Ноч перад нядзеляю

І неяк само сабой, нібы яна працягвала разважаць уголас, сказалася:

- Жаніцца табе, сынок, пара ўжэ. Колькі бацькаву гаспадарку ні глядзі, а сваю заводзіць трэба.

- Паспею яшчэ ў хамут... - пыхнуў дымам Янак. - Можна і пагуляць.

- Можно-то можно. Толькі гуляць яно таксамо трэба з розумам. А ты... дагуляўса ўжэ.

- Пра што вы, мама? - насцярожыўся Янак.

- Сам знаеш, - зірнула Марыля на сына. - Зося днямі прыходзіла. Казала, што ў яе ад цябе дзіця будзе.

Янак, нібы хлапчук, успыхнуў і падхапіўся з козлаў:

- Выдумляе! Яна і мне казала. Няпраўда!

- Навошто ёй такое выдумляць?

- Не ведаеце яе! Сілай хоча дабіцца свайго. Не выйдзе!

- А хіба раней яна цябе сілком цягнула? Наравіласа? Сам, пэўна ж, бегаў? А цяпер не наравіцца?

- Не наравіцца! Да арміі я нічога не разбіраўся. А цяпер пабыў з ёй некалькі вечароў - і гаварыць няма пра што.

- Не, дзіця, так нельга, - мякка, асцярожна, каб не ўзлаваць сына, сказала Марыля. - Трэба думаць пра чалавека. І не аднаго - двух.

- Ды няпраўда ўсё гэта, мама!

- А калі праўда? - паглядзела яна на сына.

Той неяк няпэўна паціснуў плячыма і не знайшоў што сказаць.

- От бачыш...

Янак зноў сеў на козлы, нервова прыкурыў новую цыгарэту.

- От бачыш, - паўтарыла яна. - Не так усё просто: хочу, не хочу. Дай што цяпер думаць? Цяпер другога выбару няма. Інакш не толькі табе, а ўсім нам, пазычыўшы ў сабакі вочы, трэба будзе глядзець на людзей. Ды і ад совесці сваёй, сынок, нікуды не ўцячэш.

- Чорт знае што! - шпурлянуў пад ногі цыгарэту Янак і выскачыў з-пад паветкі.

Марыля з сумам, са шкадаваннем паглядзела яму ўслед. Падышла да козлаў, падняла з трэсак цыгарэту, патушыла яе.

«Бач ты, гарачы які...» - і, уздыхнуўшы, узялася за ручку цяжкога кола.

У той дзень Янак прыйшоў дадому позна і такі п'яны, што не мог языком паварушыць. Марыля моўчкі памагла сыну распрануцца, давяла да ложка. Нічога не сказала яму і назаўтра, калі той наскара праглынуў свой сняданак, выскачыў з хаты.

Янак запіў не на жарты. Аднаго разу яго прывезлі п'янага як зямля.

Марыля стала ўпікаць Кандрата:

- Ты хоць бы пагаварыў з ім калі. Сын адбіўса ад рук, на вачах, можно сказаць, гіне, а яму - хоць бы што. І што ты за бацько такі, што нічого не бачыш, нічого не ведаеш?

- А што я павінен ведаць? - азваўся Кандрат.

- Што, што? А хоць бы тое, якіх дзялоў натварыў твой сынок. Дажыліса! Скоро на вуліцу паказацца будзе сорамно.

- Ды не гугні ты, ей-бо! - нахмурыў бровы Кандрат. - А скажы толкам, пра якія дзяла ты пляцеш?

- Пляту? Ну дак парадуйса...

І расказала яму ўсё - і пра Зосю, і пра сваю гаворку з Янакам.

- Хо, знайшла мне праблему! - спакойна сказаў Кандрат. - Не яна першая, не яна апошняя. Сходзіць няхай да Манькі Крывой і - усе дзяла.

- О, гэта толькі мужчыны могуць так гаварыць! «Сходзіць і - усе дзяла». А коб табе такое - дзесятаму заказаў бы! І як твой паганы язык павярнуўса ляпнуць такое? Да ці знаеш ты, чым усё гэто можэ кончыцца?

- Ходзяць жа іншыя, і нічога - не паміраюць.

- Много ты знаеш! - убачыўшы, што Кандрат пацвельваецца з ёю, выскаляецца, махнула рукою. - А, што з табою, дурнем, гаварыць!

І выйшла з хаты. Зноў сам-насам засталася са сваімі трывогамі і сумненнямі. Як быць? Што рабіць? Можа, не трэба было нічога Янаку гаварыць, хай бы выбіраў сам, каго хоча? Што, калі, шкадуючы Зосю, яна калечыць жыццё сыну? Многія, многія балючыя пытанні абступалі яе ў тыя дні, не давалі спакою ні ўдзень, ні ўначы. Думала-перадумвала... І ўсё ж разумела: не, тут па-другому ніяк нельга. Нельга пачынаць жыццё з подласці, з чужой бяды. Калі яна гаварыла пра совесць, то думала не толькі пра Зосю, а і пра сына.

І яшчэ спадзявалася Марыля, што Зося са сваім цвёрдым характарам, як ніхто іншы, зможа ўзяць Янака ў рукі, спрадвечнай жаночаю хітрасцю і ласкаю прывяжа яго да дому, не дасць яму распіцца.

І зрабіла ўсё, каб Янак ажаніўся з суседкаю.

Вяселле справілі на Вялікдзень.

13

Сваю памылку Марыля зразумела хутка. На бяду, дурнога гонару ў Зосі аказалася куды больш, чым розуму. І там, дзе трэба было цярпліва, асцярожна, далікатна гнуць, яна стала ламаць - упарта, зацята, з нейкай злараднасцю. Адразу ж пасля вяселля ўзялася камандаваць: гэтага не рабі! Туды не хадзі! Тое забудзь!

Янак цярпеў, цярпеў, а аднаго разу не вытрымаў і ўзарваўся:

- Што ты мне, панімаеш, камандуеш усё, як старшына які! Пляваць я хацеў на твае каманды! Што хачу, тое рабіць буду. У цябе не спытаюся!

І, бразнуўшы дзвярыма, пайшоў некуды на цэлы вечар.

З гэтага ўсё і пачалося. Што Зося ні скажа - Янак у штыкі, а тая не прамінае выпадку, каб не падкалоць, не ўпікнуць Янака: не выцер, прыйшоўшы з двара, ногі - доўбень, неабчэсанае палена; закурыў у хаце - асталоп, эгаіст, якому напляваць на другіх, сам труціцца і астатніх хоча патруціць; прылёг на засланы ложак - гультай, няўдаліца, які, мусіць, думае, што жонка - гэта парабчанка, што яна можа прыбіраць у хаце па дзесяць разоў на дзень...

Далей - болей. Сваркі рабіліся ўсё больш частыя, усё больш гняўлівыя. Марыля бачыла, што Янак ходзіць увесь напяты, нібы струна, што яшчэ адна-дзве такія сутычкі, і ён можа сарвацца, натварыць бяды.

Улучыўшы момант, калі Зося ў хаце была адна, Марыля сказала:

- І што ты сабе, маладзіца, думаеш! Хіба так можно? Ты ж адаб'еш яго ад дамоўкі.

Зося адразу натапырылася.

- Гэто маё дзело, што можно, а што няможно. Як-небудзь абыдуса без саветаў.

- Я ж табе кепского не саветую...

- От, коб меней розныя саветчыкі лезлі не ў сваё дзело, дак, можэ, і праўда було б лепш.

«Ого, як загаварыла! - здзівілася Марыля. - А тады, як прыходзіла, то гатова була рукі цалаваць. А цяпер, бачыш, ёй ужэ ніхто й не трэба».

Аднак Марыля пра тую размову напамінаць нявестцы не стала. Адказала спакойна, разважліва:

- Я ў саветчыкі не набіваласа і не набіваюса. Але тое, што ты робіш, - не толькі тваё дзело. Янак мне сын, і я не магу глядзець на ўсё спакойна. Так, Зося, не можно. Не канечне, каб усё твой верх буў. Трэба іншы раз і перамаўчаць. А як жэ? Такая наша жаночая доля.

- Ну, пэўно ж. Свайго сыночка вы будзеце абараняць. Вінавата я адна. Хто я вам? Чужая. Таму і вінаватая ва ўсім.

- Чаму ж? Я і Янака не хвалю. І ён бывае вінаваты. Але згода ў хаце - ад жонкі. Трэба крыху і сцярпець, калі што якое. Усім нам хочацца адразу ўзяць лейцы ў свае рукі да яшчэ нацягнуць іх тужэй, пацешыць свой гонар: от, маўляў, якая я лоўкая - мужык мой на цырлах перада мной бегае... Што ж, іншы, можэ, і будзе бегаць, а каторы не захочэ, халактар не такі. Што тады?

- Во, во! Вы яшчэ і Янаку гэто скажыце, - глянула ваўкавата з-пад ілба Зося. - Тады ўжэ ён саўсім расперажэцца.

- Скажу тое, што трэба, не турбуйса. А цябе просто прашу: не лезь з ім у чубкі. Ласкаю старайса, ласкаю... Іншы раз добрае слова больш зробіць, чым вялікая сварка.

Не паслухалася Зося. Палічыла, мабыць, за нізкае прымаць чужыя парады.

І дазвягалася.

...Марыля замешвала ў сенцах сечку, калі пачула з хаты дзікі Зосін крык. І тут жа ў сенцы выскачыў, мацюкаючыся, Янак.

- Чаго натварыў? - ступіла яна да сына.

- Я гэту сволач калі-небудзь заб'ю зусім! - скрыгатнуў ён зубамі і крутнуўся на двор.

Перапужаная Марыля кінулася ў хату. Зося, уся ў крыві, ляжала на лаўцы і слаба стагнала.

- Што ён з табою зрабіў, Зосько? - нагнулася яна над нявесткай.

А тая і вочы пад лоб закаціла:

- Усё мне. Канец...

«Ах, горэ ты маё!» - замітусілася Марыля каля Зосі. Разарвала старую хустку, намачыла яе ў халоднай вадзе, асцярожна выцерла Зосін твар. Кроў ішла толькі з носа.

- Ну, маладзіца, маліса Богу, што гэтым абышлоса.

Прыклаўшы нявестцы халодны кампрэс на пераноссе, Марыля прысела побач. Тая ляжала моўчкі, не варушылася і не расплюшчвала вачэй.

- Галава не баліць?

- Ох... Усё баліць... Усё чыста баліць...

- І чым жэ гэто ён цябе?

- Кулаком... Думала, заб'е.

- Ай-яй-яй! Паганец! Рукі ўжэ стаў распускаць.

- Стаў! Канечне, стане! - падхапілася Зося і раз'юшана, як бы не ляжала хвіліну назад нежывая, накінулася на Марылю. - Бо набаўляеце! Ён бы слухаўса мяне, коб не вы. Гэто вы яго вучыце не патураць жонцы, не хадзіць перад ёю на цырлах. Думаеце, я не знаю? Усё знаю! Вы набаўляеце, вы!

Марыля чакала, пакуль выгаварыцца нявестка, і калі тая, захліпаўшы носам, змоўкла, сказала з крыўдаю:

- От, Зося, Зося... Гэто ж ты пра мяне так думаеш... А я хіба хацела калі табе чаго кепскаго? Хіба ты мне чужая? Вы ж цяпер з Янакам для мяне роўныя. Нашто ж мне набаўляць, сварыць вас? Я ж хацела, коб вы пабраліса, жылі хораша, дружно. І цяпер гэтаго хочу. Таму і не ўцярпела, пасаветавала табе... А ты унь як перавярнула... Нядобрэ гэто, Зося, нядобрэ...

Нявестка панура маўчала. І невядома было, ці яна раскайваецца, што пад злосць, неабдумана сказала, ці проста не хоча болей гаварыць.

Зразумеўшы, што размовы не атрымаецца, Марыля ўстала з лаўкі.

- Ну, як сабе хочэш. Бог табе суддзя. Пакрыўдзіла ты мяне, але зла я не трымаю. Толькі паўтару: не пераменішса - не будзе ў вас жыткі. Памянеш маё слова, не будзе.

Зося пасля таго пацішэла. Дайшло, мусіць, што крыкам нічога не возьмеш, стала больш хіліцца да мужа. Не высоўвалася ўжо гэтак са сваім языком, часцей прыкусвала яго, перамоўчвала, калі што якое.

Дый нельга, грэх ужо ім было сварыцца - Зося ж хадзіла апошнія месяцы...

Неўзабаве нарадзіўся хлопчык. Яе першы ўнук... Марыля не чакала, што гэта яе так узрушыць. Седзячы ля калыскі і ўглядаючыся ў чырвоны, зморшчаны тварык унука, яна не раз з нейкай шчымлівай журбою, з ціхай прасветленасцю думала: «От я і баба... І не згледзела, як жыццё прамільгнула. Нібы адзін дзень... Няўжэ гэто я такая старая?»

Унука яна палюбіла адразу. Палюбіла, здаецца, яшчэ больш, чым некалі свайго першынца. І як толькі выпадала вольная хвіліна, бегла хутчэй да калыскі, адхінала асцярожна палог, глядзела, ці не забілася туды якая муха, ці не мокранькі малы. Калі ж той не спаў, цмокала яму губамі, забаўляла яго, і часам ёй здавалася, што малы ўжо ўсё разумее, нават спрабуе ўсміхацца.

Зосі Марыля не давала болей ні за што і ўзяцца. Праўда, яна не нагружала нявесткі і раней. От паможа што - дзякуй, а не, дак і так добра. Цяпер жа казала ёй:

- Тваё дзело - малы. Глядзі яго. - І сама яшчэ кідалася памагчы - то пялюшку памые, то ўначы ўстане, падменіць Зосю, пакалыша малога.

Мір і згода запанавалі ў хаце. А летам, у касавіцу, нечакана - ад сэрца - памёр Зосін бацька, і Зося настроілася: трэба перабірацца да маці, яна ж засталася адна.

Марыля асабліва не пярэчыла, і Янак з Зосяю неўзабаве перайшлі ў хату Зосіных бацькоў. З пярэбарамі вялікага клопату не было: хаты стаялі побач. Зося ўзяла малога на рукі, Янак ускінуў на плячо пасцель, яна - хатуль з астатнімі пажыткамі, за адзін раз і перанеслі ўвесь набытак.

Сядзіба Лантухаў (як звалі за вочы Зосіных бацькоў у вёсцы) была, канечне, не тое што ў іх з Кандратам. Вялікая, пад гонтай, хата, хлеў, адрына, клець. Шырокі, куды можна заехаць з любым возам, двор. Сотак трыццаць, не меней, агарод, добры садок. Найбольш ганарыўся стары Мікалай гэтым сваім садком. Ні ў кога ў вёсцы не было такіх смачных яблыкаў, груш, як у яго. Мікалай сам расказваў, што па дрэўцы ён ездзіў ажно пад Слуцак, да садавода, пра якога вычытаў у газеце, і той за немалыя грошы прадаў яму колькі саджанцаў. Вось чаму нават у тыя гады, калі быў уведзены падатак, і амаль усе, хто меў які садок, высеклі дрэвы пад корань, ён сваіх не зачапіў, пашкадаваў...

Цяпер, пасля смерці старога Мікалая, гаспадаром гэтага багацця станавіўся Янак.

І жыць бы ім тут, як людзям, дзяцей гадаваць, - дык не... Перабраўшыся ў бацькоўскую хату, зноў стала паказваць свой нораў Зося.

Неяк, надвячоркам, Янак заскочыў да маці хмуры, злосны.

«Як схуднеў, асунуўса... - жаласлівымі вачыма глядзела яна на сына. - І сарочка на ім унь якая, пакамечаная, брудная. Хоць бы выпрала гультайка, людзей пасаромеласа б...»

Разам з жаласцю Марыля адчула і пэўную віну перад сынам. «Мо коб ён ажаніўса з той настаўніцай, то ўсё було б па-другому...»

- Мне, сынок, нічого не трэба, коб толькі табе було добрэ... Хто ж мог ведаць, што яна такая дурная.

- Дурная? - Янак нядобра ўсміхнуўся. - Ого! Яна і занадта разумная. Для сябе! Хацела б, каб усе вакол прыслужвалі ёй, а яна толькі, як пані якая, каманды падавала.

Што праўда, то праўда. Нават старая Барбарка, Зосіна маці, наколькі ўжо цярплівая жанчына, а і то не вытрымала, паскардзілася ёй аднаго разу: «Марылько, свашко мая дорогая, жыткі няма ад маёй Зосі. Усё ёй не так, усё ёй не гэтак. Колькі мне тут жыць засталоса, а яна ні на дзень спакою не дае, поедам есць. І што з ёю сталаса - розуму не дабяру. Усё адно як з ланцуга сарваласа. А беднаму Янаку...»

Дастаецца, ох дастаецца Янаку... Чаго, здавалася б, жанчыне трэба? Янак і ў хаце памагае, і свінням дае, і на работу штодня бегае. То хоць бы ўжо маўчала, калі чалавек стараецца. Не, усё роўна незадаволеная, чапляецца на кожным кроку. Сама ж, акрамя дзіцяці, нічога больш не знае. Хаця гэтаму дзіцяці другі год ужо, дзякуй Богу, можна было б пакінуць і на старую, а самой і ў агародзе што зрабіць, і ў калгас, як людскія жанкі, схадзіць. Куды там. Прыдумала сабе нейкую хваробу, кажа, як нагнецца, то галава кругам ідзе, млосна робіцца, і сядзіць сабе дома, у цянёчку.

Янак дастаў цыгарэту, лапнуў па кішэні, шукаючы запалкі.

- Ты б от лепш чаго з'еў, чым смаліць гэту атруту, - сказала Марыля. - Сала унь вазьмі, мяса.

- Нічога, мама, нічога, - як бы не чуючы яе, гаварыў пра сваё, набалелае, Янак. - Калі яна такая разумная, калі яна пачынае папракаць мяне за кавалак хлеба, то я ёй устрою. Кіну к чортавай матары і гэту хату яе, і дабро, а сам паеду. Хай робіць што хоча. Хай паскача адна.

- Куды гэто ты паедзеш? - занепакоілася Марыля. - Што ты чаўпеш дурное! А пра дзіця падумаў?

- Я-то падумаў. А цяпер хай трохі падумае і яна... Мама, у вас запалкі ёсць?

Марыля ўзяла з прыпечка карабок, падала. Янак пусціў праз нос густы струмень дыму, пасміхнуўся:

- Я ж не назусім. На які год. Правучыць яе хачу.

- Ай, сынок, не трэба гэтаго рабіць. Людзі смяяцца будуць. А ёй ты нічого не дакажаш. Калі ўжэ зародзіцца цяля з лысінаю, то і памрэ такое.

- Дакажу! Яна ў мяне яшчэ паскача! Маць яе ператак! - вылаяўся раптам Янак і стукнуў кулаком па стале, аж азваўся, забрынчэў посуд.

- Ну, ну, ціхо ты. Разваяваўса... - Ведаючы, аднак, сынаў характар, спрачацца не стала. Адно толькі папыталася: - І куды ж ты, цікаво, паедзеш?

- Го-о! Вольнаму воля. Цяпер, мама, нідзе не прападзеш. Цяпер рабочыя рукі ўсюды патрэбны. Хоць у Данбасе, хоць у Сібіры.

- У Сібіры... - паківала яна галавой. - Расхрабрыўса. Мора яму па калена... - і не стрымалася, зноў папрасіла: - Выкінь ты, Яначак, гэтыя думкі з галавы. Чуеш? Прыспічыло табе выракацца дамоўкі, роднага дзіцяці, ехаць недзе за свет, бадзяцца?

- Усё, мама, скончыліся разгаворы. Я рашыў цвёрда.

Янак падняўся, кінуў патухлую цыгарэту ў вядро з памыямі, узяўся за клямку.

- Дабранач!

Аднак падаўся не дадому - на вуліцу, павярнуў у Пахуўскі канец. «Зноў, мусіць, да свайго Гімнасцёркіна. І спараваў жэ чорт з гэтым п'яніцам. Коб яму! Прывалокса сюды на Янакаву галаву. А гэты дурань гатовы за ім хоць у агонь. Ну, канечне ж, гэто ён, Гімнасцёркін, набавіў сына. Гэля яго выпірае з хаты - вельмо ёй патрэбен гэтакі п'яніца - дак ён, бач, надумаўса ехаць сам і Янака падгаварыў. От жэ зараза!..»

Яна яшчэ колькі разоў спрабавала адгаварыць сына ад яго намеру, але той быў няўмольны. І восенню, пасля таго як выкапалі бульбу, звезлі ў хлявы сена, Янак, узяўшы свой пашарпаны салдацкі чамаданчык, падаўся з вёскі.

14

Тыдні праз два прыйшло пісьмо.

«Прывет вам з праслаўленага Данбасу! - пісаў Янак. - Прынялі нас добра. Жывём у інтэрнаце. У пакоі шэсць чалавек, хлопцы неблагія. Працуем усе на шахце. Амаль тысячу метраў пад зямлёй. Здабываем каменны вугаль. Работа нялёгкая, але і плацяць някепска. Калі пабыць тут з год, можна будзе зарабіць добрыя грошы...»

«Божэ мой! На шахце...» - адразу спахмурнела Марыля. Слова «шахта» трывожыла, палохала яе, бо ўяўлялася за ім нешта змрочнае, неймаверна цяжкае. Гэта ж ні свежага паветра, ні сонца. Тысяча метраў пад зямлёй. Крый Бог што якое!..

- А дзе гэто ён, той Данбас? - перапыніла Марыля дачку, якая чытала пісьмо.

- Далёка. На Ўкраіне. А горад, дзе жыве Янак, называецца Горлаўка.

- Ну, Украіна - гэта не так ужэ і далёка, - уставіў сваё Кандрат. - У сорак трэцім, помню, пасля курсаў...

- Пры чым тут твае курсы! - узлавалася Марыля і сказала дачцэ: - Чытай далей.

- А тут далей нічога няма. Перадае паклон вам, бацьку. Мне вось тут некалькі слоў, Алесіку...

- А Зосі?

- Зосі няма...

«Няма... От жэ зацяўса, паклону не перадаў. Не пацікавіўса, ці жывыя хоць... Ды хто знае, пісаў ён ці не пісаў?»

Марыля накінула хустку і праз агарод пайшла да Лантухаў.

Старая Барбарка і Зося былі дома.

- Дзіньдобры, дзіньдобры, свашко, - прыязна азвалася Барбарка, запрасіла прысесці.

А Зося і вуснаў не разняла, нават не глянула ў яе бок. З таго дня, як Янак паехаў, яна не гаварыла і не здароўкалася.

- Янак пісьмо сёння прыслаў, - не зважаючы на панурасць нявесткі, сказала Марыля. - Паклоны вам перадае, пытаецца, як Зося, ці здаровы сынок.

- Ага, успомніў!.. - бліснула вачыма Зося. - Калі б яго вельмо сынок цікавіў, то не папёрса б немаведама куды. Сабакам сена касіць!

- Папёрса... Але ж, мусіць, не па сваёй ахвоце.

- А што, я застаўляла яго? Я?! - ускочыла Зося і стала перад свякрухаю, працінаючы яе злым, лютым позіркам.

Барбарка, нешта мармытнуўшы, вышмыгнула з хаты.

Марыля вытрымала Зосін позірк, спакойна сказала:

- Застаўляць не застаўляла, але ж, мусіць, дапякла, раз чалавек кінуў усё і збег.

- Коб той язык свой апёк, хто так гаворыць!

- Кляні дай сабе бяры.

- Возьмеш і ты, нікуды не дзенешса, - мусіць, каб больш зняважыць свякруху, перайшла на «ты» Зося. - На мяне хочэш спіхнуць, а сама ўсё зазывала сыночка ў хату, усё падпойвала ды падгаворвала, як змяя падкалодная. Думаеш, не бачыла?

- Ну, бачыла. Ну, падгаворвала, дак і што?

- Яна яшчэ будзе здзекавацца з мяне?! - аж захліпнулася ад злосці Зося і закрычала ўжо з нейкім віскам, замахала рукамі. - Ану марш з хаты! Вон! Коб і нагі тут не было!

На двары яе сустрэла Барбарка. Азірнуўшыся на акно, яна ўзяла Марылю за рукаў, адвяла за вугал.

- Свашко мая дарагая, не гневайса на яе вельмо... Ты ж разумнейшая, не бяры блізко да сэрца. Даруй ёй, свашко. Сама не знае, што гаворыць. І раней була паганая, а цяпер... Як... як... - хацела яшчэ нешта сказаць Барбарка, але слёзы душылі горла.

- Бог ёй суддзя. Што мне на яе гневацца... - Марыля хацела ісці, але ўспомніла пра пісьмо, павярнулася да Барбаркі: - Хай бы яна напісала Янаку.

- Я скажу ёй, свашко, скажу...

Марыля чакала, што Зося адумаецца, прыйдзе па адрас. Але тая ні праз дзень, ні праз тыдзень не паказалася.

«Хібо мо таксамо палучыла?» І калі паштарка Маня прынесла другое пісьмо ад Янака, не ўцярпела, пацікавілася:

- А Зосі... було што?

- Не, цётко, не було. І правільно робіць!

Марыля здзіўлена паглядзела на паштарку.

- Як гэто - правільно? Што ты, Маня, кажэш?

- Што чуеце. Не трэба быць такой заразай, - ускінула на плячо цяжкую брызентавую сумку Маня.

«Бач, нават чужыя яе асуджаюць, - падумала Марыля, калі паштарка пайшла. - Ад людзей не схаваешса. Усё бачаць, усё разумеюць. Людскі суд строгі...»

Не дачакаўшыся Зосі, яна рашыла схадзіць да яе сама. Папрасіла Саню напісаць на лістку Янакаў адрас, узяла з сабой і пайшла.

Маленькі Сцёпка, унучак, як толькі згледзеў яе ў парозе, адразу кінуўся, расставіўшы ручаняты, насустрач, абхапіў за шыю.

- Ах ты, мой саколік... - цалуючы ўнучка, прыгаворвала яна расчулена. - Званочак мой залаты. Ну, пачакай жэ трохі, галубок, я табе гасцінца дастану. О, на, пестунок мой яснавокі...

І Марыля падала Сцёпку кулёк.

- Цукелкі? - заззяў тварык унучка.

- Цукеркі, цукеркі. Еш на здаровейка.

Зося панура сядзела на ложку, нешта шыла, зіркаючы з-пад ілба - нядобра, непрыхільна.

- Дак можно зайсці альбо не? - папыталася Марыля, стоячы ў парозе.

- Чаго пытацца, калі зайшлі... - хмура кінула Зося.

Марыля павяла вачыма па хаце, шукаючы, дзе б сесці. І выбрала месца ля печы, насупраць Зосі. Пачала адразу, без далёкіх заходаў.

- Як сабе хоч, Зося, а так не можно. Трэба табе напісаць Янаку. Ён чакае твайго пісьма, павер мне. І калі ты скажэш, коб прыязджаў, - прыедзе.

- Ён жэ не піша. А чаму гэто я буду пісаць?

- Не піша... Бо гонару непатрэбнаго много. А з цябе карона не спадзе, калі напішаш першая.

Нейкі час Зося панура маўчала.

- Нічого я не буду яму пісаць, - потым сказала: - Хочаце, пішыце самі, вы ж маці.

- Я-то маці, а ты - жонка. І ўжэ, тым часам, не мне з ім жыць, а табе.

- Калі б хацеў жыць, то чаго було перціса за белы свет.

- Зноў ты сваё. Ох, глядзі, маладзіца, глядзі...

Марыля не стала больш нічога казаць, каб яшчэ, крый Бог, не ўгнявіць нявестку, перавяла гаворку на другое:

- А дзе маці?

Зося моўчкі кіўнула на печ.

- Спіць хіба, што не азываецца?

- Занядужала. Гарачка прыкінуласа.

- То, можэ, у больніцу трэба було б, да дохтура?

- Няма каму вазіць. Паправіцца як-небудзь і так.

Марыля параіла запарыць ліпавага цвету, сказала, што прынясе слоік малінавага варэння - вельмі добра памагае ад прастуды. І пайшла. А паперку з адрасам пакінула. Паклала на стале - сядзе нявестка вячэраць і ўбачыць. «Няўжэ не напіша? От жэ ўпартасць, зацятасць! Не дай Бог... І сама змучыласа, высахла унь - адна скура ды косці, і другіх мучыць, жыцця не дае...»

Як бы яно ўсё было - цяжка сказаць, але падзеі неўзабаве павярнуліся зусім неспадзяваным бокам.

Старая Барбарка, пракачаўшыся тыдні са два на печы, памерла. Перад смерцю адно папрасіла: «Зяцю... зяцю паведаміце...»

Марыля сама пайшла на пошту і адбіла тэлеграму.

Янак прыехаў толькі праз чатыры дні. І хоць усе помнілі просьбу нябожчыцы, гэтулькі чакаць нельга было. Барбарку пахавалі, не дачакаўшыся Янака.

Прыехаў - і адразу дадому.

Якая ўжо была ў іх размова з Зосяй - невядома. Толькі назаўтра, раніцай, Марыля ўбачыла праз акно, як яны ўсе трое (Янак трымаў на руках Сцёпку) пакіравалі да Ўласавага двара, а там праз шнуры - на могілкі.

Разам вярнуліся і назад.

У Марылі адлегла ад сэрца. З цеплынёй падумала пра Барбарку. Ціхая, цярплівая, заўсёды прыветлівая да людзей, заўсёды гатовая чым можна было памагчы, яна і пасля сваёй смерці рабіла дабро.

Янак на шахту сваю больш не паехаў. Напісаў Гімнасцёркіну, каб прыслаў дакументы ды грошы, якія не паспеў палучыць, тэрмінова сабраўшыся ў дарогу.

Старшыня зноў узяў Янака за электраманцёра.

Жыццё як быццам уваходзіла ў свае прывычныя, спакойныя берагі. Але спакой гэты аказаўся падманлівым.

Недзе хутка пасля Янакавага вяртання стала Марыля прыкмячаць, што сын пазбягае, цураецца яе. Калі дзе і сустрэнецца, то як бы чаго саромеецца, вочы адводзіць убок і ўсё хутчэй спяшаецца размінуцца. І ў хату перастаў заходзіць. То, бывала, сюд-туд дый заскочыць, пасядзіць, пагамоніць, пакурыць. А то за ўсё лета ні разу не заглянуў. Нават калі Кандрат прывозіў з балота сена, і то не выйшаў, не памог скінуць. Заўсёды раней выходзіў, бо ведаў, што бацька хворы, слабы, памагчы няма каму. А тут хоць і дома быў - Марыля сама бачыла яго ў акне, - не выйшаў.

Прыдумаўшы нейкі клопат, яна пайшла да іх сама. Абрадаваўся ёй, здаецца, адзін толькі Сцёпка. Зося ж, як заўсёды, сядзела панурая, гаварыла неахвотна і непрыветліва. А Янак схапіў сякеру і адразу падаўся з хаты.

Нядобрае Марыля адчула яшчэ тады, калі нявестка і сын, абое, перасталі хадзіць да іх па ваду. Апошнім часам, калі старая лантухоўская студня без належнага догляду завалілася, Зося і Янак бралі ваду ў іхнім калодзежы. Гэта было праз агарод, і блізка, і зручна. Дый і вада тут, з крыніцы, заўсёды халодная, смачная і ніколі, нават у самую спёку, не выбіралася.

Хадзілі, хадзілі, а тут раптам як адрэзала. Спярша не пайшла нявестка, а потым ужо і сын. Ну што Зося не паказвалася, дык Марылю гэта асабліва не здзівіла, бо тая і раней часцяком, як толькі што сама сабе надумаецца або нешта ёй не спадабаецца, бярэ адразу вёдры і знарок, каб усе бачылі, ідзе цераз вуліцу да Зернюковых. Хоць гэта і далекавата, і вада там аддае нейкім балотам, цінаю.

А тут не пайшоў і Янак...

«Зазліўса, мусіць, на нешто... Але чым я магла яго пакрыўдзіць, калі?»

Перабірала ў памяці ўсё, што было паміж імі ў апошні час, і не знаходзіла якой-небудзь прычыны, не магла зразумець такой перамены.

Аднойчы, калі Янак быў на двары адзін, корпаўся нешта каля паветкі, Марыля падышла да яго. Запыталася:

- Што гэто ты ўжэ да нас і пе паказваешса? Баішса? Ці, можэ, крыўду якую маеш?

- Ды не, што вы... Якая крыўда, - разагнуўся Янак. - Проста работы вельмі многа. Вам паказалася.

Гаварыў, а сам у вочы ні разу не глянуў. Як бы няёмка было чагосьці, сорамна. Нейкі фальш, няшчырасць былі ў яго словах. Адчувалася, што сын не дагаворвае нешта, утойвае.

«Ну, не хочэш, - як хочэш», - рашыла Марыля і не стала больш лезці з роспытамі. Аднак прыкрасць засталася, і гэта вярэдзіла ёй душу, не давала спакою.

Усё праяснілася значна пазней. Ужо зімой.

Быў якраз вечар перад старым Новым годам. Агародамі яна вярталася ад Тэклі Корчыкавай, дзе звычайна збіраліся на вячоркі. Вярталася крыху раней, чым звычайна, бо ведала, што ў гэты вечар будуць хадзіць «шчодрыкі» і нядобра, калі ніхто з хаты не азавецца. Кандрат яе калі заваліцца спаць, то і громам не разбудзіш.

Марыля падыходзіла ўжо да сваіх веснічак, калі пачула на Янакавым двары, за хлявом, скрып снегу і неразборлівае мармытанне. Яна стала прыглядацца. Ля сцяны нехта варушыўся. Але хто - у цемені, ды яшчэ здалёк, цяжка было разабраць. Толькі па голасу можна было здагадацца, што гэта мужчына. І, мусіць-такі, добра п'яны, бо яго моцна вадзіла ў бакі.

Чалавек таптаўся ля хлява, як бы чаго шукаючы, да нечага прыглядаючыся. Нечакана ён паслізнуўся і, махнуўшы рукамі, паваліўся ў снег. Пачулася сярдзітае мацюканне, і Марыля пазнала: Янак!

«Чаго ён тут? Уляжацца на снег і засне, п'яны, замерзне на такім марозе...»

Марыля вярнулася назад, да Янакавых весніц, і сцежкаю пайшла да хлява.

Янак тым часам падняўся. Цяпер, зблізку, яна магла бачыць, што той трымаў пад пахаю жмак саломы. Дастаўшы з кішэні запалкі, падпаліў гэты жмак.

У Марылі ўсярэдзіне пахаладзела.

«Што робіць?! Запаліць жа хлеў!»

Калі жмак разгарэўся, Янак ступіў да хлява і стаў падсоўваць агонь пад страху.

Марыля кінулася да сына, схапіла за руку.

- Яначак, сынок... Што ты надумаў? Кінь! Чуеш?

- А-а-а! - зларадна выгукнуў Янак. - Прыйшла-такі. Прыйшла-а!..

І, адштурхнуўшы яе ад сябе, кінуў жмак на снег, пайшоў у хату.

Марыля, разгубленая, задыханая, стоячы па калені ў снезе, яшчэ некалькі хвілін не магла супакоіцца, адно толькі чула, як калоціцца, ледзь не выскоквае з грудзей сэрца. Паступова, як далёкае рэха, да яе стала даходзіць тое, што ёй сказаў сын. «Прыйшла-такі!..» Як бы чакаў яе, як бы ведаў, што яна прыйдзе. Але чаго? Навошта? І чаму ён выгукнуў гэта з такой злараднасцю, з такой варожасцю? Нічога не зразумець... Яна падышла да хаты. Святло гарэла толькі на кухні. Марыля асцярожна прыціснулася да сцяны. З хаты чуваць быў глухі сынаў голас:

- ...і толькі я гэта тыцнуў пад страху, а яна тут як тут! Прымчала, як з-пад зямлі выскачыла!..

- А я табе што казала? - гэта ўжо абрадаваны голас Зосі. - А ты не хацеў слухаць. Думаў, што жонка табе вораг. Цяпер будзеш ведаць хто.

«А-а, дак гэто ж яны варажылі... - працяла Марылю здагадка. - Варажылі супраць мяне... роднай маці!»

Цалюткую ноч яна не звяла павек. Крыўда яе была такая вялікая і гарачая, што не было нават слёз, як бы ўсе яны высмяглі...

15

Пасля таго яна рашыла: «Калі я ўжэ гэтак мяшаю ім, то, Бог з імі, магу і не хадзіць. Толькі б жылі яны па-людску. Толькі б ім було добрэ. Унучка от шкода, не буду бачыць. Але нічого, пабольшае - сам прыбяжыць...»

Так і не пайшла ўсю зіму. Кандрата колькі разоў пасылала. Першы раз, калі ўбачыла, як Янак адзін пад паветкаю пілуе дровы. Другі - калі той прывёз з балота сена і бегаў вакол саней запараны: Зося не выйшла нават вяроўку развязаць. Яшчэ два ці тры разы Кандрат хадзіў туды з рознай помаччу. Марыля пе пайшла.

«Пакуль не перапросіць - не дарую. Хай сабе слухае каго хочэ. Абы толькі слухаў. Абы нічого кепского не рабіў. А я ўжэ як-небудзь перажыву і без яго ласкі... Хоць гэто і нядобрэ такое, ды што зробіш? Праўду людзі кажуць: начная зязюля каго хочэш перакукуе...»

А Зося ўзялася за Янака сур'ёзна. Неяк ранкам, калі Марыля даіла сваю Лысуху, за сцяною - а іхнія хлявы стаяць побач - яна пачула сярдзіты голас сына: «Стой, халера! Стой, каб цябе ваўкі аперазалі! Малако унь усё разліла...»

Няўжо яна яго і даіць заставіла? А можа, здалося? Можа, ён проста зайшоў падкінуць карове сена, памагчы Зосі? Але не, дзынькала вядро, раз-пораз азываўся Янак, узлавана нукаючы на непрывыклую да мужчынскіх рук карову, а Зосінага голасу не чуваць было.

«Ну і ну-у... - пакруціла Марыля галавою, выходзячы з хлява і не верачы самой сабе, прыстояла крыху на двары, дачакалася, калі Янак з даёнкай у руках выйшаў з хлява. - Узяла-такі лейцы ў свае рукі. Закілзала... Выходзіць, і на гарачага ды натурыстага знайшласа ўправа...»

Ёй і шкода было сына, які стаў патураць жончыным капрызам, ледзь не вылузваўся са скуры: хапаўся ўсё рабіць сам, круціўся, як падсмалены, ад цямна да цямна. Зося ж ні халеры не рабіла, ляжала сабе на печы, нават суп які і той ленавалася зварыць, так, сухама - агурок, бульба ды які скрылёк сала - найчасцей і палуднавалі. І шкода сына было, калі пра ўсё гэта думала, і разам з тым брала злосць. «Так дурню і трэба! Дапусціцца, каб гэтая звяга села верхам...»

Але паступова, за хатнім клопатам, супакоілася, разважыла, што яна не зусім справядлівая да сваёй нявесткі. Нічога кепскага тая не зрабіла. Янак хоць заняўся гаспадаркаю, перастаў піць.

Так думала яна ў тыя дні не раз - супакойвала сябе, суцяшала, а сэрца не магло прыняць тое, што бачылі вочы, што трывожыла, вярэдзіла душу. Хіба ж можна так? Адрачыся ад роднай маці? Дапатурацца бабе да таго, што ў вёсцы унь пачынаюць ужо смяяцца. Сама днямі была сведкаю. Забегла ў краму купіць солі, запалак, яшчэ рознай дробязі. Узяўшы што трэба, выйшла на вуліцу - пачакаць Тэклю. Да мужчын, якія стаялі ля ўвахода, падышоў Аркадзь Раманоўскі.

- Ну што, арлы? - па голасу адчувалася, што ён ужо быў на падпітку. - Чаго насы звесілі? Пагамонім, пакурым?

- Не мяшала б... - азваўся хтосьці няпэўна. - Але, халера на яго, дадому трэба. Работа ж чакае...

- Работа не воўк - у лес не ўцячэ. А то даслужышся, як той Янак Кандратаў: будзеш жончыны штаны праць і дзьмухаць на іх, каб хутчэй сохлі. Ха-ха-ха...

- Го-го-го!..

Сыты мужчынскі рогат, здавалася, сцебануў Марылю па твары, і яна падалася хутчэй ад крамы.

«Жарабцы праклятыя! Што вам да таго!..»

Але як ні крыўдна было чуць такія смяшкі, Марыля разумела і іх пэўную справядлівасць.

А другі раз дакарала сябе: не гняві, маладзіца, Бога, калі добра, то ты хочаш яшчэ лепш. Абы яны не таўкуцца. Абы сын трымаецца дамоўкі, не п'е, не валочыцца абы-дзе...

І сама не ведала, як быць: ці злавацца, трымаць крыўду на сына і далей, ці махнуць на ўсё рукою, зрабіць выгляд, як бы нічога не было, парушыць гэтае нядобрае, пакутлівае маўчанне. І яна не раз гатова была пайсці ўжо да сына, першай пераступіць прыкрую мяжу, якая падзяляла іх, але стрымлівала адно: а што, калі зойдзеш, а яны возьмуць дый скажуць: «Мы цябе, мамо, не звалі і ласкі тваёй не жадаем...»

«А, хай жывуць, як жывуць», - рашыла Марыля і зноў засталася сам-насам са сваімі горкімі, трывожнымі думкамі.

Трывожылася ж яна нездарма. Як чула яе сэрца: Янак са сваім гарачым, самалюбівым характарам доўга не вытрымаў Зосінай муштры - сарваўся. Учыніў у хаце пагром, надаваў добра ў бакі Зосі і сышоў з дому. Не прыйшоў нават начаваць. Дзе ён быў, што рабіў цэлыя суткі - невядома. Толькі вечарам наступнага дня прывезлі яго фурманкаю з Рудні - суседняй, за сем кіламетраў, вёскі, і п'янага, як палена, занеслі ў хату.

Янак запіў зноў. Без просыпу, з безразважнай рашучасцю, зацятай злосцю, як бы хацеў стаць насуперак ужо не адной Зосі, а ўсяму беламу свету. Дзень пры дні чула цяпер Марыля ў Янакавай хаце сынавы мацюкі, нявестчыны крыкі, плач перапалоханага дзіцяці.

«Даскакаласа, ганарліўка ўпартая! А хіба ж я не гаварыла, не прасіла, коб не брала так круто, што калі ўжэ хочэш гнуць, то гнуць трэба асцярожно. Жалезны прэнт і той спачатку награваюць. А гэто ж жывы чалавек... Дак не паслухаласа. Ворагам мяне палічыла. І сыну тое ж у вушы ўвяла, пасварыць захацела з маці. От і пасварыла на сваю галаву...»

Злосць, прыкрасць, шкадаванне, трывога - усё змяшалася ў Марылінай душы. Валілася з рук работа, не лез кавалак у рот.

«Як да яго падступіцца? Што рабіць?» - сядзела пастаянна ў галаве думка.

Аднаго разу, калі Марыля з Кандратам вячэралі, у сенцах пачуўся ціхі шоргат і шкрабанне па дзвярах - нехта, мабыць, шукаў клямку. Доўга шукаў. Кандрат ужо быў падняўся, каб паглядзець, хто там дзяцініцца, як дзверы нарэшце адчыніліся і парог няўпэўнена пераступіў Янак.

Убачыўшы сына, Марыля абрадавалася і разгубілася. Каб схаваць сваю разгубленасць, пажартавала:

- А мы ўжэ думалі, злодзей лезе да нас.

Янак няпэўнай паходкай перайшоў хату, сеў па ўслончыку ля грубкі. Жарту пе прыняў, сказаў:

- Я, мамо, горш за любога злодзея...

Крыху памаўчаў, паўтарыў цвёрда, як даўно набалелае, выпакутаванае:

- Горш... Я - свіння, апошні нягоднік...

Яна зірнула на сына: у таго на вачах заблішчэлі слёзы. Значыць, не хмель у ім гаворыць. Перажывае.

Сказала:

- Што прыйшоў - добрэ. Садзіса от з намі вячэраць. А там разбярэмса, што да чаго.

- Не-е! - павёў галавой Янак. - Не-е... Пасля таго, што я зрабіў, я і пад сталом вашым не маю права сядзець! Вы не ведаеце, я ж тады...

- Ведаю, Янак. Усё ведаю.

- Адкуль?

- Здагадаласа...

- І як жэ ты, яловая галава, мог у такое паверыць? - не вытрымаў, сказаў з абурэннем Кандрат. - Мы ўжэ, выходзіць, табе ворагі? Э-эх!..

- Тато! Сам не знаю, яй-богу. Не магу зразумець. Замарачэнне нейкае нашло...

- Замарачэнне! - кінуў на сына гнеўны позірк Кандрат. - Піць трэба менш, то і замарачэння не будзе.

- Тато...

- Ну, ціхо вы! - спыніла іх Марыля. - Што лішне гарачыцца. Пагаварыць трэба спакойна, разважна. Ты лепш скажы мне другое, - павярнулася яна да сына. - Нашто ты зноў калаціцца пачаў? Сам унь як аплік стаў, нам, думаеш, добрэ бачыць?

- Мамо! - Янак ударыў кулаком у грудзі. - Мамо, паверце, не магу больш. Не ма-гу-у! Вы ж самі бачылі, я стараўся, рабіў што мог. Дагаджаў, як скуле якой. А яна? От жа зараза! Калі б тады не Сцёпка - прыдушыў бы, напэўна.

- Гэх! «Прыдушыў бы...» - азваўся Кандрат. - Герой мне знайшоўся. Сам сеў бы за краты, дзіця асіраціў.

- А! - махнуў рукою Янак. - Мне жызня не дарагая. Пляваць я хацеў на такую жызню!

- Распляваўся ты нешта вельмі. Глядзі, каб...

- Глядзець тут трэба адно, - перабіла яна Кандрата, які зноў пачаў гарачыцца.

Злосць у такой гаворцы - не памочнік. Можна ўсё сапсаваць. Дый навошта чапаць тое, што, бачна, і без таго баліць сыну. Трэба не папрокі кідаць, а шукаць тое, што магло б дайсці да ягонай душы, змякчыць гэты боль і жорсткасць. Матчыным чуццём Марыля ўгадала, што самым лепшым будзе зараз - гаворка пра Сцёпку, якога Янак вельмі любіў і шкадаваў.

- Глядзець трэба адно... - паўтарыла яна ціха. - Коб з гэтых вашых дурных сварак не було кепско трэцяму, невіноўнаму. Твайму дзіцяці. Што думаеш, калі яно маленькае, то нічого не панімае? Усё панімае! Яно, беднае, аж заходзіцца ад крыку, калі вы пачынаеце калатнечу. Нервовае якое стало, шкода глядзець...

Янак скрыгатнуў зубамі, пацёр даланёю лоб. Нічога не сказаў, але па тым, як пакутліва перасмыкнуўся твар, можна было здагадацца - напамінак пра дзіця зачапіў яго за жывое.

- Таму і кажу, і прашу. Калі не думаеш пра сябе - падумай пра сына. Такі харошы хлопчык. Такі слаўны...

- Не трэба, мамо... - падняўся Янак і захадзіў па хаце. - І без таго мутарна. Я ж не звер які. Усё бачу. Толькі што мне рабіць? Што?!

- Бацько табе праўду сказаў. Піць трэба менш.

- А, нічога вы не панімаеце. «Піць, піць...» Я, можа, таму і п'ю, што пагана, хрэнова мне ад усяго гэтага. Так хрэнова, што іншы раз хоць воўкам вый.

- А ўсё ж, Яначак, не налягай ты на гэту атруту. Да дабра яна не давядзе.

- Мне ўжо дабра няма чаго шукаць. Я ўжо сваё знайшоў...

Бязвольнасць, безнадзейнасць, што прагучалі ў голасе сына, балюча кальнулі Марылю ў самае сэрца. І абурылі.

- От бо заладзіў! - узлавалася яна. - Усё адно як на той свет сабраўса. Табе яшчэ дзяцей гадаваць, унукаў дажыдацца, а ён ужэ крылы складвае. Раскіс. Горэ сваё гарэлкаю заліваеш. Ты не горэ топіш - сябе топіш!

- Ладна, ладна... - нахмурыўся незадаволена Янак. - Не будзем пра гэта, мамо. Нічога са мною не станецца. Я п'ю, але галавы не губляю...

І пасля не раз ён паўтараў гэтыя словы, калі Марыля, здаралася, заводзіла з ім гаворку, зноў і зноў просячы, напрамілы Бог молячы спыніцца, узяцца за розум. «П'ю, але галавы не губляю...» Прыдумаўшы пустую адгаворку, ён, мусіць, як тапелец за саломіну, ухапіўся за яе, каб хоць нейкім чынам апраўдацца ў вачах іншых, падмануць, супакоіць сваё сумленне.

...Летам скончылі будаваць электрастанцыю. Месца для яе выбралі за хурсам, у хвойніку, так, каб было блізка да ўсіх трох вёсак калгаса. Многія з мужчын, дзяцей і нават жанок хадзілі паглядзець на тую дзіўную паравую машыну, што будзе даваць святло. Кандрат, які ў вайну быў шафёрам і трохі разбіраўся ў тэхніцы, аднойчы, пасвячы кароў, не ўцярпеў таксама, заглянуў на электрастанцыю. Але расчараваўся ўбачаным і вечарам даводзіў:

- Не, не пацягне яна ні халеры. Я думаў, там машына дык машына. Ажно - нічого асобеннага. Можа, нават меншая за той паравозік, што некалі бегаў у нас па вузкакалейцы. Куды ёй пацягнуць тры вёскі!

Але, мусіць, у тых будаўнікоў, што прыехалі ажно з самага Пінска, галовы былі не дурнейшыя, чым у яе Кандрата. На сыходзе лета, калі ўжо дзеці збіраліся ў школу, ад электрастанцыі, па роўнаму шнурку слупоў з бліскучымі правадамі, прыйшло ў іхнюю вёску першае святло, успыхнула яркімі лямпачкамі ў кожнай хаце. І не было, здаецца, ад самага заканчэння вайны, усе тыя восем цяжкіх, галодных гадоў, не было ў іхняй Дуброве радасці большай, чым гэтая. Дзеці, узбуджаныя ад такой незвычайнай навіны, шумна насіліся па вуліцы, гойсалі з двара ў двор, спрачаліся, у каго ў хаце ярчэй гарыць, у каго лепшыя, прыгажэйшыя правады.

Дарослыя, хоць і стараліся захоўваць саліднасць, радаваліся не менш, чым дзеці.

Не абышлося, як гэта заўсёды бывае, і без смеху. Прыйшлі неяк электрыкі да Ўласа Блажэвіча.

Таго якраз дома не было, у хаце корпалася адна Юста. Электрыкі ёй кажуць:

- Трэба, цётко, паставіць вам шчотчыка.

- Якого шчотчыка? - насцярожылася Юста.

- Звычайнага. Такога, які лічыць, колькі расходуецца электраэнергіі.

- Дак чаму іменна ў мяне вы хочаце яго паставіць? Стаўце унь да Марылі Зайцавай, - паказала Юста на суседчын двор. - У яе і хата большая, і дзяцей меней.

- А мы ў яе паставілі ўжэ. Толькі адтуль ідзем.

Юста задумалася:

- Дак гэто што, абязацельно?

- Абязацельно, цётко.

- Ну, калі ўжэ так, - уздыхнула Юста, - то стаўце. Але карміць яго я не буду. Як сабе хочаце.

Электрыкі ад здзіўлення аж раты паразяўлялі. А калі расшалопалі, што цётка зблытала «электрашчотчыка» з жывым рахункаводам, паклаліся ад рогату...

Героем у тыя дні хадзіў Янак. Прыезджыя электрыкі пабылі нядоўга - нешта, можа, з тыдзень, паглядзелі, пераканаліся, што ўсё нармальна, і паехалі пазад. А Янак застаўся галоўным на ўсю вёску. Дзе ў каго што перагарэла, сапсавалася - бягуць да яго. Хто ў свой час не паспеў ці не рашыўся правесці святло - зноў да Янака з паклонам. Ну, а раз ужо чалавека пазвалі, той зрабіў, што прасілі, то як тут без чаркі абыдзешся. Чарка да чаркі - і к вечару Янак ужо ледзь жывы цёгся дадому.

І так дзень пры дні.

16

У яе засталася апошняя надзея - на тое, што, можа, з гадамі сын пасталее, паразумнее, не будзе гэтак піць. Тым больш што неўзабаве ў яго паявілася яшчэ адно дзіця, а недзе праз год і яшчэ. Трое дзетак - гэта ўжо сям'я, яе трэба і накарміць, і апрануць. Самы час, як той казаў, спыніцца, адумацца.

Янак жа піў, як і раней. Ды яшчэ лез у самае люднае месца, нібы хацеў паказаць, што ён нікога і нічога не баіцца, нібы нават ганарыўся, што ён - п'яны.

Сэрца Марылі разрывалася ад болю і жаласці, калі бачыла, як дзеткі, яе ўнучкі, брудныя, абарваныя, адны, без нагляду, гойсаюць па вуліцы, а іх бацька аціраецца па чужых хатах, мянташыць языком з такімі ж латругамі, як і сам.

Праклятая гарэлка засланіла яму ўвесь свет. Быў хлопец як хлопец. Паслухмяны, гаспадарлівы. А гэта ж... Хлеў напрадвесні ветрам раскрыла, так і стаіць, свеціцца кроквамі. Плот на двары паваліўся, дык ужо Зося прывязала яго нейкімі матузамі, ліпіць пакуль да першага ветру. Гаспадар... Дзе яму - няма калі. Агарод арэ, калі ўжо добрыя людзі даўно ўсё пасадзілі. А сена дык найчасцей косіць дугою: запражэ ўзімку каня і паехаў ад вёскі да вёскі купляць. Як быццам у яго гэтых грошай лішак. Ці як быццам нельга было летам разам з іншымі мужчынамі пахадзіць па канаўках, па лесе, назбіваць капу-другую. Дык ён нават тую дзялку атавы, што калгас восенню выдзяляе, і то ў пару не скосіць, згноіць пад дажджом.

Дакаціўся, што кароў нельга даверыць пасвіць. Летась, як пагнаў быў чаргу, дык самога толькі на другі дзень знайшлі - спаў п'яны ў хмызняку, а кароў два дні збіралі па навакольных лясах.

Была ганьба і горшая. Падалося неяк Янаку, што яго кепска шануюць у вёсцы. Калі дзе якая бяседа, то старшыню запрашаюць, а электрыка, бачыце, не завуць. Дык ён што надумаў? Толькі госці сядуць за стол, чарку-другую возьмуць, песню завядуць, а святло раз - і патухла. Цемень, хоць вока выкалі. Гаспадары сюды-туды: уключальнікам шчоўкаюць, лямпачку колькі разоў памяняюць, нават па слупе дручком урэжуць - нічога не памагае. А якая бяседа без святла? Бягуць хутчэй да электрыка.

- Яначак, міленькі, выручай. Святло прапала, а ў нас якраз госці.

Янак як бы неахвотна выходзіць з хаты і пачынае, каб Зося не чула, куражыцца.

- Нічым, - кажа, - памагчы не магу. Разумею, сачуствую, але... - разводзіць рукамі, - не магу.

- Як - не магу? Дык ты зразумей, госці ж сядзяць за сталом!

- У вас госці, а ў мяне - інструкцыя. Усякія рамонтныя работы праізвадзіць у начны час кацягарычаскі запрашчано!

- Ды які там час! Яшчэ ж толькі звечарэла.

- Усё роўна. Тэхніка безапаснасці. Прыйду заўтра раніцай, - працягвае набіваць сабе цану Янак.

А бедны гаспадар у адчаі ўжо гатовы ледзь не на калені перад ім станавіцца - як толькі ні ўпрошвае, ні ўмольвае, каб той злітасцівіўся, выручыў з нечаканай бяды.

- Ладно, - кажа нарэшце Янак і выразна глядзіць на гаспадара. - Прыйдзецца, мусіць, нарушыць правілы. Толькі майце на ўвазе, што раблю гэта ісключыцельна для вас.

І крочыць разам з абрадаваным чалавекам да падстанцыі, ляскае там для прыліку нейкім жалеззем, затым уключае рубільнік, і яркае святло зноў успыхвае ў тым баку, дзе ўжо занудзіліся ў цемнаце прыціхлыя госці.

Янака, канечне, пасля гэтага вядуць за стол, частуюць.

Раз так зрабіў, другі, і дабіўся-такі свайго - ніводнае застолле не абыходзілася цяпер без яго.

Аднойчы Янак адключыў святло нават Віктару. Віктар спраўляў тады сваё саракагоддзе. Людзей запрасілі многа. Можа, яны размясціліся б і ўсе разам, але Саня з Віктарам рашылі падзяліць іх на дзве кампаніі і прыняць паасобку: у першы вечар больш ганаровых гасцей, начальства, а ў другі - сваякоў, суседзяў. Ну і выйшла так, што Алесь, Марылін малодшы, аказаўся ў першай кампаніі, а Янака запрасілі ў другую. І не таму, што нехта хацеў падзяліць братоў: таго, што ў горадзе, - да гарадскіх, да культурных, а Янака, як невучонага, - да вясковых мужыкоў. Проста Алесь у нядзелю застацца не змог бы - яму трэба было ў панядзелак рана быць на рабоце. Таму яго і запрасілі на суботу. Янак жа ўспрыняў гэта як кроўную крыўду, як вялікую знявагу. І не пайшоў зусім. Не пайшоў, ды яшчэ і святло адключыў.

Як толькі лямпачкі патухлі і за сталом, у цемнаце пачулася здзіўлена-разгубленае «О-о-о...», Віктар адразу здагадаўся, чыя гэта «работа».

- Пашукай там у сенцах лямпу і запалі яе пакуль, - сказаў ён Сані і ўзяўся за клямку. - А я збегаю да Янака.

Марыля накінула хустку і пайшла разам з ім - так, на ўсякі выпадак, бо хто іх, мужчын, ведае, чым яны скончаць сваю гаворку, калі адзін раззлаваны, а другі пакрыўджаны і, напэўна, п'яны. Хата Янака была зачынена знутры. Віктар патузаў дзверы - цішыня. Пастукаў у шыбу - нікога. Толькі за трэцім ці чацвёртым разам, калі ўжо Віктар забарабаніў у акно кулаком, з хаты пачуўся незадаволены Зосін голас:

- Носіць халера начамі. Спаць не даюць... Хто там?

- Гэто мы, - азвалася Марыля і ступіла бліжэй да акна. - Я з Віктарам.

- А чаго вам трэба?

- Янак дома?

- Спіць ваш Янак! Набраўса як смалы і спіць.

- Разбудзі яго, Зосько...

- Няма чаго начамі калаціцца.

- Разбудзі, разбудзі, - патрабавальна сказаў Віктар і ступіў да дзвярэй.

Зося нешта прабурчэла, але дзверы адчыніла і, уключыўшы святло, злосная, пасунулася ў спальню. У той жа момант адтуль выйшаў Янак. Было бачна, што ён не спаў яшчэ і быў не такі п'яны.

- Навошта ты гэта зрабіў? - стаў перад ім Віктар.

- Што зрабіў? - як бы здзівіўся Янак, але прамога, асуджальнага позірку Віктара не вытрымаў, адвёў вочы ўбок, пачаў лапаць рукамі па кішэнях, шукаючы цыгарэту. - Нічога я не рабіў. А што здарылася?

- Не круці. Сам добра знаеш што. І не сорамна? Ты ж не аднаго мяне адключыў, ты ж увесь канец без святла пакінуў.

- А-а, от яно што, - паспрабаваў быў засмяяцца Янак, але смеху не атрымалася, і ён, ужо сур'ёзна, сказаў: - Ну дык я тут ні пры чым. Фідэр, мусіць, выбіла, халера на яго...

- Фідэр... - паківаў галавою Віктар. - Не фідэр, а совесць у цябе, мабыць, выбіла, калі ты ўжо нават з сястрою не лічышся. Яшчэ і хвастом круціш - дурняў шукаеш.

- Чаго шукаць? Вядома: дурань - гэта я. А вы ўсе разумныя, культурныя. Ну ды нічога... - Янак нервова, крыва ўсміхнуўся. - Як-небудзь і мы, цёмныя, пражывем. Без вашае ласкі, - націснуў ён на апошнія словы.

- Ага, вунь ты куды хіліш! - як абрадаваўся Віктар таму, што пачуў. - Крыўда загаварыла? Сена не даю? Ты ўсю зіму ездзіў па чужых дварах купляць, а ў мяне ў стажку яшчэ леташняе ляжыць, і не даю? А ты хоць раз калі як чалавек прыйшоў да мяне, папрасіў? Ці хоць бы так сказаў, што сена от скончылася. Прыйшоў? Не. Гордасць заядае. Як на што, дык у вас з Зосяю гэтай гордасці аж лішне. Ну дак у мяне яна тожа ёсць. Я са сваім дабром набівацца не буду. На талерачцы табе не панясу.

- А я не прасіў у цябе нічога і прасіць не збіраюся. І дабра мне твайго не трэба. Падавіся ім сам!

- Вось як ты загаварыў... - твар Віктара наліўся пагрозлівай чырванню. - Табе коле вочы маё дабро? Што я не пабіраюся, як ты, не швэндаюся абібокам па вёсцы, а думаю пра сям'ю, пра гаспадарку?

- Ды ўжо ж... Ты свайго не ўпусціш.

- А ты хацеў бы, каб і я, як ты, з ранку да вечара мок у гарэлцы? От тады я, напэўна, буў бы добры. А калі гавару праўду, хачу, каб ты ўзяўся за розум, то я, значыцца, табе вораг?

- Ты пра мяне вельмі не турбуйся. Пражыву як-небудзь і сам.

- Пражывеш... Я бачу, як ты жывеш. Звязаўся з кім? Аркадзь Раманоўскі! Юзік Хемкаў! Гэтыя басякі, алкаголікі... Харошая, нічога не скажаш, кампанія. Дакаціўся...

- Ідзі ты, знаеш куды! Указчык мне знайшоўся!

- Бо мне не ўсё роўна, як ты жывеш. Мне шкода тваіх дзяцей. Разуй свае вочы, глянь на іх!

- А ты маіх дзяцей не чапай! - падхапіўся раптам, як уджалены, Янак і хмура, са сціснутымі зубамі стаў насупраць Віктара. - Чуеш, не ча-па-ай!.. - працінаючы яго злым, цяжкім позіркам, паўтарыў ён, і тугія жаўлакі захадзілі на худых, запалых шчаках. - Глядзі лепш сваіх свіней, каб не падохлі. У цябе ж іх цэлая ферма. А да мяне са сваім шкадаваннем не лезь. С...ць я хацеў на цябе і на тваё кулацкае кубло!

- Ты? Мяне? Кулаком?! - аж задыхнуўся ад гневу Віктар, і збялелая яго ніжняя губа дробненька задрыжэла. - Ах ты, пустадомак паганы! Ды ты ж... Ты...

- Віцько! Янак! - кінулася да іх Марыля, убачыўшы, што сварка прымае небяспечны паварот, і стала рашуча паміж імі, уперлася аднаму і другому рукамі ў грудзі. - Ану разыдзіцеса! Бач ты, натапырыліса, як пеўні. Людзей насмяшыць захацелі? І ты таксамо добры! - адштурхоўваючы Віктара далей, да парога, дакорліва ківала галавою Марыля. - Знайшоў час для спрэчкі! Забуўса, чаго прыйшоў? Людзі недзе чакаюць, а ён...

- Не, мамо, чакайце, чакайце, - адвёў матчыну руку Янак. - Хай выгаварыцца. Хай скажа ўсё, што думае. Мне цікава паслухаць.

- Цікава? - зноў тузануўся да яго Віктар. - Цікава? Дак слухай!

- Віцё! - Марыля ўперлася яму ў грудзі ўжо дзвюма рукамі, спадзеючыся выпхнуць яго за парог, не дапусціць сваркі, але куды там, дужы, як воўк, Віктар толькі крутнуў плячом, і яна, нібы мячык, адскочыла ўбок.

- Дык слухай! Дурань ты і ёсць дурань! Пустадомак такі ж, як і твае хаўруснікі. З-за гарэлкі свету не бачыш. Апусціўся, глядзець проста праціўна. Цьфу!

Віктар плюнуў Янаку пад ногі і рушыў да дзвярэй. У парозе павярнуўся:

- А што да маіх свіней, то хай яны табе ўпоперак горла не стаяць. Я кармлю іх не крадзеным, а ўстаю раненька, і пакуль ты спіш, я ўжо з'езджу на балота і ношку зелля прывязу. І здаю гэтых свіней не за граніцу, а сваёй дзяржаве. Кармлю такіх от, як ты, латругаў. Ён, бачыце, пралетарый! Вецер у хляве гуляе. Няма чым ганарыцца! Калі б усе такія былі гаспадары, вы б не толькі калгас - усю краіну па свету пусцілі б.

Віктар ляснуў дзвярыма, і чуваць было, як зарыпелі сходцы на ганку пад яго цяжкімі кірзавымі ботамі.

Марыля з заміраннем сэрца глядзела на сына - баялася, што той зараз ускіпіць і кінецца следам за Віктарам. Але Янак стаяў пасярод хаты як укапаны, глядзеў некуды наперад сябе дзіўна-сумнымі, невідушчымі вачыма.

- Ідзі ты ўжэ, Яначак, спаць, - асцярожна сказала яна. - Ідзі, мой сынок... Не дзяржы на яго зла, калі ён што пад гарачую руку і лішняе сказаў. Ён табе благога не жадае...

- Усё правільна, мамо, - ганяючы жаўлакі на шчоках, працадзіў праз зубы Янак. - Ус-сё п-пра-вільна!

Са спальні бокам высунулася надзьмутая Зося, раздражнёна зарыпела:

- Важдаюцца сярод ночы, калоцяцца. Хто іх сюды зваў...

- Сціхні ты! - гыркнуў на яе Янак і, сеўшы на лаву, абхапіў рукамі галаву.

Марыля пастаяла яшчэ нейкі час у напятай цішыні, ступіла за парог.

Віктар чакаў яе ля весніц, пабліскваў у цемры цыгарэтаю.

- Ну і што цяпер будзем рабіць? - ціха сказала яна, падышоўшы. - Не распускаць жэ нам гасцей...

- А чаго гэта распускаць? Хо! Шчэ й лепш - менш розных кантралёраў будзе. Ха-ха-ха...

Віктар хацеў, мусіць, паказаць, што ён спакойны, абы-якавы да таго, што адбылося, але па тым, як ён знарок падкрэсліваў гэты свой спакой і сваю бадзёрасць, як нервова, змушана засмяяўся, Марыля беспамылкова вызначыла, што і ў яго на душы пагана, што і ён узбуджаны, растрывожаны прыкраю, непрыемнаю сваркай.

- Лепш-то лепш, - уздыхнула яна, - а ўсё-ткі не трэба було гарачыцца. Ты ж бачыў, ён п'яны. Трэба було па-добраму, па-харошаму...

- «Па-добраму, па-харошаму»! А чаму гэта я павінен паддобрывацца? Ён мне адключыў святло, сапсаваў, лічы, вечар, а я буду перад ім шапку знімаць, кланяцца? Хопіць! Сказаў і не шкадую. Трэба было болей сказаць. Хай ведае! А то строіць з сябе героя. Дабро маё папярок горла стала. Алкаголік няшчасны! Пустадомак!

Марыля не стала пярэчыць.

Да самай хаты яны дайшлі моўчкі.

17

Электрычнасць Янак больш нікому не адключаў. Калі прыходзілі запрашаць на якое застолле, адмаўляўся, спасылаючыся на розны клопат.

Піў ён цяпер часцей за ўсё са сваім сабутэльнікам - кладаўшчыком Аркадзем Раманоўскім. Не было таго дня, каб іх не бачылі разам, - то ў краме, калі яны пілі проста ля прылаўка, закусваючы якім пернікам або заляжалымі рыбнымі кансервамі, то на школьным стадыёне, пад ліпамі, а найчасцей - у Аркадзевай дашчанай баковачцы пры складзе.

Марыля не любіла гэтага хітраватага брахуна Раманоўскага. І хоць, можа, грэх такое думаць пра калеку (Аркадзь вярнуўся з Поўначы, з лесанарыхтовак, без нагі, на пратэзе), але і сваім абліччам - востранькі твар, рудыя валасы, быстрыя, бліскучыя вочкі, - і сваёй натурай ён вельмі нагадваў тхара: такі ж вёрткі і паскудлівы.

Яшчэ да арміі не было таго агарода, таго саду, дзе б ён ні пабываў, ні налаташыў агуркоў або яблыкаў. Нарве колькі хоча ды яшчэ й грады патопча, галіну адломіць ці завяжа дротам клямку ў хаце. Вольга Кавалішына падавала нават на Аркадзя ў суд, калі той забраўся на страху і выцягнуў дручкі з-пад дошкі, на якой ляжалі гарбузы, і яны пападалі, паразбіваліся. Бацькі вымушаны былі заплаціць немалы штраф.

Ды што там казаць! Аркадзь аднойчы нават родную маці пратрымаў паўдня ў шафе, пакуль тая не прызналася, дзе схавала самагонку.

І вось собіла ж Янаку звязацца з такім чалавекам. Марыля трывожылася, каб гэты спрытнюга Раманоўскі не ўцягнуў у якую паганую справу і яе сына. Піць жа за нешта трэба. У вёсцы ўжо даўно пагаворваюць, што Аркадзь збожжа са склада мяняе на самагонку.

Сплёўшыся з Раманоўскім, Янак прыходзіў дадому далёка за поўнач. Іншы раз яго падвозіў на сваёй траскучай інвалідскай калясцы Аркадзь.

Адно суцяшала Марылю: Янак болей калатнечы дома не ўзнімаў. Зося часам звягала, чаплялася, але ён нават не азываўся. Прыходзіў, моўчкі распранаўся і клаўся спаць.

Марыля адчувала сэрцам: з сынам нешта адбываецца. Пасля той сутычкі з Віктарам ён неяк нядобра аціх, патух, апусціў крылы. Не было ў ім ранейшай весялосці, зухаватасці. І п'яны заставаўся хмуры, пануры, абыякавы да ўсяго.

Неяк у будні дзень Янак застаўся дома. Ці ў яго выдаўся які выхадны, ці проста не пайшоў на работу, наводзіў на двары парадак. Паспрабаваў падняць ля калодзежа павалены плот. Разгроб шуфлем снег, прынёс з-пад паветкі дручок, стаў падважваць ім штыкетнік. Нічога не атрымалася - штыкетнік прымёрз да зямлі, не паддаваўся. Янак шпурлянуў дручок у агарод. Узяўся секчы дровы. Вывалак на сярэдзіну двара тоўстую калоду, махнуў колькі разоў сякераю, кінуў... Пасноўдаўся туды-сюды па двары, паўзіраўся з сумам на дзірку ў страсе, праз якую сыпаўся ў паветку снег, на разбураны зруб калодзежа, на пахіленую, гатовую вось-вось заваліцца клець і цяжка, прыгорблена сеў на калоду, звесіўшы рукі паміж каленяў, апусціўшы панура голаў, і доўга сядзеў гэтак, знерухомелы, не зважаючы на мароз, аж пакуль не выбеглі з хаты Сцёпка з Косцікам, не сталі кідаць у яго снежкамі. Але нават дзеці не разварушылі яго, не вывелі з пакутлівага одуму. Янак паволі, як бы неахвотна падняўся з калодкі і, не зважаючы на дзяцей, маўкліва паплёўся ў хату.

Толькі Зося, як сляпая, па-ранейшаму ўсё гугнела і звягала на кожным кроку, не разумеючы альбо не могучы зразумець таго, што робіцца зараз на душы ў Янака. Перамену ў ягоным настроі яна вытлумачыла па-свойму. Рашыла, што ён, пэўна, злёгся з чужою. Стала дзіка, па-дурному раўнаваць.

А тут яшчэ і Раманоўскі падліў масла ў агонь.

У адзін з вечароў, не дачакаўшыся Янака, Зося не вытрымала, пайшла да Раманоўскіх - мо Янак там. У хаце была толькі старая Параска. Яна сядзела на табурэтцы ля печы і прала кудзелю. На Зосін «добры вечар» старая азвалася не вельмі каб ахвотна, а калі Зося папыталася пра Аркадзя, разбурчэлася:

- Коб я, дзеўка, магла знаць, дзе яго чэрці носяць. Ні дня яму няма, ні ночы... Раней то хоць Бога баяліса, а цяпер ні Бога, ні людзей, ні міліцыі. Нішто не страшна. І твой, дзеўка, таксамо харошы...

На двары затрашчала каляска, і праз нейкі момант у хату ўваліўся п'яны Аркадзь.

- А-а, Зося, здароў! - хістануўся ён у парозе. - Што, мужыка свайго шукаеш?

- Хай яго ваўкі шукаюць! - нават не павярнула галавы Зося. Яна хоць і прыйшла сюды з нядобрым, пякучым пачуццём, але гонару старалася не губляць.

- Дак можаш не шукаць. Ён сёння няскора прыйдзе, - загадкава сказаў Аркадзь і, зарыпеўшы пратэзам, падышоў да лавы, гупнуўся, як мяшок. Здзіўлена павёў позіркам па пустым стале. - А што гэто вы, бабанькі, седзіцё без гарэлкі? І сумныя, як асеннія вароны?

- Хопіць, што ты ўжэ вясёлы, - буркнула ад печы старая.

- А і вясёлы! - ляпнуў па грудзях Аркадзь і задаволена засмяяўся. - Мы от з яе мужыком крэпка сягоння пагулялі. Ой крэпка!

- Дзе ж гэто, цікаво, вы так пагулялі? - наструнілася адразу Зося.

- Хо, мало хіба ў вёсцы добрых маладзіц? Уга!

- Кала б вам бярозаваго, а не маладзіц! - падхапілася Зося і стала хапатліва завязваць хустку.

- Гы-гы-гы!.. - аж захліпаўся ад п'янага рогату, адкідваючы галаву назад, Аркадзь.

- Сціхні ты, боўдзіла! - узлавалася старая. - Разгігікаўса тут, а яна унь падумае і праўда.

Ляснуўшы дзвярыма, Зося выскачыла з хаты.

З таго дня маладзіца згубіла галаву зусім. Ад Янака нідзе ні на крок. Той ідзе ў калгасную кантору на нарад - і яна, кінуўшы дамоўку, дзяцей, ззаду, за колькі крокаў, маўклівым ценем сунецца. Ён корпаецца з маторам у кароўніку - і яна стаіць за вуглом, выглядвае.

Спачатку Янак злаваўся, спрабаваў угаварыць жонку, сварыўся - нічога не памагло. А тады махнуў рукою - чорт з табою, рабі што хочаш!

Гэтак Зося і трапіла аднойчы ў непрыемную гісторыю, якую ў вёсцы доўга яшчэ пасля перамывалі злыя, насмешлівыя языкі.

...Ноччу Гэля Лявонава падхапілася і, накінуўшы наапашкі кофту, выйшла на двор. Вось-вось мелася ацяліцца яе Лысуха, і праз кожныя дзве-тры гадзіны Гэля бегала ў хлеў, прыслухоўвалася да каровінага дыхання, гладзіла яе па цёплых, пукатых баках. Але і на гэты раз ніякіх прыкмет яна не заўважыла. Лысуха спакваля жавала жуйку, дыхала роўна, спакойна.

Гэля ішла па двары, падыходзіла ўжо да ганка, калі ёй здалося, што ў агародзе як бы што мільгнула. Глянула - і аслупянела. У разоры сярод бульбоўніку, якраз насупраць вокнаў, стаяла доўгая шэрая здань. Ногі Гэліны як бы прымерзлі да зямлі, усярэдзіне ўсё пахаладзела.

Хоча азвацца, гукнуць каго - голас прапаў. І з месца скрануцца не можа. Здань таксама стаіць, не зварухнецца.

Што было б - невядома, ды тут з будкі, пачуўшы гаспадыню, высунуўся Тарзан - здаравенны і злы, як чорт, Гэлін сабака, ціха, лісліва скавытнуў. Гэта вывела Гэлю са здранцвення, і яна здушаным голасам крыкнула:

- Тарзан! Вазьмі яго! Кусі, кусі!..

Сабака рвануўся ў той бок, куды яна паказвала рукою, але туга напяты ланцуг утрымаў яго, і ён, адно толькі грабянуўшы ў паветры пярэднімі лапамі, злосна забрахаў.

Здань матлянулася ўбок і сіганула разораю на шнуры.

- Кусі яго, кусі!..

Гэля нагнулася і дрыжачымі рукамі спусціла сабаку з прывязі. Тарзан куляй ірвануў у канец двара, з ходу перамахнуў цераз весніцы і зашастаў па бульбоўніку. Зразумеўшы, мусіць, што не ўцячы, здань кінулася цераз загоны да суседавага плота. Прайшло нейкае імгненне, і ў цемнаце жнівеньскай ночы пачуўся немы, адчайны крык.

«Ох Божэ ж ты мой, гэто ж чалавек... Пакусае, халера», - захвалявалася Гэля і пабегла следам, на агарод.

- Тарзан, сюды! Сюды!..

- А-а-а! - зноў пачуўся крык.

Задыхаўшыся, Гэля дабегла да плота.

- Сціхні, Тарзан! Сціхні, каму кажу!

Тарзан аж заходзіўся зацятым брэхам. Гэля намацала на загрыўку ашыйнік і моцна тузанула сабаку, крыкнула:

- Ану марш у будку! Ну!..

Толькі цяпер Гэля ўбачыла вузкую, на адзін адарваны штыкет дзірку, а па той бок плота - распластанага на траве чалавека.

- Ага! Папаліса, паганцы! - дзесьці ў цемнаце сюды бег, спяшаўся сусед, стары Лявошка. - От я вам зараз... Вы ў мяне!..

Лявошка бліснуў ліхтарыкам Гэлі ў твар і асекся.

- Ты?! - выгукнуў ён здзіўлена. - А я бо думаў... Няўжэ ж гэто ты абірала мае яблыкі?

- Якія яблыкі? - перабіла Гэля старога. - Гляньце унь туды! Нехта ляжыць... Напужаў мяне да паўсмерці.

Лявошка перавёў святло ліхтарыка пад яблыню, і тады яны ўбачылі на зямлі нерухомую постаць. Гэта была жанчына. Твар свой яна прыкрывала рукамі.

Стары нагнуўся, хацеў, мусіць, адняць яе рукі, але жанчына раптам узняла галаву і бліснула на Лявошку злымі, калючымі вачыма.

- Зося?! - здзівіўся Лявошка і нейкі момант, збянтэжаны, не ведаў, што рабіць.

Дзіва што! Было ад чаго разгубіцца. У пятлю, якую ён падрыхтаваў для вясковых разбойнікаў, што начамі абіралі яго сад, трапіла Зося Лантухава - яго сваячка, жончына стрыечная сястра!

- Ай-яй-яй... - екатаў, бегаючы вакол Зосі, Лявошка. - Як жэ гэто цябе, Зосько, собіло? Чаго ж бо ты ноччу паперласа сюды?

- Вы б от лепш пе пыталіса, а адвязалі мяне... - злосна буркнула тая.

Лявошка нарэшце здагадаўся, што яму трэба рабіць, гукнуў Гэлю падысці бліжэй і, даўшы ёй ліхтарык, каб пасвяціла, стаў на калені, узяўся развязваць дрот.

- Ну вот і гатово... - адкідваючы дрот убок, з палёгкаю выдыхнуў Лявошка. - Ай-яй-яй... Дак гэто ты і лямантавала гэтак?

- Залямантуеш... Калі во гэтая прасцітутка сабаку нацкавала.

- Я ж хацела... Хіба ж я ведала... - вінаватая Гэля памкнулася да Зосі. - Не пакусаў ён цябе, халера?

- Не падыходзь! - закрычала тая і дабавіла, з прыдыханнем, з нянавісцю: - С-сучка!..

Гэля, зніякавелая, стаяла і ўсё свяціла на Зосю, якая паднялася ўжо і абмахвала рукою з адзежы камякі зямлі, сухое лісце, калючкі дзядоўніку.

- Хе-хе-хе... - пачуўся раптам дробненькі смяшок старога Лявошкі. - Няйначай, як ты тут Янака свайго шукала? Хе-хе-хе...

- Няма чаго выскаляцца! - рэзка крутнулася Зося і пайшла прэч. Ужо зводдаць, з цемнаты, кінула: - Смяшкі строяць! Коб вы са сваіх дзяцей гэтак смяяліса! Коб вам!..

- Хе-хе-хе! Вот адчыбучыла, дак адчыбучыла. Хі-хі-хі...

За старым зарагатала і Гэля.

А назаўтра з Зосінага канфузу пацяшалася ледзь не ўся вёска. Канечне, гэта пастаралася Гэля. Мо каб не яе доўгі язык, то ніхто нічога і не ведаў бы.

Тыдняў са два пасля гэтага Зося нават не высоўвалася з хаты. Можна толькі здагадвацца, што перажыла яна ў тыя дні са сваім хваравітым гонарам. Янак казаў, што нават на рэўнасць забылася. Ляжала на печы, як барсук у нары, не азывалася...

18

Увесь той год дзікая, на грані вар'яцтва, рэўнасць душыла Зосю. Яе заклятым ворагам станавілася любая жанчына, з якой толькі загаварыў або паздароваўся яе муж. А ўжо, не дай Бог, зайсці ў хату...

Праз гэта Зося пасварылася нават з роднай сястрой і доўга не гаварыла з ёю, не напускала на вочы. Іншы раз, здавалася, яна сама не памятала, што робіць.

Янак у той год амаль не бываў дома. Марыля бачыла, як ён падхопліваўся на досвітку, корпаўся, пакуль развіднее, на двары - даваў карове, сек дровы, насіў ваду - і адразу ж, перакусіўшы што, а мо і так, нашча, бег на работу. Вяртаўся позна.

І піў... Не прасыхаючы, не ведаючы аніякай меры.

Марыля спрабавала была прысароміць сына, але той рэзка, з раздражненнем перапыніў яе:

- Не трэба, мамо!..

І, звесіўшы цяжкую, п'яную голаў, доўга сядзеў моўчкі. Курыў. Глянуў на яе сумнымі, халоднымі вачыма, сказаў:

- Загубіў я сваё жыццё, мамо, загубіў... Ну, ды дзе наша не прападала!

Янак трасянуў парадзелай чупрынай, хацеў усміхнуцца, але ўсмешка атрымалася жаласлівая, гаркавая. У Марылі падступіў к горлу даўкі камяк.

- Сынок, кінь ты гэтыя выпіўкі, вазьміса за розум. Усё шчэ наладзіцца...

- Не будзем, мамо, - хмура сказаў Янак. - Пустадомак і ёсць пустадомак. Мне ўжо дарогі назад няма...

Упершыню Марыля адчула, што за гэтымі словамі стаяла не ранейшая яго п'яная зухаватасць, не простае жаданне падражніць або пазліць яе, а нешта горшае.

Трывога, якая даўно ўжо закралася ў яе сэрца, ажыла з новай сілай. Дакарала, асуджала Зосю, а цяпер сама пачала сачыць за Янакам. Хто яго ведае, што ён надумаўся. Сказаў жа унь: «Мне ўжо дарогі назад няма...» І Марыля шукала любую зачэпку, каб толькі зайсці ў кантору, на калгасны пляц. А ўжо ў краму дык бегала па некалькі разоў на дзень. Прадаўшчыца ажно не вытрымала, хітравата папыталася:

- Што гэто вы, цётко, зачасцілі да нас?

- Ды во, халера на яго... - пачырванела яна. - Старая ўжэ, мусіць, стала, памяць, як рэшато. Адно куплю, другое забудуса. За дурною галавою нагам ліхо...

«Крый Бог, не нарабіў бы сп'яну якой бяды», - баялася яна, і гэты страх выганяў яе з дому днём, цёмначы, у любую пагоду.

А бяда падкрадвалася ўсё бліжай. Палез аднаго разу Янак на слуп, каб замяніць у ліхтары лямпачку, а прывязацца ці то забыўся, ці мо знарок не захацеў, і калі неасцярожна - вядома ж, п'яны - дакрануўся рукамі да правадоў, яго і адкінула назад. На шчасце, кіпцюры, на якіх ён стаяў, утрымалі Янака, і ён павіс на слупе ўніз галавою. Доўга так, канечне, не павісеў бы... Добра, што нехта якраз ішоў, убачыў, падняў трывогу.

Другі раз, зазімкам, Янак уваліўся ва ўласны калодзеж. Марыля ўжо спала ў тую ноч, але ў нейкі міг яе як бы хто штурхануў у бок. Яна прачнулася і, ахопленая незразумелым неспакоем, ніяк не магла заснуць. Круцілася, круцілася, пакуль не паднялася, не выйшла на двор. Толькі стала на ганку, аж чуе з Янакавага двара глухі, дзіўны голас: «Бу-бу-бу...» Што з-пад зямлі. Тады чутней, больш выразна - мацюк за мацюком. І зноў: «Бу-бу-бу...» Як з магілы. Аж вусцішна стала. Яна хацела ўжо сігануць назад у хату, ды ўсё ж перасіліла страх, пайшла на голас.

Аказалася, у калодзежы - Янак!

Марыля гэтак спалохалася і разгубілася, што не магла даўмецца, як жа ёй ратаваць сына. Схапілася адразу за шэст жураўля, якім дастаюць ваду, але калі Янак павіс на ім, выцягнуць шэст наверх у Марылі не хапіла сілы.

Кінулася шукаць вяроўку. Ды дзе яе ў цемнаце знойдзеш? Наткнулася ў хляве на лесвіцу. Здагадалася: найлепшы ратунак. Узяла лесвіцу - і да калодзежа. Падала Янаку, а той ужо, мусіць, так залядаў, што не можа нават ступіць на перакладзіну.

Ледзь дачакалася, пакуль мокрая, без шапкі сынава галава паказалася нарэшце з калодзежа.

Марыля падхапіла закалелага Янака пад пахі, праз агарод павяла ў сваю хату. Нацёрла, напаіла малінавым адварам - і на печ, на гарачы чарэн, пад Кандратаў кажух. Раніцаю прачнуўся - як бы й не прымаў ледзяной купелі. Мо толькі з тыдзень пакашляў...

Сапраўдная бяда прыйшла пазней.

...Яна корпалася нешта ў сенцах, здаецца, замешвала каровам сечку, калі раптам прыбегла Надзі Накразавай дзяўчынка і, не пераступаючы парога, задыхана сказала:

- Цётачко... Мама казала, каб вы хутчэй беглі да школы... Там Янак ваш разбіўся!

Марыля як стаяла, так мяшком і аб'ехала на падлогу.

- Ой, цётачко! Што з вамі?! - замітусілася ля яе перапалоханае дзяўчо. - Можа, вам вады даць?

- Нічого... Не трэба... - слаба сказала яна і папрасіла: - Памажы мне, дзіця, падняцца...

Як ішла вуліцаю, шнурамі - Марыля не помніць. Апамяталася ўжо ля школы, на гасцінцы.

Натоўп людзей...

Убачыўшы яе, людзі расступіліся. Ля вялікага цёмнага грузавіка стаяла пакарабачаная інвалідская каляска. Усярэдзіне нікога не было. На раструшчаным шкле і на бруку чырванелі плямы крыві.

- А дзе ж Янак? - Марыля няўцямна, баючыся ўбачыць самае страшнае, павяла позіркам наўкол. - Дзе мой сын?!

Некалькі чалавек кінуліся да яе, узялі пад рукі, адвялі далей ад каляскі.

- Жывы твой Янак, жывы, - казала Надзя Накразава. - Толькі што павезлі ў больніцу. Віктар якраз...

- Жывы... - выдыхнула абрадавана Марыля. - Жывы... Я паеду да яго.

І толькі цяпер Марыля ўбачыла, што прыбегла сюды як стаяла - без хусткі, у фартуху, з перапэцканымі па локці рукамі. Так ехаць у бальніцу нельга было.

Яна вярнулася дадому, пераапранулася ў чыстае і спадарожнай машынай паехала ў Лагішын.

Віктар быў яшчэ там. Стаяў пры акне, у доўгім бальнічным калідоры.

- Ну, як ён? - кінулася да яго Марыля. - Жывы?

- Жывы-то жывы... - нахмурыўся Віктар. - Але...

- Што «але»? Што? Ну, кажы ж!

- Што казаць... Разбіўся моцна. Кроў увесь час цякла з рота. Павезлі от на аперацыю...

- Ох, Божэ ж ты мой Божэ! Адвядзі бяду нянажаную... Не дапусці да благого, Літасцівы...

Пасля аперацыі да Янака іх не пусцілі. Доктар, праўда, абнадзеіў:

- Будзе жыць. Едзьце спакойна дадому. Наведаецеся дні праз два. А пакуль нельга. Слабы.

Але і праз два дні Марылю да сына не пусцілі. Янаку стала горш, яго адправілі ў Пінск, у раённую бальніцу...

Праляжаў ён там ажно два месяцы. Нацярпеўся, бедны, пакут. З таго свету, можна сказаць, дасталі чалавека.

Янак вярнуўся дадому пад Новы год. Яму часова прызначылі пенсію. Сказалі: нічога цяжкага пакуль не рабіць, не браць у рот нават кроплі.

Удзень Янак ляжаў на печы, у цяпле, альбо, накінуўшы куфайку, сноўдаўся па двары ў нейкім маркотным задуменні. Вечарамі заглядваў у бацькоўскую хату пасядзець, пагаманіць альбо ішоў да Віктара, на тэлевізар. Пасля бальніцы яны, здаецца, памірыліся і той прыкрай сваркі больш не ўспаміналі.

І ўсё ж Марыля бачыла: як ні бадзёрыўся Янак, самотна было ў яго на душы. Нудзіўся ён. І чым далей - тым больш. Нешта як бы гняло яго, тачыла з сярэдзіны. Піць, аднак, не піў. Трымаўся аж да сярэдзіны лета. І толькі пахаваўшы Косціка, запіў зноў.

Аднойчы, калі Марыля і Кандрат ужо клаліся спаць, Янак на добрым падпітку ўваліўся ў хату і папрасіў гарэлкі. Калі не пляшку, то хоць бы шклянку або паўшклянкі. Марыля пачала ўгаворваць сына: хопіць і таго, што выпіў, ідзі спаць.

- Значыць, не дасце? - сказаў ён. - Шкадуеце?

- Цябе, сынок, шкадуем, цябе...

- Шкадуеце... Ніхто не хоча мяне разумець. Родная маці і тая... Іэх! - стукнуў кулаком па стале Янак і, звесіўшы галаву, заплакаў - ціха, з усхліпам, як пакрыўджанае дзіця.

Усяго магла чакаць Марыля - што ён будзе настойваць, прасіць, як гэта было раней, пакуль усё ж не выцыганіць сваіх сто грамаў, што ён пакрыўдзіцца, грукне дзвярыма і пойдзе, як гэта часам здаралася перад бальніцаю. Усяго магла чакаць яна, толькі не гэтага. Бачачы, як ходырам ходзяць сынавы худыя плечы, Марыля зніякавела. Ёй і шкода было сына, што хоць ты бяры ды зараз жа даставай тую праклятую гарэлку, каб толькі ён супакоіўся, і разумела, што гэтага рабіць нельга. Як жа даваць яму піць, калі кожны глыток гэтай атруты яму на шкоду?

- Эх, мамо, мамо... - усхліпваў Янак. - І за што мне такія мучэнні? Я ж хацеў, сам хацеў тады разбіцца, дык не... Хай бы я лепш здох у той больніцы, чым такая жытка!..

Памаўчаў, падняўся:

- Ладна... Звіняйце, што патрывожыў...

Агародамі пайшоў на свой двор.

Неўзабаве ў акне загарэлася святло. Стоячы пасярод хаты, Янак зняў куфайку, расшпіліў сарочку. Да яго падскочыла Зося, стала размахваць рукамі... Янак моўчкі распрануўся, кінуў сарочку на лаву і, адапхнуўшы Зосю ўбок, палез на печ.

А ў начной цемені доўга яшчэ гарэла, трывожна свяцілася акно ў сынавай хаце...

19

Боль, які быў крыху адпусціў, падступіў зноў. Зноўку рабілася млосна. Не хапала паветра. Нямеў, пакрываўся мурашкамі ўвесь левы бок.

Перасільваючы млявасць, Марыля дрыготкай рукою дастала з кішэні пляшачку і раз і другі глынула.

Боль, аднак, не сунімаўся.

«Не паслухаласа Алеся... Трэба було тады, як була ў Менску, як ён угаворваў, упрошваў легчы ў больніцу, палячыцца хоць пару тыдняў, дак мо і палепшала б крыху. А цяпер во... рабі што хочэш... І дзе тая раніца? Ноч, як год...»

У маленстве ёй думалася: калі чалавеку семдзесят гадоў - ён Бог ведае які стары, яму, напэўна, даўно ўжо надакучыла жыць і ён адно толькі чакае, каб хутчэй пайсці на той свет.

Марыля калісьці не раз чула ад маткі, як тая, укленчыўшы перад абразамі, з болем, у роспачы гаварыла: «І калі гэто ўжэ мая смертухна прыйдзе? Зніме з мяне гэтыя пакуты, гэтыя беды?..» І не разумела тады Марыля, што не на жыццё, а на лёс свой скардзілася маці, што не працаваць і жыць надакучыла ёй, а не было больш моцы цярпець вечную нястачу і галадэчу, біцца як рыбіна аб лёд. Зразумела гэта пазней, а тады шчыра верыла, што тая напраўду просіць сабе смерці.

Малая была, дурная... А цяпер куды старэйшая за сваю нябожчыцу-маці, а паміраць не хочацца. Няпраўда, што ёсць людзі, якія па сваёй волі ідуць на той свет. Няпраўда... Старому чалавеку смерць не страшная, але жыць усё роўна хочацца. От, здаецца б, яшчэ які гадок, яшчэ паўгода...

Марыля перавяла дыханне, прыслухалася. Як бы лягчэй, вальней стала ў грудзях. Хоць левая рука і нага па-ранейшаму былі анямелыя, непаслухмяныя, нібы чужыя.

«Коб хоць, крый Божэ, не спарызавало...» Як недарэчы прывязалася гэта хвароба! Бульбу выкапалі, атаву пакасілі, прыбралі. Можна было на тым тыдні ўжо і кросны ставіць. Дак нб табе. Цяпер, мусіць, без больніцы не абысціся. Будуць... і посцілкі, і ручнікі... Наабяцала, нагаварыла. Вельмі ж ужо хацелася ёй зрабіць што-небудзь прыемнае свайму меншанькаму. Як усё адно чула душа: гэта будзе яе апошняе гасцяванне...

...Дождж ішоў і ішоў, і Марыля, як мінулі Баранавічы, занепакоілася: аўтобус можа спазніцца, сын не дачакаецца яе на вакзале і, вымаклы, пойдзе дахаты, а яна, адна ў чужым горадзе, ноччу, не будзе ведаць, куды ісці, што рабіць.

Але непакоілася яна дарма. Ледзь толькі аўтобус спыніўся, на асветленай прывакзальнай пляцоўцы Марыля адразу ўгледзела сына. Побач з ім стаяла Надзя. Ад дажджу іх ратаваў вялікі чорны парасон.

Яна счакала, пакуль выйдуць самыя нецярплівыя, і, узяўшы ў абедзве рукі свае цяжкія, вялікія сумкі, падалася на выхад. У дзвярах яе сустрэў сын, памог сысці.

- Ну, здрастуйце... - сказала яна, радая, што доўгая дарога нарэшце скончылася, што сустракаць яе прыйшоў не толькі сын, а і нявестка.

І Марыля першай ступіла да Надзі, пацалавала яе. Пасля прывіталася ўжо з сынам.

- Жывыя, здаровыя?

- Жывыя... - усміхнуўся Алесь. - І амаль здаровыя.

- Амаль... Зноў нешто баліць? - запытала яна, углядваючыся ў твар сына.

- Пасля, пасля, мама. Пайшлі хутчэй на прыпынак.

Нявестка ўзяла Марылю пад руку, рупліва прыкрыла ад дажджу парасонам.

- Не капае на вас, мама?

- Няхай, Надзько, не турбуйса. Ніц са мною не станецца. Дзве хусткі на галаве, плюшаўка.

На прыпынку доўга стаяць не прыйшлося. Трамвай падышоў адразу, і акурат «сямёрка». Праз паўгадзіны яны былі ўжо на «Шарыках», як называў гэты раён сын.

- О, тут я ўжэ герой, не заблуджуса, - абрадавалася Марыля, убачыўшы знаёмую вуліцу, знаёмыя дамы.

Толькі адзін з іх, высокі, на некалькі паверхаў, увесь як бы з вялізных, ярка асветленых вокнаў, быў для яе новы. У апошні раз, калі яна прыязджала, дома яшчэ не было, толькі пачыналі будаваць.

- Во, паглядзіце, - паказаў на будынак Алесь. - Наш новы ўнівермаг. Нядаўна адкрылі.

- Бач ты! - сказала яна. - Прыгожы... Добрэ вам цяпер. Далёко і хадзіць не трэба.

- Ага, - згадзілася Надзя. - Толькі хадзіць асабліва няма калі. Як у горадзе? Усё бягом ды бягом...

Ліфта ў сынавым доме не было, і на чацвёрты паверх узбіраліся пешшу.

Марылі здавалася, што прыступкам не будзе канца. Яна ўжо і рукамі сабе памагала, трымаючыся за парэнчы, і адсопвалася на кожнай пляцоўцы, а ўсё роўна пакуль дайшла, змакрэла ўся, сэрца гатовае было выскачыць з грудзей.

- Вось бачыце, мама, - глядзела на яе нявестка. - А вы ўсё не слухаеце, не хочаце палячыцца.

- Якое мне, Надзько, лячэнне... - махнула яна рукою, не могучы здыхацца. - Старасць... Лячы не лячы - нічым не паможэш...

Алесь дастаў з кішэні ключ і асцярожна, каб не разбудзіць дзяцей, адамкнуў кватэру. Але толькі яны праціснуліся ў калідорчык і пстрыкнулі ўключальнікам, як Жэнік і Светка выскачылі са свайго пакоя.

- Добры вечар, бабулечка! - кінулася да Марылі ўнучка, абхапіла яе за шыю.

- Ах ты, мая пястуха... - расчулілася Марыля. - Ластаўка мая. Рада? Ну дай пагляджу на цябе. Вялікая ўжэ, роўная са мною.

- А як жа! - усміхалася ўнучка. - Я, бабуля, спортам займаюся.

- Шчокі унь поўненькія, румяныя.

- Паправілася, ага, - кіўнула галавою Надзя. - Стала лепш есці, дык і паправілася.

- Ну, а як, Жэнічак, ты? - павярнулася Марыля да ўнучка, што стаяў побач. - У-у, таксама падрос. Дай жэ я цябе, мой каток, пацалую...

Марыля нагнулася і абняла ўнучка за худзенькія, вострыя плечы. Той няўмела, сарамліва ткнуўся губамі ў шыю і адразу стаў выслабаняцца з абдымкаў. Што тут будзеш казаць? Хлопец ёсць хлопец. Такія ж былі некалі і Янак з Алесем.

Алесь распрануўся і чакаў, калі нарэшце скончыцца гэта абніманне.

- Ну, усё, - сказаў ён. - Павіталіся, і марш спаць. А то праспіце - заўтра ў школу. Ну, каму кажу?

- Ай, Алесько, хай бы ж я ім хоць гасцінца дастала. Яны ж чакалі, не спалі...

Марыля запытальна зірнула на сына.

- Паспеюць і заўтра. Ідзіце, ідзіце! - сказаў ён дзецям, якія, пачуўшы, што сказала бабуля, з надзеяй прыпыніліся ў дзвярах.

Марыля толькі ўздыхнула, але не стала пярэчыць - ведала характар сына: калі што сказаў, дык хоць страляй, са свайго не саступіць.

Пайшлі на кухню. Нявестка дастала з халадзільніка каўбасу, масла, місачку з вінегрэтам.

- Надзько, міленькая, нічого не трэба. Не даставай, - сказала Марыля. - Я ў Баранавічах перакусіла. Хіба толькі от чаго пап'ю.

- Зараз, зараз... - не слухаючы яе, рабіла сваё нявестка. - Перакусім чаго-небудзь.

- Ай, ей-богу, прыдумалі вы нешто...

Марылі было і няёмка, што нарабіла сярод ночы клопату, і прыемна, хораша, што сын і нявестка рады яе прыезду.

- Дак дайце я дастану тое, што вам прывезла, - кінулася яна да сумак. - Сала прыхапіла. Такое, як ты, Алеська, любіш, - тоненькае, з пражылкамі мяса. А гэто вы абое любіце - шаткаваная капуста, - паставіла на стол вялікі рондаль, пахвалілася: - Вельмо ж смачная ўдалася. Усю зіму стаіць, як свежанькая, ані памякчэла...

Потым Марыля паклала на стол цэлафанавы мяшэчак з сушанымі грушамі, яблыкамі, нізку грыбоў, слоік малінавага варэння. З меншай сумкі дастала два трохлітровыя слоікі малака.

- Ма-а-ма! - здзіўлена выгукнуў Алесь, убачыўшы слоікі. - Навошта? Хіба ў нас малака няма?

- Ёсць-то ёсць, але не такое. Свежанькае, тлустае. Дзецям, хай пап'юць. Любяць... Як былі ў мяне летам, толькі за ім і жылі.

- Такую вагу цягнулі.

- А што там цягнуць? Да Лагішына падвёз Віктар і ў аўтобус пасадзіў, а тут вы сустрэлі.

У сумцы заставаўся яшчэ адзін пакунак, абгорнуты ў старую хустку і перавязаны шпагатам. Марыля дастала пакунак, развязала яго.

- А гэто во падарунак вам. Сама рабіла. І яна разгарнула вытканую ў пруты каляровую посцілку.

- Прыгожа! - заіскрыліся вочы ў Алеся.

- Пакажыце і мне, - павярнулася ад пліты Надзя. - Яко-ое хараство-о! Няўжо выткалі самі?

- Сама... - абрадавалася Марыля. - Чаго ж. Абы толькі ніткі булі. Я вам магу яшчэ выткаць, калі хочэце.

- Дзіва што, - сказала Надзя. - Гэта ж заслаць у зале канапу - любата!

- Дак добрэ. Вытчу за зіму й прышлю.

Калі селі за стол, Марыля паглядзела на Алеся, які адсунуў талерку.

- Зноў, мусіць, сынок, нешто з жыватом?

- Нічога страшнага, мама. Невялікае абвастрэнне. Вясною яно заўсёды...

- Не вясна вінавата, а характар твой дурны, - сказала Надзя. - Пасварылі б вы яго, мама. Ні выхадных, ні прахадных няма яму з гэтай работай. І за сябе, і за іншых цягне. Думае, такі незаменны. А вось як кватэру палучаць, то ў апошнюю чаргу. Аддалі другому.

- Надзя! - недавольна сказаў Алесь. - Нашто зараз пра гэта? Не слухайце яе, мама. Чэснае слова! Бярыце што-небудзь. Усё як стаяла, так і стаіць.

- Дзякуй, сынок, дзякуй.

Марыля ведала: апошнія гады Алесь працаваў у нейкім інстытуце па меліярацыі. Быў давольны. Хваліўся: калі дзе якая запарка - ідуць да яго. Кватэру новую абяцалі. І вось табе маеш...

- Можа, гарбаты наліць? - папыталася нявестка.

- Ага, Надзько, налі. Смага з дарогі...

Гарачай, духмянай гарбаты Марыля выпіла цэлы кубак. Памаўчала, выціраючы хустачкаю ўспацелы твар, сказала:

- Аддалі другому... Чаму ж?

- Значыць, другому яна больш патрэбная. Вялікая бяда - пажывем яшчэ і ў гэтай. А ёй... - кіўнуў Алесь у бок жонкі, - Бог ведае што здаецца.

Сын усміхнуўся, як бы ўсмешкаю пацвярджаючы, што ўсё добра, нармальна, - знайшлі пра што гаварыць, і, падаючы Надзі сподачак з кубкам, папрасіў:

- Налі, калі ласка, і мне.

Але ад пільнага позірку Марылі не ўтаілася ні тое, як змушана ўсміхнуўся сын, ні тое, як дробна задрыжаў сподачак у ягонай руцэ. Перажывае...

- От бачыце, мама, - сёрбаючы гарачую гарбату, загаварыў Алесь. - Не паспелі вы парог пераступіць, як мы хутчэй са сваімі бедамі... Раскажыце лепш, што там у вас дома? Якія навіны?

- У нас? - уздыхнула Марыля і стала спакваля расказваць. Навіны былі не надта вясёлыя. Памёр сусед Хведар. Сядзеў на парозе, абіраў бульбу - і нават нажа не паспеў выпусціць з рук... Жамойда пасварыўся з аграномам - от жа чалавек, з усімі людзьмі перасварыўся ўжо, як ён будзе працаваць? Паведаміла і прыемнае - дачка Надзі Накразавай выйшла замуж, вяселле згулялі.

- Чакайце, якая дачка? - здзівіўся Алесь. - У яе ж быў сын. Адам. На тры класы ніжэй ішоў за мяне. Дык ён даўно ажаніўся. А дачка? Нешта я не знаю...

- Можэ, і не знаеш. Яна яшчэ малая була, як ты кончыў школу. А колькі ж гэто ты гадоў у Менску?

- З шэсцьдзесят другога. Васемнаццаць, лічыце.

- О, бачыш. Дзе ж ты ўжэ будзеш ведаць маладзейшых. Харошая дзеўка. І хлопец трапіўса харошы. Ты, мусіць, ведаеш яго - Пеця Кудраўцоў, Васіля Кудраўца сын. Каторы ля балотца жыве. Ведаеш? Ну от. Харошы хлопец, грэх було б што казаць. Працавіты, няп'юшчы.

- А Янак як? П'е?

- П'е, - сумна кіўнула Марыля. - Пасля больніцы трохі патрымаўса. А цяпер зноў... Разбасячыўса, не дай Бог.

Алесь шчыра любіў і шкадаваў свайго старэйшага брата. Кожную вестку пра нелады ў Янакавай сям'і прымаў блізка да сэрца, балюча перажываў. Бываючы дома, Алесь не раз гаварыў з Янакам, дакараў яго, пакуль той аднойчы не сказаў: «Не трэба, Алесь... Я ўсё разумею. Толькі розныя нам, браце, выпалі дарогі. Розныя... і давай больш не будзем пра гэта».

- Мда-а... - прамовіў Алесь задумліва. - Невясёлую рэч вы паведамілі, невясёлую...

- Якая ўжэ тут весялосць, калі бяда за бядою.

- Не бяда гэта, а разбэшчанасць, - азвалася Надзя, якая да гэтага слухала іхнюю размову моўчкі.

- Можэ, яно і так... - пагадзілася Марыля. - Але ў жыцці не заўсёды ўсё просто...

- А, і слухаць не хачу! - падхапілася Надзя і ўзялася нервова прыбіраць са стала посуд.

Алесь зірнуў на гадзіннік, падняўся таксама.

- Ладна. Будзем класціся. Заўтра ж рана ўставаць. Дый вы, мама, стаміліся з дарогі.

- А ў колькі вы едзеце?

- Цягнік у сем трыццаць. Але на вакзале трэба быць раней. Едзем цэлай групай.

- А-а, разбалбаталаса я тут, а вы нічого і не кажэце... Дай я табе, Надзько, крыху памагу.

Але нявестка рашуча забрала з яе рук посуд, які яна намерылася ўжо мыць, і мякка сказала:

- Я ўсё, мама, зраблю сама. Невялікая тут работа. Не мачыце рук. Алесь, заві маму ў залу. Ды раскладзі там крэсла-канапу. А я зараз пасцялю...

20

Раніцаю Алесь заглянуў у залу.

- Усталі? Ну і добра.

Ён быў ужо амаль сабраны - у касцюме, з напакаваным партфелем у руцэ.

- Значыць, так... На сёння абед гатовы, на пліце, вы толькі падагрэеце. А на заўтра што-небудзь зварыце самі. Папытаецеся ў Светы, яна скажа што. Прадукты ў халадзільніку. Глядзіце, каб дзеці рабілі ўрокі. Ну, от, здаецца, і ўсё... Ага, ледзь не забыўся. Можа зайсці сусед, невысокі такі, чарнявы мужчына, папросіць пазычыць грошай. Не давайце. Дазнаецца яго жонка - будзе скандал.

Алесь зірнуў на гадзіннік, гукнуў:

- Надзя! Спазняемся...

- Іду, іду! - выбегла Надзя з кухні, на хаду сказала Марылі: - Глядзіце ж, каб елі самі! Вечарам паслязаўтра будзем.

І толькі калі за імі зачыніліся дзверы, Марыля раптам спахапілася: забыла папытацца, калі будзіць дзяцей.

Будзільнік паказваў толькі палавіну сёмай.

«Хай паспяць. Разбуджу ў сем», - рашыла яна і пайшла на кухню.

Наабірала бульбы, накрышыла ў вялікую патэльню, паставіла на агонь. Узялася парадкаваць на стале: Надзя з Алесем спяшаліся, не паспелі за сабою прыбраць.

- Прывет, бабуля!

Калматая галава малога выглядвала з дзвярэй.

- Здароў, здароў, Жэнічак. Прачнуўса?

- Ага. А што ты нам смачнае робіш? Бульбу смажыш?

- Смажу. Я ж ведаю, вы любіце смажонцы. Ідзі, мой каток, умывайса. А Светка?

- Спіць яшчэ.

Марыля памяшала на патэльні бульбу, зменшыла крыху агонь і пайшла будзіць унучку.

Тая спала ледзь не ўпоперак ложка. Падушка ляжала на падлозе. Адзін канец коўдры быў усцягнуты на галаву, а з-пад другога тырчэлі голыя ногі.

- Як жэ ты спіш, унучка мая...

Яна хацела паправіць коўдру, але Света, не расплюшчваючы вачэй, злосна тузанула коўдру і накрылася з галавою зноў.

- Светка, Светачка... - дакранулася Марыля да пляча ўнучкі. - Уставай, дзіця. Восьмая гадзіна. Апознішса ў школу.

- Не спазнюся! - буркнула тая з-пад коўдры. - Ідзіце, я зараз устану.

Марыля зазірнула ў спальню і другі раз - унучка ляжала.

- Ай, Светка, нядобрэ так... Уставай!

Унучка звесіла з ложка ногі, расплюшчыла спачатку адно, а потым другое вока. Ляніва глянула на гадзіннік і ажно ўзвілася:

- Бабуля! Палавіна восьмай! Чаму не гаворыце?

І залётала, закруцілася па хаце.

- Дзе мой пярэднік? Хто бачыў? Ну пашукайце ж, што вы стаіце?!

Пярэднік знайшоўся пад крэслам. А праз хвіліну крычала ўжо з ваннага пакоя:

- Жэнік! Куды падзеў маю расчоску?

- Не браў я ніякай расчоскі.

- Ты заўсёды нічога не бярэш, толькі ніколі нічога не знойдзеш з-за цябе.

- Што ты выдумляеш! - пакрыўдзіўся малы. - Выдумшчыца такая! Сама параскідае, а пасля яшчэ будзе гаварыць...

- Дзеткі, дзеткі! Супакойцеса, - кінулася да іх Марыля. - Што гэто вы з самаго ранку ўзяліса сварыцца. Ай-яй-яй... Умывайцеса хутчэй ды за стол.

Паснедаўшы, Света і Жэнік палагоднелі, мірна сталі збіраць свае партфелі, з ажыўленай гамонкай рушылі ў школу.

Марыля засталася ў кватэры адна. Прысела на кухні за стол, дажавала рэшту смажонцаў, укінула ў рот кавалачак белага з маслам хлеба. Апошнія гады ёй чамусьці зусім не хацелася зранку есці. Выпіўшы шклянку гарбаты ці малака, лёгка магла чакаць да самага абеду.

Трэба было брацца за справу. І хоць сын з нявесткаю, ад'язджаючы, асаблівых наказаў ёй не далі, але яна ведала - у хаце заўсёды знойдзецца што зрабіць.

У дзіцячым пакойчыку ўсё было ўверх дном. Непрыбраныя пасцелі, параскіданыя на падлозе кніжкі, тапачкі, Светчына начная сарочка, Жэнікавы спартыўныя штонікі... Пад сталом валяліся кубікі, мноства зялёных пластмасавых салдацікаў.

«Лёталі адзін за адным, а прыбраць не падумалі...»

Навёўшы парадак, Марыля перайшла ў спальню. Тут рабіць не было чаго. Шырокі - на дваіх - ложак быў засланы цёмна-жоўтым бліскучым пакрывалам. Такія ж пакрывалы былі на падушках. Усё акуратна прыбрана, ніводнай абы-як кінутай рэчы. Толькі на трэльяжы сіратліва стаяла некалькі маленькіх пляшачак.

Па дывановай дарожцы Марыля падышла да акна, зазірнула, ці палітыя вазоны - зямля ў гаршках была вільготная, - і спынілася ля шафы, асцярожненька прачыніла дзверцы. І ў шафе быў парадак. На паліцах ляжалі свежыя, чыстыя прасціны, ручнікі, кофты. У большай палавіне на плечыках віселі адпрасаваныя Алесевы сарочкі, Надзіны сукенкі, зімовае паліто з чорным лісіным каўняром.

«Малайчына... - усцешана падумала яна пра нявестку. - І сабе справіла, і Алеся не забыла. Гаспадыня...»

Прыгадаўся далёкі халодны травень.

...Марыля ўпершыню ехала ў Менск. Не адна, з раднёю: Саня, Віктар, Янак, Алесева хрышчоная маці з мужам, дзве яе, Марыліны, стрыечныя сястры. Ехалі на Алесева вяселле.

Пагана было на душы ў Марылі. Не такога вяселля яна чакала. Са школы яшчэ Алесь хадзіў са старшынёвай дачкою - Верай, спраўнай прыгожай дзяўчынай. Хадзіў не адзін год, і ніхто ў вёсцы не сумняваўся, што яны пажэняцца. Жадалі гэтага і Верыны бацькі, якія лічылі Алеся за сына, і Бог ведае як хацела яна.

А павярнулася інакш... Нечакана, у спешцы, Вера выйшла замуж за другога - тутэйшага настаўніка.

Праз нейкі час, прыехаўшы дадому перад самым заканчэннем інстытута, завёў размову пра вяселле і Алесь.

- Хто ж яна? - пацікавілася Марыля.

- Чалавек, мама. Харошы і блізкі мне чалавек.

- Вучыцца? Працуе?

- Працуе.

- Старэйшая, відаць за цябе. Хітрэйшая...

- Вы ж не ведаеце чалавека, а гаворыце.

- Што ўжэ цяпер гаварыць... - уздыхнула яна. - Назад не вернеш. Гонар свой паказваў... Такую дзеўку ўпусціў. Таку-ую дзеўку!..

- Мама, у мяне свая галава на плячах.

- Рабі як хочэш... Табе ж з ёю жыць.

- Усё будзе добра.

- Дай Бог... Дай Бог...

Яшчэ горш стала ў Марылі на душы, калі сваякі, убачыўшы Алесеву жонку, зганьбілі яе: і малая, і непрыгожая, і апранута абы-як. Словам, не пара яе сыну, і ўсё. Адзін толькі Янак сказаў:

- Пажывём - пабачым...

Надзя не выказвала да сваёй новай радні асаблівай ласкі, як гэта ўмеюць паказаць іншыя маладзіцы. Адносілася да ўсіх роўна, спакойна. Калі трэба было зрабіць што - рабіла ціха, як бы неўзаметку. І таму з ёю заўсёды было проста, надзейна і хораша.

Сваёй дабратой, шчырасцю яна незаўважна і разбурыла тую сцяну насцярожанасці, непрыхільнасці, што ўзнікла была паміж імі напачатку. Марыля памякчэла да нявесткі. Найбольш усцешылася тады, калі ўбачыла, што Надзя вельмі ж шануе Алеся, глядзіць за ім, як за малым дзіцём. Гатуе яму спецыяльныя стравы, запарвае зёлкі, не лянуецца за сотні кіламетраў ездзіць у лес па суніцы, чарніцы...

А колькі марокі было з дзецьмі! Асабліва са Светай, якая расла кволая, тройчы хварэла на запаленне лёгкіх. І калі дактары сталі выказваць апасенне, што хвароба можа стаць хранічнай, кінула работу, забрала малую з дзіцячага садзіка і больш як два гады сядзела дома.

З Жэнікам было трохі лягчэй, ён рос крапчэйшы, але Надзя тым часам ужо заканчвала завочна інстытут, і выпускныя экзамены ёй давялося здаваць з двума малымі дзецьмі на руках. Тады, помніцца, нават яна, Марыля, прыязджала на пару тыдняў, каб памагчы нявестцы.

З Алеся ж памочнік аказаўся кепскі - ад цямна да цямна тырчэў на рабоце альбо тыднямі прападаў па камандзіроўках. Калі ж узяўся яшчэ вучыцца, пісаць нейкую дысертацыю, то і зусім дома рэдка бываў.

Усе хатнія клопаты поўнасцю леглі на Надзіны плечы. І хоць бы калі ў чым папракнула мужа, паскардзілася. Не. Ціхая, памяркоўная, яна не любіла сварак.

З гадамі Марыля ўбачыла, што яе нявестка не толькі добрая, клапатлівая жонка, маці, руплівая і ўмелая гаспадыня, але і зграбная, сімпатычная маладзіца. Пасля родаў Надзя папаўнела, расцвіла, налілася прывабнай жаночай сілай, стала як бы нават вышэйшаю ростам. Словам, з якога боку ні вазьмі - файная нявестка. Грэх скардзіцца, дай Бог кожнаму такую...

Марыля яшчэ раз абвяла позіркам спальню, дзе былі парадак і чысціня, ва ўсім відаць была дбайная жаночая рука, і выйшла ў залу. Прыбрала сваю пасцель, злажыла крэсла-канапу.

Галоўны занятак знайшла сабе на кухні. Зазірнуўшы ў скрынку пад ракавінай, убачыла цэлую гару пустых пляшак. Здзівілася, бо знала, што Алесь не п'е, а тут гэтулькі пляшак! Прыгледзелася да чырвоных наклеек, зразумела, што пляшкі з-пад мінеральнай вады. Бачыла такія ў Віктара.

«Во, памыю іх ды занясу здам, - Марыля глянула на гадзіннік. - Дзеці яшчэ не скора са школы. Паспею...»

Пляшак набралася цэлая сумка. Ажно з каптуром.

Краму, дзе прымалі посуд, яна ведала. Яна была недалёка, акурат насупроць іхняга дома, толькі перайсці праз двор. У мінулы раз яны з Надзяю хадзілі туды здаваць пляшкі з-пад малака.

Ля пад'езда, на лаўцы, самотна сядзеў незнаёмы мужчына. Убачыў яе, ажывіўся, абрадавана пайшоў насустрач.

- Добры дзень! Вы - Алесева мама? А я - Алесеў сусед. Памятаеце, памагаў яму перастаўляць у зале сервант?

Марыля паставіла сумку, уважліва глянула на мужчыну.

- Не, нешто не пазнаю...

- Ну, гэта няважна, - не засмуціўся той. - Давайце я вам памагу, - і, не чакаючы згоды, узяўся за сумку. - Ого! Нагрузілі! Можна было б і за два разы.

- Можно, канечне. Ды ўжэ калі сабраласа...

У краме чаргі не было, і яе посуд увішная кабета прыняла хутка. Імгненна пералічыла выстаўленыя на прылавак пляшкі, прыкінула нешта сама сабе і падала грошы - чатыры рублі і пяцьдзесят шэсць капеек.

- Цудоўна! - абрадавана пацёр рукі мужчына. - Цудоўна...

Увесь час ён стаяў побач і цярпліва чакаў. «Які харошы чалавек, - падумала Марыля. - Памог і цяпер чакае, баіцца, мусіць, коб я не заблудзіласа...»

Яна выйшла з крамы, спынілася пералічыць грошы. Мужчына не зводзіў вачэй з яе рук.

- О, чыстае дзела! Пяць хвілін работы - і амаль пяцёрка ў кішэні, - гаварыў ён узбуджана-радасна, - Як бы знайшоў, як бы хто ўзяў і даў задарма.

- Чаму задарма? - здзівілася Марыля. - За пляшкі ж плацілі.

- Ну-у, калі тое было. А цяпер вось яны, грошыкі. Можна траціць іх, не шкадуючы. Можна... Мамаша! - мужчына пазіраў на яе ўмольнымі вачыма. - Мамаша, пазычце мне тры рублі. Да панядзелка. Клянуся! Палучу аванс - адразу ж аддам! А, мамаша?

Марыля ўзяла тры рублі і хацела даць мужчыну, але раптам успомніла, што ёй раніцай казаў Алесь, - і хуценька прыняла руку.

- Я, гэто самае... мне не шкода... - пачырванела яна, баючыся ўзняць вочы на свайго гаваркога памочніка. - Я б вам пазычыла, дальбог, але мне за гэтыя грошы трэба купіць дзецям яды. Алесь і Надзя паехалі ў Ленінград. А дзяцей пакінулі на мяне. Так што... звіняйце... З дарагой бы душою, але не магу.

- Мда-а... - адразу абвяў мужчына, павярнуўся і хмура пасунуўся к дому.

Марыля ж, каб паказаць чалавеку, што яна не зманіла, пайшла ў краму.

Калі праз паўгадзіны яна вярнулася, мужчына ўсё яшчэ сядзеў на лаўцы. Пачуўшы крокі, ён толькі кінуў на яе абыякавы позірк і застаўся нерухома сядзець.

Марыля хацела прайсці міма, ужо нават узялася за ручку дзвярэй, але тут нешта спыніла яе, і яна нерашуча прыстояла, вярнулася, прысела побач з мужчынам.

- От, - сказала ўголас не то сама сабе, не то свайму маўкліваму суседу, - купіла сёе-тое... Якраз і тваражок свежы буў, і малачко. Прыбягуць дзеці са школы, а я іх пакармлю...

Яна павярнула галаву да суседа, які нават не паварушыўся.

- А вы, мабуць, пакрыўдзіліса на мяне?

Мужчына пакутліва, як ад болю, паморшчыўся. Але не сказаў нічога.

- Я б вам пазычыла... у мяне тут шчэ засталоса...

- Колькі? - ажывіўся адразу сусед, і вочы яго павесялелі. - Колькі засталося?

- Пару рублёў ёсць.

- Нічога. На чарніла хопіць. Давайце.

- Хопіць-то хопіць. Толькі ж баюса я... зраблю вам не лепш, а горш.

- Горш не будзе. Клянуся вам. Мамаша! Каб вы толькі ведалі, як усё смыліць усярэдзіне, як усё там дрыжыць і курчыцца. Мне б толькі шкляначку, хоць бы адну. А болей я піць не буду. Мамаша...

- От і мой сын гэтак гаворыць. Курчыць яго, беднаго, пераварочвае ўсяго з раніцы, а - п'е. І навошто вам гэтыя пакуты? Чаго вам, скажыце, не хапае?

Марыля глядзела на свайго суседа з болем і са спагадаю, з мацярынскім шкадаваннем.

- О, гэта складанае пытанне, мамаша, - нахмурыўся той. - Так проста не адкажаш.

- Ну, хай у нас, у вёсцы, няма куды пайсці. А ў вас жэ горад: кіно, ціятры, чаго толькі няма! Жывіце сабе і радуйцеса. А вы? Хто вінаваты, што гарэлка засланіла вам свет?

- Аніхто... Перш за ўсё - сам. Сам! - стукнуў мужчына кулаком у грудзі. - Але ж ніхто раней чамусьці не падышоў вось так, як вы, не пацікавіўся: а чаго табе, Віктар, не хапае, чаго ты хочаш. Ніхто! А я ж чалавек. Жывы чалавек. Разумееце?

У гэты момант зверху, з балкона, пачуўся зычны жаночы голас:

- Викто-ор! Ану домой!

- Мая кобра... - уздыхнуў мужчына. - Цяпер усё. Плакала пахмелка...

Ён неахвотна падняўся, пайшоў у пад'езд. Марыля пасядзела хвіліну, задуманая, і рушыла следам.

21

Алесь з Надзяю вярнуліся, як і казалі, у панядзелак, пад вечар.

Марыля сядзела на крэсле-канапе, вязала шкарпэтку. Дзеці глядзелі тэлевізар і раптам ускочылі, з крыкам «Ма-му-улечка! Папа!» кінуліся ў калідорчык.

У хаце адразу стала шумна. Дзецям хацелася хутчэй паглядзець, што бацькі прывезлі, Алесь жа адганяў іх ад сумкі. Надзя толькі ўсміхалася:

- Хай паглядзяць ужо, хай...

- Што хай, што хай? - злаваўся Алссь. - І так ужо дагары ўсё перавярнулі. Ды пачакайце ж вы!..

Нарэшце прывезенае распакавалі, раздалі, і кожны ўзяўся разглядаць свой падарунак.

Марылі прывезлі прыгожую кашміровую хустку. Накінуўшы хустку на плечы, яна падышла да люстэрка.

- Падабаецца? - спыталася Надзя.

- Файная... Пэўно ж, дарагая? Нашто було траціцца...

- Насіце на здароўе і не думайце, - Надзя паправіла на яе плячах хустку. - Яна вам да твару.

- Файная, файная... Я вам за гэто посцілак вытчу. Надзя Накразава пераняла новы ўзор - вачэй не адвесці. То я і вам гэтак зраблю.

Алесь паказваў Жэніку, як трэба заводзіць новую машынку. Пачуўшы матчыны словы, азваўся:

- Вы, мама, пільнуйце сябе. Не з вашым здароўем сляпіцца над кроснамі. Мы вось ехалі з Надзяй і гаварылі: трэба вам, мама, застацца ў нас яшчэ на якіх тыдні два і легчы ў бальніцу. З сэрцам не жартуюць. Трэба палячыцца.

- Што вы, дзеткі! І гаворкі пра гэто не можэ быць, - замахала рукамі Марыля. - Цяпер там - самая работа. А Паўлік? На каго яго кінеш? Не, нельга мне, нельга.

- Праўда, мама, - падтрымала Алеся і Надзя, - застаньцеся. Бальніца побач. Кожны дзень будзем вас праведваць. А дома - нічога, як-небудзь абыдуцца.

- Не, Надзечка, не магу. Коб я була адна. А так...

Алесь глянуў на яе, пасміхнуўся, але не сказаў нічога. Падняўся.

- Нешта я стаміўся з дарогі. Пайду прылягу.

Пасядзеўшы крыху з нявесткай, Марыля зазірнула ў спальню. Алесь з кніжкаю ляжаў на ложку.

- Заходзьце, мама, я не сплю.

Яна ўзяла нізенькую, мяккую табурэтку, што стаяла каля трэльяжа, прысела побач.

- Усё чытаеш? Колькі ж ты іх перачытаў!

Алесь адклаў кніжку ўбок, усміхнуўся. Дробненькія маршчынкі сабраліся ў куточках вачэй.

«Божухно, як хутко ляціць час! - падумалася Марылі. - Ці даўно быў дзіцем? А ужэ унь маршчыны якія. І валасоў сівых багато. Ці мо ад навукі?..»

- Што вы так глядзіце, мама? - усміхнуўся Алесь.

- Гляджу от, сынок, і думаю: колькі ты ўсяго-ўсякага перачытаў, і ўсё трэба ў галаве дзяржаць, усё трэба ўспомніць. Дзіва, што гэтая навука так высушвае. Дзе тое здароўе будзе!

- Нічога, мама. Былі б косці...

Марыля ўздыхнула, расправіла на каленях спадніцу. Кінула на сына дапытлівы позірк: гаварыць ці не гаварыць? Бо ўся гэта размова была толькі заходам, подступам да таго галоўнага, што карцела, не давала ёй спакою, з-за чаго, уласна, і адпусцілі, выправілі яе сюды Саня з Віктарам. Рашыла больш не адкладваць, пагаварыць сёння.

- Дык што ў цябе з кватэрай?

- Зноў вы пра гэта, - нахмурыўся Алесь. - Ну не далі цяпер - дык дадуць у чацвер.

- Я чаму гэто пытаюса... - замулялася на табурэтцы Марыля. - Вельмо ж Саня з Віктарам прасілі, коб ты ўзяў да сябе Валю...

- Удваіх з мужам?

Марыля кіўнула, растлумачыла:

- Дораго на чужой. Шэсцьдзесят рублёў.

- Дорага... А дзе цяпер дзешавейшую знойдзеш? Хай скажуць дзякуй, што мы ім такую знайшлі. Гэта яшчэ пашанцавала, што знаёмыя завербаваліся на два гады на Поўнач і здалі кватэру. А так бы шукалі...

- Пачакай, сынок... Разваж па-другому.

- Што разважаць? Памяркуйце самі: дзе яны ў нас будуць жыць? У зале? Але ж вы самі бачыце - там нават крэсла-канапа ледзь стала, не павярнуцца. А калі ложак? Пасля дзіцячы. Самому тады ідзі на кватэру. А мне ж трэба і вечарам, і ў выхадныя дні пасядзець, папрацаваць.

- Яно ўсё так... - абвяла Марыля позіркам невялічкі пакойчык. - Але што мне сказаць Сані з Віктарам? Пакрыўдзяцца...

Памаўчалі. Марыля не хацела больш настойваць. Сын праўду кажа. Кватэра ў яго малая, цесная, а Валя ж не адна... От толькі Саня з Віктарам нічога разумець не хочуць.

- То, можэ... - сказала яна нясмела, з надзеяй, - можэ, хоць прапішы Валю ў сябе? Га, сынок? Ёй жэ на работу трэба.

- І прапісаць не магу, - развёў рукамі Алесь. - Я хадзіў у райвыканком - не хапае метраў.

- А Косця Лапошкаў прапісаў жа сваю Гэлю...

- Не знаю, як прапісаў Косця - можа, па блату, можа, яшчэ як. Я так не магу. А па закону - нельга.

- От бяда... - сашчапіла рукі Марыля.

- Не бядуйце вельмі. Не такія яны няшчасныя, як вам здаецца. Ён жа прапісаны, стаіць на чарзе. Праз два-тры гады палучаць кватэру. А пакуль пажывуць на прыватнай. Я калі жыў - мяне ніхто не бачыў, не перажываў.

- Табе так здаецца, сынок, што не перажывалі. А я, бувало, не-не дай успомню: як там Алесь? Ці не мёрзне ён у чужым горадзе? Ці не галодны? Хто едзе да сваіх у Менск - хоць яблыкаў, сала кавалак перадам - што магла... А можэ, сынок, неяк можно памагчы?

- Мама, - глянуў Алесь з дакорам, - як вам яшчэ тлумачыць?

- Мне што? Як Сані сказаць? Яна перажывае. Мы, кажэ, нічога, але перад людзьмі сорамно. У брата свая кватэра, а Валя жыве ў чужых?

Алесь усміхнуўся:

- Хітрая! Ведае, з якога боку падысці. Хай не выдумляе вашая Саня. Ніхто там нічога не гаворыць. Проста ёй шкода грошай. Запасы ёсць. Каб хацелі - кааператыўную пабудавалі б. Дый цяпер не на дварэ. Можаце так ім і сказаць, няма чаго баяцца.

- Я не вельмо баюса.

- Баіцеся. Хіба ж я не бачу?

- Воўк сабакі не баіцца, але звягі не любіць... Я цяпер, можно сказаць, ем іх хлеб. Часам трэба і перамаўчаць. Хто я без іх?

- Во, во! Вам здаецца, каб не яны, то вы з торбаю па свеце пайшлі б, з голаду даўно апухлі б. Соткі вам засяваюць, дровы прывозяць - усе сілы кладуць! А ці думалі вы калі, чаму яны гэта робяць? Каб не выгадна было, не стараліся б. А так бульбу з двух агародаў, выкармленага кабана, цяля прададуць, а грошы - сабе на кніжку. Вельмі яны разагналіся б на сваю зарплату справіць такое вяселле, падарыць тысячы ды яшчэ «Жыгулі» купіць! А вы баіцеся, што чужы хлеб ясце. Ды вы сабе за сваё жыццё на сто гадоў наперад зарабілі. І на хлеб, і да хлеба. А не - плюньце на ўсё і пераязджайце да нас. Казаў і кажу вам сур'ёзна.

Праўда, Алесь гаварыў гэта ўжо не раз. Угаворваў, бачыла яна, шчыра. Але куды ёй, на старасці, адрывацца ад родных мясцін? У горадзе хоць і лягчэй, а ўсё роўна нечага не хапае ёй, нудзіцца душа.

Марыля ўздыхнула:

- Я ўжэ, сынок, як-небудзь дажыву і там. Хачу памерці ў сваёй хаце і коб пахавалі каля сваіх. Месцейко сабе выбрала. Ля бацькі. Як заказвалі агароджу на яго магілу, то я папрасіла, коб зрабілі шырэйшую, на дваіх.

- Нашто гаварыць такое, - у Алесевым голасе пачулася занепакоенасць. - Вам жыць ды жыць, а вы пра што? Ці мала людзей, у якіх баліць сэрца? Трэба толькі палячыцца. Зімою каб абавязкова прыехалі. Чуеце?

- Чую, Алесько, чую...

Шчырая заклапочанасць сына расчуліла Марылю, і яна сказала гэта аслабленым, як не сваім голасам.

Алесь занепакоіўся яшчэ больш.

- А можа, вы ўсё-такі застанецеся цяпер, га?

- Не, не. Лепш зімою...

Назаўтра, раніцаю, Алесь і Надзя праводзілі яе на вакзал.

Ля аўтобуса - доўгага, ярка-чырвонага, гэткага ж, якім яна ехала сюды, - Марыля стала развітвацца. Абняла, пацалавала нявестку, сына. Сэрца сціснулася ад вострай жаласці. І яшчэ ад прадчування: не давядзецца ўжо ёй прыехаць у Менск, не пабачыць яна болей ні сына, ні нявесткі...

Каб не паказаць сваіх слёз, Марыля палезла ў аўтобус.

У дзвярах павярнулася:

- Бувайце... Дзякуй вам, дзеткі, яшчэ раз за ўсё. Дай Бог, коб усё було добрэ...

22

Плынь успамінаў нечакана парушыў рэзкі, скрыпучы гук. Марыля страпянулася. У запечку шкрэбалася мыш. Што яна там знайшла? У гэтым цёплым і зручным месцы Марыля звычайна трымала сушаныя грушы, яблыкі, гарбузікі. А калі перайшла жыць да Сані, запечак пуставаў. Ды от, мусіць, нешта завалялася, раз прыбегла сюды гэтая начная зладзейка.

Мышэй Марыля баялася. І калі б гэта раней яна пачула такое шорханне, ды яшчэ сярод ночы - даўно ўскочыла б з ложка, нарабіла крыку.

Цяпер жа не было сілы ні ўстаць, ні запаліць святла, ні нават азвацца.

«Хай сабе шкрэбаецца... - надзіва спакойна падумала Марыля. Нават пашкадавала мышку. - Галодная, мусіць... Усё жывое хочэ жыць...»

Яна асцярожна варухнулася пад кажухом. Ад ляжання пластом, без руху, занямелі і мерзлі ногі, пачалі бегаць казытлівыя, непрыемныя мурашкі. Хацелася павярнуцца на бок ці хоць бы легчы зручней, але не адважылася зрабіць - баялася разварушыць, ускалыхнуць той дзікі, невыцерпны боль, які ўжо крыху атух, тупа і роўна смылеў у грудзях.

«Усё хочэ жыць... І мурашка, і мышка, і чалавек. Кожная жывая істота паяўляецца на свет са сваімі клопатамі, сваімі надзеямі...»

Ёй не было і васьмі гадкоў, як памерла маці.

І дзяцінства Марылі скончылася. Яно і раней не сказаць каб было вельмі ўжо радаснае, бесклапотнае - тады дзяцей асабліва не песцілі: ледзь паднялося на ногі, прывучалі да нейкай работы, што можаш, тое і рабі. Дарма хлеба ніхто не еў.

Рабіла што магла і яна.

І ўсё ж, пакуль жыла маці, было інакш - цяплей, утульней. Хоць зрэдку ды прытуліць яна сваю малую Марыльку, пагладзіць па галоўцы шурпатай і такой ласкавай рукою, скажа:

- Памочніца мая залатая... Стаміласа? Ну то бяжы пагуляй, я сама ўпраўлюса...

І Марылька бегла - шчаслівая, радасная. Разам з ёю, здавалася, радаваліся і птушкі на іхняй вялікай, высокай грушы-дзічцы, што расла ў агародзе, і сонейка, якое весела, ярка выблісквала з-за грушы, і чысценькі, белы пясочак у канцы агарода, дзе яна любіла забаўляцца...

Не стала маці - паменела наўкол цяпла, святла. Скончыліся нават тыя кароткія, рэдкія хвіліны ўцехі, якія мела раней. Бацька цяпер ад цямна да цямна быў то на полі, то на сенажаці - парабкаваў на пана. А ў хаце, на агародзе, на двары ўпраўлялася сама Марыля.

Дзяцінства ў яе, можна сказаць, не было. Так, мільганула толькі, як знічка, і прапала, згубілася ў шэрым тумане нялёгкіх будняў.

Кароткае было і дзявоцтва. Як у сне помніць Марыля той дзень, калі бацька сеў побач з ёю на лаўцы і, перабіраючы ў руках пугу, сказаў:

- Гэто самае... да цябе тут... кгм, кгм! ...знаходзіцца чалавек. Ты, Марылько, не адмаўляй яму. Ведаю: ранавато табе шчэ замуж, але... Сама бачыш, аднаму мне траіх карміць трудно, - бацька глянуў на яе павільгатнелымі, жаласнымі вачыма і як бы спахапіўся: - Ты не падумай, што ганю з хаты, не. Рашай сама. Скажу толькі, хлопец харошы. І поля много. Лепшага замужу я не жадаў бы.

Замуж... Ішла яе семнаццатая вясна. Яна сама што ўбіралася ў сілу, у вабную дзявочую красу, пачыналі абуджацца яе маладыя жаданні і мроі. Праўда, дзяўчынай сябе яшчэ не лічыла, таму на вячоркі, куды ўжо бегалі яе старэйшыя сяброўкі, пакуль што саромелася паказвацца. Той зімою, здаецца, і была ўсяго адзін раз. А тут нечакана такое...

- Дак што ж ты маўчыш, дочка? - глядзеў на яе бацька. - Чаму не пытаешся, хто ён?

Марыля пачырванела, яшчэ ніжэй апусціла галаву. Ёй і хацелася ведаць, і няёмка, сорамна было пытацца.

Бацька сказаў сам:

- Кандрат Падгародцаў.

Кандрат... Як толькі зайшла гаворка, Марыля падумала пра яго. Ніколі з ім не сядзела, не гаварыла, але хлопец падабаўся ёй. Мінулай восенню ён вярнуўся з войска і хадзіў заўсёды стройны, чыста паголены. Не сказаць, каб быў надта прыгожы ці выдзяляўся сваім розумам. Хлопец як хлопец. Ціхі, маўклівы, нават трохі ўнурысты. Ды нейкая воля, нейкая ўнутраная сіла адчувалася ў ім, як бы вылучала яго з усіх вясковых хлопцаў. І, можа, таму, калі Марыля пачула, што Кандрат на Каляды сватаецца да Хвелькавай Евы, нешта раўнівае варухнулася ў душы. Не ўцярпеўшы, нават пайшла да Хвелькавых пад вокны - паглядзець на Кандратава сватанне.

На двары стаялі дзяўчаты, жанкі. Але што рабілася ў хаце, было не відаць: шыбы паўмярзалі ажно даверху. Марыля ўсё ж адшукала чысты лапік і прыпала цікаўным вокам.

У хаце, над сталом, гарэла лямпа - тады гэта лічылася яшчэ вялікай раскошай - і было непрывычна светла. Кандрат сядзеў за сталом наструнены, трымаў рукі на каленях. Відаць, хваляваўся. Ён быў у блакітнай сарочцы, у новым касцюме. Блакітная сарочка хораша пасавала да яго вачэй. Зірнула яшчэ раз - вочы Кандрата здаліся ёй сумнымі-сумнымі.

Шкада стала хлопца. Ці не бацькі прымусілі ісці ў гэтыя сваты? Ці не пагналіся за багаццем? Ведама ж, Хвелькі - першыя багатыры ў вёсцы.

У сенцах раптам пачуліся крокі, забразгала клямка. Усе, хто быў пад вокнамі, сыпанулі з двара на вуліцу.

На ганак, ляснуўшы дзвярыма, нехта выскачыў. У цемені не разабраць было хто. І толькі калі постаць трапіла ў палоску святла з акна, усе пазналі: Кандрат! Апранаючы на хаду кажух, ён прабег міма і знік у цемнаце.

За ім моўчкі прайшлі сваты - прысадзісты, з кіем у руках Падгародзец і доўгая, бы жардзіна, Падгародчыха.

- Не згадзіласа... - пачуўся ў жаночым гурце здзіўлены перашэпт. - Ба-ач ты!..

Неўзабаве Марыля ўбачылася з Кандратам яшчэ раз, на тых самых вячорках, куды яе амаль сілком прывяла Гандзя.

Доўгімі асеннімі і зімовымі вечарамі тады збіраліся ў каго-небудзь у хаце - пралі, вязалі або вышывалі і паціху гаманілі, спявалі, пацвельваліся з хлопцамі. А калі заяўляўся гарманіст - адкладалі працу, танцавалі.

Кожны канец меў сваю зборню. «Пахуўскія» збіраліся звычайна ў Кавалішынай Вольгі, «вулічныя», куды была «прапісана» і Марыля, - часцей у Яворскіх. Сям'я Яворскіх была бедная, можа, адна з самых бедных у вёсцы, але ніколі ў іхняй хаце не панавалі ні смутак, ні скруха. Завадатарамі былі тры дарослыя дзеўкі. Вясёлыя, галасістыя, яны хвіліны не маглі сядзець без жарту, без песні. Не адставала ад дачок і гаспадыня - пявуха была ўга якая!

Да Яворскіх той зімой стаў заходжваць і Кандрат. Хоць жыў ён у пахуўскім канцы. А існавала няпісанае правіла: кожны трымаецца сваёй зборні. І калі хто з хлопцаў асмельваўся парушыць правіла, такога адводзілі ўбок і строга казалі: «Табе што, сваіх дзевак мала? Глядзі, а то...»

Кандрат з зацятай упартасцю працягваў хадзіць. Не пабаяўся пагроз.

Так яны і сустрэліся ў Яворскіх.

Марыля пры камінку вышывала ручнік. Дзяўчаты, кожная занятая сваім, ціха спявалі. Хлопцы сядзелі воддаль, лушчылі гарбузікі. Дражніліся:

- Маня, у цябе ж нітка крывая выходзіць, глянь!

Альбо:

- Гэля, а што гэто ў цябе адно вока глядзіць улева, а другое - управа?

Ці яшчэ што прыдумлялі.

Кандрат сядзеў якраз насупраць Марылі. Яна адчувала, што ён увесь час глядзіць на яе. Гэта яе бянтэжыла. Яна збівалася - то не дашывала крыжык, то рабіла лішні, паспешліва перарабляла. Адважылася: узняла галаву - Кандратаў позірк як бы апаліў яе...

Марыля пасядзела яшчэ трохі і стала збірацца.

- Пайду ўжэ, - сказала абыякава. - Позно.

- Якое там позно! - азвалася Яніна, дачка Яворскіх. - Пасядзі, Марылько. Першы ж раз у нас...

- Заўтра рано ўставаць. Едзем з бацькам на балото па сено.

- Ёй нельга: куры ж даўно на седале! - кінуў нехта з хлопцаў з'едліва, і ўсе зарагаталі.

Марылю як абдало варам - схапіла пад паху сваю работу і выскачыла з хаты...

І калі б хто сказаў ёй тады, што ўсяго праз паўгода яна пойдзе замуж за Кандрата, што іх лёсы сыдуцца - не паверыла б і слухаць не стала б. Бо нават тады, калі бацька павёў ужо гаворку пра замуж і ўпамянуў Кандрата Падгародцавага, яна хоць спачатку і абрадавалася была, але нават тады, разважыўшы пасля на адзіноце, абурылася: «Што, у яго самога мову адняло? Праз бацьку перагаворы вядзе». І цвёрда рашыла: «Не пайду! Хай і не думае...»

Яе нечаканая ўпартасць расстроіла бацьку, сваякоў. Яны ж гвалт як хацелі парадніцца з Падгародцамі. А Марыля ўперлася на сваім, і ўсё. Доўга не маглі ўгаварыць.

«Гэто ж трэба! Як цялушку якую таргуе з бацькам. Мне нават слова не сказаў, не папытаўса. За малую палічыў. Ну дак няхай і чакае, пакуль вырасту!»

Пазней, калі ўжо яны жылі разам і неяк пра гэта зайшла гаворка, Кандрат, апраўдваючыся, прызнаўся, што вельмі баяўся тады, каб і яна, Марыля, не адкінулася ад яго, і таму спярша паслаў ганцоў да бацькі.