Ноч перад нядзеляю

Жылі яны з Кандратам без асаблівых любошчаў, але каб і сварыцца вельмі, то не сварыліся, няма чаго Бога гнявіць. Яднала іх праца. Восем дзесяцін поля, якое дасталося Кандрату па спадчыне, ды яшчэ ладны кавалак сенажаці на Востраве - патрабавалі, канечне, рук, сілы. І хоць маладыя яны абое былі, здаровыя, у самай, як кажуць, сіле, але каб управіцца, давесці ўсё да ладу, даводзілася рачкаваць на тым полі з цямна да цямна. Прывыклая, прагная да работы, Марыля і сябе не шкадавала, і мужу літасці не давала.

Кандрат, праўда, аказаўся гаспадар гультаяваты, лядашчы. Першы год яшчэ сяк-так - было нейкае і жаданне, і старанне. А пасля, як убачыў, што жонка ў яго трывушчая, можа пацягнуць за дваіх, стаў агінацца, усё часцей і часцей прыдумваць сабе розныя зачэпкі, абы толькі не рабіць. То ў яго жывот забаліць, то галава. Праўда, калі ўжо за нешта браўся, то браўся сур'ёзна і, што б там ні было, са сваёй зацятай упартасцю даводзіў работу да канца.

Што яшчэ падабалася Марылі ў сваім мужу? Кандрат ніколі не квапіўся на чужое. Нават калі тое будзе часам і кепска ляжаць, і само, як кажуць, просіцца ў рукі, - бокам абыдзе, а не возьме.

А от да гаспадаркі - не вельмі. Усё больш даводзілася ёй адной кідацца. Рабіць і сваю работу, і мужчынскую. І рабіла, не скардзілася. Адно толькі, што не ўмела касіць ды араць. Астатняе рабіла ўсё.

Напрацавалася яна тады, хлебянула таго багацця - поўнай мерай! Рукі да гэтага часу тузае - ніяк не могуць супакоіцца жылы, гэтак яна папарвала іх тады.

А што, калі разабрацца, мелі? Агоралі сяк-так людскага каня. Ну, трымалі двое каровак, свінчо нейкае... А сала, малака паесці ўволю не маглі. Пакідалі толькі нейкую драбніцу дзецям, астатняе - прадавалі. Трэба былі грошы - і на хату, што даўно збіраліся ставіць, і на гаспадарку, дзе заўсёды нямала розных дзірак.

Помняцца, добра помняцца ёй і галодныя пасляваенныя зімы. У адну з такіх зім пайшла па вёсцы клопатная, трывожная чутка, нібыта вясною будуць забіраць ва ўсіх зямлю, коней, кароў, аб'ядноўваць у адно і рабіць нейкія калгасы. Захваляваліся людзі. Адны, каторыя бяднейшыя, гэтаму радаваліся, гаварылі, што ва ўсходніх раёнах такія калектыўныя гаспадаркі арганізаваліся ўжо даўно, яшчэ да вайны, і нічога, жывуць людзі, не скардзяцца. Другія ж, як Хвелькі, у каторых і поле, і іншага дабра было многа, страшылі, казалі, што забіраць будуць нават хаты. А як гэта можна чалавеку без сваёй хаты? Таму трэба ўсяляк адбівацца, гуртам бараніцца ад таго калгаса.

Маўклівы, пануры хадзіў у тыя дні і Кандрат. Ён верыў чуткам і не верыў. Аднойчы, ужо напрадвесні, у хату да іх пастукаўся, зайшоў старшыня сельсавета Мікіта Занкавец. Мікіта быў свой чалавек, тутэйшы, але і па грамаце, і па тым, як ён сябе трымаў, апранаўся, адрозніваўся ад вяскоўцаў; нават гаварыў ужо не па-дубровенску, а неяк інакш, больш культурна. Да вайны, пры тых Саветах яшчэ Мікіту, як самага граматнага з вёскі, прынялі ў партыю, паставілі сакратаром у сельсавеце. У вайну ён быў камісарам у партызанах. Пасля ваяваў на фронце. Там жа яго і пакалечыла - адарвала снарадам руку. Вярнуўся ў сельсавет назад, цяпер ужо старшынёю.

Мікіта старанна абмёў венікам запэцканыя ў гразь боты, павітаўся, прысеў на лаву. Палажыў свой адзіны кулак на калені. Левае рукаво было акуратна запраўлена пад шырокую папругу. Павёў вачыма па хаце, спыніў позірк на гаспадару.

- У цібя, Кандрат, чыво-нібудзь закурыць найдзёцца?

- Чаму ж... - палез Кандрат у кішэню, дастаў мяшэчак з раменнаю зашмаргай. - Во, свежы. Толькі што накрышыў.

Мікіта ўзяў тытуню ў шчопаць, высыпаў яго ў газетны шматок і, памагаючы барадой, лоўка згарнуў цыгарэту.

Закурылі.

Марыля моўчкі сядзела ля грубкі і затоена, са страхам чакала, што скажа старшыня. Не так жа сабе ён прыйшоў...

- Дзела ёсць, - загаварыў нарэшце Мікіта і для важнасці кашлянуў. - Дзела гасударственнай важнасці. - Выпусціў з рота дым, кашлянуў зноў: - Кгм... У етым гаду, як вы ўжо, напэўна, чулі, у нашай дзярэўні арганізуецца калхоз. Сабыціе, так сказаць, ісключыцельнай важнасці. Мне паручана, каб я правёў сярод насяленія раз'ясніцельную работу. Першым я рашыў зайсці да цібя, Кандрат. Чаму? Січас аб'ясню. Ты ў нас хто?

- Як - хто? - здзіўлена глянуў на Мікіту Кандрат. - Чалавек.

- Э-э, «чалавек»... - узняў старшыня ўгару свой пракураны палец. - Чалавек чалавеку, брат, ба-аль-шая разніца. Аднаго, скажам, у дзярэўні слухаюць, адносяцца да яго ўважыцельна, а другога - як бы і не бачаць. Цібя, Кандрат, паважаюць, тваё слова мае аўтарыцет. І калі ты першым уступіш у калхоз, то за табою пойдуць і астальныя.

Кандрат памаўчаў, сказаў разважліва:

- Уступіць яно не штука... А ты вот скажы, ці праўду гэто баюць, нібыта забіраць будуць не толькі коней, кароў, але і хаты?

Мікіта аж папярхнуўся дымам:

- Какія каровы? Какія хаты? Брахня ўсё гэта! Кулацкія выдумкі! Абабшчаствляць будуць толькі зямлю і лашадзей.

- Угу... Зямлю, кажаш, і лашадзей. А скажы мне, можа, чытаў у газетах, як людзі жывуць у гэтых калхозах?

- Замячацельно! Хаты-чытальні ёсць. Кіно. Саўсім, брат, іншая жызнь!

Кандрат не сказаў болей ані слова. Ні ўхвалы, ні асуджэння пачутаму. І нішто нават не зварухнулася на яго панурым твары.

Марыля ведала: у такія хвіліны лепш не лезці да яго са сваімі роспытамі. І не чапала мужа. Чула толькі, як уначы той усё варочаўся, уздыхаў на ложку за печчу. Лёгка сказаць: уступі, аддай... А навошта? Каму? З чым застанешся сам? Як жыць без поля, якое карміла і апранала, на якім перабрана, абласкана кожная грудачка? Здавалася, што рушыцца ўсё, што з такім клопатам, з такой цяжкасцю набывалася. Рушыцца сама аснова, і жыццё пасля гэтага страціць усялякі сэнс.

Раніцаю Кандрат сеў за стол і, не дакранаючыся да яды, што стаяла перад ім, сказаў:

- От што. Схаджу я зараз да Мікалая Лантуха, пагавару яшчэ з ім... Але гавары не гавары, а трэба, мусіць, уступаць. Горш не будзе. Паглядзім.

- Дак а чаго спяшацца? Хай бы... - пачала было Марыля, але Кандрат так бліснуў на яе вачыма, што яна ўмомант асеклася. Толькі залілася слязьмі...

Калгас арганізаваўся той жа вясною. У ліку першых падаў сваю заяву Кандрат. Надзіва спакойна прыняў ён тое, што ёй здавалася такім незразумелым, страшным і дзікім. Можа, ён што ў душы і перажываў, але выгляду не паказваў. Разам з камісіяй перамераў сваю, а цяпер ужо як бы і не сваю зямлю, падпісаў акт, памог разабраць пуню і перавезці яе на другі канец вёскі, дзе меўся быць калгасны пляц, сабраў і адвёз туды разам з возам, саньмі і рознае начынне - хамуты, пастромкі, плуг, барану... Сабе пакінуў толькі новыя, нядаўна купленыя ў Лагішыне лейцы.

«Абыдуцца і без іх...» - буркнуў ён, перакладваючы лейцы з сянец, дзе яны віселі на сцяне, у запыленую скрыню на гарышчы.

Не стрымаўся ж Кандрат, калі аддаваў каня - свайго любімца Жука. Што гэта быў за конь! Прыгожы, вараны, з зорачкай на лбе. Дужы, як цяперашні трактар. Бывала, каля Дзеевай гары ніхто не мог, гружаны, пераехаць тую пясчугу, абавязкова трэба было альбо гуртам папіхаць воз, альбо пераносіцца. А іхні Жук як бы і не чуў вагі, нават не прыпыняўся, каб перадыхнуць.

А ўжо які быў разумны! Пугу Кандрат ніколі і не браў, хіба што едучы куды ў мястэчка - для форсу. Ды і лейцамі тузаць не трэба было, скажы толькі «но-о!», а ён ужо сам ведае і куды ісці, і дзе стаць.

Любіў Кандрат таго каня, ганарыўся ім. І даглядаў, не раўнуючы, як дзіця якое. Калі, адкуль ні вярнуўся б - спачатку дагледзіць каня, а пасля ўжо сядзе за стол сам.

І от вывеў ён свайго Жука з хлява апошні раз, абняў яго за шыю - і слова сказаць не можа. Адно толькі крывяцца, дрыжаць губы. Конь, як усё адно адчуў, што гаспадар развітваецца з ім назаўсёды, паклаў голаў Кандрату на плячо і заціх, заморгаў вялікім і сумным вокам, гатовы, як чалавек, заплакаць...

Сталі яны жыць у калгасе.

Непрывычна было спярша, трудна. Межы зааралі, а чым сеяць, як сеяць - ніхто не ведае. Ні насення няма, ні гною. Бяда... Мікіта Занкавец, якога выбралі за старшыню, ажно ахрып у тое лета, бегаючы ад хаты да хаты, упрошваючы людзей падзяліцца гноем.

Сяк-так адсеяліся, але ў першую восень ураджай сабралі небагаты. Настрой у многіх апаў. Мікіта, калі збіраліся на сходы, як мог, падбадзёрваў людзей, угаворваў іх не пужацца «ўрэменных труднасцей».

- Ну, што вы хаціце? - даводзіў ён горача, цярпліва. - Гэта ж тока начала. Мы ж тока вучымся. І то унь змаглі і гасударственныя пастаўкі здаць, і семянны фонд засыпаць, і вам сёе-тое выдаць на трудадзень. Нашы труднасці - урэменныя, паверце мне!

Яно і праўда. Трудна было толькі спачатку. А тады як год - то ўсё лепш і лепш. Асушылі балота, сталі сеяць на ім кок-сагыз, каноплі, цукровыя буракі... Узняўся калгас на ногі, а пры Чэкане выбіўся нават у мільянеры.

Шанцавала ім на старшынь. То быў Мікіта. Як-ніяк, а ўсё ж свой чалавек. І людзей знаў, і людзі яго зналі. І хоць невялікі быў грамацей, а гаспадарку вёў з толкам. Пасля, калі калгас пабагацеў, набраў моцы, калі немаладому ўжо Мікіту стала не пад сілу спраўляцца з такой гаспадаркай, паявіўся Чэкан. Пры ім калгас загрымеў на ўвесь раён. От дзе ў каго было энергіі, развароту. Работа і падарвала яго - не вытрымала сэрца. На хаду і памёр.

Апанасенка, што прыйшоў пасля Чэкана, здаўся чалавекам залішне спакойным, нават абыякавым. Ён не спяшаўся ламаць старое, не рваўся скарэй заводзіць свае парадкі. Прыглядваўся, раіўся - што і як - з людзьмі. І паціху, паціху - павёў калгас. Ды яшчэ як павёў! Ужо не толькі ў раёне сталі пра яго ведаць, а і далей. Іхнюю бульбу, капусту, кукурузу ажно ў Маскву вазілі на выстаўку. Клуб новы паставілі, школу, краму, дзіцячы сад. А якія кароўнікі, свінарнікі... Уга, як зажылі!

Што і казаць, разумны быў чалавек. Галава! Падыход да людзей меў, бачыў кожнага, хто да чаго здатны, як з кім можна гаварыць. Не тое што гэты цяперашні Жамойда. Ён не толькі пагаварыць, а нават павітацца з чалавекам па-людску не ўмее. Асядлае свайго «казла» з раніцы і цэлы дзень лётае, лётае, як тая ведзьма на памяле. Толькі пыл ззаду курыцца.

О-хо-хо... Колькі ж ёю ўсяго перажыта і перабачана за жыццё! Іншы раз нават здаецца, што яна ўжо жыве даўно-даўно, амаль вечна. Нарадзілася яшчэ да рэвалюцыі, перабыла паншчыну, адну вайну, другую, пасляваенную галадуху... Нацярпелася за гэтыя гады - на дзесяцярых, як кажуць, хапіла б.

Але яна на сваю долю не наракае. Не. Бо было ў яе жыцці не толькі кепскае, а і добрае, светлае. Іншы раз ёй нават здаецца, што людзі ў тыя гады жылі цікавей, больш дружна, адкрыта. Умелі радавацца і чужому шчасцю, і паспагадаць чужому гору. Цяпер усе жывуць багата, не параўнаць з тым, як жылі раней. Толькі багацце гэтае пачало як бы раз'ядноўваць людзей, заганяць тлушчам іх сэрцы і душы.

Яна заўважае гэта і па сваіх дзецях, сваіх унуках.

Не, усё ж такі як жалеза - каб яно было крапчэйшае - загартоўваюць халоднай вадой, так і чалавек павінен праходзіць праз цяжкасці, выпрабаванні. Інакш, у сытасці і дастатку, ён слабее духам, бяднейшы становіцца душою.

23

Пэўна, кожная маці не можа быць поўнасцю шчаслівая, спакойная, калі нешта не ладзіцца ў яе дзяцей, калі некаму з іх кепска, трывожна. Матчына душа баліць за ўсіх і за ўсё.

Баліць, баліць душа за сваіх дзяцей і ў яе, Марылі. Найперш, канечне, за дачку. Як магло здарыцца, што грошы, багацце сталі ёй даражэй за ўсё? Калі гэта пачалося? Няўжо яшчэ тады, як маленькай песцілі яе і дагаджалі, пакідаючы ёй самае лепшае, самае смачнае? Ці, можа, гэта хвароба абудзілася пазней ужо, як выйшла замуж і гаспадарлівы Віктар узяўся ладзіць сваё гняздо? Сані захацелася, каб не толькі хата, але і ў хаце было лепш, багацей, як у іншых. Купілі «Жыгулі». Але ці будзе гэтаму які канец?

Нейкая трывога паявілася ў Марылі і за Алеся. Асабліва пасля апошняга гасцявання. Не панаравілася ёй, што сын не ўзяўся памагчы Валі. Нельга гэтак чужацца, нельга...

Хаця наўрад ці яе меншы стане такі, як Саня. Не падобна гэта на Алеся. У яго зусім іншае ў галаве. Толькі й ведае, што правіць свае кнігі. Іншага багацця ў хаце й няма. А Валю ён, канечне, возьме да сябе. Як атрымае новую кватэру. Возьме. От толькі калі яму дадуць гэту кватэру? У апошнім пісьме Алесь паведамляў, што нядаўна на сходзе сказаў нешта такое на начальніка, і той прыгразіў, што не бачыць яму кватэры як сваіх вушэй. І навошта яму было ў гэта ўлазіць? А ўсё характар яго дурны. Такі ж, як і ў Кандрата. Той калісьці, бывала, таксама змаўчаць не мог, калі што якое. Усе будуць маўчаць, а яму абавязкова трэба вытыркнуцца. Я, кажа, не люблю, калі нешта робіцца несправядліва. Трэба, каб усё было па-чэснаму, па совесці. Гэтая яго совесць і не давала яму спакою ўсё жыццё. Нават тыя няшчасныя лейцы, якія быў прыхаваў, і то доўга не змог трымаць, увесь перамучыўся, спаць не мог, пакуль не аднёс іх, не аддаў конюхам.

Так от цяпер і Алесь. Нажыў сабе ворага, нарабіў непрыемнасцей. А чаго дабіўся? Алесь, праўда, супакойвае: усё будзе добра. Дай жа Бог... Толькі трывожна нешта ў яе на душы, трывожна. Цяперашнія прахадзімцы нічога не баяцца. Што хочуць, тое і робяць.

Узяць іхняга Жамойду. Колькі ўжо людзі пісалі - і ў газету, і ў раён, а што толку? Якая б камісія ні прыехала, у Жамойды адзін козыр: калгас не горшы? Не горшы. План выконваем? Выконваем. Чаго яшчэ хочаце?

Зайшла была неяк да Жамойды і яна. Доўга мучылася: ісці альбо не ісці? І трэба было, і баялася - як з гэтым воўкам пагаварыць? Яшчэ вызверыцца, з кабінета прагоніць. Усё ж наважылася, пайшла. Ранічкаю, да нараду. Ведала: калі ў гэты час старшыню не застанеш, то пасля ўжо не зловіш цэлы дзень.

Жамойда быў у канторы.

Яна пачакала, пакуль з кабінета выйдуць брыгадзіры, пастукалася. Не пачуўшы адказу, асцярожна прачыніла дзверы:

- Можно да вас, прысядацель?

Жамойда нешта пісаў. Не адрываючы галавы ад папер, буркнуў:

- Што там у цябе? Хутчэй!

Марыля міжволі азірнулася, падумала, можа, за ёю яшчэ хто зайшоў, маладзейшы, каму Жамойда гаворыць «ты». Але не, яна была адна. Значыць, ён гаворыць да яе.

- Што ў мяне... - зніякавела Марыля, не ведаючы, ці то ісці далей, ці то стаяць тут у парозе. Ступіла ўсё ж бліжэй да стала, сказала: - Бяда ў мяне, прысядацель...

- Якая яшчэ бяда? - Жамойда працягваў размашыста, хапатліва падпісваць нейкія паперы.

Марыля пакамечыла ражок хусткі, уздыхнула:

- Сын п'е...

- От адкрыццё!

- Дак мой жэ вельмо ўжэ. Не дай Бог... Без меры...

- Як завуць?

- Каго - мяне?

- Ды сына, сына! - паморшчыўся Жамойда.

- Сына?.. Янак... Іван, - з гатоўнасцю сказала яна. - Манцёрам у вас робіць. Па эляктрычаству. Ага.

- Іван? - Жамойда падняў галаву і здзіўлена глянуў на Марылю. - А ты, значыць, маці Івана?

- Маці, ага.

- Прыйшла, значыць, скардзіцца на свайго сына?

- Я не скардзіцца, не.

Марыля спалохалася, што вось зараз «прысядацель» раззлуецца і, не пагаварыўшы, выставіць яе за дзверы: Жамойда не любіў, калі хто-небудзь скардзіўся. І таму яна паспешліва паўтарыла:

- Не, не, я не скардзіцца. Параіцца з вамі хачу, якую шукаць раду.

- А чаго шукаць? - Жамойда падпісаў апошнюю паперу і павярнуўся да нейкага апарата, што стаяў на століку злева, націснуў кнопку: - Можаш забіраць...

Згробшы паперы ў папку, аддаў яе бухгалтарцы, якая амаль подбежкам ускочыла і выскачыла з кабінета.

- Чаго шукаць? - сказаў Жамойда і зноў глянуў на Марылю. Глянуў цяжка, ваўкавата. - У нас да твайго сына ніякіх прэтэнзій няма. З работай спраўляецца. П'яным яго я не бачыў. А што дома ці пасля работы - гэта ўжо не мая справа. Звяртайся, цётка, да ўчастковага. Вось так!

І ён падняўся з-за стала, ступіў да вешалкі...

Янак... Яе самая вялікая, самая балючая трывога. Мусіць, ужо ён так і не кіне піць. Не кіне...

Што нарабіла праклятая гарэлка! Такога хлопца загубіла! Такога хлопца... А хіба толькі яго аднаго?

Не, пры ранейшых старшынях такога ў іх не было. Тыя ўсё ж бачылі чалавека, думалі, дбалі пра яго душу. А гэты на вочы нікога не напускае. Нельга так з людзьмі абыходзіцца... «Гэта не мая справа. Звяртайся да ўчастковага». Трэба ж такое сказаць...

Хадзіла яна тады і да ўчастковага. Сорамна было, няёмка, але што зробіш? Калі прыпрэ бяда - да самога Люцыпара пойдзеш. Ну і што той участковы? Выслухаў, памяўся і кажа:

- Пішыце заяву - будзем прыўлякаць да атветственнасці.

Марыля ажно спалохалася:

- Не, не, вы не прыўлякайце. Вы толькі пастрашце. Пастрашце яго, коб болей не піў. А калі будзе піць, то скажыце, што пасадзіце ў турму.

- Вы, цётка, і самі не ведаеце, чаго хочаце, - развёў рукамі ўчастковы.

От і ўся размова.

А самае страшнае, што піў ўжо не толькі Янак, але і Міша. Яго самы меншы, які скончыў васьмігодку і застаўся ў калгасе, за пастуха. Грошы палучаў немалыя, от і раздурыўся. Дык Янак хоць і нап'ецца, але калі яго не чапаць, то прыйдзе і ціха ляжа, а гэты ж, - смаркач, - так і глядзіць, каб дзе што зламаць, скрышыць, пускаецца біцца, хай Бог крые, нават да бацькі. Перапужаў быў нядаўна ўсіх да паўсмерці.

Якраз заходзіла нядзеля. Яны ўжо і спаць ляглі. Віктар нават добра захроп. І раптам у акно, што з двара, нехта пастукаў - спачатку асцярожна, нясмела, а тады больш рашуча, моцна.

Марыля ўсхапілася са свайго тапчана, кінулася на кухню. Але дзе ты там у цемені што разгледзіш, бачна толькі - стаіць нехта пад акном, расхлістаны, рукамі махае.

- Віцько! - разбудзіла яна зяця. - Устань-но, Віцько! Нейкі чалавек там, на двары. Выйдзі паглядзі, чаго яму трэба.

Віктар накінуў паліто, выйшаў у сенцы. Назад вярнуўся з Янакам!

Той быў увесь скрываўлены, валасы растрэпленыя, сарочка да пояса парвана. І - босы! А на вуліцы ж ужо не лета - гразь, холад.

Яна, як убачыла яго такога, - і рукі сашчапіла:

- А Божухно ж ты мой! А што ж гэто з табою?

- Ціха, мама. Паўліка перапужаеце, - сказаў Віктар. - Дайце лепш вады памыцца.

- Не, я хачу спярша патэлефанаваць, - запярэчыў Янак, а ў самога рукі трасуцца, зуб на зуб не трапляе.

- Патэлефануеш, патэлефануеш. Паспееш... - павёў яго да ўмывальніка Віктар.

Калі Янак крыху ачомаўся, Марыля кінулася да яго з роспытамі:

- Дзе ж гэто ты так, сынок? Хто цябе гэтак скрывавіў?

- Хто, кажаце? - Янак пакратаў рукою верхнюю губу, што распухла, сачылася крывёю. - А мне цяпер нікога шукаць не трэба. Свой бандзіт дома ёсць. Дажыўся, маць яго так!

- Няўжэ ж Міша?

- А то хто ж.

- Ох, людачкі! І чаго ж гэто ён?

- А я знаю - чаго? Што гэтаму гаду ў галаву ўлезла? Ляжаў я на печы, спаў, а ён прыйшоў, святло ўключыў і давай па хаце хадзіць - то па сталу кулаком грукне, то нагой табурэтку таўхане. Рукі свярбелі. Ну я ляжу, маўчу. Паверце, мамо, ні слова яму не сказаў. А ён убачыў, што я ляжу, і да мяне. «А, кажа, стары чорт. І ты тут?» Ды за валасы і давай цягнуць мяне з печы. Звалок. Тут мы і счапіліся. Але ж ён, гад, здаровы, што я магу з ім зрабіць? Як схапіў ён за горла, дык і дыхаць не магу. Злаўчыўся я ды за патлы яго! Чую - аслаблі рукі. Я тады вырваўся - і ходу. А так задушыў бы...

Янак шумна, зусім па-дзіцячы шмаргануў носам і змоўк. Худы, увесь нейкі разгублена-няшчасны, ён сядзеў на табурэтцы прыгорблена і самотна.

- От бачыш, сынок, - паківала галавою Марыля, - што робяць гэтыя п'янкі. Да чаго яны даводзяць. Гэто ж страшно падумаць, коб роднае дзіця ды падняло руку на бацьку...

Янак раптам парывіста падхапіўся:

- Я яму, гаду, не дарую! Я зараз патэлефаную ў міліцыю - хай забіраюць гэтага вырадка! Хай робяць з ім што хочуць! Не сын мне ён пасля гэтага.

- Не гарачыся, - узяў яго за плечы Віктар і пасадзіў зноў. - Не гарачыся. Патэлефанаваць мы паспеем і заўтра. Нікуды не дзенецца твой Міша. Няма чаго сярод ночы калаціцца. Давай от лепш распранайся ды кладзіся ў нас спаць.

- І праўда, сынок. Я пайду пасцялю...

- Ладна. Чорт з ім, - паслухмяна абмяк Янак. - Нешта калоціць мяне ўсяго...

Янак распрануўся, пайшоў спаць. А яна так і не звяла тады вачэй, праплакала цалюткую ноч...

Марыля адчула, як важкая, пякучая слязіна выкацілася раптам з вока і ціхенька паплыла па шчацэ, за вуха. Яна выпрастала руку з-пад кажуха і памкнулася выцерці гэту няпрошаную слязу, але як толькі ўзняла руку - востры боль пранізаў яе ўсю, аж да пят. Зноў пякельна, невыцерпна запякло ў грудзях.

«Няўжэ гэто ўжэ канец? Няўжэ гэто прыйшла мая пара? Так скоро... Чаму? Навошто?..»

Як баліць сэрца!.. Ніколі яшчэ не балела гэтак. Не зразумець толькі, чаго яно так усхадзілася - ці то ад свайго ўласнага болю, ці ад яе горкіх, балючых успамінаў? І душна неяк стала ў хаце, млосна. Дыхаць цяжка-цяжка...

Госпадзі! Якая ж доўгая, пакутлівая ноч... Ці будзе калі тое світанне? Хоць бы не памерці тут адной. Пабачыць перад смерцю дзяцей. Сказаць ім хоць слоўца... Сказаць, каб жылі хораша, дружна, па совесці... Не трацілі свайго жыцця на пустое, нікчэмнае. Бо жыццё, хоць яно і доўгае, але разам з тым і такое імгненнае... Як знічка! Не загубіце ж яго, дзеці... людзі...

24

На досвітку Янак, даўшы карове сена, вяртаўся назад у хату. Зірнуў на матчын двор і, здзіўлены, спыніўся: дзверы ў сенцы былі насцеж адчынены. Маці? У такую рань? Але чаму ж тады не гарыць у вокнах святло? А мо які злодзей?

Янак праз агарод пайшоў да матчынай хаты. Зазірнуў у сені.

- Хто тут?

З-пад ног з кудахтаннем шуснулі на двор спалоханыя куры.

У сенцах нікога не было. Толькі валялася пасярод падлогі перакуленая курамі міска з падзёўбленымі агуркамі-насеннікамі.

Ціха, пуста было і ў хаце.

Янак агледзеўся - усё як быццам стаяла на сваіх месцах. Хацеў ужо ісці назад, рашыўшы, што гэта, мабыць, прыходзіла маці і забылася замкнуць дзверы, а ноччу іх адчыніла ветрам. Але з-за печы пачуўся раптам не то голас, не то нейкі скрып.

Янак глянуў за печ.

- Мамо! А чаго гэта вы тут?

Марыля хацела азвацца, што-небудзь сказаць, але не было сілы нават расціснуць вусны.

- Мамо, што з вамі? Што-небудзь баліць?

Яна толькі расплюшчыла вочы і заплюшчыла зноў.

- Я зараз, мамо!.. Я да Віктара. Патэлефаную толькі ў «Скорую». Я зараз...

Неўзабаве ў хату ўбеглі перапалоханыя Саня і Віктар.

- От яны, вашы капрызы! Бокам выходзяць... - Пачала было Саня, але Віктар, абарваўшы яе, прыкрыкнуў:

- Ціха ты! Давай хутчэй лякарства. Ды вады, вады прынясіце...

Праз паўгадзіны прыехала «хуткая».

Яна з віскатам спынілася ля весніц, і з кабіны нетаропка вылез малады мужчына з карычневым пузатым чамаданчыкам.

Саня, якая ўжо хвілін з дзесяць чакала машыну на вуліцы, кінулася да мужчыны:

- Скарэй, доктарко... Скарэй, родненькі... І не варушыцца ўжо, і не азываецца. На вас уся надзея. Ох, бяда-бяда!..

Доктар зайшоў у хату і толькі глянуў на Марылін твар, адразу, нічога не пытаючыся, палез у свой чамаданчык, дастаў шпрыц. Зрабіў укол, доўга слухаў яе сэрца. Нарэшце падняўся, загадаў:

- Прынясіце з машыны насілкі!

Калі Марылю асцярожна падымалі з ложка, яна расплюшчыла вочы і слаба, ледзь чутна выдыхнула, папрасіла:

- Алесю... Алесю патэлефануйце... Я ўжэ... мусіць...

- Добра, мама, добра, - нахіліўся над ёй Віктар. - Патэлефануем.

У бальніцу хацелі ехаць абодва - і Янак, і Віктар. Але доктар сказаў:

- Не трэба. Хопіць аднаго.

У машыне застаўся Віктар. Янак і Саня вярнуліся ў хату.

Узыходзіла сонца. Яго першыя промні залацілі пажаўцелае лісце старога ясеня, што рос пад сцяною. Святлела, вышэйшае рабілася неба. На двары, залопаўшы крыламі, пракукарэкаў запознены певень. Пад акном, у бадыллі завялых вяргінь, усчалі шумную валтузню вераб'і.

Жывое абуджалася да жыцця, да сваіх звычных, кожнадзённых клопатаў.

А ў самой хаце - стаяла мёртвая цішыня. Абапёршыся на стол, пануры, бы скамянелы, думаў нейкую сваю думу Янак. Ля печы ціха, моўчкі плакала Саня...

Востра пахла лякарствам і яшчэ нечым, няўлоўна-трывожным, што заўсёды прыносіць з сабою бяда.