што ў паспалітае рушэньне выстаўляў са сваіх земляў каля сотні ўзброеных вершнікаў. Нейкі час ён служыў каморнікам вялікай княгіні Боны Сфорцы, а ў 1542 годзе быў прызначаны полацкім ваяводам. У Вільні яго ваяводзкай службай былі задаволены. Пры ім у замку пабудавалі новыя ўмацаваньні, колькасьць ваяроў залогі павялічылася, абароназдольнасьць узрасла.

Пан Давойна адклаў ліст.

– Дык вы прывезьлі порах. Гэта своечасова. Давайце паглядзім.

Яны спусьціліся ў двор. Пан Вітковіч загадаў жаўнерам зьняць пакрывалы з чатырох санак. На іх стаялі вялікія парахавыя бочкі.

– А пятыя санкі? – запытаў Вітковіча ваявода.

– Пораху там няма. Гэта прыватны груз князя Радзівіла.

– Які груз, калі гэта не таямніца?

– Не, не таямніца. Гэта надрукаваныя ў Нясьвіжы кнігі. Князь дасылае іх у рэфармацкі збор Полацку.

– Якія кнігі?

– “Катэхізіс” і “Апраўданьне грэшнага чалавека перад Богам”.

– А хто аўтар гэтых працаў?

– Сымон Будны.

– Князь Радзівіл клапоціцца аб распаўсюджаньні эвангельскай веры. Вы таксама пратэстант, пан паручнік?

– Так.

– А вашы людзі?

– Амаль усе.

– А як жа Гарадзельскі прывілей?

– Думаю, артыкулы, якія вы маеце на ўвазе, у бліжэйшым часе будуць адменены. Пратэстанты ўжо складаюць большую частку паноў-рады.

– У нас у Полацку таксама многія прынялі новую веру. У мінулым годзе я прысутнічаў на адкрыцьці ў горадзе кальвінскага збору.

– Заўтра я абавязкова буду ў ім на нядзельным набажэнстве.

Яны накіраваліся ў каралеўскую клець. Так называлася разьмешчанае непадалёк ад галоўнай вежы замку памяшканьне, у якім знаходзіліся гарадзкія склады зброі, боезапасаў і харчаваньня.

Ваявода загадаў пахолкам згружаць бочкі і заносіць іх у сярэдзіну. Пан Вітковіч папытаўся дазволу спусьціцца ўніз і агледзець арсэнал.

У цэйкгаўзе стаялі дзесяць бронзавых фальканэтаў, дзьве жалезныя гарматы такога ж калібру і будовы, пяць сэрпантынаў, болей за семдзясят гакаўніцаў. Побач прыладзіліся жалезныя, медныя і каменныя формы для адліўкі ядраў і куль, запасы пораху, серы, сялітры, каменных і алавянных ядраў. Тамсама была складзена вялікая колькасьць ручніц.

Тое, што пан Вітковіч убачыў у цэйкгаўзе, трохі супакоіла яго: калі вораг прыйдзе, зброі і боезапасаў у горадзе дастаткова.

– Калі выяжджаеце з Полацку, паручнік? – запытаў ваявода.

– Праз два дні.

– Я загадаў заняцца раскватараваньнем вашых людзей пану Мацевічу.

– Дзякую.

Ваявода выпісаў паперу аб атрыманьні дваццацёх бочак пораху і, разьвітаўшыся, зьехаў. Разам з панам Мацевічам ваяры скіраваліся ў выдзеленую ім для жыльля адну з гараднёў замкавага муру. Для пана Вітковіча быў падрыхтаваны дом у Вялікім пасадзе.

Пан Вітковіч пашыхтаваў жаўнераў каля гарадні.

– Мы выпраўляемся назад у панядзелак. А восьмай раніцы – зборка. Усім быць гатовымі да выезду. Да гэтага часу вы вольныя. У горадзе паводзіць сябе годна, адпаведна званьню хрысьціянскага жаўнера.

Заранковіч ледзь пасьпеў скласьці рэчы ў гарадні, як да яго прыляцеў Тур.

– Пайшлі ў горад.

– Я з вамі, – крыкнуў Бронісь Радына, яшчэ адзін юнак з іх аршаку.

– Хадзем.

Спачатку яны агледзелі ўмацаваньні Верхняга замку. Усе гарадні былі зроблены з сасновых бярвеньняў таўшчынёй у пяць сьценаў і даўжынёй каля трох сажняў. Унутры большасьць гараднёў былі засыпаны зямлёй і каменьнем, у некаторых знаходзіліся склады і жылыя памяшканьні для ваяроў. Дах у гараднях быў зроблены з тоўстых бярвёнаў з дашчаным пакрыцьцём для разьмяшчэньня на іх гарматаў.

Паміж гараднямі цягнуліся сьцены, таксама рубленыя з сасновых бярвёнаў. Праз пэўную, хоць часам розную, колькасьць гараднёў былі пастаўлены вежы вышынёй каля дзьвюх-трох сажняў і даўжынёй каля пяці сажняў. Каб вораг не падпаліў іх зьнізу, яны былі абкладзены дзірваном на вышыню больш за чалавечы рост.

Пасьля агляду замку жаўнеры рушылі на кірмаш. На драўляных і каменных сталах гандлявалі купцы, рамесьнікі і сяляне. Было шмат іншаземных гандляроў, у першую чаргу, з Рыгі – галоўнага гандлёвага партнэра-канкурэнта Полацка. Нямецкія купцы прапаноўвалі пакупнікам сукно з Ангельшчыны, Францыі і Фляндрыі, палатно з Галяндыі, соль, жалеза, медзь, волава, воск. У выстаўленых імі вялікіх бочках прадаваліся рыба, піва, віно.

На кірмашы стаяў характэрны гул. Людзі гучна размаўлялі, зьбівалі кошты, абмяркоўвалі тавар.

Сябры выйшлі да радоў, дзе гандлявалі прадстаўнікі полацкіх майстроў-збройнікаў – парахоўнікоў, мечнікаў, шабельнікаў і пішчальнікаў. Чаго там толькі не было! Мячы, палашы, шаблі з разнастайнымі малюнкамі эфэсаў, чаканы, кінжалы, сагайдакі з прыгожымі ўзорамі футаралаў. Прадавалася і агняпальная зброя. На сталах ляжалі гакаўніцы, у кожнай з якіх да ніжняй часткі ствала быў прывараны зачэпны крук. Гэтым круком гакаўніца прымацоўвалася да сьцяны, што гасіла аддачу пры стральбе.

Тур схапіў са стала цяжкі двухручны меч і некалькі разоў узмахнуў ім у паветры.

– Вось такім мой дзед біў маскавітаў пад Воршай!

– Твой дзед удзельнічаў у той бітве? – спытаў яго Ян.

– Так, ён доўгі час служыў у гетмана Астроскага. Ахоўваў Валынь, быў пры гетмане, калі той сустракаў Бону Сфорцу, біўся з татарамі пад Сокалам, на рацэ Альшанцы, хадзіў на Ачакаў.

– Геройскі час, геройскае пакаленьне, – сказаў Заранковіч і, таксама як і Тур, секануў шабляй, якая яму спадабалася.

Заранковіч і Тур так захапіліся аглядам зброі, што не заўважылі, як Радына іх пакінуў. Пазьней яны пабачылі сябра ля лаўкі з упрыгожваньнямі, ён купляў вытанчаную драўляную шкатулку. Бронісь хутка схаваў яе ў футра. Тур падыйшоў да яго.

– Ну, цяпер распавядай.

– Што распавядаць?

– Каму купіў шкатулку?

Браніслаў пачырванеў.

– Толькі не кажы, што сястры, – працягваў Тур. – Гэта Заранковіч можа маніць пра сёстраў. Ён мае чатырох.

Ян з другога боку падыйшоў да Радыны.

– Але, калі патрапіў, то кажы. Тур ад цябе не адвяжацца.

– Добра, раскажу, – паабяцаў Бронісь пасьля некаторага роздуму, – але вы першыя.

– Што першыя?

– Распавядайце першыя.

– Пра што?

– Не пра сёстраў.

Заранковіч і Тур пераглянуліся.

– А мне няма пра што расказваць, – заявіў Тур і пачырванеў.

– Як гэта няма пра што? – зьдзівіўся Заранковіч. – Ты хіба не абяцаў мне ажаніцца з маёй сястрой?

– Я ж яшчэ ніводнай з іх ня бачыў!

– Ты што, мне ня верыш? Сам казаў, што я хутка стану харунжым. Я сваякоў не забуду.

Тур зьбіраўся нешта адказаць, але спыніўся і падазрона паглядзеў на Радыну.

– Але як жа ты, Бронік, спрытна ўнік адказу.

Радына ўздыхнуў.

– Гэта падарунак для маёй нарачонкі, панны Нарковіч.

– Навошта ж ты на ваенную службу паступіў, калі ў цябе ўжо заручыны былі? – спытаў Ян у Браніслава.

– Яе бацька паставіў мне такую ўмову. Сказаў, што перш чым ажаніцца, шляхціц павінны паслужыць у войску.

– У яе мудры бацька.

– Бронісь, а можа ён хоча, каб нейкі маскавіт пазбавіў яго ад непажаданага жаніха? – спытаў Тур і густа засьмяяўся.

– А яна будзе цябе чакаць? – запытаў Заранковіч.

– Так, – бяз ценю сумневаў адказаў Радына.

– Тады, Ян, давядзецца табе саступіць рангу харунжага Броніку, – сказаў Тур, – за харунжага бацька хутка выдасьць яе замуж.

– Дзеля панны Нарковіч ахвотна саступаю, – сказаў Ян, абняўшы сяброў за плечы і моцна сьціснуўшы іх у абдоймах.