Ноч перад нядзеляю

Зіновій ПРЫГОДЗІЧ

НОЧ ПЕРАД НЯДЗЕЛЯЮ

1

У сенцах нешта ўпала, загрукацела, і Марыля ўстрывожана падхапілася: «Мусіць, зноў гэты рыштант улез!..»

Але не ступіла і кроку - пацямнела ўваччу, зрабілася моташна, млява. Каб не ўпасці, апусцілася, прысела на край ложка, абаперлася няцвёрдымі рукамі.

З сянец пачуўся злосны голас:

- Вечна ўсё пад нагамі валяецца! Галаву можна скруціць. Кажы не кажы - адно...

«Саня прыйшла... - адлегла ў старой ад сэрца. - А я ўжэ думала, мо што з малым...»

Паспакайнелая, яна пасядзела яшчэ колькі хвілін, счакала, пакуль пасвятлее ўваччу, адпусціць непрыемная слабасць. Выйшла ў кухню.

Дачка злосна бразгала віламі ў качарэжніку - збіралася, пэўна, даставаць з печы бульбу.

«От жэ натура... - падумала Марыля з сумам. - Калі што не па ёй, будзе як бура. Надзьмутая, вачыма бліскае - не азывайса».

Саня ўбачыла маці, але і галавы не павярнула, грымела чыгунамі ў печы.

- Разваяваласа!.. - не вытрымала Марыля, ступіла да печы. - Ідзі от, збірайса на работу. Сама замяшаю. Давай сюды.

- На вас паспадзявайса... - Саня выцягнула на прыпек пузаты чыгун. - Паспадзявайса, дак свінні і хлеў разнясуць.

- Нічога з імі не зробіцца. Рано ж яшчэ...

- Рано! Канечне, калі спіш, то яно заўсёды рано.

Марылю кальнула гэтае крыўднае «калі спіш», але стрымалася, сказала спакойна:

- Аге ж. Не адной табе спаць.

Дачка моўчкі завіхалася ля печы. Накрыўшы чыгун анучай, якая заўсёды была пад рукою, пад прыпекам, павалакла яго адцэджваць. Высыпала бульбу ў цабэрак, стала яе таўчы. Таўкла хапатліва, нервова. Ані слова да маці.

Марылі была непрыемна гэта варожая цішыня. Папыталася:

- А Паўлік дзе? На дварэ?

- Гэто ў вас трэба папытацца - дзе? - бырснула Саня і, падцяўшы губы, як бы ўжо нават не матцы, а ціха, самой сабе, стала жаліцца: - Лётаеш, рвешся на рабоце, свету белага не бачыш, а тут адно дзіця папросіш паглядзець - і то як след не дагледзяць...

Марыля прамаўчала, уздзела свае старэнькія, стаптаныя ўжо пантоплі, накінула хустку і выйшла з хаты.

Праўнука на двары не было.

«Зноў недзе з Шарыкам...» - падумала яна і падышла да сабачай будкі, куды ўзяў моду хавацца Паўлік. Нагнуўшыся над будкай, гукнула:

- Ты тут?

У будцы нешта заварушылася, здалося, нават пырснула смехам.

- Ах ты!.. Ану вылазь! Каму кажу?

З цёмнай, паўкругам, дзіркі высунуў калматую галаву Шарык.

- Цьфу ты, халера! - адышлася Марыля і азірнулася наўкол з неспакоем. - Куды ж яго нячыстая сіла панесла? От жа неслух! І прыказвала ж гіцлю далёка не адлучацца, і прасіла. Дак не ж, павіхурыўся недзе. Хоць ты, як гэтага Шарыка, на дрот прывязвай.

Малога не было ні ў паветцы, ля цацак, ні ў гаражы, куды ён часам залазіў і шкодзіў - раскідваў на паліцах рознае жалеззе, крэмзаў новенькія «Жыгулі».

Бы скрозь зямлю праваліўся.

Заставалася адно - канаўка. І Марыля прама па загону - бульбу ж выкапалі - подбежкам заспяшалася да канаўкі, што ішла адразу за агародамі. Некалі гэта была быстрая, са светлай вадой і травяністымі берагамі рэчачка, але пасля таго як меліяратары пагулі, пагрукаталі тут са сваімі экскаватарамі ды бульдозерамі, яна перасохла, засталіся адны лужыны, дзе маглі толькі напіцца гусі, качкі, паплёскацца дзеці.

Паўліка сюды не пускалі. Яшчэ ж і трох няма! А яно вось, жабянё, узяло дый уцякло само. Малое яшчэ, дурное, наробіць бяды. Не лета ж, вада - халодная...

Трывога падганяла Марылю, і яна, блытаючыся ў сухім бадыллі, праставала да канаўкі. Але дарога, якую звычайна прабягала незаўважна, здавалася цяпер бясконца доўгай. Задыхалася гэтак, што зноў пацямнела ўваччу.

Ды вось і канаўка...

Малы быў тут. Яна адразу пазнала яго - па чырвонай куртачцы - сярод хлапчукоў, якія поркаліся пад мастком, ля самай вады.

- Па... Паўлік... - хацела строга, моцна гукнуць Марыля, але з грудзей вырваўся сіплы, здаўлены гук. Малы, аднак, пачуў.

- Баба, баба! Глядзі, што я знайшоў! - кінуўся да яе Паўлік і працягнуў на далоньцы запэцканую ў гразь ракавінку.

Ну што ты з ім будзеш рабіць! Яшчэ хвіліну назад у Марылі кіпелі злосць і жаданне адсцёбаць як след гэтага неслуха, а цяпер адно толькі таргануліся ў нейкай няпэўнай усмешцы вусны.

- Ах ты, гіцаль-гіцаль... Я там шукаю яго, галаву скруціла, а ён... Хто дазваляў ісці сюды, га?

Паўлік спахмурнеў, вінавата апусціў вочы. Марыля ўбачыла, што малы па калені мокры, у гразі не толькі штонікі, але і новая чырвоная куртачка.

- Лазіў у ваду? Прастудзіцца захацеў? - злосць абудзілася ў Марылі. - Я вось табе зараз пакажу. Ану марш дахаты, разбойнік!

Паўлік, шмаргануўшы носам, сігануў ужо быў у разору, але яна гукнула:

- Стой! Пачакай... - Падышла, узяла яго за руку. - Будзе нам сёння з табою...

Марыля пабаялася адразу весці малога - мокрага, бруднага - у хату і рашыла памыць, пераапрануць яго ў паветцы. Схадзіла ўзяла сухую адзежу, чаравічкі, напусціла ў вядро з вялікага чорнага бака, які зяць прыстасаваў пад душ, цёплай вады. І толькі ўзялася здымаць малому штонікі, як за спінаю нечакана - Марыля ажно ўздрыгнула - пачуўся Санін голас:

- Паўлічак, дзіцятко маё, дзе ж гэто ты так уквэцаўса?

- На канаўцы!

- На канаўцы! - жахнулася Саня. - Гэто ж дзіця магло і ўтапіцца! Беднае маё дзіцятко...

Паставіўшы на зямлю вёдры з мяшанкаю, Саня кінулася да Паўліка, апусцілася на калені, стала паспешліва, нервова расшпільваць брудную куртачку, сцягваць мокрыя штонікі.

- Вось і давер, вось і пакінь... - прыгаворвала яна. - Бедная мая сірацінка! Коцік мой залаценькі!

Марыля разгублена, вінавата стаяла побач, не ведаючы, за што ўзяцца. Памкнулася была памагчы Сані, але тая толькі бліснула вачыма:

- Адыдзіце лепш! Памаглі ўжэ. Цяпер няма чаго. Хай толькі захварэе. Хай толькі захварэе!

- Захварэе, дак вылечу. Ты ж з ім сядзець не будзеш.

- Ну, канечне, вам так шчэ й лепш. Вам абы яно ляжало, абы клопату було менш.

- Аге, у адной толькі цябе душа баліць.

- Бо і баліць! З такою нянькаю будзе балець.

- А я да цябе ў нянькі і не наймаласа. Не трэба мая помач - магу пайсці.

Саня разагнулася, узялася рукамі ў бокі:

- От, напужалі. Ай-яй-яй... Можаце ісці! Як-небудзь абыдземса!

- Ну і на здароўе.

Да сваёй хаты, што стаяла насупраць, праз вуліцу, старая ледзь даплялася. Пераступіўшы родны парог, зняможана апусцілася на лаву і, калі ўбачыла са сцяны строгі, але разам з тым нейкі спачувальны Кандратаў позірк, не магла ўжо стрымацца. Крыўда перахапіла дыханне, балюча запякла ў грудзях, і ёй зноў стала кепска.

2

Колькі яна ляжала гэтак, нераспранутая, у хустцы, Марыля не памятае. Ледзь дайшла да ложка - і як правалілася ў нейкае цяжкае забыццё. Калі ачнулася, у хаце было ўжо цёмна. Доўга не магла даўмецца: дзе яна, што з ёю? Нарэшце здагадалася: гэта ж яна дома, у сваёй хаце. І адразу прыгадалася ўсё, што адбылося сягоння.

...Яна ўстала як звычайна, калі яшчэ толькі бралася на світанне. Прынесла з істопкі бульбы, памыла, насыпала ў чыгуны - лепшую, гладчэйшую - сабе, драбнейшую - свінням. Запаліла ў печы. Узялася замешваць цеста - малому на аладкі. Апошнім часам Паўлік нічога не хацеў есці, акрамя гэтых аладак з варэннем. Марыля нават сварылася на Саню, што яна вельмі ж ужо дагаджае малому, псуе яго гэтымі ласонікамі, але тая толькі махнула рукою: «Хай есць, што яму хочацца. Мне яму нічога не шкода».

- Добрай раніцы, мама, - са спальні выйшаў Віктар, яе зяць.

- Здароў, здароў! - прыветліва адгукнулася Марыля. - Чаго так рано падхапіўса?

Віктар дастаў з халадзільніка слоік малака, са смакам напіўся, крактануў:

- А-а, добра!.. Хачу падскочыць на Востраў. Нагледзеў там адзін куточак ля канаўкі. Трава, як чай. Капы са дзве будзе.

- А брыгадзір?

- З брыгадзірам ужо дамовіўся. Вось толькі б Жамойда не нарваўся. А вечарам падскочу на машыне - забяру, дасушыцца на двары.

- Няблаго було б. Толькі глядзі, коб абышлоса... З гэтым чортам жартачкі кепскія.

Новага старшыню - Жамойду, якога нядаўна прыслалі ў іхні калгас, пабойваліся. І дзе толькі выкапалі яго такога - злога, унурыстага? Ранейшы, бывала, міма людзей ніколі не праедзе, падыдзе, пагаворыць, папытаецца: што, як? А гэты праскочыць, не падымаючы галавы, нават не павітаецца. І ўсё бегае, злодзеяў шукае. Кажуць, нават ноччу па балоце гойсае. Нельга ж так усіх падазраваць. З людзьмі трэба па-людску. Нечым жа трэба карміць сваю скаціну. А ён нават пожню, якую спрадвеку тут касілі, і тую забараніў касіць. Вольга Кавалішына выйшла была з касою на Шнуры, дык наляцеў з пенаю на губах, касу паламаў і саму ледзь не набіў - не паглядзеў, што ўдава, што даярка. Плакала тады Вольга, кляла Жамойду, хацела кінуць ферму, але куды дзенешся - у хаце трое едакоў. А людзі таксама - пагаварылі кожны ў сваім кутку і заціхлі. Кажуць, толькі аграном асмеліўся быў сказаць пра гэта на праўленні калгаса, але Жамойда і на яго наляцеў. Ніхто не азваўся, не падтрымаў агранома, і той замоўк. Пасля гэтага новы старшыня зусім расперазаўся. Нікога не прызнае. Нашто ўжо яе зяць, Віктар, да любога, здаецца, падыход знойдзе, а тут пакуль, як ні стараецца, нічога не выходзіць. Таму і затрывожылася, калі той сабраўся на Востраў касіць. Самавольна.

- Нічога, - бадзёра сказаў Віктар. - Ваўкоў баяцца - у лес не хадзіць.

Ён даеў падсмажаныя скрылі мяса, устаў:

- Дзякую, мама.

Праз хвіліну яго матацыкл затрашчаў на двары пад акном - паехаў.

У хаце зноў стала ціха. Толькі зрэдку патрэсквалі ў печы дровы, якія ўжо добра разгарэліся. Што значыць сухія!.. Чыркнуў запалку - і ніякага клопату. А ў іх жа з Кандратам раней ніколі паленца ў запасе не было. Заўсёды, як кажуць, з плеч ды ў печ. Дый дровы тыя былі, як яе доля. Сыроўля. Зімою іншы раз кладзеш у печ, а з іх ажно капае. Дзе ж ты іх упаліш. Цэлы ранак, бывала, стаіць, моліцца ля праклятай печы, і ў сажу вымурзаецца, і дыму накаўтаецца, і Кандрата свайго пракляне, а яны ўсё не хочуць гарэць. Часам не вытрымлівала, шпурляла лучыну, крычала Кандрату:

- Ідзі падпальвай сам, калі яны сухія! Коб табе ўжэ рукі паадсыхалі!

- Хай табе язык адсохне, - бурчэў той, але браўся за лучыну, шчапаў яе, доўга кешкаўся ля печы, пакуль нарэшце-такі з-пад дроў не паказваўся кволы, асцярожны агеньчык. - Ну во, і гарыць. А то хутчэй клясці...

- Няўжэ ж трэба цэлую раніцу гараваць, каб запаліць у печы? - даводзіла сваё Марыля. - Чаму гэто людскія гаспадары могуць і прывезці ў пару, і не такога, як ты, сырога ламачча?

- Людскія могуць, бо крадуць.

- То дагаварыса з лесніком. Людзі ж неяк дагаворваюцца.

- Ён прапівае казённы лес, а я пайду да яго на паклон? Галлё збіраць буду, а такому не пакланюся!

- А мне, думаеш, добрэ кожную раніцу кланяцца перад печчу?

Але ўпарты Кандрат так нікуды і не пайшоў. Цяпер жа, калі гаспадарку ўзяў у свае рукі Віктар, не толькі летам, але і зімой у хаце заўсёды былі сухія бярозавыя дровы. Іх назапашана гэтулькі ўжо, што закладзены ўся паветка і сушэйшыя прысценкі. На дзесяць гадоў хопіць...

На сцяне гучна азваўся дынамік, які забыліся звечара выключыць. Старая кінулася да радыё - яшчэ малога разбудзіць...

Але не паспела яна адысціся назад, да печы, як рыпнулі дзверы і на парозе спальні, у доўгай начной кашульцы, паказаўся заспаны Паўлік. Тручы кулачком вочы, састроіў кісла-капрызную міну:

- А дзе мае аладкі?

- Будуць твае аладкі, нікуды не дзенуцца. Ідзі яшчэ спаць, рано.

- Не хачу спаць! - топнуў ножкаю Паўлік. - Сама ідзі спаць.

Марыля ўсміхнулася:

- Ну чаго гэто ты з саменькай раніцы пачынаеш ужэ са мною сварыцца? Ідзі от лепш, калі не хочаш спаць, памыйса, ды будзем аладкі табе пячы.

Малы пастаяў яшчэ якую хвіліну, насуплены, у парозе, але не знайшоў, мусіць, што б яшчэ такое сказаць, і пайшоў да ўмывальніка.

Завіхаючыся ля печы, Марыля краем вока назірала і за Паўлікам, які не так мыўся, як забаўляўся з вадою, разліваючы яе па падлозе, пырскаючы на сцяну, на абоі.

- Ах ты, гіцаль малы! Ану выцірайса і марш за стол! - Марыля зрабіла выгляд, што адвязвае свой фартух.

- Я болей не буду, - умомант прысмірэў малы. - Не тлэба Паўліка біць. Паўлік халосы.

- Харошы, харошы... На от ручнік. Да садзіса, а то аладкі астынуць.

Карміць малога - Марылі найгоршая пакута. Раздураны, ён і хвіліны не можа пасядзець спакойна. Круціцца, капрызнічае, а калі яна пачынае сварыцца - натапырваецца і не хоча есці зусім.

Малы сядзеў напачатку ціха. Але не паспела яна адвінуцца ад печы, як той шпурлянуў аладкаю ў ката, што аціраўся, мяўкаючы, ля стала.

- Паўлік, еш сам, - сказала Марыля строга. - Кату мы дамо малачка. Усё адно ён тваіх аладак есці не будзе.

- І я не буду. Вот!

- Не будзеш дак не будзеш. Вялікая мне бяда.

Марыля зрабіла выгляд, што яе зусім не цікавіць: есць ён што ці не. Дастала з печы бульбу, пачала таўчы. Калі разагнулася, каб паглядзець, чаго гэта малы прыціх, то ўбачыла: той памакнуў руку ў сподак з варэннем і прыкладвае растапыраныя пальцы да абояў.

- Ах ты, паскуднік! Што ж гэто ты робіш? - кінулася яна да малога і пацягнула да ўмывальніка. - Ёсць у цябе галава? Ну што за наказанне Гасподняе! - прыгаворвала яна, мыючы яму запэцканыя рукі. - Сачы і сачы, як за ўрадзіцелем якім. Садзіса за стол!

Малы, надзьмуўшыся, сеў, але да аладак нават не дакрануўся, толькі бліскаў вачанятамі з-пад ілба. Выгляд яго быў пакрыўджана-няшчасны, і Марыля ўжо пашкадавала, што не стрымалася, накрычала.

- Еш, еш, Паўлічак, - прысела яна побач. - Я не буду болей сварыцца. Еш, аладкі сма-ачныя. Ну давай, хто хутчэй з'есць, ну?

Малы сядзеў, унурыўшыся.

Марыля ціха паківала галавою. Божа, Божа... Гэта ж каб некалі ёй, малой, нехта прынёс такую смакату і сказаў - еш, яна скакала б ад шчасця. Не вельмі раскашавалі і яе дзеці, гадаваліся на бульбе ды капусце. А тут чаго толькі ні прыдумляеш, ледзь на калені не становішся, каб яно цябе ашчаслівіла, узяло што-небудзь у рот...

- Ну дак будзеш ты есці або не?

- Не буду. Ты клычыш на мяне. Я сказу бабе Сані.

- Скажы, унучак, скажы, - пачула Марыля голас дачкі, якая выйшла са спальні і стаяла ззаду. - Усё скажы. Крыўдзіць цябе баба Мыля? Крыўдзіць майго залаценького? У-у, мы зараз бабу Мылю наб'ем. Ну-ну, баба Мыля! - памахала, пагразіла ёй пальцам Саня. - А ты еш, мой каток, еш, мой залаценькі. Ну разяў роцік. Ап! Маладзец...

- Ну што ты мажашса з ім, як з немаўлём якім, - не вытрымала Марыля. - І так ужэ спешчаны без меры.

- А хто ж яго, бедную сірацінку, пашкадуе? Вам бы толькі крычаць на яго да калі што якое за фартух хапацца.

- Ушкадаваласа!.. Глядзі толькі, коб пасля табе гэта не выйшла бокам. Ён ужэ і цяпер гатовы на галаву сесці.

Старая ўзяла цабэрак з тоўчанаю бульбаю, пайшла з ім у сенцы - гатаваць мяшанку кормніку. Калі вярнулася ў хату, малы, ужо апрануты, грукацеў на падлозе сваімі грузавікамі і танкамі. Саня круцілася ля трэльяжа - збіралася ў кантору.

- Мамо, - павярнулася да яе дачка. - Як прыедзе Віктар, скажаце, што я сёння паеду ў Пінск. Па грошы. А вы прыберацё на двары і ў адрыне. І цялятко не забудзьцеса выпусціць на поплаў. Чуеце?

- Чую, чую... - без асаблівай ахвоты азвалася Марыля.

Нейкія не то крыўда, не то жаласць да самой сябе зноў развярэдзілі сэрца. Толькі і ведае, што загадвае, як парабчанцы якой! Усё ўспомніць: і свіней, і цяля, і агарод. Забывае толькі папытацца, як сябе адчувае яна, яе маці. Думае, што калі яна заўсёды цягнула, не скардзілася, дык і вечна так будзе. А яно ўжо так не выходзіць. Конь і той прыстае з гадамі. Ёй жа, дзякаваць Богу, з леташняй зімы пайшоў ужо восьмы дзесятак.

- Ну, я пайшла, мамо... - Дачка ў сінім лёгкім плашчыку стаяла ў парозе. - Паўлік! Ідзі пацалуй бабу Саню. Ну, хутчэй!

Той неахвотна адарваўся ад сваіх цацак.

- А цукелкаў плынясеш?

- Прынясу, абавязкова прынясу, мой унучак.

Малы абыякава чмокнуў яе ў шчаку.

Саня пайшла.

Цяпер можна было перакусіць і самой. Марыля спаласнула рукі, расчасала свае рэдкія ўжо, ссівелыя валасы, прысела да стала. Есці, аднак, не хацелася. Калі б не работа, якая чакала яе, яна, пэўна, і не дакранулася б ні да чаго, выпіла б толькі гарбаты. Але за адной гарбатай і ног не пацягнеш...

Калі старая прыбірала са стала, прыехаў Віктар. Увайшоў у хату ажыўлены, давольны: усё ўдалося, як і хацеў. Цяпер заставалася толькі ціха забраць накошанае.

Неўзабаве пайшоў на работу і зяць.

Засталася ў хаце яна адна. Ды яшчэ Паўлік, які гуляў на падлозе са сваімі жалезнымі цацкамі, грукацеў так, што ажно ў скронях аддавала. Але Марыля ўжо нічога не гаварыла, цярпела. «Абы забаўляецца, абы маўчыць...»

Трэба было прыбіраць у хаце, чакаў іншы клопат, а яна ўсё сядзела і сядзела на табурэтцы і не магла крануцца. Не тое каб ёй не хацелася ўставаць, але нейкая млявасць, нейкая абыякавасць як бы прыдавілі да гэтай табурэткі, і не было сілы падняцца.

«Не, так нельга. Так можно раскіснуць зусім».

Марыля праз сілу ўстала, узялася за работу. Перш за ўсё навяла парадак у спальні - заслала ложкі, працёрла вільготнай анучай падлогу. Прыбрала, памыла посуд на кухні. У зале ёй рабіць асабліва не было чаго. Адно хіба толькі змахнуць пыл з тэлевізара ды паліць вазоны. Парадак тут трымала сама дачка, не давяраючы гэта нікому - баялася, пэўна, каб не папсавалі яе дарагіх дываноў, далікатнай канапы і вельмі ўжо адмысловага серванта, застаўленага крышталём ды рознымі талеркамі. Гэтага дабра тут было поўна, а Саня ўсё купляла і купляла.

- Ну і нашто табе гэтулькі? - не стрымалася, сказала неяк дачцэ з дакорам. - Ты ж нават гасцям не дастаеш.

- Гэто гледзячы якія госці. От прыедзе Віктарава начальства з горада, простых шклянак не паставіш. І звычайных талерак таксамо. Трэба, коб усё було па-гарадскому.

- Ну дак ужэ ж тут у цябе не на адно начальства хопіць.

- Хопіць не хопіць - маё дзела, - сказала Саня. - Няўжо калі нешто купіў, то абавязкова, коб карысць давало? А калі стаіць просто так, для красы, хіба гэто кепско?

- Ніхто й не кажэ, што кепско. Але ж усё гэто - грошы. І, мусіць, не малыя.

- Што грошы? Сёння яны ёсць, а заўтра - няма. А дабро застаецца. Дый нельга ж ад людзей адставаць! Чым мы горшыя за іншых?

- От, от... Стараецеса адзін перад адным, гатовы ў аладку распляскацца. А нашто? Нашто табе ўсё гэто? Толькі хату завальваць.

- Ай, мамо! - сказала з раздражненнем Саня. - Не разумееце нічого, дак не лезьце.

Пасля гэтага Марыля хадзіла і ўсё думала: а можа, яна сапраўды ўжо такая старая, што нічога не разумее? Ці то час цяпер такі, што чалавеку мала ўжо простага ложка, звычайнай шафы, навыдумлялі нейкіх гарнітураў, сервантаў розных, да якіх не ведаеш, як і падступіцца. Людзі нібы пашалелі, грабуць пад сябе, грабуць - і ўсё ім мала. І ўсё квокчуць, стогнуць, што кепска. Як бы і не бачылі ніколі галечы, як бы і не жылі зроду ў нястачы, у бядоце, калі кавалку чорнага хлеба рады былі. А цяпер... Поўная хата дабра, ходзяць, калоцяцца ля яго: не дакраніся, не дыхні. І ўжо, барані Бог, не там сядзь, не так нешта палажы. Свет пайшоў! Век звекавала, а такога ў вёсцы не бачыла: каб чалавек вакол шафы якой бегаў і дагаджаў ёй, нібы пані.

Узяць хоць бы яе дачку з зяцем. Самы вялікі, самы светлы пакой адвялі пад залу, панастаўлялі ўсяго-ўсякага і зачынілі. «Гэто, - кажуць, - калі госці, якія будуць, коб парадак буў». Самі туляцца ў маленькай, душнай спальні, малы забаўляецца на кухні, пад нагамі, а зала - пустуе. Дак які ж гэто парадак?

Марыля пастаяла пасярод залы з анучкаю ў руках, якою выцірала пыл, паківала галавою і ціхенька выйшла, асцярожна зачыніла за сабою дзверы.

Да абеду прыбрала на двары, памыла і пераапранула Паўліка - той заплёхаўся па самыя вушы ў карыце ля калодзежа. Пасля карміла зяця, які прыязджаў на абед. І, можа, яна зусім расхадзілася б, адчуўшы сябе крыху мацней, калі б не пракляты бычок. Канечне, які ўжо з яе пастух у такія гады. Яшчэ пакуль вяла бычка мяжою, той ішоў смірна, а на поплаве, як толькі ён адчуў прастор, дык і рвануў, і давай выбрыкваць. Учапіўшыся абедзвюма рукамі за вяроўку, яна спрабавала ўтрымаць бычка, але дзе там - хіба з гэтым чортам падужаешся! Адразу ж закалацілася сэрца, не стала хапаць паветра, яна адпусціла вяроўку і, цяжка дыхаючы, села на траву.

Суседскі Ясік і яшчэ некалькі хлапчукоў, якія пляскаліся ў канаўцы, падбеглі да яе:

- Вам кепска, цётка Марыля?

- Нічого, дзеткі. Дзякую... Пасяджу от... А вы мне злавіце гэтаго палазуна...

Хлапчукі кінуліся да бычка, са смехам, з гіканнем акружылі яго.

Калі ўсім гуртам завялі бычка ў хлеў і яна, замкнуўшы дзверы, вярнулася ў хату, то адчула такую слабасць, што ледзь дапаўзла да ложка. Востры боль з-пад сэрца аддаваў недзе пад лапатку і ажно ў нагу. Нельга было ні паварушыцца, ні ўздыхнуць. Аблівалася халодным потам, цярпела. А праклятыя абцугі сціскалі ўсё мацней і мацней...

«Няўжэ гэто ўжэ мая смерць прыйшла? - мільгнула выразная, але нейкая спакойная думка. - І нікого ж у хаце няма. Малога толькі напалохаю...»

Калі боль адступіў, яна задрамала. І прахапілася ўжо, як прыйшла дачка.

3

У хаце сцямнела. Трэба было б падняцца ды хоць вады каўтнуць, а то ў роце перасмягла - языком не паварушыць. Есці, хаця яна цэлы дзень амаль не ела, не хацелася. А калі б і захацела, то ў хаце, акрамя, можа, якога ўчарсцвелага акрайца, нічога не знойдзеш. Праўда, у лёшку, пад падлогаю, ёсць трохі бульбы і цэлая бочка агуркоў, якія нядаўна сама саліла. «Ну от і добрэ, - разважыла Марыля. - Навару сабе заўтра бульбы, паем з агуркамі. А да яе не пайду! Не трэба мне іхняй ласкі. Калі яны абыдуцца без мяне раз, то я без іх - дзесяць разоў. Папрашу Янакавых хлопцаў, прынясуць што з крамы і як-небудзь пражыву, не памру. Дак хоць буду ведаць, што сама сабе гаспадыня, што ні на кога не трэба аглядвацца, пад некага падладжвацца. Калі захачу - устану, калі захачу - лягу. Добрэ, што не згадзіласа прадаць тады гэту хату. Як чула сэрца!»

З-за хаты яно, бадай, усё і пачалося.

...Калі памёр Кандрат, Саня з Віктарам сталі настойліва ўгаворваць яе перабірацца жыць да іх.

- Што вам рабіць тут адной у чатырох сценах? Гэто ж яшчэ цяпер, летам, вечары кароткія, а прыйдзе зіма? У вас жэ нават тэлевізара няма.

- Такое там бяды - тэлевізар... - не прыняла яна гэтых угавораў. - Трэба будзе - схаджу да вас ці унь да суседзяў.

- А нашто хадзіць? Будзеце жыць у нас - можаце глядзець, калі захочаце.

- Ай, Санько, я ўжэ як-небудзь дажыву свой век і тут. Не хачу рабіць вам лішняга клопату.

- Які клопат, мамо?! Пра што вы кажаце? Гэто вось цяпер дак сапраўды клопат - упраўляцца на дзве гаспадаркі.

- Ну, праўда, мама, - падтрымаў Саню і Віктар. - Не думайце вельмі. Перабірайцеся. І вам будзе лепш, і нам. Хату прыгледзіце. Паўлік будзе на воку.

- Дак ён і гэтак увесь час са мною. А памагаць, мне здаецца, я і так памагаю, што магу. Не адмаўляюса.

- Памагаеце. Дзякуй вам. Але ж мы не пра сябе думаем, зразумейце. Саня праўду кажа. Што вам тут рабіць? Нашто кожны дзень бегаць то сюды, то туды? Паліць і ў адной печы і ў другой?

- Можэ, яно і так... - не вельмі пярэчыла Марыля, але і не спяшалася згаджацца.

Нечага ўсё цягнула. Шкада было расставацца са сваім кутком. Абжытым. Родным. Напоўненым тваім цяплом, тваімі думамі. Кутком, дзе кожная рэч, кожная драбніца пра нешта напамінала. Як жа ўсё гэта кінуць?

Але спыняла, мусіць, не толькі гэта. Бо, калі на тое пайшло, перабірацца ёй трэба было не на край свету, а ўсяго праз вуліцу, і ў любы момант яна магла заглянуць у сваю хату.

Стрымлівала іншае - характар дачкі.

«Наўрад ці ўжывемса мы, - прыкідвала, сумнявалася яна. - Ой, наўрад...»

Надышла восень, а за ёю - і першыя халады. Работы ў полі больш не было, і дачка з зяцем сталі прыходзіць дадому раней. Раней вярталася ў сваю хату і яна, Марыля. Запальвала святло, даставала з печы што-небудзь паесці, прысаджвалася да стала. Ела без асаблівага смаку, нетаропка. Павячэраўшы, не ведала, што рабіць далей, за што ўзяцца, куды сябе дзець. Навальваўся сум, якога яна не адчувала раней. Хто б мог падумаць, што ёй будзе так кепска без Кандрата. І яна зразумела: болей так жыць нельга. Пярэбары былі нядоўгія. Увязала ў хустку цёплую кофту, сёе-тое з бялізны, суконныя шкарпэткі, замкнула дзверы і сцежкай, якой яна многа разоў хадзіла дагэтуль, з нялёгкім сэрцам, з адчуваннем, нібы ідзе ў нейкі невядомы, чужы ёй свет, пайшла ў даччыну хату.

Ёй адвялі месца на тапчанчыку, у спальні. Тут жа, адзін пры адным, стаялі яшчэ два ложкі, на якіх спалі зяць з дачкою, а крыху збоку, бліжэй да грубкі, туліўся маленькі, Паўлікаў, ложак. Напачатку яна ніяк не магла прывыкнуць да такога цясноцця, ёй было душна, не хапала паветра. Ды яшчэ ад прасцінак, калготак, якія сушыліся тут, развешаныя ля грубкі, вечна тхнула пісюнамі. Але нездарма кажуць, што чалавек да ўсяго прывыкае. Прызвычаілася і яна - і да свайго новага становішча, і да сваіх новых клопатаў. Ноччу ўставала да малога, каб пераапрануць у сухое - малы, хоць яму ішоў трэці год, да гэтага часу бурыў у пасцель - ці даць папіць малачка, калі ён раптам прачнецца, закапрызнічае. Раніцай паліла ў печы, уходжвалася, гатавала есці. На першым часе, праўда, усё гэта яна рабіла разам з дачкою, але Марыля бачыла, што, устаючы рана, дачка не высыпалася, ішла на работу раздражнёная, нервовая, вярталася стомленая. Дастаецца, відаць, небарацы - усё ж з людзьмі ды з грашыма. Тут чорт ведае якія нервы трэба мець. Не з яе здароўем круціцца і на рабоце і дома. Пашкадаваўшы дачку, Марыля сказала ёй аднойчы, калі тая, як заўсёды, хмурая, заспаная, выйшла са спальні:

- Ідзі, Санько, паспі яшчэ. Няма чаго тут таўчыса ўдзвюх. Упраўлюса і сама.

Памагаў ёй цяпер зяць, і то не заўсёды - калі не быў чым іншым заняты. Даставаў з печы чыгуны, насіў свінням цяжкія вёдры. Горш за ўсё ўпякаліся ёй гэтыя вёдры: пакуль данясеш да хлява - рукі ажно занямеюць, ажно, здаецца, вырываюцца з плячэй.

Лепш ёй, канечне, не стала. Адзіноту сваю, праўда, яна цяпер адчувала не так востра. Але і пэўнага душэўнага спакою, раўнавагі не было. Пакінула родную хату - і як бы пакінула нейкую вельмі важную апору, што надавала яе жыццю неабходную ўпэўненасць, сэнс. Бо цяпер яна хоць і ўходжвалася, як звычайна, але гаспадыняй сябе не адчувала. Увесь час у яе душы жыў нейкі страх: а што, калі яна нешта зробіць не так або не тое? Яшчэ больш баялася нешта недарабіць, каб, крый Божа, не папракнулі, што дарма кормяць. Можа, канечне, ніхто так і не думаў, але вось жа дурны характар - старалася лепш недаесці, чым узяць што лішняе. Садзілася за стол у апошнюю чаргу і даядала тое, што ўжо заставалася. Зяць дык нават не раз сварыўся за гэта.

- Вы што ж гэта, мама, асароміць нас хочаце? Людзі ўбачаць, яшчэ падумаюць, што мы шкадуем вам кавалка хлеба.

- Бог з вамі! - ажно ўспляснула яна рукамі. - Якое можэ быць шкадаванне? Унь поўны стол ежы. А ці много старому чалавеку трэба? Узяў што на зуб - і даволі. Так што на мяне не глядзіце, колькі душа хочэ - столькі і ем.

А сама, як і раней, што смачнейшае пакідала Паўліку альбо Сані.

Не, лепш ёй не стала, але і скардзіцца на нешта было б грэх. Дачка абыходзілася добра. Зяць таксама.

Горшае пачалося на зыходзе зімы.

- Глядзеў сёння вашу хату, - сказаў аднойчы Віктар, калі селі вячэраць. Сказаў нібы з заклапочанасцю. - Падмокла моцна. Сям-там ад сырасці грыб узяўся. Трэба нешто рабіць...

- Грыб... - забедавала яна. - Дык ты ж, Віцько, лепш за мяне знаеш, што да чаго. Рабі што трэба. Кажуць, салярка добрэ памагае ад грыба.

- Што салярка! Калі будзе сырасць, то ніякая салярка не паможэ. Трэба, каб у хаце нейкае цяпло было, жывы дух.

- То, можэ, пусціць кватарантаў? Перахудчыха мне казала, што да яе нядаўна прыходзіла настаўніца, прасіла, коб узяла. Харошая такая, ціхая маладзічка. Можно було б узяць.

- А, што з гэтых кватарантаў! - паморшчыўся зяць. - Грошай тых кот наплакаў, а клопату...

- Яно праўда, - згадзілася Марыля, не здагадваючыся, куды хіліць зяць. - Пусціш чужого чалавека, і ўжэ хата як бы не твая.

Віктар нейкі час маўчаў, потым устаў, захадзіў па пакоі.

- Ну што вы, мама, трымаецеся за гэту хату? Вам кепска ў нас, ці што? А каму яна больш трэба! Алесю? У яго свая, гарадская. Што яму гэта парахня? А будзе пад замком - зусім згніе.

«Унь яно што... - здагадалася яна. - Прадаць хочэ. Грошы...»

І ёй шмат што стала зразумелае. І тое, чаму ўгаворвалі дачка з зяцем пераходзіць да іх, і тое, чаму Віктар, калі гадоў з пяць назад зайшла гаворка, каб перасыпаць хату, адразу ўхапіўся за гэта, падахвоціўся памагаць. Прывёў яшчэ свайго брата, калгаснага будаўніка, ды сестрынога мужа, Колю Шведзюковага, дужага, што мядзведзь, і ўтрох (з Кандрата які работнік?) за два тыдні і справіліся. Яна тады нарадавацца не магла на зяця: які гаспадарлівы, які кемны! Усё ўмее, усё зробіць па-гаспадарску. Старыя, падгнілыя падрубы павыкідалі, залілі падмурак з цэменту. Паклалі - вянцоў з пяць, аж пад вокны, смалістага бярвення. На яго - старое. Калі не хапіла тых дзесяці кубаметраў, што выпісалі былі Кандрату ў сельсавеце як ветэрану вайны, - Віктар дагаварыўся са знаёмым лесніком і прывёз яшчэ машыну лесу. Шыферу таксама дастаў за свае грошы.

- Як мы ўжэ будзем з табою разлічвацца, Віцько? - расчульвалася яна тады.

- Пра што вы кажаце, мама! - усміхаўся зяць. - Свае ж людзі...

- Ты робіш, нібыто мы збіраемса пражыць дзвесце гадоў. Можно було б так і не дакладацца. На наш век хапіла б.

- Нічога. Паміраць збірайся, а жыто сей. Яшчэ прыдасца.

«От і прыдаласа... - згадваючы тую гаворку, падумала з сумам Марыля. - Далёка глядзеў...»

Памаўчаўшы нейкі момант, уздыхнула:

- Можно, канечне, і прадаць. Воля твая. Ты на гэтую хату маеш большае право. Рашай сам.

- Ну калі так, то лічыце, што я з вамі ні аб чым не гаварыў. Я хацеў як найлепш...

На гэтым размова з зяцем і скончылася. А праз некалькі дзён стала пад'язджаць дачка:

- Мамо, ну давайце прадамо хату, га? Усё роўна ж вы там не жывеце, нікому яна не патрэбна. А ў нас і купец якраз добры знаходзіцца.

- І колькі ж ён дае, гэты ваш купец?

Саня запнулася:

- Ну... пяць тысяч абяцаў. Але калі патаргавацца, усе шэсць можно ўзяць. Болей ніхто і не дасць. А ўпусцім купца - зусім не прадамо.

- Пяць тысяч... - задуменна сказала Марыля. - У мяне такіх грошай зроду не було.

- Я ж пра што і кажу. Трэба хутчэй дамаўляцца.

- А што гэто вам так прыспічыло, што ўсё прадамо ды прадамо?

- Мамо, так і быць, прызнаюса вам да канца... - узрушана загаварыла Саня. - Віктар два гады стаяў на чарзе на «Жыгулі», і вось цяпер прыйшла паштоўка, можна ехаць палучаць. Ну, а ў нас грошай і не хапае.

- Не хапае? А дзе ж гэто вы іх падзявалі? Кожны ж год па два кабанчыкі прадаяце. І за бульбу выручаеце няблага. Зноў жа, абое на зарплаце.

- Ай, мамо, чужыя грошы заўсёды лацвей лічыць. А вы ж самі ведаеце, колькі ў гаспадарцы розных дзірак. Што і було, дак на Валіна вяселле распусцілі.

Слухала дачку, а душу трэсла: «Жыгулі», значыць, сабраліса купляць. Загадзя падумалі, спланавалі. Забыліса толькі пра мяне, пра тое, што яшчэ я жывая...»

- Дак што, мамо, чаго вы маўчыце?

- А што гаварыць... - уздыхнула Марыля і, каб не паказаць слёз, узялася парадкаваць на стале. - Вы ж без мяне рашылі...

- На табе! - у голасе Сані пачулася раздражненне. - Як гэто мы рашылі? Мы ж раімса з вамі. Хочэм зрабіць як найлепш. Прадамо - і вам нейкая капейчына будзе.

- Не трэба мне тыя грошы. Не було іх зроду, дак і цяпер не трэба.

- Вось дурная ўпартасць! З бацькам некалі трудно було дамовіцца, а з вамі ў дзесяць разоў цяжэй. Вы просто не хочаце нікого слухаць!

- Якая ўжэ е.

- Ну й... Ну й... - ад злосці Саня ажно не знаходзіла слоў. - Ну й няхай прападае! Скажу Віктару, каб больш і пальца ні да чаго не прыкладаў. А ён яшчэ, дурань, стараўса, гэтулькі труда ўлажыў. Хопіць!

І, ляснуўшы дзвярыма, Саня выйшла з хаты. Не размаўлялі яны з тыдзень. Потым як бы і паладзіліся - Віктар папрасіў не крыўдаваць: «Пагарачылася яна. Ведаеце ж яе характар. Калі мы гэтак адзін на аднаго будзем дзьмуцца, то што ж тады выйдзе?» Марыля толькі махнула рукою: «Ладно». Не стала трымаць крыўды, але пасля таго стрыманасць, трэшчына ў іхніх адносінах паявілася. Пра хату болей размовы не ўсчыналі...

4

Старая адчула, што пачынае мерзнуць. Холад браўся ад акна, ішоў па нагах, пранікаў пад адзежу.

«Вераснёўскія ночы ўжэ не летнія... - падумалася ёй. - Дый у хаце даўно не палена. Як у склепе, сыра, няўтульна. Так доўга не ўлежыш. Трэба неяк распрануцца ды залезці пад коўдру, не ляжаць усю ноч пластом...»

Але як толькі Марыля намерылася ўстаць - пад левай лапаткай нібы паласнула чым, вострым і балючым, і яна знясілена апусцілася на спіну.

Калі боль аціх, яна ражком хусткі выцерла з ілба халодны пот і рукамі пачала абмацваць вакол сябе - можа, што знойдзецца, каб накрыцца. Ад холаду яе пачыналі калаціць дрыжыкі. На шчасце, ля самай сцяны ляжаў згорнуты стары Кандратаў кажух. Стараючыся не варушыцца, яна асцярожна ўсцягнула кажух на сябе і заціхла, адчула прыемнае, гаючае цяпло.

Старая сплюшчыла сухія, гарачыя павекі.

Сон, аднак, не ішоў. Думалася пра дачку. Думалася без вялікае злосці. Толькі пякла, вярэдзіла душу крыўда ды яшчэ нейкая жаласць да сябе. «Заслужыла, называецца, за ўсё сваё старанне, за ўсю сваю дабрату. Заслужыла...» А яна ж думала: ля каго ўжо, а ля дачкі то зможа спакойна дажыць свае апошнія дні. І вось табе нажыла... Праўду людзі кажуць: малыя дзеці спаць не даюць, а вялікія - жыць.

Хаця на сыноў ёй асабліва няма чаго скардзіцца, памагаюць, калі што якое. А вось яна не можа сказаць, што да кожнага са сваіх дзяцей адносілася аднолькава, што кожнаму з іх дала, што магла. Не, не можа. Старэйшага свайго, Янака, як толькі той вярнуўся з арміі, адправіла ў прымы. Адправіла ў чым стаяў. І не таму, што шкадавала, а таму, што не было чаго даць - самі ледзь зводзілі канцы з канцамі.

Нічым, можна сказаць, не памагалі і малодшаму, Алеську, які падаўся адразу ж пасля школы ў горад, толькі адно лета і пабыў дома. І хіба лёгка яму было там вучыцца ў інстытуце, не адзін год туляцца па чужых кватэрах, а пасля, ужо з двума малымі дзецьмі, перабівацца на адну сваю зарплату: дзеці хварэлі і жонка не працавала. Хапіла яму, пакуль, дзякаваць Богу, не выбіўся ў людзі.

Марыля разумее: гэтых пакут у Алеся было б куды менш і, можа, не хварэў бы ён гэтак, не качаўся б па бальніцах, калі б у свой час была якая помач з дому. Але самае большае, што яна магла зрабіць, - гэта з'ездзіць на які тыдзень-другі да сына, паняньчыць унукаў. І то Саня не давала спакою сваімі званкамі, прасіла, каб вярталася хутчэй назад. І Марыля спяшалася дадому, дзе чакаў яе нялёгкі воз штодзённых клопатаў - сваіх, даччыных...

Хто яго ведае, чаму так атрымалася, - можа, таму, што гэта дачка, а з дачкою заўсёды больш клопату, ці то ўжо гэткі ў Сані характар, патрабавальны, капрызны, але выйшла, што з самага пачатку Саня як бы засланіла астатніх дзяцей. Янак, ледзь падняўся на ногі, стаў памагаць бацькам - і кароў пасвіў, і коней на начлег вадзіў, і араць, касіць навучыўся рана, любой работы не цураўся, за ўсё браўся з ахвотаю. З малодшым, хоць ён часам і падленьваўся, таксама асаблівай бяды не было. А Саня гадавалася пястухаю. Яе і будзіць рана шкадавалі, і работу давалі лягчэйшую, і з'есці - лепшае. Дзіўна толькі, чаму яна расла такая кволая, пастаянна не вылазіла з хвароб. Ці не тады ўжо і прывучыла яна дачку, што ўсё толькі ёй, дзеля яе?

Не вельмі што памянялася і пасля Санінага вяселля. Спачатку, праўда, Марыля ўздыхнула з палёгкаю - дачка пайшла ў добрую, паважаную ў вёсцы сям'ю. Муж, няма чаго Бога гнявіць, трапіўся рабацяшчы, гаспадарлівы.

Але не доўга радавалася Марыля. Аднойчы надвячоркам Саня забегла да іх і не села, а зняможана ўпала на лаву:

- Мамачко, родненькая, не магу больш. Не вытрымаю...

І залілася слязьмі.

- Ну ціхо ты, не раві. Не маленькая, коб суцяшаць, - знарок сурова сказала Марыля, хаця ў самой, калі глядзела на вялікія сінія дугі пад вачыма ў Сані, на нос, які завастрыўся, разрывалася сэрца.

- Кажы, што ў цябе там такое? Пасварыліса?

Саня зашморгала носам:

- Ён жэ да мяне, як да парабчанкі якой... Здзекуецца, як можэ.

- Хто, Віцё?!

- Не. Свёкар.

- Не можэ быць! - не дала яна веры. - Такі ж харошы чалавек, памяркоўны, разважлівы. Не можэ быць. Хіба ты сама не тое робіш.

- Як жэ сама, мамо, калі я ўжэ стараюса дагаджаць яму, бы той скуле, што ён толькі скажа, раблю, а ўсё адно кепско, усё адно бурчыць, папракае кавалкам хлеба. Сала ўсё пахаваў пад замок, цукру дае па драбку на дзень. Душымса адной нішчымніцай...

- Ну, а ён што, Віктар твой?

- А што Віктар? З бацькам, кажэ, не будзеш сварыцца. Церпіць таксамо.

- Ой, доню, глядзі. Такое цярпець? Пагавары з Віктарам, ды калі што якое - перабірайцеса да нас. Хата ў нас хоць і меншая, затое спакойна будзе.

- Я гаварыла з ім. Не хочэ. Кажэ, бацькоў толькі зняславім. Пацярпі, кажэ, год-другі, а там сваю хату паставім. Ён ужэ і лесу выпісаў.

- Лёгко сказаць «год-другі». А будзе малое?

- Не знаю, мамо...

Пасля размовы ўстрывожылася за дачку не на жарты. Хто-хто, а яна ведала добра, што значыць гэта хатняя муштра - спазнала таксама, па горла хапіла чужой ласкі... Дык то ж калі было - пры адналічніках яшчэ. А каб цяпер? Ужо нідзе й не чуваць такога. От табе і хвалёны Пракоп! Калі ў бяседзе, то такі ўжо гжэчны, прыемны - зроду і не падумаеш чаго кепскага. А ён, бач, які... Праўду кажуць: бойся сабакі галоднага, а чалавека багатага.

Шчыра кажучы, свайго свата, Пракопа Чамярыцу - высокага, худога, з падкручанымі на панскі манер вусамі, з цвёрдым, халаднаватым позіркам цёмных вачэй, Марыля не тое каб баялася, але адчувала сябе пры ім ніякавата, бянтэжылася і не магла, нават калі адчувала ці ўпэўнена была, што праўда - яе, не магла адстояць гэту праўду.

Марыля вырашыла схадзіць да сватоў і пагаварыць з імі адкрыта. Але не паспела яна заікнуцца, што от Саня, маўляў, цяпер цяжарная, варта б ёй аберагацца - есці лепш, цяжкага чаго не рабіць, як Пракоп незадаволена нахмурыў калматыя бровы і адрэзаў:

- Ты, Марыля, у чужы манастыр са сваімі саветамі не лезь. Мы, гэто самае, як-небудзь разбярэмса і самі.

- Бог з табою, Пракопко. Я ж хіба што кажу... - спалохалася яна, каб гэтай неасцярожнай размовай не зрабіць дачцэ яшчэ горш.

Адыходзячы, пахваліла парадак на двары, у агародзе.

- Усё ў вас даведзено да ладу, усё па-хадзяйску...

Пракоп задаволена падкруціў вус, але адказаў стрымана, як бы нават з папрокам ці павучальна:

- Хто дбае, той і мае.

Больш такіх спроб яна не рабіла. Праўда, праз нейкі час Пракоп крыху змякчыўся: ці то сапраўды пашкадаваў маладую нявестку, ці то не хацеў, каб у вёсцы лішняе гаварылі, бо людзі хутка заўважылі, як схуднела Саня, выпетрала ў трэску на свёкравых харчах.

Змякчыцца-то змякчыўся, ды, відаць, позна. Стала прыкмячаць Марыля, што пакухеквае нешта яе Саня. Суха, нядобра. І бляск нейкі ў вачах паявіўся - ліхаманкавы, нездаровы.

- У цябе нічого не баліць? - не вытрымала аднойчы, папыталася з трывогаю.

- Ды не, нічого, - адвяла вочы ўбок Саня. - Трохі, мусіць, прастудзіласа. Капалі нядаўна бульбу, дак вымакла ўся да руба, замерзла.

- З'ездзіла б ты ў Лагішын на прасвятленне. Не наравіцца мне твой выгляд.

Прадчуванне яе не падманула. Ад дактароў Саня вярнулася сама не свая.

- Ну? - адчуваючы, як падгінаюцца калені, села насупраць дачкі Марыля. - Што яны табе сказалі?

Саня слаба, праз слёзы выціснула:

- Туберкулёз, мамо...

- Беркулёз! Ох, Божэ ж мой Божэ! За што, за якую правіннасць такая кара? І што цяпер рабіць? Якой шукаць рады?

Ніколі яшчэ ў яе жыцці не было такога чорнага дня. От як яно бывае. Здаецца ж, усё так добра складвалася: і замуж Саня выйшла раней за сваіх сябровак, і чалавек ёй трапіўся харошы - і на табе, такая бяда. І хоць доктар сказаў, што нічога пакуль страшнага няма, толькі нейкі ачаг, добра, што на скорым часе схамянуліся, але лячыцца трэба. А як лячыцца, калі спрадвеку ў вёсцы «беркулёз» гэты лічыўся самай паганай хваробай? Дзеўку, у сям'і якой хто-небудзь хварэў на туберкулёз, абыходзілі за тры вярсты, а ўжо, не дай Бог, сама - большай ганьбы і не прыдумаеш. Саня хаця ўжо і не дзеўка, але невядома, як да гэтага паставіцца Віктар, што скажуць сваты. Дый пра малое думаць трэба. Пяць месяцаў ужо. Доктар папярэдзіў: уколы могуць зашкодзіць. Вось і думай, што хочаш...

У той вечар яны наплакаліся абедзве. Але колькі ні плач - слязьмі бядзе не паможаш. І Марыля, выцершы фартухом вочы, сказала цвёрда:

- Гаварыць нікому нічого не трэба. Нават Віцю. Паспрабуем лячыць самі.

Назаўтра ж яна выбралася ў Дабраслаўку, суседнюю вёску, дзе жылі іхнія сваякі. У іх хварэў на туберкулёз хлопчык. Лячылі яго дома, нават і гаварылі чым, але яна не запомніла. Трэба было дазнацца, распытаць падрабязна. А калі пацікавяцца, каму лекі, - скажа, што гэта старому.

Сваякі паспачувалі Кандрату, расказалі, як і што рабіць, далі мёду, альясу. Кагору яна купіла ў краме.

Тры месяцы Марыля паіла Саню сваімі лекамі. Куды толькі не хадзіла, чаго толькі не знаходзіла.

Рабіла ўсё, што раілі добрыя людзі. Але самае труднае было не гэта. Цяжэй было рабіць так, каб ніхто не здагадаўся: каму лекі і ад чаго. Першым стаў бурчэць свёкар:

- Што гэто ты зачасціла да сваіх, нібы мёдам табе там намазана? Быццам дома ніякай работы няма?

Саня, як дамаўляліся, сказала, што захварэла маці, нешта з сэрцам кепска, дык вось прывезла з Лагішына парашкоў, а цяпер ходзіць, застаўляе, каб піла.

- А Кандрат што, не можэ?

- Ведаеце ж нашага бацьку... А мама - як малое дзіця, сама не вып'е.

Віктар падтрымаў Саню:

- Нічога страшнага, тата. Там яна не доўга бывае. А хадзіць ёй цяпер на пользу.

Вось гэтак, хаваючыся і ад сваіх, і ад чужых, глядзела яна Саню, паіла лекамі, карміла ўсім лепшым, што было ў хаце. І даў Бог, памагло! Калі праз тры месяцы паехала на прасвятленне зноў, доктар здзівіўся. «Няўжо, - кажа, - лячыліся без уколаў? Вы - малайчына, нідзе ніякага знаку». А яно і без доктара было бачна, што лекі пайшлі на карысць - і з твару пагладчэла, і бляск нядобры ў вачах прапаў.

Нарадзіла неўзабаве Саня дачушку, ладную, крэпенькую, і сама як быццам акрэпла, павесялела. На работу вярнулася. І ў Марылі адлегла ад сэрца - якой матцы не прыемна, калі ў дзіцяці ўсё добра?

Ды якіх праз паўгода зноў Саня пазмрачнела. Стала скардзіцца, што жывот пабольвае. Думала: пройдзе. А яно далей - болей. Кепска зусім. Раніцаю скурчыцца ад болю, а выгляду не падае - і дачку пакорміць, і ў хаце прыбярэ, і на работу бяжыць...

Але колькі ж можна цярпець? Паехала Саня да доктара. Прыязджае - язва! Што?.. Як?..

Пайшла Марыля па людзях зноў. Маракавала ля Сані цэлае лета - і сок капусны давала, і сок бульбяны, якімі толькі зёлкамі ні паіла, а паправунку ніякага.

Памог праполіс, пра які яна дазналася ў Пінску, на рынку. Параіў адзін чалавек (дай яму Бог здароўя), ён і прадаў гэтага праполісу, нават пляшка спірту ў яго знайшлася для настою.

Расчуленая, Марыля накінула за лекі пяцёрку, але чалавек не ўзяў. «Мне, кажа, маладзіца, лішняга не трэба. Я на чужой бядзе багацця рабіць не збіраюся. Хай п'е на здароўе. А будзе лепшаць - прыязджай. Сам я не з Пінска, а з Падбалоцця. Чула такую вёску? Прыедзеш, папытаеш Мікіту-пчаляра, табе любы пакажа маю хату».

Ездзіла яна да таго добрага чалавека яшчэ двойчы: лекі яго памаглі Сані. Пакуль капаць бульбу, яна паправілася зусім.

Цяпер, праз гэтулькі гадоў, здаецца, што нічога страшнага і не было. А тады наперажывалася Марыля. Саню, бывае, суцяшае, крычыць на яе, каб дурныя думкі з галавы выкінула, а сама заснуць не можа. Плача - слёз не хапае.

Дзякаваць Богу, абышлося. У вёсцы ніхто нічога не заўважыў. А людской пагалоскі Марыля баялася не менш, чым праклятай язвы. Пусцяць якую паганую плётку - за тры гады не адмыешся.

Пра хваробу ведаў толькі Віктар. Прызналася яму Саня. Марыля дык нават насварылася была на дачку, навошта сказала - мужчыны ўсе аднолькавыя, любяць жонку, пакуль яна здаровая. Віктар, праўда, аказаўся маладзец. Не толькі ні за што не ўпікнуў Саню - як мог памагаў ёй: не даваў цяжка рабіць, заступаўся, калі свёкар спрабаваў бурчэць...

К зіме дачка з зяцем перабраліся ў сваю хату. Не трэба было больш нікому дагаджаць. Самі сабе гаспадары. Дый Марыля цяпер магла забегчы, памагчы, што трэба, - хата ж побач.

Гадоў з пяць жылі яны хораша, дружна. Саня, як і раней, працавала ў канторы, касірам. Віктар, каб мець больш вольнага часу і каня ў руках, уладкаваўся заўхозам у школу. За адно лета навазіў ён лесу і напілаваў гэтулькі дошак, што абгарадзіў сядзібу і яшчэ засталося. Другім летам на месцы дашчанага хлеўчука паставіў новы хлеў, не хлеў - стадолу, дзе пад адным дахам былі адрына, павець, стойлы для каровы, для свіней, асобныя катухі для курэй і гусей. І ўсё гэта пад шыферам, на цэментавым падмурку - як ні ў кога ў вёсцы. «От што значыць хадзяін!» Марыля не магла нарадавацца, нахваліцца сваім зяцем.

Віктар жа не толькі сваю сядзібу давёў да ладу, але і на іхнім двары знайшоў што зрабіць. Колькі й жылі яны з Кандратам, ля хлява ў іх была вечная гразь, якая хіба толькі і высыхала ў спякотлівае лета. Віктар падахвоціў Кандрата, пракапалі яны канаўку, спусцілі ваду, прывезлі пару вазоў жвіру, засыпалі лужыну. А зверху з цэментавых пліт, што засталіся ў Віктара ад хаты, выклалі дарожку, проста да хлява... Неяк зімою ўбачыў Віктар, што яна доіць або ў цемнаце, або пры газоўцы, - правёў электрычнасць у хлеў.

Не, на зяця Марыля нічога благога сказаць не магла. А вось дачка... Дачка яе, займеўшы сваю хату, сваю гаспадарку, стала мяняцца на вачах. Спярша, праўда, прасіла: «Можэ б, вы паглядзелі за дзецьмі, а то еду па грошы і вярнуса позно...» Адчуўшы яе пакладзістасць, не прасіла ўжо, а, бегучы раніцай на работу, адно толькі кідала ёй на хаду, іншы раз нават не пераступіўшы парога: «Мамо! Я не паспела выпаліць у печы, паглядзіце там...»

Далей - болей. Ужо стала загадваць: «Пакорміце свіней!», «Памыеце бялізну!», «Прыбераце ў хаце!».

Не раз хацела Марыля сказаць дачцэ, што ў яе і свайго клопату хапае, але, разважыўшы, адганяла крыўду прэч. Шкадавала Саню: яна, бедная, нацярпелася. Толькі й пабачыла свету, як сюды перабралася. Дый хто ёй паможа, калі не матка?

А Саня камандавала. Ды яшчэ і прыкрыквала: не так зрабіла, не туды ступіла! Аднаго разу, калі дачка стала павучаць яе, маўляў, хто ж гэтак робіць, дзіва, што ў вас ніколі парадку не было, Марыля не вытрымала, сказала:

- Усякая будзе гаспадыня, калі поўная скрыня.

- Ну от! - незадаволена гмыкнула Саня. - Пагавары з вамі. Калі не разумееце, дак хоць бы слухаліса.

- Аге ж... За добрым мужыком і ты разумная.

Такія прыкрыя сваркі ўзнікалі паміж імі ўсё часцей і часцей. Апошнім часам дык не тое што кожны дзень, а нават некалькі разоў на дзень. Асабліва пасля той размовы пра хату. І хаця «Жыгулі» яны ўсё адно купілі (знайшлі-такі грошы!), але Саня цяпер і на вочы не напускала яе.

«Ох, Божэ-Божэ...» - уздыхнула старая і ад рэзкага, пякучага болю так і замерла, з адкрытым ротам, з нявыдыхнутым паветрам.

5

Упершыню ёй стала кепска з сэрцам у тое лета, калі два страшныя, жахлівыя няшчасці зваліліся на іхнюю радню адно за адным.

...Надвячоркам да яе забег Косцік, Янакаў сярэдні, паведаміў, што здаў экзамены без троек, нават чацвёрак усяго толькі тры, і што ён цвёрда рашыў паступаць на інжынера.

- Ах ты, мой саколік! - расчулілася яна. - Чакай-но, чакай...

Марыля пакорпалася ў куфры, але, не знайшоўшы там нічога, што магло б прыдацца хлопцу, дастала проста пяць рублёў і падала іх Косціку.

- На от хоць гэто. Купіш што ў краме.

- Ну што вы, бабуля... - засаромеўся той. - Нічога мне не трэба.

- Бяры, бяры, - настояла яна.

Чырванеючы да вушэй, хлопец з няёмкасцю ўзяў скамечаную паперку, выскачыў з хаты. На адыход толькі кінуў:

- З заўтрашняга дня ў мяне вольнага часу - процьма. Буду памагаць вам часцей, бабуля.

- Бяжы ўжэ, бяжы... - усміхнулася Марыля яму ўслед. - Памочнік ты мой дарагі.

І бы адчувала што: яшчэ і ў акно паглядзела, усцешана залюбавалася, як яе чубаты памочнік пабег на вуліцу.

А на досвітку яе разбудзіла Саня.

- Мамо, адчыніце! - і ледзь пераступіла парог, выдыхнула: - З Косцікам няшчасце... Парэзалі...

- Як - парэзалі?

- Янак толькі што прыбягаў да нас выклікаць «скорую», казаў, што нейкія чужыя п'яныя хлопцы прыблудзіліса ў школу на вечар і сталі хуліганіць, прыставаць да дзяўчат. Ну, Косцік і ўмяшаўса. Дак яны яго вызвалі на ганак і там... Нажамі...

- Нажамі?! - жахнулася яна. - І моцно?

- Моцно... Павезлі ў больніцу без памяці.

- Ах, Божэ ж ты мой Божэ!.. А што ж гэто такое? - замітусілася яна па хаце, не ведаючы, куды кінуцца, што рабіць. Нарэшце запыталася: - А Янак дзе, дома?

- Паехаў у больніцу. І Віктар з ім.

- То хадзем да Зосі.

Зося сядзела на ложку як скамянелая, безуважная да таго, што ёй гаварылі, толькі зрэдку паварочвала галаву да акна, калі з вуліцы чулася гамана.

Янак з Віктарам вярнуліся пасля абеду. І ўжо толькі глянуўшы на іх твары, можна было нічога не пытацца. Зося павалілася на ложак, забілася галавою аб сцяну, загаласіла нема і страшна.

Косціка хавалі праз дзень.

Двое сутак Марыля была там, у Янака. Старалася хоць чым памагчы, хоць крыху суцешыць нявестку з сынам.

- Ну што ўжэ гэтак зводзіць сябе? Што цяпер зробіш? Яму ўжэ нічым не паможэш, а вам шчэ трэба жыць да жыць. Думайце і пра сябе... - усё паўтарала яна то аднаму, то другому, а ў самой душа ажно разрывалася ад страшнай, непапраўнай бяды.

Не спаўшы дзве ночы, наплакаўшыся і наперажываўшыся, Марыля яшчэ ў хаце адчула слабасць, а калі на могілках сталі развітвацца з Косцікам апошні раз, усё закалыхалася, паплыло перад вачыма - і людзі, і труна, не стала чуваць ні плачу, ні галасоў...

Ачнулася ўжо на лаўцы, ля плота. Саня з Віктарам і некалькі жанок стаялі побач.

- Ну, дзякаваць Богу, здаецца, адышла...

Фельчарка, якую пазваў Віктар, сказала, што трэба паляжаць, папіць лякарства. Сэрца вельмі слабое.

Не ведала Марыля, што самае цяжкае выпрабаванне яе чакае наперадзе.

...У ясны вераснёўскі дзень, калі яна з Саняю капала на полі бульбу, нечакана прыехаў на матацыкле Віктар. Не глушачы матора, ён нязграбна, бы п'яны, злез з сядла і паволі падышоў да іх. Твар белы-белы, губы трасуцца - і слова сказаць не можа.

- З-збірайцеся... п-паедзем... - выціснуў нарэшце як не сваім голасам.

Абамлелыя, яны абедзве са страхам глядзелі на Віктара, баючыся што-небудзь пытацца.

Памаўчаўшы хвіліну, той здушана сказаў:

- Няма Сашкі... Зарэзала цягніком...

- Ох, Бо-ожачко! Ох, людачкі! - Успляснула рукамі Саня і асела на зямлю, роспачна загаласіла: - А што ж гэто зрабіласа? Колькі ўжэ нам гэтаго гора? Што за праклён такі на нашу радню?..

Твар Віктара болесна перасмыкнуўся:

- Збірайцеся. Трэба ехаць...

У той жа вечар яны селі на аўтобус, які ішоў да Пінска.

Паехалі ўсе трое - Саня, Віктар і яна, Марыля. Дома застаўся адзін Кандрат.

«Што цяпер будзе? - горка думала яна, калываючыся на скрыпучым, мулкім сядзенні. - Казала ж ім, папярэджвала: не ганіцеса за багаццем. Не паслухалі, зрабілі па-свойму...»

І ёй прыгадаўся гэткі ж сонечны вераснёўскі дзень мінулай восені.

6

У хаце, на двары - поўна гасцей і проста цікаўных, якія прыйшлі паглядзець на маладых, на вяселле.

Стаіць бязладная гамана, смех, грае музыка. І грае не які-небудзь там гармонік, а цэлы аркестр - чатыры чалавекі з нейкімі бліскучымі, мудрагелістымі трубамі, гітарамі, якіх яна зроду й не бачыла. Віктар ездзіў па гэтых музыкаў спецыяльна ў Пінск, заплаціў вялікія грошы.

Усе чакаюць жаніха і яго радню. Вось-вось яны павінны прыехаць са сваіх Пінкавіч. Ужо не раз, прысеўшы за багатыя сталы, і выпілі, і паспявалі, а чаканых гасцей усё няма. Узрушаны Віктар раз-пораз бярэ слухаўку і тэлефануе на пошту - яна ля самага гасцінца, - пытаецца там у некага:

- Ну што, не відно? - і адыходзіць, недаўмяваючы. - Дзе ж яны затрымаліся?

Саня з жанкамі парадкуе на сталах, ставячы закуску, выпіўку.

Марылі пакуль рабіць няма чаго. Яна заглядвае ў спальню, дзе каля Валі шчыруюць яе сяброўкі. У доўгай белай сукенцы, у прыгожым дарагім вэлюме, Валя трымаецца сур'ёзна-стрымана, выглядае зусім дарослай. Убачыўшы бабулю, прыветліва ўсміхаецца, махае рукой. «А можэ, дасць Бог, усё будзе добрэ? - супакойваецца Марыля. - Можэ, напрасно я набрала ў галаву?»

...Сватоў, што пастукаліся ў хату зімовым адвячоркам, ніхто не чакаў. Віктар і Саня разгубіліся. Чужыя, незнаёмыя людзі. Ажно з Пінкавіч, за трыццаць кіламетраў. Дый... дый Валю яшчэ не збіраліся аддаваць замуж - толькі ж скончыла школу, паступіла вучыцца ў Менск, на настаўніцу.

- А мы, знацца, і не гонім, - спакойна сказаў бацька жаніха, чырванатвары, з тоўстым, аж перавальваўся цераз папругу жыватом. - Мы і не гонім. Мы, знацца, хацелі б дамовіцца ў прынцыпе. Спяшацца нам няма куды. Мы вось прыехалі да вас, а вы, знацца, прыязджайце да нас, паглядзіце, як мы жывём, з Сашкам нашым паталкуйце. А там будзе бачна...

Сваты як з'явіліся раптоўна, так і сабраліся. Селі ў свае «Жыгулі» - і паехалі, пакінуўшы Саню і Віктара гадаць: што за людзі? Адкуль ведаюць іх дачку? Што за жаніх?

А на другі дзень у хату зайшоў Віктараў сусед, Юзік Яворскі. Хітравата пасміхваючыся, спытаў:

- Ну, як сваты?

- А ты адкуль ведаеш? - здзівіўся Віктар.

- Ведаю... Мой жа Васіль служыў разам з іхнім Сашкам. От ён яму пра вашу Валю і расказаў. Так што шукай, браце, як кажуць, магарыч.

- Паспеецца... - не падтрымаў яго тону Віктар. - Ты мне лепш скажы, што яны хоць за людзі.

- Я-то іх не знаю, - паціснуў плячыма Юзік. - Васіль ездзіў нядаўна да іх, гасцяваў. Казаў, што багата жывуць, парнікі трымаюць. Знаеш, якія грошы закалачваюць? Па сем-восем тысяч за лета!

- Ого! - крутнуў галавою Віктар і глянуў запытальна на Саню. Тая сядзела ўся ўрачыста-сур'ёзная, прагна лавіла кожнае слова.

- А што ты, браце, думаеш! Бачыў, якія ў іх «Жыгулі»? Люкс! Такія і ў старэйшага сына. Не сумнявайся, малодшаму свайму купяць не горшыя.

- От, знайшлі пра што гаварыць, - сказала, не вытрымаўшы, Марыля. - Хіба ж дзело ў «Жыгулях»? Галоўнае, коб хлопец харошы буў.

- Яно-то так... - вёў сваё сусед. - Але калі ёсць грошы, то і хлопец будзе харошы.

Яна тады нават паспрачалася трохі, бо не спадабаліся ёй сваты - вельмі ж нейкія сытыя, задаволеныя, упэўненыя. І размову вялі спакойна, дзелавіта, практычна, нібы гаворка ішла не пра чалавека, а звычайную рэч, якую можна з выгадай купіць, прадаць.

Саня з Віктарам, аднак, з'ездзілі ў Пінкавічы. А калі вярнуліся, то ўжо нічога і слухаць не хацелі.

- Лепшага для Валі мы, каб і хацелі, не знойдзем...

Сказалі - як адрэзалі.

Усё ім там прыйшлося даспадобы: і цяпліцы («ой-ёй-ёй, там жэ цэлы агарод пад плёнкаю!»), і сад, што дае да тысячы рублёў, і вялікі, дагледжаны дом. А побач з гэтым домам стаіць, ужо амаль гатовы, яшчэ адзін, на чатыры пакоі - для Сашы. Калі Валя пойдзе, то можна будзе жыць дома, а на работу ездзіць у горад, які, можна сказаць, пад бокам.

- Ну, а сам гэты Саша, як ён вам? - папыталася Марыля, калі тыя нарэшце скончылі расказваць.

- Нічога, па-мойму, хлопец, - сказаў Віктар.

- Ага, нічого, - паўтарыла і Саня. - Адно што, можэ, хіба занадто спакойны нейкі. Ну, да гэто, можэ, к лепшаму.

- І што вы надумалі?

- А што тут думаць, мамо? Пайсці на ўсё гатовае, ды ў такія людзі... Шчасце, можно сказаць, само ў рукі даецца.

- Ніхто не знае, дзе яно, шчасце, блукае... - уздыхнула Марыля, прыгадаўшы, як некалі і сама, спакусіўшыся на багацце, шаснаццацігадовай дзяўчынай пайшла за Кандрата, у якога было многа поля, а ёй, сіраціне, здавалася: дзе поле - там і шчасце. А як прыйшлося, то нічога добрага на гэтым полі не ўбачыла. Тады толькі і адкрыўся свет, калі арганізавалі ў іхняй вёсцы калгас.

- Я свайму дзіцяці не вораг, - сказала Саня, зразумеўшы, мусіць, што турбуе Марылю. - Канечне, у тых парніках трэба працаваць, само яно расці не будзе. Але старыя сказалі, што Валя хай уладкоўваецца дзе хочэ, у горадзе, дак у горадзе, яны да цяпліц прывязваць яе не будуць. Саша ўправіцца і сам. У яго часу хапае. Ну, а яна ўжэ хіба толькі калі што паможэ, ды і то якую лягчэйшую работу.

- Яно так заўсёды: «кось-кось», пакуль не ў аглоблі. А тады як запрагуць, то і пугу пакажуць.

- Ай, мамо, вы ўжэ як скажэце! - незадаволена паднялася Саня, і гаворка на гэтым скончылася.

А праз нейкі тыдзень, калі Валя была на канікулах, сваты прыехалі зноў. На гэты раз ужо з Сашам. Доўга, прыдзірліва прыглядалася тады Марыля да хлопца, які сціпла сядзеў за сталом, у размову асабліва не ўступаў, але калі што гаварыў - гаварыў талкова, разважна. І не хваліўся гэтак, не выстаўляўся, як бацька.

«Здаецца, нішто хлопец», - рашыла Марыля. А Валі ён не спадабаўся. Сказала, што і малы, і худы, і наогул цялё нейкае.

- Ніводнай кніжкі не чытаў! Пра што ні папытаюся - нічога не знае.

- Бач ты! Разумная такая знайшласа! - пачала гарачыцца Саня, але Віктар яе спыніў.

- Не трэба, - сказаў ён хмура. - Не падабаецца, дык і не трэба. Ніхто сілай не застаўляе.

І ламаць адразу дачку не сталі. Узяліся ўгаворваць паступова, ласкаю. І такі дамагліся свайго. Задумалася Валя, завагалася.

А неяк, у свой чарговы прыезд, Валя забегла да Марылі. Пасядзела, памулялася, а тады і пытаецца:

- Бабуля, ну што мне рабіць? Мае ўсе раяць выходзіць замуж за Сашу. А я нешта... Парайце, бабуля, вы ж у мяне такая разумная, такая добрая. Як скажаце - так і зраблю.

- Ах ты, мая ластаўка... - абняла яна ўнучку. - Коб жэ я магла ведаць, як яно будзе лепш. Тут не ўгадаеш. Бувае, што і за любаго, за жаданаго выходзяць, а жыткі няма. А як на шчасце, то і нялюбы стане любым. Трудно нешто параіць. Табе, дзіця маё, жыць - табе і рашаць. Думай сама...

- Ды я ўжо думала - думала і разгубілася.

- Некалі мой бацька, калі я малая була, вучыў мяне так. Благога, казаў, не рабі і ад добрага не ўцякай. Так і я табе скажу. Саша - хлопец, па-мойму, някепскі, і да цябе, я прыкмеціла, хіліцца. Значыць, шкадаваць будзе.

Цяжка сказаць, з якімі думкамі пайшла тады ад яе Валя, але з Сашкам яна пасля гэтага палагоднела і пісьмы пачала пісаць часцей. Усю зіму і вясну перапісваліся яны, сустракаліся, а к лету стала ясна: усё складвалася на тое, каб рыхтавацца да вяселля...

7

- Едуць! Едуць!.. - Пачуліся галасы пад акном.

Марыля падхапілася са сваёй табурэткі, на якую прысела ў кутку на кухні, заспяшалася з хаты. Вароты былі ўжо расчынены насцеж, і шумны, нецярплівы натоўп валіў на вуліцу.

- Расступіцеса, расступіцеса! - камандаваў Пракоп Чамярыца. - Дайце дарогу!

Трое новенькіх «Жыгулёў», апавітых каляровымі стужкамі, кветкамі, і грузавая машына, поўная галасістых вясельнікаў, паволі пад'язджалі к дому.

Саня і Віктар, узрушана-ўрачыстыя, крыху збянтэжаныя ўсеагульнай увагай, выйшлі на ганак. Саня ў вывернутым кажусе, з вечкам ад дзяжы, на якім стаіць перавязаная чырвоным касніком пляшка гарэлкі і міска мёду.

Калі машыны спыніліся, аркестр урэзаў марш. З пярэдніх «Жыгулёў» нетаропка выбраўся сват - у капелюшы, пры гальштуку. Пачуўшы музыку, хацеў зухавата, па-маладзецку стаць «смірна», але яго моцна павяло ўбок. Нехта спрабаваў памагчы яму, аднак ён рашуча адвёў руку, угрунтаваўся на нагах сам і, выцершы насоўкай чырвоны, успацелы твар, агледзеў усіх задаволеным позіркам - от я, маўляў, які! Да яго падышла жонка, стала нешта гаварыць, але сват нібы і не чуў, зашпіліў толькі пінжак, які ледзь сыходзіўся на тоўстым жываце, паправіў новы, мусіць, спецыяльна куплены дзеля гэтага дня капялюш і паважна рушыў туды, дзе ўжо чакалі яго Саня і Віктар.

Саша з маці пайшлі крыху ззаду. За імі - астатнія вясельнікі.

Калі госці наблізіліся да ганка і сталі наўкруг, Саня зачырванелася ад хвалявання, ступіла на прыступку ніжэй, сказала Сашу:

- Дарагі мой зяцёк! Як цябе я не знала, то і зяцем не звала. А цяпер буду знаці, дак і зяцем зваці. Добрыя мыслі мець - з зяцем гарэлку піць. Будзь здароў, зяцёк!

Віктар, наліўшы з перавязанай касніком пляшкі чарку, падаў яе Сашу. Той прыгубіў чарку і выліў гарэлку цераз левае плячо. Ззаду пачуўся вясёлы віск, смех.

Людская гамана стала больш моцнай, ажыўленай, і Марыля ўжо не магла разабраць, што гаварылі Саня з Віктарам сваім сватам, што адказвалі тыя. Затое выразна чула гамонку за спінаю.

- Бач ты! - казаў нечы мужчынскі голас. - Нібы міністр які, толькі партфеля не хапае.

Другі, падхапіўшы, весела рагатнуў:

- А нашто яму той партфель, маючы такое пуза!

- А жаніх нешта не ў бацьку, - вёў трэці. - Худы, як гарохавая лапатка.

Тым часам чарка, абышоўшы круг, вярнулася на вечка ад дзяжы. Саня з Віктарам замітусіліся вакол сватоў.

- О, о, глядзі, - зноў пачуўся насмешлівы голас ззаду, - глядзі, як дагаджаюць, лістам сцелюцца.

«І праўда, - падумала Марыля, - навошта ўжэ гэтак? Няма чаго тут падлізвацца, прыніжацца. Яшчэ невядомо, хто каму ласку робіць...»

На натоўп - і раз, і другі, і трэці сыпанулі зерне жыта, капейкі. На шчасце. На добрую долю. Каб вадзіліся грошы.

- Куды ўжэ ім сыпаць, - азваўся нечы буркатлівы жаночы голас. - Мала ім багацця? Саліць хіба будуць...

Марыля азірнулася. Гаварыла суседка, Кавалішына Вольга - злая, языкастая кабета.

«Коб табе заняло! - падумала з прыкрасцю. - От жа зайздросная істота. І ўсюды яна прывалачэцца, і ўсё сваімі нялюдскімі вачыма выгледзіць. Хай табе будзе тое, што ты зараз каму жадаеш!»

Марыля адышлася далей ад гэтай халеры, але на душы засталася нейкая трывога.

«Не на дабро людская зайздрасць. Паганыя языкі горш за атруту. Не трэба було ім гэтак выстаўляцца. І казала ж ім, прасіла. Дак не, захацелася лепш за ўсіх».

- Дарагія госцейкі! - перакрываючы гаману, пачуўся раптам бадзёры, зычны голас Пракопа Чамярыцы. - Раз чарка выпіта сватам, то пара ўжэ і нам у хату. Прашу да бяседы!

Усе дружна павалілі ў хату.

Марыля за стол не садзілася - трэба было падаваць закуску, сачыць, каб не выходзіла гарэлка, ліманад. Снавала сюды-туды, завіхалася ля сталоў, а сама не-не дый кідала пільны, неспакойны позірк на Валю - як яна, што ў яе за настрой? Як быццам нічога - усміхаецца, гаворыць і з Сашам, і з сяброўкамі, жартуе, калі хто з гасцей падыходзіць выпіць з маладой чарку. Толькі адзін раз, заўважыла Марыля, нібы хмурынка набегла на Валін твар, калі Саша зачапіў рукавом фужэр, разліў віно на настольнік і, мусіць, на яе белую сукню. Нешта злое, раздражнёнае ўспыхнула на імгненне ў яе вачах, але яна тут жа ўзяла сябе ў рукі і зноў была прыветлівая, спакойная, усміхалася ўсім ціхай, задуменна-журботнай усмешкай.

Колькі разоў Марыля нават лавіла сябе на тым, што любуецца Валяй. Прыгожая ў яе ўнучка! Высокая, зграбная, з доўгай каштанавай касой, што цяпер рэдка ўжо ў каго і сустрэнеш. Асабліва пасуе ёй гэта белая далікатная сукня, гэты тонкі, як ранішні туман, вэлюм. Саша ў параўнанні з ёю зусім яшчэ хлапчанё.

- Го-о-рка-а! - закрычаў раптам нехта з таго боку, дзе сядзелі госці з Пінкавіч.

- Горка! Го-о-рка-а! - падхапілі ўсе гучна, дружна.

Валя ўстала не адразу. Яна як бы знерухомела, і толькі калі Саша ўжо абняў яе, нязграбна, няўмела пацягнуўся губамі, твар яе ўспыхнуў, яна прыпаднялася і як бы з намаганнем, як бы перасільваючы сябе, павярнулася да свайго суджанага.

Напэўна, ніхто нічога і не заўважыў. Госці шумна елі, пілі. Той-сёй заводзіў ужо песпю. Абняўшыся, стукаліся чаркамі Віктар і сват. А Марылі ўсё стала няміла. Нешта як бы абарвалася ў яе ўсярэдзіне. «Не хіліцца яна да яго! Не любіць... - халадзела на сэрцы. - Што ж яна тады робіць?! Гэто ж не на адзін дзень... Не трэба було нікого слухаць. Нікого. І я, старое заткало, таксама добрая. Нараіла! Бедная дзеўка!..»

І доўга яшчэ пасля вяселля Марыля не знаходзіла сабе месца - усё дакарала сябе, вінаваціла. Усякі раз, як Саня ці Віктар вярталіся з Пінкавіч, з прытоенай трывогай распытвала: ну што там, як Валя, і адлягала ад сэрца, лягчэла на душы, калі чула, што ўсё добра ў іх - Валя робіць бібліятэкаркай у горадзе, Саша - ля парнікоў. Купілі нядаўна каляровы тэлевізар, вось-вось падыдзе чарга на «Жыгулі».

Сама ж Валя паявілася толькі недзе ў Калядах.

Удваіх з Сашам. Ужо прыкметна пакруглелая ў стане, з асунутым тварам, з запалымі вачыма.

Выбраўшы момант, калі Валя засталася адна, Марыля не сцярпела, спыталася:

- Нешто, унучка мая, зблажэла ты... Як жэ хоць жывеш там?

- Усяк... Жыву, - вяла адказала тая.

- Усяк жыве й сабака. А чалавек на тое і чалавек, коб жыць добра.

- Ну дык лічыце, што я так і жыву. Дом свой, грошай хапае...

- А чаго ж не хапае? - кінула на яе пільны позірк Марыля.

- Чаго? - сумелася Валя, але, убачыўшы на Марыліным твары не простую цікаўнасць, а шчырую, балючую заклапочанасць, жаданне дапамагчы, прызналася: - Сумна мне. Не радуе мяне нішто. Чужое мне ўсё там, нялюбае... Паверце, вяртаюся з работы - і ногі не ідуць. Не хочацца яго бачыць. Што ні зробіць, што ні скажа - усё мяне раздражняе, зліць. А набліжаецца ноч - здаецца, з хаты ўцякала б... Мае ўжо і сварыліся на мяне, і ўгаворвалі, а я нічога не магу зрабіць з сабою. Не магу - і ўсё...

І слёзы заблішчэлі ў яе на вачах.

- Не, Валя, нельга так... - як мага ласкавей сказала Марыля, а сама гатова была заплакаць разам з унучкай. Тое, пра што яна даўно здагадвалася і чаго так баялася ўсе гэтыя месяцы, аказалася-такі праўдай.

Памаўчаўшы і не ведаючы як, з якога боку падступіцца да гэтай бяды, Марыля ціха паўтарыла:

- Нельга так, галубка мая, нельга... Я знаю, трудно табе, кепско. Але ж не ты першая, не ты апошняя. Трэба неяк і табе цярпець. Трэба було думаць раней. Тады, як я табе казала. А раз рашыла, пайшла - не смяшы цяпер людзей. Трэба жыць. Іншыя унь з п'яніцамі, з няўдаліцамі жывуць, а твой, сама кажаш, гаспадарлівы, руплівы. Навошто Бога гнявіць? Думаеш, усе, што жывуць, сваіх мужыкоў любяць? Проста прывыкаюць адно да аднаго. І ты пачакай, прывыкнеш. Прывыкнеш, прывыкнеш, - махнула яна рукой на Валіну нязгоду. - А паявіцца, унь, дзіцятко, дак і зусім памірыць яно вас. От пабачыш.

І перавяла на другое, спыталася:

- Ты калі збіраешса раскідацца?

- Недзе к восені... - паружавела і крыху весялей усміхнулася Валя.

- Хлопчык будзе, - кіўнуўшы на яе жывот, сказала, як даўно вядомае, Марыля.

- Чаму вы так думаеце?

- Я не думаю. Па табе бачу.

Яны пасядзелі яшчэ трохі, пагаманілі. Калі Валя адыходзіла, шчыра, з пачуццём сказала:

- Дзякуй вам, бабуля. Пагаварыла з вамі - на душы лягчэй стала.

- А ты бо не бяры лішняго да галавы.

Валя, здаецца, паслухалася яе. Прыязджалі апошні раз, то і яна была спакайнейшая, і Саша прыкметна павесялеў.

Калі ж нарадзілася малое - хлопчык, - здавалася, што ўсё цяпер пойдзе інакш, добра. Марыля з Саняю з'ездзіла да Валі ў адведкі і ўсцешана парадавалася, бачачы, як Саша, радасны, узрушаны, то завіхаўся ля іх, каля стала, то, заклапочаны, кідаўся да калыскі, ледзь толькі азываўся малы, пачынаў калыхаць, няўмела, пацешна выводзячы пры гэтым сваім сіпаватым баском: «а-а-а... а-а-а...»

- Ціха ты, дзіця разбудзіш. Ідзі да стала, - казала Валя строга, але ў гэтай напускной строгасці выразна адчуваліся прыхаваная жаночая гордасць, пэўная пяшчота.

«Можэ, яно і наладзіцца. Дай жэ Бог, коб було так», - думала яна тады, вяртаючыся дадому. Упершыню ёй паверылася, што цяпер так яно можа і быць. І хто мог ведаць, хто мог падумаць, што ўсяго праз тыдзень здарыцца такое няшчасце...

8

Марыля азірнулася. Саня, апусціўшы галаву, плакала. Віктар сядзеў нерухома, невідушчымі вачыма глядзеў некуды ўдалечыню.

«От горэ дак горэ... І нічым не суцешыш, нічым не паможэш. Што нарабіласа!..» - ціха, роспачна ківала яна галавою, і адно чаго хацелася ёй цяпер, каб гэты скрыпучы, марудлівы аўтобус бег крыху шпарчэй, каб хутчэй канчалася гэта пакутлівая, невыносная дарога.

У Пінкавічы яны дабраліся цёмначы.

Валін дом яшчэ здалёк свяціўся ўсімі вокнамі. Толькі сёння гэтае святло не радавала, не ўсцешвала, а наадварот, яшчэ больш падкрэслівала трагічнасць таго, што здарылася.

Ля ганка яны спыніліся, нібы баючыся, нібы не маючы сіл пераступіць апошнюю, страшную мяжу...

Першы ўзяўся за клямку Віктар.

Згледзеўшы іх у парозе, свацця з плачам кінулася да Сані, і яны абедзве загаласілі - горасна, няўцешна. За імі зашморгалі, захлюпалі насамі і ўсе, хто быў у хаце.

Труна стаяла ў другім, большым пакоі. Сашу цяжка было пазнаць. Галава забінтавана, твар белы-белы, толькі злева на лбе цямнеў сіняк.

Марыля хацела падысці бліжэй, але адчула, што сэрца пачынае як бы правальвацца, стала не хапаць паветра, калі б не села - добра, што побач стаяла табурэтка, - напэўна, зноў бы самлела, як тады, на Косцікавым пахаванні. Аддыхаўшыся, папрасіла вады.

Ля труны заходзілася ад плачу Саня:

- Сашачко ты наш залаценькі! Што ж ты нарабіў?! Хто цябе, хто згубіў такого маладзенького? А чаму ж ты не ўстанеш і не скажэш мне хоць слоўцо? Ты ж заўсёды так радаваўса, не ведаў, куды пасадзіць, чым частаваць сваіх гасцей. А цяпер ляжыш і не азываешса. А каго ж я цяпер у госці чакаць буду? З каторого боку выглядаць? Ох, няма, няма больш нашаго гаспадарыка...

Змаўкала Саня, пачынала галасіць свацця. Яна не крычала, амаль не плакала, адно толькі ціха, цяжка, як бы не могучы здыхацца, казала:

- Сыно-о-к мой! Сыно-о-чак... А з кім жа я цяпер буду гуркі прадаваць? З кім жа я паеду на машыне ў аўторак? Мы ж ужо дамовіліся і ўсё падрыхтавалі. Устань жа, сынок мой. Уста-а-нь...

Казала не то з жальбою, не то з нейкім дакорам, ад якога рабілася вусцішна. Глытаючы слёзы, Марыля адчувала, як душна, як млосна ёй робіцца ў хаце.

Падышоў і сеў побач сват. Сеў згорблена, цяжка.

- От як яно, свашко, бувае... - усхліпнуў ён здушана і, дастаўшы насоўку, выцер шчокі, выпрастаўся, сказаў жорстка, пагражальна: - Толькі хай не думаюць, што я гэто так пакіну. Трэба будзе - тысячу, дзесяць тысяч пакладу, а таго, хто загубіў майго сынка, знайду. На тым свеце знайду!

«Навошто ён цяпер пра гэто? Нават і ў такую хвіліну - пра свае грошы...» - падумала яна, але папыталася пра другое, што турбавала, непакоіла яе:

- Як жэ гэто ўсё здарыласа? Калі?

- Учора... Учора ўсё... Якраз такою парой. Мы яшчэ і спаць не клаліся. Прыбеглі, сказалі. Я на машыну і туды. Ужо было поўна людзей. Міліцыя прыехала з Пінска, нікога не пускала блізка да насыпу. Свяцілі ліхтарыкамі, нешта замервалі. Сказаў, што я - бацька, мяне прапусцілі, падвялі да рассцеленага збоку брызенту. Сашку перарэзала якраз папалам...

Ён усхліпнуў, прыклаў да вачэй насоўку.

Марыля паківала горка галавою:

- Ну, а што міліцыя? Што яна кажэ?

- Што міліцыя! - з нейкай злосцю азваўся сват. - Разбяромся, кажуць, не хвалюйцеся. А каму ж хвалявацца, як не мне? Яны й цяпер, нічога не дазнаўшыся, гатовыя ўсё спісаць на няшчасны выпадак. Ім абы закрыць дзело. Але не на таго натрапілі. Я да Масквы дайду, а свайго даб'юся!

Сказаў гэта з такой лютай рашучасцю, што Марыля не адважылася пытацца пра што-небудзь яшчэ.

- Яны даказваюць мне, што сын быў п'яны, трапіў пад цягнік сам. А машыніст прызнаўся, што бачыў, як уздоўж рэек ішлі двое. Калі цягнік наблізіўся, яны пачалі раптам валтузню і адзін з іх паляцеў на рэйкі. Машыніст затармазіў, але адлегласць была занадта малая... А яны кажуць - п'яны. Які ж тут п'яны, калі і выпілі-то ўсяго пляшку віна на траіх. У той дзень Сашка прадаваў на базары агуркі і надвячоркам, калі ўжо збіраўся ехаць дадому, сустрэў на вуліцы Рамана, свайго знаёмага, а потым і гэтага... З нашай жа вёскі, поскудзь. Сусед, можна сказаць. Зіны Боўдзілавай байструк. Сама з турмы не вылазіла і шчанюка такога ж выгадавала. Нават сямі класаў не мог скончыць, кінуў школу, швэндаўся адуркам. Дзе якая п'янка ці бойка - ён першы. Трапіла ж Сашку напаткаць яго. Гэта мне ўжо Раман сёння расказаў. Сустрэлі, кажа, яго, а ён, як смала, і прыстаў: пастаў пляшку, дый годзе, сына замочым, сусед я табе, маўляў, ці не? Сашу трэба було б плюнуць у вочы дый пайсці. А ён на характар мяккі, не можа адмовіць. Ну і пайшлі... Гарэлкі не було - віна ўзялі. І яшчэ што Раман добра запомніў: калі Саша дастаў з кішэні грошы, злыдзень гэты нядобра ўхмыльнуўся. Ого, кажа, колькі ў цябе грошай. Саша перамаўчаў. Ну дапілі яны тое віно, усе трое пайшлі да пераезда. У Сашы быў веласіпед, і ён хацеў ехаць, але яго спыніў гэты злыдзень. «Пачакай! Што ты кідаеш суседа аднаго. Пойдзем разам». І сцежкай, уздоўж палатна, пайшлі. А праз паўгадзіны Сашка аказаўся пад цягніком. Веласіпед ляжаў у кустах, а гэты знік, як у воду ўпаў. Каб я тады адразу, як убачыў сына распалавіненага, ведаў, з кім ён ішоў, я б яго з-пад зямлі дастаў і забіў бы, гада, а тады хай бы што хацелі са мною рабілі.

- Бог з табою, сват! Што ты гаворыш... - аж пляснула рукамі Марыля. - Навошто грэх такі на душу браць? Разбяруцца без нас.

- Разбяруцца... Хто больш грошай усуне - на тым баку і праўда.

Марыля памаўчала, папыталася:

- І што ж, забраў ён тыя грошы ў Сашы ці не?

- Не, не забраў, - з нейкай злараднасцю сказаў сват. - Не паспеў, сабака. Не спадзяваўся, мусіць, што цягнік спыніцца...

Ён злосна гмыкнуў:

- Гэхм! І яшчэ, галоўнае, будуць папракаць мяне: скупярдзяй!.. От жа людзі! Знаю, знаю, каму ў вёсцы маё багацце - костка ў горле. Толькі я не краду, не махлюю, зарабляю капейку сваім мазалём і, калі трэба, ніколі не пашкадую. Абодвум сынам паставіў дамы, як званы, абстаноўку справіў - у горадзе такой не знойдзеш. І пахаваю сына як мае быць. Хай не думаюць. Касцюм крымпленавы купіў, пярсцёнак залаты, гадзіннік электронны. Усё, што трэба, зраблю. Мне...

- Сцяпанко... - далікатна перабіла яго незнаёмая жанчына і кіўнула на пярэдні пакой. - Там пра вянок пытаюцца. Хочуць нешта параіцца.

- Што раіцца? Я ж ім сказаў! - пакрывіўся ён незадаволена, але падняўся, пайшоў за жанчынай.

Ля труны сядзелі Саня з Віктарам, старэйшы Сашаў брат з жонкаю. Саня ўжо не галасіла, толькі сутаргавата прыціскала складзеныя рукі да грудзей і моўчкі, роспачна хітала галавою - мусіць, не было ўжо сілы і плакаць.

Марыля павяла вачыма па хаце - Валі нідзе не было відаць. «Можэ, ёй кепско?» - занепакоілася яна, і калі свацця праходзіла міма, папыталася шэптам:

- А дзе ж гэто Валя?

- У нас яна. З самай раніцы ў нас. Як Сашку прывезлі, яна пералякалася моцно, малако нават прапало. То мы яе спецыяльна адаслалі туды. Малое соскі ў рот не бярэ, крычыць, аж заходзіцца. Быццам і яно што панімае...

- Пайду хіба пагляджу, як яна там, - сказала Марыля і паплялася на двор.

Валя сядзела ў хаце адна. Малы спаў у калясцы. У хаце быў прыцемак - гарэла настольная лямпа.

Азвалася яна роўным, спакойным голасам:

- Праходзьце, бабуля, сядайце.

Марыля прымасцілася на крэсле, паглядзела на малое, якое неспакойна ўздрыгвала ў сне, з жальбою, са шкадаваннем:

- От што нарабіласа, га?

- Што нарабілася... - нейкім абыякавым, нібы не сваім голасам сказала Валя. - Што хацелі, тое і нарабілася...

- Хто ж гэтаго, Валечко, мог хацець? Хай Бог крые, што ты кажэш?

- А я з самага пачатку ведала, што кончыцца ўсё кепска. Знала! Толькі не думала, што так хутка... А ўчора, калі Сашка пасварыўся з бацькам і, ляснуўшы дзвярыма, паехаў на базар, цэлы дзень не пакідала трывога. І вось вечарам...

Заварушыўся ў калясцы малы, і Валя падышла да яго, калыхнула колькі разоў. Той зноў заціх.

Марыля асцярожна пацікавілася:

- Дак а чаго яны пасварыліся?

- Чаго? - як бы нават здзівілася з такого пытання Валя. - Вы думаеце, калі свёкар добры, разгаворлівы з вамі, то ён і са ўсімі такі? Ого! Пачулі б вы, як ён размаўляе са сваімі сынамі, з жонкаю. Толькі каманды, загады, і хай толькі хто не паслухае, запярэчыць... Так і з Сашам. Я ўгаворвала яго, каб ён кінуў гэтыя цяпліцы, не швэндаў дзень пры дні па базарах, а знайшоў работу, працаваў як чалавек, не саромеўся сам і не сарамаціў мяне. Ён усё адмахваўся. Праўда, аднойчы сказаў, што кіне свой гандаль, як толькі купім машыну. А калі нарадзіўся Паўлік, стаў задумвацца, і я бачыла, што кожны раз ён усё з большай неахвотай выбіраўся на гэты свой базар. А ўчора нарэшце адважыўся і сказаў бацьку, што не паедзе прадаваць агуркі. Ну той адразу і ўзвіўся. Лёгкага жыцця, кажа, захацелася? Хочаш, каб я на цябе спіну гнуў, а ты са сваёй вучонай жонкай толькі гулі спраўляў ды кніжкі пачытваў? Не выйдзе! І пайшоў, і пайшоў. Ты, кажа, ведаеш, у якую капейку абышліся мне твае харомы і ўсё, што ты зараз маеш? Дык от, ты спачатку сплаці мне свой доўг, а тады ўжо і думай. А не хочаш - дык выбірайся к чортавай матары на вуліцу! Як сказаў ён пра вуліцу, Саша ажно пабялеў. «Ладна, - выціснуў ён праз сілу. - Аддам я ваш доўг. Аддам...» Ляснуў дзвярыма і паехаў...

- Ох, Божэ-Божэ... - Марыля ўздыхнула.

Тое, што яна пачула ад Валі, яшчэ больш прыбавіла непрыязі да свата, якога яна і раней недалюблівала. Гэта Саня з Віктарам, як ім усё адно вочы засляпіла, гатовы былі маліцца на яго, усё паддобрываліся ды падлашчваліся. Ёй жа, калі чула, як сват пачынаў хваліцца, колькі ён утаргаваў сёлета, што ён збіраецца рабіць, каб утаргаваць яшчэ больш, ёй было не па сабе. Няўжо чалавеку няма іншага клопату, апрача гэтага бясконцага гандлю? І са страхам думала: не, гэтая пагоня за багаццем, гэтая ненатольная прага да грошай не скончыцца дабром. Рана ці позна нешта павінна здарыцца. От і здарылася... Шкада толькі Сашу. Ды і Валю таксама. Упяклі бедную дзеўку, яшчэ, можна сказаць, і свету не бачыла, а ўжо - удава...

Заплакаў малы. Марыля зрабіла Валі знак рукою - сядзі, узяла малога на рукі сама.

- А-а, ты ўжэ мокранькі? Ну, ну, не бушуй... Зараз, мой саколік, зараз...

Малога перапавілі ў сухое, але ён усё адно кволіўся, капрызіў, не хацеў спакойна ляжаць.

- Есці хоча, - сказала Валя. - Ён жа з самага ранку амаль нічога ў рот не браў. У грудзях ні кроплі няма.

- Падагрэй тады малака. Ды разбаў крыху салодкай вадою.

Марыля ўзяла бутэлечку з пітвом і, ласкава прыгаворваючы, паспрабавала даць соску. Малы адварочваў галоўку, сашчапіўшы губкі.

- Пі, мой саколік, пі. Смачно. Вазьмі хоць паспрабуй...

За нейкім разам малы лізнуў язычком кроплю, потым яшчэ раз і, рассмакаваўшы, узяў нарэшце соску ў роцік.

- Даўно б так, дуранько малы... - усцешана глядзела Марыля на малога, які прыпаў да бутэлечкі з малаком і толькі пакрэктваў.

Калі Паўлік заснуў, вярнуліся да невясёлага.

- Пайду я, мусіць, Валько, туды...

Валя ўсё гэтак жа нерухома сядзела на ложку.

- Табе мо прыслаць каго?

- Прышліце, - з кволасцю адказала яна.

І Марыля пайшла. Яна выседзела яшчэ цалюткую ноч. Назаўтра правяла Сашу да самых могілак, а ўжо сесці за стол не змагла - балела сэрца. Аўтобусам, мабыць, і не даехала б дадому. Добра, што аказалася спадарожная машына.

А з дому, уначы, Марылю забрала «хуткая дапамога».

9

Адпусцілі з бальніцы толькі праз два тыдні. Дома ўжо і бульбу пакапалі, і атаву скасілі.

Выпісваючы яе, доктар строга наказваў:

- Глядзіце ж, каб рабілі ўсё, як я казаў. Пасля такога прыступу - трэба берагчыся. Інакш можа быць вельмі кепска.

Яно, канешне, так. Не шкодзіла б паберагчыся. Ды як было ёй сядзець склаўшы рукі, бы пані якой, калі і ў сваёй хаце гэтулькі клопату, і Сані трэба памагчы, бо яны ж абое, як пойдуць з раніцы на сваю работу, вяртаюцца ўжо цёмначы. А тут і пра Валю душа балела: як яна там адна? З малым дзіцем? На ўсю гаспадарку? Таму, калі Саня сказала неяк, што трэба было б з'ездзіць на які тыдзень у Пінкавічы, яна ахвотна згадзілася.

Валі ўсё нездаровілася. Балела галава, прапаў сон, не магла глядзець на яду. Хварэла, капрызнічала малое. Старыя ж, занятыя гандлем, нічым не памагалі. У першыя дні, праўда, свякруха пару разоў зайшла, папыталася, як, што, пасядзела паўгадзінкі - і пабегла. А свёкар і не заглянуў. Прыйшлося ўсё самой... Таму і схуднела, высахла - аж шкода глядзець.

Пажыла Марыля ў Пінкавічах не тыдзень, а цэлы месяц. Глядзела і малога, і ў хаце парадак вяла. Нічога не давала Валі рабіць, абы толькі яна не нервавалася. Паправунку, аднак, не было. Марыля ўжо нават прыдумляла рознае куплянне, пасылала Валю колькі разоў у горад, думала: паедзе, павесялее. Валя ж хадзіла як у ваду апушчаная.

Марыля меркавала, што гэта яна перажывае па Сашу. Але і пра яго Валя ўспамінала без асаблівага шкадавання.

Трэба было ратаваць дзеўку, шукаць нейкай рады. Можа, забраць дадому? Думка такая мільганула спачатку як роздум, як нешта няпэўнае. А пасля размовы са сватамі Марыля зразумела, што гэта - адзінае выйсце.

...Быў якраз выхадны дзень. Прыехалі з дому Саня, Віктар. Пазвалі сватоў, разгаварыліся. Зайшла размова пра Валю.

- Што ж, яна - маладая, можа яшчэ і замуж выйсці. Хай сабе выходзіць, мы не супраць, - сказала свацця і падціснула губы.

Віктар запярэчыў:

- Які там замуж! Будзе яна жыць тут і гадаваць сына.

- Хай сабе жыве і тут, - не вельмі каб абрадавалася свацця. - Мы яе не праганяем... Але калі надумаецца перабірацца да вас, то мы гэту хату, усё, што ёсць, зачынім на замок і будзем берагчы.

- А кніжку з грашыма перапішам на ўнука, - дадаў сват.

І Марылю ажно скаланула тая халодная абыякавасць, з якой гэта было сказана. «Зачынім усё, як ёсць, на замок». Значыць, нічога Валі не дамо. І кніжку перапішам на ўнука... Што ім нявестка? Яны і бралі Валю толькі таму, што ведалі - з багатай сям'і, спадзяваліся на добры пасаг...

«Не, трэба, трэба забіраць маладзіцу адсюль. І чым хутчэй - тым лепш».

Яна так і сказала Сані з Віктарам, калі засталіся адны. Саня, аднак, напусцілася:

- Вечно вы, мамо, лезеце не ў сваё дзело. Як жэ гэто мы забярэм? Коб з нас смяяліса, ці што? І сватоў пакрыўдзім.

Віктар, пакуль яны спрачаліся, маўчаў. Нешта цяжкое, пакутлівае было ў гэтым маўчанні. Мусіць, і яму штосьці не спадабалася ў размове сватоў.

- Ладна, - сказаў ён нарэшце і ляпнуў далоньмі па каленях. - Пароць гарачку не будзем, пачакаем.

Валю ўсё ж неўзабаве прыйшлося забраць. Пад Новы год ёй стала зусім блага. Ехаць Марылі і сядзець з ёй не выпадала - захварэў якраз і Кандрат. Сваты ж памагаць не кідаліся...

Валю перавезлі і паклалі ў бальніцу. Праляжала яна там больш за месяц. А выпісалася, пабыла трохі дома і паехала ў Менск на экзамены. Зноў прабыла месяц. Пасля Віктар дастаў ёй пуцёўку, адправіў у санаторый. З дзіцем увесь час сядзела яна, Марыля. І ўдзень і ўначы. Дык каб хоць малое было спакойнае, як у людзей, а то крычыць і крычыць. Усё яму не наравіцца: у калыску пакладзеш - плача, на рукі возьмеш - курчыцца, канозіцца. А чаго хоча - і само не знае.

Найгорш уначы. Толькі пачнеш засынаць, а яно: «Вя-а-а!» Уставай, насі на руках, агукай. Сяк-так уціхамірыш, закалышаш, здаецца, але не паспееш яшчэ і павекі звесці, а яно зноў: «Вя-а-а!» Ах, каб цябе! І так за ноч набегаешся, натузаешся, што ногі не ходзяць і рукі не трымаюць. Ну так бывае раззлуе, так дапячэ, што, здаецца, узяла б ды адсцёбала. А тады, калі злосць крыху адыдзе, сорамна робіцца за такія думкі. «Даруй, Божэ, грэх... Куды яго біць, гэту сіраціну няшчасную. Худзенькае, кволенькае, як былінка якая. У чым толькі душа трымаецца?»

І ўсё ж, мусіць, пакараў яе Бог за паганыя думкі. Захварэў Паўлік, і захварэў моцна. На запаленне лёгкіх. Вінавата, праўда, у гэтым больш Саня, чым яна, але ўсё адно - трэба было глядзець.

...Якраз недзе на другі дзень Каляд, ужо надвячоркам, прыбег з работы ўзрушаны, заклапочаны Віктар.

- Вечарам Апанасенка будзе, - аб'явіў ён, дастаючы з сеткі нейкія бляшанкі, буханку свежага хлеба. - Трэба сабраць што-небудзь хуценька.

Неўзабаве заявілася і Саня, таксама несучы нешта ў пакунку. Стала камандаваць:

- Мамо, пратрыце падлогу. Ты, Віктар, раскладзі стол. А дзе гэто наша адкрывачка? Пашукайце хто-небудзь, ды хутчэй, а то госці прыедуць, а ў нас нічого не гатово!

Марыля кідалася то да шафы, то ў каморку, то ў сенцы, моўчкі выконвала ўсе Саніны распараджэнні. У такія хвіліны дачцэ лепш не пярэчыць...

Недзе ў спальні крычаў, аж заходзіўся малы. Марыля колькі разоў наважвалася пайсці туды, глянуць малога, але Саня махала рукой, нецярпліва казала:

- Хай пакрычыць. Нічого з ім не станецца. Пратрыце вось гэтыя чаркі. Ды відэльцы дастаньце другія, сярэбраныя, пратрыце таксамо.

Стол накрылі як на вяселле. Чаго толькі ні было - і свойская каўбаса, і вяндліна, і белыя, адзін у адзін, марынаваныя грыбкі, і розная крамная закусь. Віктар не пашкадаваў, паставіў на стол пляшку дарагога каньяку, што прывёз пазалетась пляменнік з Калінінграда. І хоць Марыля пярэчыла, казала, навошта гэтае пітво, - яе ніхто не паслухаў.

Апанасенка, былы іхні старшыня, а цяпер начальнік сельгасупраўлення, прыйшоў не адзін, а з Жамойдам, сваім пераемнікам. Як толькі яны пераступілі парог ды павіталіся, Саня з Віктарам забегалі, замітусіліся вакол іх. Павялі ў залу.

- Ого-о! - здзівіўся Апанасенка, убачыўшы накрыты стол. - Ды вы тут як на замежную дэлегацыю нарыхтавалі.

- Якое там, - засвяціўся задаволены Віктар. - От перакусім трохі.

У зале, дзе ніхто не спаў і палілі рэдка, было халаднавата. Мужчыны дружна ўзялі па чарцы.

Марыля сядзела ў спальні, ля малога, пачула, што размова зайшла пра Валю. Апанасенка пытаўся, што яна думае рабіць.

- Няважна пакуль са здароўем, - гаварыў Віктар. - Ніяк не можа пасля такога ўдару аправіцца. У санаторыю от адправіў, хай палечыцца, адпачне.

- Канечне, канечне... Ну а калі што надумаецеся - заходзьце да мяне. Што змагу - памагу.

- Дзякую вам, Іван Мікалаевіч, - гэта ўжо Саня падала свой голас. - Вялікі вам дзякуй. Вы ўжо не раз нас выручалі. Не знаем, як вам і аддзячыць.

- Кінь ты, Аляксандра. Свае людзі. Ну, а як унук? Што яго не відаць?

- Го-о! Унучак - герой! - азваўся Віктар. - Такого перцу дае - будзь здароў!

Праз хвіліну дзверы ў спальню расчыніліся, і Саня, з парога, загадала:

- Мамо, хуценько апраніце Паўліка!

- Чаго гэто?

- Госці хочуць паглядзець.

- Мокры ён. Скрычаўса. Хай крыху паляжыць, абсохне.

- Мамо! От не люблю, калі вы ўлазіце не ў сваё дзело.

Саня нагнулася над каляскай:

- Ну што, Паўлічак? Што, мой унучак? Пойдзем гулі-гулі? Пойдзем, пойдзем, мой залаценькі.

І да Марылі:

- Ну што вы стаіцё? Давайце паўзункі новыя, сарочачку. Ды хутчэй! Людзі ж чакаюць.

- Абыдуцца яны і без твайго Паўліка. Што ты робіш? Прастудзіш дзіця, там жэ холадно.

- Нічого. Ужэ надыхалі.

І, не слухаючы яе, пераапранула Паўліка ва ўсё лёгенькае, летняе (абы толькі прыгажэй было!), нават шарсцяную кофтачку накінуць не захацела, павалакла малога да гасцей.

Паўлік, апынуўшыся на чужых руках, дзіўна прыціх і толькі разгублена вадзіў вачанятамі - то на зыркае святло люстры, то на фужэры, якія стаялі на стале, то на незнаёмага дзядзьку. А потым, асвойтаўшыся, пацягнуўся да твару Апанасенкі, сарваў яму акуляры.

Усе засмяяліся.

- Вось гэта герой! - падкідаючы на руках Паўліка, гаварыў Апанасенка. - Вось гэта саабразіцельны...

Марылі ж было не да смеху. «Прастудзяць малое, ой, прастудзяць. Унь як цягне з акна. А яно ж у адной сарочачцы...»

Калі Апанасенка нацешыўся, патрымаць малога захацеў і Жамойда. Унурысты, ваўкаваты, ён, мусіць, не тое што дзяцей, а і нікога, акрамя сябе, не любіў, але каб падладзіцца пад начальства, а заадно і дагадзіць гаспадарам, узяў малога на рукі, пачаў няўмела гушкаць. Паўлік адразу ж заплакаў.

- Ну-ну... - пацягнуўся да яго Віктар. - Ну ідзі да мяне. От так. Пагуляй крыху з дзедам.

Віктару, мабыць, вельмі хацелася паказаць, што ўнук яго ўжо пазнае, усміхаецца яму, і ён пасадзіў малога на шырокую, нібы лапата, далонь, пачаў пагушкваць, падкідваць таго ледзь не пад столь. Аднак Паўлік заплакаў яшчэ мацней.

- Давай, Віцько, мне... - не вытрымала нарэшце Марыля, ступіла з гатоўнасцю наперад. - Ён ужэ, мусіць, спаць хочэ.

- Нічога, нічога. Ён зараз супакоіцца. Ён любіць гуляць з дзедам. Оп-ля-ля! Оп!

Паўлік не сунімаўся. Гасцям, відаць, ужо надакучыла забаўка з малым. Твары іх сталі сумныя. Заўважыў гэта і Віктар.

- От бо, малы разбойнік, - сказаў ён з прыкметным раздражненнем, аддаючы Паўліка старой. - Раскрычаўся, усё адно як яго хто тут швайкай пора.

І, павярнуўшыся да стала, стаў тлумачыць - як бы з вінаватасцю якой:

- Нешта ён сёння не ў гуморы. Не выспаўся, мабуць...

- З дзецьмі бывае, - зазначыў паблажліва Апанасенка.

- Бывае, - паўтарыў, як рэха, і Жамойда.

Марыля, прытуліўшы да сябе малога, панесла яго хутчэй у спальню. Яшчэ несучы, адчула, што лобік і асабліва шыйка яго ў халодным поце. Халодненькія былі і ножкі.

Загарнуўшы Паўліка ў шарсцяную коўдру, яна супакойвала малога, мармытала яму калыханку. А ў самой білася неспакойная, неадчэпная думка: «Хоць бы, крый Бог, не захварэў... Найшлі мне тожэ забаўку...»

10

Ноч прайшла сяк-так, а раніцай яна заўважыла, што малы нядужы - вочкі слязяцца, крык нейкі хваравіты. К вечару гарэў тварык, цельца стала гарачае, як варанае. Марыля не знаходзіла сабе месца, ледзь дачакалася, пакуль прыйшла з работы Саня.

Пачуўшы пра малога, тая напусцілася на маці:

- Так я і знала! Не ўпільнавалі дзіця...

- О, я ж і вінавата, - задыхнулася Марыля ад крыўды. - А хіба я не казала табе ўчора не чапаць малого? Не казала?

- Казала не казала... Не мог жэ ён за пяць хвілін прастудзіцца ў хаце.

- Многа яму, цыпляняці, трэба...

- Бо спесцілі яго, запарылі. Колькі разоў я прасіла: не хутайце, не цягніце на яго шарсцяное - у хаце цёпла. Паслухаліса?

- Не пляшчы абы-чаго, - узлавалася і Марыля. Пагушкваючы абмяклага, нядобра прыціхлага Паўліка, сказала строга, з дакорам: - Ты б от лепш чым крычаць, узяла б ды патэлефанавала ў больніцу.

- А то я без вас не знаю, - буркнула Саня і пайшла да тэлефона.

Доктарка, якая прыехала недзе праз гадзіну, паслухаўшы малога, сказала:

- Пнеўманія. І баюся, што двухбаковая...

- Што, вы кажаце, у яго? - не разабрала Марыля і ад гэтага перапужалася яшчэ больш.

- Запаленне легкіх, бабуля. Трэба ў бальніцу.

- У бальніцу, - забедавала Саня. - Ай-яй-яй... Што ж гэто рабіць? Аднаго яго не пакладзеш, а ехаць з ім няма каму... Можэ, вы ўсё напішаце, а наша фельчарка будзе прыходзіць і лячыць?

Доктарка крыху падумала, згадзілася:

- Можна і так. Зараз я зраблю ўкол, а раніцай вось па гэтым рэцэпце атрымаеце лякарства, і хай ваш фельчар працягвае лячэнне. Не меней дзесяці дзён!

Паўліку хутка збілі тэмпературу, знялі адышку, але кашаль, сухі, задушлівы, заставаўся. І ён, гэты кашаль, біў малога так, што той іншы раз ажно зацекваўся. У Марылі, калі яна глядзела, як ён часта, сутаргава хапае роцікам паветра, сціскалася, ледзянела сэрца.

Думала, што ўжо, бедны, і не выкачаецца - малы слабеў, блажэў на вачах. Ніякія таблеткі, парашкі, што выпісвалі яму дактары, не памагалі. Узялася Марыля за народныя сродкі. Парыла яму маліннік, выгравала над гарачай картаплянай парай, націрала спіртам грудкі, ножкі. Усё, дзе што чула, рабіла. Крукам сядзела над ім дзень пры дні, ноч у ноч. Прыляжа, не распранаючыся, на канапцы, праваліцца ў нейкае цяжкае, неспакойнае забыццё, а ледзь дзе што рыпне, зашалясціць пад акном - ужо на нагах...

І дамаглася свайго - адпусціла хвароба. Ачуняў малы, пачаў патроху есці, павесялеў. І яна павесялела. Як камень з душы зваліўся.

Паўліка-то выхадзіла, а сабе здароўя надняла. Крэпка надняла. Усё ж сама, усё адна.

Валя, праўда, як вярнулася з санаторыя, на першым часе яшчэ бралася тое-сёе памагаць, ды Марыля, пашкадаваўшы яе, сказала:

- Ай, Валько, я ўжэ як-небудзь сама. Ты глядзі сябе. От палепшала крыху, дак беражыса.

І тая больш не падахвочвалася, адно сноўдалася па хаце, як сонная, альбо ляжала на канапе з кніжкаю ў руках. Ні пялюшкі памыць, ні пакарміць дзіця. Падыдзе, калі пад настрой, паагукае - і пайшла сабе. А каб ужо ўначы... Колькі і жыла тут - ні разу не паднялася да яго, не сказала: адпачніце, баба, я сама. Дзе там! Нават спаць перайшла ў залу і дзверы завесіла коўдрай - каб, крый Божа, сну свайго не патрывожыць...

А калі пацяплела - зачасціла Валя ў Менск. То, кажа, на сесію, то на нейкую кансультацыю, то яшчэ якую халеру прыдумае. І ўсё едзе ды едзе. Па тыдню, па два прападала там. Вяртаецца - вочы неяк дзіўна свецяцца, усміхаецца сама сабе...

Не ўтрывала аднойчы Марыля, выказала Сані сваё падазрэнне:

- Ох, баюса я, што не толькі па навуку яна туды шастае. Глядзіце, каб яна вам яшчэ аднаго ўнука не прывезла.

Саня недавольна гмыкнула:

- Яе дзело. Хай робіць, што хочэ. Не векаваць жэ адной...

- Калі б усё па-добраму, па-людску... А калі трапіцца які латруга? Пазабаўляецца і кіне... Ты пагаварыла б з ёю.

- Пагаворыш! Усё маўчыць, маўчыць, думае нешто. І слухаць нічого не хочэ.

А недзе к восені Валя, вярнуўшыся з апошняй паездкі ў Менск, аб'явіла, што выходзіць замуж і перабіраецца жыць у горад.

Саня з Віктарам як пачулі такое, дык і атарапелі.

- От як, - першы азваўся Віктар. - Дзякуй табе, дачушка, што хоць сказала, а то мы маглі б і не ведаць. З бацькамі, аказваецца, ужо можна і не раіцца. Навошта? Хіба яны чаму добраму навучаць? М-да... Ну і хто ж ён... твой кавалер?

- Якая розніца? - спакойна сказала Валя і толькі павяла плечуком. - Развадны, адзінокі, як і я. Так што можаце не хвалявацца: вяселля мы рабіць не збіраемся. Жыць будзем пакуль на прыватнай кватэры.

- А Паўліка ты куды дзенеш? - уставіла Саня, якая яшчэ не магла ачомацца ад разгубленасці.

- Паўлік пакуль пабудзе ў вас.

- От як! - нервова паўтарыў Віктар. - Значыць, ты ўжэ за нас і рашыла?

- Не пагаварыла ні з кім, не параіласа... Як жэ так? - глядзела Саня на дачку.

- Параілася ўжо адзін раз. Паслухалася. Хопіць!

Марыля чакала, што пры гэтых словах Віктар узарвецца, накрычыць, як бывала не раз, на дачку, як яна можа так размаўляць з бацькамі, але той адно толькі жалліва, бездапаможна зірнуў на Саню, на яе, Марылю, і вяла сказаў:

- Рабі як хочэш... А Паўліка, каб ты і хацела, не аддалі б.

«Не аддалі б, не аддалі б... - думала Марыля пазней, гушкаючы на руках малога, які круціўся, выгінаўся, ірваў рукі. - Канечне, калі толькі прыйсці ды пазабаўляцца, як з цацкаю якою, то можна і не аддаваць. А коб хоць дзень пакруціліса каля яго, то не бойса, хутко ахвота прапала б. Чужымі рукамі яно заўсёды лацвей жар заграбаць. Хіба ж у мае гады, ды пры такім здароўі лёгка і малога глядзець, і гаспадарку ўпраўляць? А яны, бач, як павярнулі: коб і хацела, то не аддамо... Ну дак і сядзіце з ім, даглядайце самі!»

Але злосць хутка прайшла, і Марыля спакойна разважыла:

«Нікуды я, канечне, не пайду. Яны ж работу не кінуць, не будуць сядзець дома... Дай Валю шкада. Дзяўчына, можно сказаць, і не жыла яшчэ, нічого не бачыла. Добрэ, што знайшоўса от чалавек. А з Паўлікам як-небудзь зіму перакідаемса. К лету падрасце - лягчэй будзе».

Не лягчэй, а цяжэй станавілася Марылі з праўнукам. Раней хоць можна было пасадзіць у каляску, прыдумаць нейкую забаўку і нешта зрабіць у хаце. Цяпер жа, калі Паўлік падняўся на ногі, з яго нельга было спускаць вока і на хвіліну, бо ледзь адвінешся куды - ужо бяда, ужо некуды залез, нарабіў шкоды. І што гэта за дзіця? Траіх сваіх выгадавала, але і блізка не мела таго клопату, які даваў ёй адзін Паўлік.

Марыля разумела: так яна доўга не вытрывае. Рана ці позна гэта дабром не кончыцца. Але пра кепскае не хацелася думаць. Не верылася, што яна такая слабая, хворая...

З гэтай жа вясны сілы не стала зусім. Неяк узялася Марыля высыпаць загон, што ўскапаў Віктар пад вокнамі для памідораў. І загону таго як ступіць, і зямля ўжо была сухая, лёгкая, а зрабіць так нічога і не зрабіла. Толькі нагнецца - цямнее ўваччу, жалязняк робіцца як пудовы і ногі падгінаюцца, не трымаюць, хоць плач.

Самае горкае, самае балючае было нават не тое, што не магла нічога зрабіць, а тое, што нехта мог падумаць, нібы яна не хоча гэтага рабіць. Больш за ўсё на свеце яна баялася, каб хто не папракнуў яе кавалкам хлеба...

Марыля тады нічога не сказала ні Сані, ні Віктару. Працягвала паціху кешкацца ў хаце, ля хаты.

І вось дажылася...

11

Было, мусіць, далёка за поўнач. Густая цемрадзь і цішыня стаялі за акном. Ні голасу, ні гуку, як бы вымерла ўсё навокал. Толькі зрэдку, усё гэтак жа адзінока-самотна і неяк трывожна шапацела пад сцяною таполя, і ад гэтага прыглушанага, як бы незямнога шапацення яшчэ больш сцішана рабілася на душы.

«Не, трэба-такі ўстаць, каўтнуць вады, а то ў роце аж горка...»

Марыля паціху апусціла ногі і асцярожна, стараючыся не рабіць рэзкіх рухаў, падалася ў куток, дзе заўсёды стаяла вядро з вадою. Рука ў цемры намацала пустую лаўку.

«А дзе ж гэто вядро?» - здзівілася яна, але ўспомніла, што гэта ж яна ў сваёй хаце, у якой даўно не жыве, і, канечне, ніякай вады тут не можа быць.

«Ах, ліхо на яго! - з прыкрасцю падумала яна і зняможана апусцілася на лаўку. - Што ж гэто рабіць? Як цісне, як цісне... Аж дух забівае. Млосно, бы ў печы якой... Гэтак, чаго добраго, і да раніцы не датрываеш...»

Расшпільваючы кофту, рука яе дакранулася да нечага цвёрдага, што ляжала ў кішэні. Марыля ўзрадавалася, калі ў пальцах аказалася пляшачка, якую паклала яшчэ з раніцы. То было яе лякарства. Звычайна яна налівала яго кропель з дваццаць у стограмоўку, разбаўляла вадой і піла. Як жа цяпер? Узяць хіба без вады?

Непаслухмянымі пальцамі Марыля адкаркавала пляшачку, глынула крыху пякучай вадкасці. Язык імгненна сцягнула, і ад гэтага ў роце стала яшчэ больш суха і непрыемна.

Заплюшчыўшы вочы, сядзела і слухала, як пякучае пітво разыходзіцца паволі ў грудзях, суцішвае боль.

Калі сунулася назад, да ложка, згледзела, што насупраць, праз двор, зырка свеціцца акно ў Янакавай хаце. Устрывожана прыстояла паглядзець, што там такое: ці не бойка зноў? Не, дзякаваць Богу, здаецца, усё ціха. Прамільгнула толькі патлатая галава Мішы, Янакавага малодшага, і святло тут жа пагасла. Уставаў, мусіць, піць ваду. Перасмяглі недзе вантробы, як і ў яе, толькі прычына іншая.

«Ох, горэ-горэ...»

Накрыўшыся кажухом, яна сцішылася. У вачах усё яшчэ стаяў квадрат святла, і на ім, як на экране, зноў ажыло, замільгала пражытае і перажытае...

Быў самы пачатак восені. Помніцца, як і цяпер, стаялі пагодлівыя, сонечныя дні. У калгасе жніво скончылася, іншай работы пакуль не было, і старшыня дазволіў калгаснікам заняцца кожнаму сваім клопатам.

У адзін з тых дзён, калі яны з Кандратам капалі бульбу на Далёкім шнуры, на поле прыбегла задыханая Саня, тады яшчэ зусім дзяўчо, школьніца, і здалёк радасна, нецярпліва паведаміла:

- Янак прыехаў!

Ад нечаканай навіны ў Марылі і капачка выпала з рук. Янак! Сынок!.. Нарэшце-такі. Тры гады яна не бачыла свайго большанькага, які служыў недзе на Далёкай Поўначы. Цэлыя тры гады... Ні разу нават у водпуск не прыехаў. Аднойчы, праўда, напісаў быў: на травень прыеду. Яна ледзь дачакалася таго свята, вочы прагледзела за два дні. Выходзіла на гасцінец то сама, то Кандрата пасылала. А сын не ехаў. Праз тыдзень прыйшло пісьмо: Янак у нечым праштрафіўся і водпуск скасавалі. Пацягнуліся марудныя, бясконцыя дні чакання, у якім была і шчымлівая радасць, і затоеная трывога: у вёсцы хадзілі ўпартыя чуткі пра вайну, якая нібыта вось-вось можа пачацца зноў, нехта з мужчын нават сказаў, што па гэтай прычыне не будуць пакуль пускаць з арміі.

І вось Янак дома!

Пакінуўшы ўсё на Кандрата («Калі не знойдзеш падводы - накрыеш бульбу бадыллем»), Марыля разам з Саняй подбежкам падаліся дахаты.

Янак з нейкім незнаёмым хлопцам сядзеў за сталом, перад імі стаяла пачатая пляшка крамнай гарэлкі, кансервы. Было накурана.

Убачыўшы маці, Янак падняўся, абцягнуў гімнасцёрку, з усмешкай пайшоў насустрач.

- Здравствуйте, мама!

- Здрастуй, сынок... - памкнулася было яна абняць сына, але, зірнуўшы на свае рукі, збянтэжылася. - Выбачай, не паспела памыць. З поля...

Янак абняў яе, і калі пацалаваў у вусны, Марыля не стрымала шчаслівых слёз.

- Ну вот, - азваўся хлопец за сталом. - Сын приехал домой, а вы плакать.

- Ды хіба ж я плачу? - выціраючы слёзы ражком хусткі, спрабавала ўсміхнуцца яна. - Дай Бог кожнаму так плакаць.

- Это мой армейский друг, - падвёў яе да незнаёмага хлопца Янак. - Родных у него никого нет, ехать некуда, вот я и уговорил его податься в наши места.

Толькі цяпер Марыля як след разгледзела госця. Гэта быў чарнявы, усмешлівы хлопец, толькі крыху драбнейшы і жвавейшы за сына.

- Николай Рубашкин, - назваў сябе хлопец і нечакана гучна засмяяўся. - Хотя какой я Рубашкин? Скорее - Гимнастеркин.

- Ничего, ничего, Николай, - ляпнуў яго па плячы Янак. - Все устроится. Вот определишься на работу - невесту тебе найдем. Правда, мама?

- Чаму ж не? Дзевак у нас много, - адказала яна і толькі цяпер схамянулася. - Сядзіце за пустым сталом... Саня, хуценько бяжы ў сцёпку, вазьмі сала, гуркоў, капусты. А я згатую яечню.

Сядзелі за сталом, гаманілі. Яна ўсё глядзела, расчуленая, на Янака, глядзела і як бы не пазнавала ў гэтым шыракаплечым, дужым мужчыне таго хлапчука, свайго сына, якога тры гады назад праводзіла гасцінцам за вёску. Тады за фурманкаю ішоў худзенькі (ведама, што за харчоўка была ў тыя галодныя, пасляваенныя гады), пакорна-ціхі падлетак, які ўпершыню адрываўся ад роднага дому, ехаў немаведама куды, не знаў, што чакае яго наперадзе, і ад гэтага на твары, у ягоных вачах адбівалася і журба, і разгубленасць, і прыкметная ўзрушанасць. Ля крыжа - далей пачынаўся лес - яны развіталіся. Янак сарамліва ткнуўся губамі ёй у шчаку і пайшоў за фурманкай. У картовым пінжачку, з-пад якога тырчэлі лапаткі, амаль па локці высоўваліся рукі, ён здаўся ёй зусім яшчэ дзіцём, і вострая жаласць сціснула сэрца... Як жа змяніўся за гэты час яе сын - узмужнеў, паправіўся, падрос.

Але чым больш яна ўглядалася, тым усё выразней адчувала, як да яе расчуленасці і радасці прымешваецца нешта прыкрае, трывожнае. Марылю вельмі ўразіла тое, што Янак піў, амаль не закусваючы, а гаварыў шмат. Хваліўся службаю, сваімі заробкамі і ўсё звяртаўся да таварыша: «А помнишь, Николай...»

- Дак што ж гэто ў вас за служба такая була? - не сцярпеў Кандрат, якому пахвальба гэтая таксама прыйшлася не даспадобы.

- Хар-рошая служба, пап-паша... - ікнуўшы, азваўся Янакаў напарнік. - Такой службы больше ни у кого не будет.

Вечарам Саня падахвоцілася павесці гасцей у клуб, на танцы. Марыля спрабавала ўгаварыць:

- Чаго туды поначы ісці? Нікуды яны ад вас, гэтыя танцы, не дзенуцца. Натанцуецеса яшчэ. А сёння ляжце адпачніце. З дарогі ж стаміліса, пэўно.

Янак перадражніў яе:

- «Поначы», «пэўно»... Вот деревня! Нет на вас нашего капитана. «Возьми мокр-рую тр-рапку и удар-р мне па бр-руху...»

І ён хацеў, мусіць, пры гэтым перадражніць таго свайго капітана, але, махнуўшы рукою, зачапіў лямпу, што вісела на бэльцы. Шкло выскачыла, рассыпалася на дробныя асколкі.

- Вот ё... - пачаў было Янак, але стрымаўся, кашлянуў. - Ну ладно. Вы уберете мокр-рой тр-рап-кой, а мы пошли...

У сенцах Марыля шапнула Сані:

- Глядзі ж там за ім. Коб яшчэ чаго не ўтварыў.

Як чула ўсё роўна бяду яе матчына сэрца - не клалася спаць, хадзіла па хаце, прыслухоўвалася да кожнага гуку з вуліцы.

Рыпнулі веснічкі, і ў шыбу нехта пастукаў:

- Марыля!

Яна расчыніла акно. Стаяла суседка.

- Бяжы хутчэй у клуб! Там Янак твой пабіўса. З Чэканам...

Пакуль яна дабегла да таго клуба, бойкі ўжо не было. Не было і Чэкана. Некалькі хлопцаў, акружыўшы Янака, заціснулі яго ў кутку, не пускалі на залу, а ён, скрыгочучы зубамі, усё вырываўся з рук, лаяўся:

- Я ему покажу! Он у меня узнает! Ану, пустите!..

Насілу ўдалося яго супакоіць, прывесці дадому. Раніцаю, не паліўшы ў печы, Марыля пабегла да старшыні - перапрошваць, каб той, крый Бог, не падаваў на Янака ў суд за ўчарашнюю бойку. Настройвалася на нялёгкую размову, але Чэкан не даў і слова сказаць, махнуў рукою:

- Ды ладна, чаго там... Калі на тое пайшло, я і сам вінаваты, таксама пагарачыўся. Што тут пра гэта ўспамінаць! Скажыце лепш свайму малайцу, хай прыйдзе да мяне ў кантору, ёсць адна справа. Толькі хай доўга не цягне.

Янака да старшыні яна адправіла ў той жа дзень. Сын радасны вярнуўся з канторы, паведаміў, што яму прапанавалі харошую работу - калгас з гэтага лета мяркуе будаваць электрастанцыю, патрэбны людзі, якія б ставілі слупы, рабілі праводку ў хаты. А яны з Мікалаем - армейскія будаўнікі, работа знаёмая, і каму, як не ім, яе пачынаць?

Марыля, пачуўшы гэта, зраднела. Што ні кажы, а будзе цвёрды, пастаянны занятак - дык менш стане спакус на розныя выпіўкі, пагулянкі. А то гэты Гімнасцёркін, ці як яго, Сарочкін? - цацка добрая. У першы ж вечар злыгаўся з пакіданкаю, Гэляй Лявонавай, якая страціла ўжо ўсялякі сорам, абняславілася на цэлую акругу, павалокся да яе нанач.

Янак і праўда ўзяўся за работу з азартам. Цэлымі днямі прападаў у лесе - разам з брыгадаю рыхтаваў бярвенне.

Так было ўсё лета, усю восень, да самай зімы. Не сказаць, каб Янак гэты час не піў гарэлкі зусім. Здаралася выпіваў - у выхадны дзень, ідучы на танцы, але кампаніі яму асаблівай не было - Мікалай перабраўся да Гэлі зусім.

Горшае пачалося з надыходам зімы. Работа ў лесе скончылася, і электрыкі сталі праводзіць у хаты святло. Янак усё часцей вяртаўся дадому прыкметна павесялелы, больш гаваркі, чым звычайна. Аднойчы Марыля не сцярпела, пацікавілася:

- Дзе гэто ты паспеў ужэ? Толькі ж з работы?

- Паспеў... - лагодна ўсміхнуўся Янак. - Паставілі добрыя людзі чарку, дак што мне було рабіць? Яшчэ чаго добрага, пакрыўдзяцца, падумаюць, што грэбую.

- Глядзі, можаш дагрэбацца, што і з работы патураць.

- Не патураць!

Сынава несур'ёзнасць, лёгкасць, нейкая недаравальная бяздумнасць расстроілі Марылю.

12

Тыдні праз тры пасля размовы з сынам, надвячоркам, у хату зайшла суседчына Зося.

Марыля якраз была ў хаце адна - сядзела ля грубкі і прала воўну. Убачыўшы Зосю, здзівілася: нешта нейкае, калі наважылася прыйсці. Вечна маўклівая, панурая, гэта дзяўчына дзічылася нават суседзяў. Можа іншы раз прайсці міма і зрабіць выгляд, што не заўважыла, не павітацца. А ўжо каб прыйсці калі пасядзець па-суседску - барані Бог. Не дазавешся. А тут сама...

Даўшы «дзень добры», Зося патапталася ў парозе, абабіла з валёнкаў снег і падышла да грубкі, села моўчкі на табурэтку.

Марыля з цікаўнасцю зірнула на дзяўчыну. У чорнай плюшаўцы, у нацягнутай на лоб шарсцяной хустцы, прыгорбленая, яна нагадвала не дзяўчыну, а старую, якая ўжо шмат пабачыла на вяку.

- Цётко Марыля... - азвалася Зося, і яе пальцы, складзеныя на каленях, нервова ўздрыгнулі. - Я што прыйшла да вас... Вы, мусіць, ведаеце, Янак ваш хадзіў са мной яшчэ да арміі, пасля пісаў мне пісьмы. А вярнуўса - як хто падмяніў яго. Зайшоў колькі разоў і не паказваецца больш. Не хочэ і бачыць, як дазнаўса... - пальцы, складзеныя ў замок, сутаргава, нервова сціснуліся, аж пабялелі суставы. - Як дазнаўса, што ў мяне будзе дзіця... Што ж мне рабіць цяпер? Цётко Марыля?

Твар яе перасмыкнуўся, губы пакрывіліся, задрыжэлі, і яна зарыдала.

«Якое дзіця? Што яна кажэ? - разгубілася Марыля. Не ведала, што і сказаць Зосі. Падумаўшы крыху, рашыла. - Ёсць дзіця, дак трэба, коб буў і бацька. Хай жэніцца, кот марцовы...»

Ад Сані Марыля ўжо сёе-тое знала. Знала, што Янак апошнім часам стаў улягаць за настаўніцай, якая гэтай восенню паявілася ў іхняй вёсцы. Канечне, з Зосяю яе не параўнаеш - і маладзейшая, і прыгажэйшая. Калі на тое пайшло, дык Марылі і самой гэтая гаваркая, сімпатычная настаўніца падабалася больш. Але ж з адной красы жыць не будзеш. Чалавеку патрэбен дом, гаспадыня ў гэтым доме. А якая з яе гаспадыня, калі яна, акрамя сваёй навукі, нічога, можа, і не знае, да вясковай работы не прывучаная? Зноў жа, хто ведае - адкуль яна, хто яна? А Зося, хоць і ваўкаватая нейкая па натуры, але вырасла на вачах, і добрае, і кепскае - усё вядома, а раз вядома, то страху, што возьмеш ката ў мяшку, няма. Дый бацькі Зосіны людзі якія! З радасцю прынялі б Янака ў свой дом, як роднага сына.

Так разважала Марыля не раз сама з сабою. Янаку, аднак, нічога не гаварыла. У яго ёсць свая галава, свае вочы - хай глядзіць, хай рашае сам! Але пасля таго, што сказала зараз Зося, маўчаць болей нельга. Такога ў іх зроду не было - каб хлопец парушыў дзеўку і адмовіўся ажаніцца. На ўвесь род ганьба.

- Ціхо ты! - прыкрыкнула Марыля на Зосю, якая румзала побач. - Што ўжэ цяпер плакаць? Раней трэба було думаць!

Да шкадавання прымешвалася і нейкая злосць на гэту дзяўчыну. «Маўклівая-то маўклівая, а як на што, дак, бач, якая скорая». І, недавольна глянуўшы на заплаканую, раскіслую дзяўчыну, паўтарыла зноў:

- Ціхо бо! Не плач, - сказала, аднак, ужо больш лагодна, спачувальна. - Не перажывай, нікуды ён не дзенецца. Пакруціцца, пакруціцца і вернецца назад. От пабачыш, вернецца.

- Коб жэ так... - усхліпнула Зося.

- Коб жэ, коб жэ... Тут слязьмі, дзеўко, не паможэш. Ты лепш паглядзі, на каго ты стала падобная. Хіба ж можно так?

Зося адразу ж паднялася, маўкліва пасунулася з хаты.

«От жэ характар! - паківала галавой Марыля. - І ў каго яна такая ўдаласа. Бацькі яе - людзі як людзі, прыветлівыя, гаваркія. І старэйшая сястра - вясёлая, жывая, прыкідлівая да другіх. А гэто... Ні ўсмешкі ад яе не ўбачыш, ні добраго слова не пачуеш. Ну, коб гэто толькі цяпер, дак яшчэ можно було б зразумець. А то ж колькі і помню, яна ўсё такая».

Дзяўчына заўсёды здавалася Марылі крыху дзіўнай і незразумелай. І нарадзілася яна тут, у вёсцы, і вырасла ў звычайнай сялянскай сям'і, а ганарыстасці дурной, шляхецкай фанабэрыі - уга, і пані другая не дакажа.

Аднойчы, калі Янак быў ужо ў арміі, Марыля з Зосяй ішлі палоць лён. Марыля дагнала дзяўчыну за вёскай на сцежцы, пайшла з ёй побач. Яна ведала: сын меў да Зосі пэўны інтарэс, пісаў ёй з арміі пісьмы. Хацелася пагаварыць з дзяўчынаю не проста па-суседску, а як бы ўжо па-свойску.

- Дзень, мусіць, гарачы будзе. Прыпарвае зранку, - пачала Марыля.

- Прыпарвае, ага, - азвалася Зося.

- А ты унь і хусткі ніякай не ўзяла, насмаліць за дзень у галаву. Вазьмі, калі хочэш, маю, белая, паркалёвая, вельмі добрэ ад сонца. Я сабе накіну во гэтую, - узняла Марыля хатулёк, у якім несла полудзень.

- У мяне і сваіх хустак хапае. Хацела б - узяла.

Размова не клеілася. Нейкі час ішлі моўчкі.

- А што гэто цябе не відаць нідзе? - парушыла няёмкае маўчанне Марыля. - Хоць бы зайшла калі да Сані, пасядзела. Усё адно як не суседка.

Спадзявалася, што Зося падтрымае размову, але тая адказала зноў коратка, суха:

- Я па чужых хатах не валачуса.

Так і дайшлі да самага поля: Марыля што-небудзь папытаецца - Зося абыякава адкажа...

Больш гаварыць са сваёй ганарыстай суседкай Марыля не спрабавала. Тая ж за ўсе тры гады ні разу не паявілася ў хаце. Калі ж сустракаліся на вуліцы ці на дварэ, Зося праходзіла моўчкі, толькі кідала не вельмі прыветліва «дзень добры». Ганарліўка! А як прыспічыла, дык не паглядзела на свой гонар - прыбегла.

Ну ды Бог з ёю! Ні крыўды, ні злосці Марыля ніколі на яе не трымала і нічога благога не жадала ёй. І не супраць была б, калі б Янак і ўзяў яе.

Некалькі дзён Марыля хадзіла, думала, як лепш падысці да Янака. Раней бы галавы не ламала: што сказала б сыну - тое і зрабіў бы. А цяпер з ім не дужа пагаворыш. Таксама дурнога гонару набраўся, да трох не лічы. Добра, калі добра, а калі што не па ім - успыхвае, як порах, і можа натварыць Бог ведае чаго... Не, крыкам, сваркаю тут нічога не даб'ешся. Трэба чакаць зручнага выпадку.

У пятніцу, як звычайна, рэзалі сечку. Янак, скінуўшы бушлат, у адной гімнасцёрцы, лёгка круціў вялікае металічнае кола. Марыля брала жмакамі салому, па жолабе падавала яе ў барабан. Вострыя, касыя нажы весела перагаворваліся «шых-шых-шых... шых-шых-шых...». Калі першы мех напоўнілі, прыселі перадыхнуць. Янак з цыгарэтаю на козлы, яна - на нейкае бервяно. Сядзела і любавалася сынам: дужы, шыракаплечы, ён дыхаў здароўем, сілаю, маладосцю. І ў гэтай яго зухаватасці, у прыхаваным, падсвядомым жаданні паказаць маці, на што ён здатны, было нешта вельмі блізкае і знаёмае ад таго, ранейшага Янака, з якім, бывала, не раз, натаміўшыся дзе-небудзь у лузе або на полі, гэтак жа моўчкі сядзелі побач, адпачывалі... «От, коб ён і ўсягды буў такі. А то ж як вып'е - бы чэрці ў ім пасяляюцца».