Парастак

ЗАЛЕТАСЬ

Падумалася пра малога ў нейкай страшна складанай сітуацыі партызанскага часу:

«Сыночак, хлопчык мой, з табой адным засталася твая перадсмяротная туга!..»

Пішу гэта, a ў памяці зноў яно, такое ўжо далёкае, з вясны сорак чацвёртага года... Пры ійне сустрэліся два партызаны з адной вёскі. Маладзейшы сказаў старэйшаму штосьці, чаго я не пачуў, а той спачатку моўчкі, вакол самога сябе вусцішна закруціўся на адным месцы — ад пачутага. Гэта яго стары нямоглы бацька i маленькі сын — забітыя!.. Паліцаямі, у белы дзень, каля роднай хаты...

Што «дробязі» — гэта не дробязі, зноў пераконваешся, правячы новае для публікацыі. Мала слоў — гэта яшчэ не азначае, што ix менш, чым трэба. Нехта такога проста не разумее, а нехта яшчэ i здзіўляецца. А яно ж само па сабе, без належных сумненняў ды пільнасці, не даецца.

Пасля элегантных томікаў серыі «Беларуская паэзія XX стагоддзя» — Танк, Куляшоў, Панчанка, — якія з прыемнасцю пагартаў, зрэдку перачытваючы любімае, мне прынеслі й прыстойна падрыхтаваны томік Броўкі. Зубаскальскае «піша лоўка», што ўжо абрыдзела ад танных паўтораў, аспрэчваецца вершамі, i добрымі, i неблагімі, якіх не абавязкова павінна быць многа.

А яшчэ ж i тое ўспамінаецца, што наша першая энцыклапедыя яму, паэту Броўку, залічваецца ў неаспрэчнае на роднай службе.

«Ну добра, ты вялікі, слаўны, але ж дай жыць, дыхаць, хоць дух перавесці побач з табой i камусьці другому, хоць бы i меншаму!..»

Цераз Талстога, у запісе Макавіцкага, рускае народнае: «Сокрой чужой грех — два своих простится».

I самому думаецца: няўжо недасказанасць нечага — грэх? Павінна ж нешта i ў нябыт пайсці.

«Не дергайся!» — гавораць рускія таму, хто залішне мітусіцца, нервуецца... I сабе трэба так гаварыць, калі здаецца, што неабходна нешта рабіць, кудысьці паспець, пра штосьці не забыцца... А ты вось стары ды нямоглы, ты толькі чытаеш ды чытаеш, балазе сёе-тое знаходзіш сам або табе яго падсоўваюць...

Доўга не засынаў. A прачнуўся з прымаўкай, хутчэй за ўсё мамінай: «Доля — як стадоля, а шчасце — як заезджая карчма». Тут яшчэ трэба думаць, што да чаго...

Аў «Слоўніку гаворак паўночна-заходняй Беларусі i яе пагранічча», i ў Насовіча, і ў тлумачальным гэтага няма.

Як баяўся Купала — пры Сталіне, i як баяўся Дубоўка — пасля Сталіна, пра што яшчэ як трэба не напісана.

Наведаўшы мяне пазаўчора, інтэлігентная зямлячка ўспомніла між іншым, як у іхняй местачковай школе былі ў модзе альбомчыкі, куды яны адно аднаму сёе-тое ўпісвалі, намалёўвалі, уклейвалі. Адзін з хлопцаў напісаў ёй вершам:

Пішу пісьмо — рука дрыжыць,

Гляджу ў акно — свіння бяжыць.

Ёй тым часам ужо шэсцьдзесят сёмы, а вось успомнілася зноў, бог ведама каторы раз. I смяецца.

А мне пазней падумалася пра тыя творчыя пакуты, чаго добрага, ужо й закаханага смаркача, i рамантыка, i рэаліста адразу.

«Я буду маліцца за вас», — кажа i Папа Рымскі, больш істотна не могучы дапамагчы ў бядзе.

Браты i сёстры пяцідзесятнікі, якія па суботах наведваюць з горада ў вёсцы адзінокую бабулю, іхнюю духоўную сястру, моляцца за яе, дапамагаюць ёй, паднімаючы настрой.

А моляцца яны яшчэ, па падказцы ці просьбе старое, i за ўсю яе вёску, дзе ўжо дашчэнту паспіваліся i бабы.

Памаліўшыся, браты i сёстры лічаць, што яны зрабілі ўсё, што змаглі, што тут трэба, каб няверуючых павярнуць на правільны шлях, ажывіць яе няшчасныя Бабунічы.

I раптам зноў нешта знойдзеш, як цяпер — успаміны пра Прышвіна. Кніга разумна, удала складзена, з каментарамі патрэбнымі i прасторнымі, пад успамінамі кожнага, хто ведаў гэтага пісьменніка i чалавека, каму ёсць што пра яго сказаць.

Трэба ж яно i так, такому здарыцца, — i гэтая кніга прастаяла ў шафе з 1991-га (дата выдання), i гэтую, набыўшы, меў намер прачытаць неўзабаве, а потым забыўся i вось — адкрыццё!..

У вёсцы яго недалюблівалі за брыдкае ўменне з рознай вады выходзіць сухім. Але ж i дажыванне ў яго было па прыказцы: не бойся смерці, бойся старасці. Даседжваў, далежваў на сваім хутары адзін, усімі пакінуты, нямыты, нястрыжаны, барада па калені. Hi накарміць, хоць раз на дзень, ужо толькі з лыжкі, ні памыць, хоць раз на месяц у цэбры якім ці ў балеі, не было каму.

Слухаю пра гэта i ў думках сам сабе дадаю i такое:

Страшна гэта, вядома ж, аднак яшчэ страшней тое, як раней, калі ён яшчэ мог, адзіны сын ягоны, вярнуўшыся з турмы ці з лагера, п'яны ў гасцях у швагра, у вёсцы, тым самым вялікім кухонным нажом, якім яму кроілі шчыры сваяцкі хлеб, ні за што, ні пра што сястрынога, удовага мужа праштыхнуў «у саменькае сэрца»...

Забойцу, вядома, забрала міліцыя. A ў вёсцы няма ўжо мужчынскіх рук ды плячэй, патрэбных няхай сабе i на самым бедным пахаванні. I вось адну з тых пратэсаў, што спрадвеку стаяць у куце абамшэлай капліцы, не памятаю — дзве ці тры, — так патрапаную, што ўжо й нейкі святы на ёй учарнеў ад даўнасці, нёс за крыжам ён — бацька забойцы...

Такога не прыдумаеш.

Прачнуўся ў дзве гадзіны i толькі пад раніцу прыдрамнуў. I — такі сон. Пада мною калодзеж, не надта глыбокі, але з мяне хапіла б. Нібыта кругі цэментовыя, нібыта зруб драўляны, а то i ўсё разам — як у сне. Слабымі рукамі, развёўшы ix, трымаюся неяк з краю, нібы ў кутку (сон жа!), намагаюся правую нагу перакінуць цераз край зруба навонкі. Раз за разам. Нага слабее... I прачынаюся.

Папярэджанне нейкае? А то й ад роздуму ўвечары?..

Пасля Бёлевага «Ірландскага дзённіка», апавяданняў i вершаў Кіплінга ўбіўся ў падараваны Валодзем Васілевічам энцыклапедычны слоўнік «Беларуская міфалогія». Хапіла на тры дні.

Гэта i подзвіг групы спецыялістаў, якія за два гады ажыццявілі гэтае безганарарнае, марназарплатнае выданне на 49 аркушаў, гэта й цудоўны доказ таго, што Беларусь — жыве, не толькі ў дэманстрацыях, але i ў такой вось ціхай, мудрай працы.

Калі я часам i думаў пра самога сябе завысока, дык хоць жа не вытыркаўся з гэтым на людзі, не хваліўся такою немаччу.

Адна настаўніца пачатковых класаў, другая на дзесяць гадоў маладзейшая аспірантка-матэматык — мае вясёлыя, дружныя ўнучкі. Старэйшая купіла малодшай гольфы з пальцамі (во!), а тая, наведаўшы дзеда, паказала мне гэтае дзіва, пераабуваючыся ў тапачкі. I засмяялася весела, калі i мне, старому, сказалася тое самае, што i яе малодшаму брату, студэнту, майму паважанаму ўнуку:

— То-та ж, можна i гэтак хвігу даць!

Яна любіла верш Сыракомлі «Бусел» у перакладзе Лучыны. Нават дэкламавала мне яго — дзецям маці, унукам бабуля — неяк па-вучнёўску ўрачыста, з пэўным уздымам, бо гэта ёй, зрэшты, са школы i памяталася:

Выпісваю з Лучынавай кнігі, а там i задуманы i павольне — з крыху «шляхецкім» прысмакам.

Ды ў польскай школе, дзе ў двадцатых i на пачатку трыццатых гадоў былі i беларускія гадзіны, мы ў гэтым не надта разбіраліся.

Малы хлопчык увечары адзін выходзіў на ганак дома на лецішчы, стаяў i ціхенька, зачаравана любаваўся поўным месяцам, зоркамі, небам...

Краса прыроды глядзіць на самую сябе яшчэ аднымі шчырымі, наіўнымі вачыма.

Рэчка, што калісьці працякала каля нашага Загора, пакуль яе не асушыла Князева рыбная гаспадарка ў маёнтку Цэтра, называлася Свіслянка. Пра гэта мне, юнаку, расказваў дзед Кандрат Бабарыка, з гордасцю дадаючы: «Валоў у ёй сплаўлялі!..»

A ў Стэфана Жаромскага, у апавяданні «Puszcza jodłowa», на яго роднай Келеччыне, як мне адкрылася, ёсць rzeczka Świślana. Ці не з адной крыніцы гэтая назва, у якой нават чуецца штосьці віслянае, мо ад самой пані Віслы?..

На пахаванні сябравай удавы, у далёкім мястэчку, дванаццаць год таму назад, перад тым, як труна вось-вось апусціцца ў зямлю, іхняя дачка, настаўніца, чарнявая амаль красуня, раптам закрычала:

— Мама! Я не хацела гэтага! Я не хацела! I вось я помню колькі ўжо часу, i не ведаю, i ведаць не буду, пра што той адчайны, бездапаможны крык.

Што — патрэбна, каб i гэта ўспаміналася?..

Ba ўзаемным чытанні сябрамі новых рукапісаў ёсць i свой адмоўны бок. Прыслухоўваешся да розных заўваг i некаторыя з ix прымаеш, не да канца прадумаўшы.

Было ў мяне i такое.

Што мне да таго, што гэта ўжо чытана мною і, мяркуючы па рознасці паметак на палях, неаднойчы, — мне зноў захацелася пабыць з ім у гадзіны часовай апустошанасці душы, i я свайго дасягаю, іду ў святлейшае.

Усё той жа Уолт Уітман з яго «Лісцямі травы».

А гэта ж i добра, i важна, што ён — з тых нямногіх, хоць ix на свеце i многа, якіх за адзін раз не прачытаеш на ўсю глыбіню.

У сваіх найбліжэйшых — у даўнавата сталых дзяцей i ўжо дарослых унукаў — у кожнага паасобку ёсць сваё патаемнае, куды мне, бацьку i дзеду, няма i ніколі не будзе доступу. A ў мяне для ix — таксама ж ёсць толькі мае, i з тым маім i мне бывае цяжка, i іншага выйсця няма, як толькі цярпець.

Павяло на грэшнае, непамерна высокае параўнанне. Калі табе i пашчасціць на Сымона Кірынеяніна, які панясе твой крыж, дык жа твая маленькая галгофа — усё роўна толькі твая. З выпрабаваннем развітальнай самотнасцю, з горыччу паасобных успамінаў...

Мілан Кундэра, «Невыносимая лёгкость бытия».

У абедзвюх каханак героя гэтага рамана, не лічачы мноства іншых, не асноўных «сімпатыяў», не было схільнасці да мацярынства, як i ў самога героя да бацькоўства.

Прысутная на працягу ўсёй кнігі верная сучка з дурной клічкай «Карэнін», як быццам падзяляючы светапогляд гаспадара i чаргова-пазменнай гаспадыні, таксама ні разу не ашчанілася, бо ў архісучасным творы прагрэсіўнага чэшскага эмігранта пра гэта ані слова.

У чарзе на адну працэдуру, з дазволу маладжавай «хворай» прысеўшы каля яе, нечакана пачуў i родную мову i невядомую прымаўку:

— Калі ласка. Кожнай пачвары да пары.

А сама даволі паглядная.

Ці мне гэта ад радасці пачутага?

Ахнуў, пачуўшы пра смерць Алеся Пісьмянкова, хлапчыны слаўнага, таленавітага паэта...

I адразу падумалася: як гэта добра, што я ў свой час... Падумалася, што пра тое ёсць у мяне запіс, але, пагартаўшы ўважліва «З людзьмі і сам-насам», не знайшоў такога. I тады прыгадалася і, узяўшы з шафы Алесеву кнігу «Я не памру, пакуль люблю », канчаткова ўспомніў, як на прысланую ім кнігу з цёплым аўтографам, у шчырасць якога ў суме верыцца неяк па-новаму, я пазваніў маладому сябру дахаты (быў выходны) i сказаў сваё ўражанне i ад кнігі, i ад чытанага раней.

Як быццам у прадчуванні яго, так крыўдна заўчаснай, смерці, зборнік выдадзены ў прыгожым афармленні. I захацелася прытрымаць яго на стале, каб перагледзець яшчэ раз...

Добрыя апавядальнікі адзін за адным узяліся пісаць эпапеі. Думаецца, што кожнаму з ix употай маячылі наперадзе два чатырохтомнікі: «Вайна i мір» i «Ціхі Дон», да ix яны даволі прыкметна прымерваліся кожны сваёю чатырохтомнасцю — толькі так. З першымі тамамі штосьці атрымалася, а потым праца — ад першага ды адноснага поспеху — перайшла ў таропка-павярхоўнае дапісванне працягаў.

Гэта мне зноў чамусьці прыгадалася. Можа, у пэўнай меры i таму, што ў бальніцы я з пераменнай цікавасцю адолеў багаты том фінскай сучаснай навелы, a ўчора, ужо тыдзень дома, дакончыў прыемнае перачытванне апавяданняў Шукшына.

Праз чвэртку стагоддзя пасля першага знаёмства захацелася паглядзець «Старапольскую энцыклапедыю» Зыгмунта Глогера, зноў чытаючы выбарачна ды з цікавасцю.

I такое высокае, мудрае, па-народнаму простае, што, як i назву выдання, запісваю ў перакладзе:

«Да людзей — па розум, да маці — па сэрца».

ФрансуаМарыяк, «Клубокзмей».Смерць Мары.

«Больно! Больно! Боже мой, ведь я же маленькая!» — крычала ў пакутах французскае дзеўчанятка.

Плачу — тое ўяўляючы, a ўспамінаючы сваё:

Беларуская бабуля, зняможаная жыццём i нечаканай немаччу, таксама ж магла б, каб з мовай была, паскардзіцца:

«Я ж такая старая, безабаронная, я столькі перажыла! Божа мой добры, за што?!»

...Як гэта можна было — не ведаць такога пісьменніка?

Зрэшты, гэта ўжо ў думках пазнейшых.

Першая ўнучка ў хаце, змалку квелая. Бабуля ўсіх пацяшае: «Бог дасць, перарасце».

I праўда — зірнеш цяпер — баба, як печ. Так гаворыцца пра мажную ды цёплую.

Нагадаў ёй днямі пра гэта, а яна, немаладзенькая, зарагатала ў адказ па тэлефоне.

Кніга ўспамінаў Міхася Ганчарыка i кніжка ўспамінаў пра яго. Пра ix нядаўнюю прэзентацыю мне расказваў Радзім Гарэцкі, цёпла ўспамінаючы бацькавага сябра, чалавека з падобным лесам сталінскага пакутніка, які ўсё ж змог нямала зрабіць у айчыннай батаніцы, як Гаўрыла Гарэцкі ў геалогіі.

Кнігі гэтыя перад ад'ездам сюды, у Крынічнае, я паспеў з цікавасцю прачытаць, зноў жа шкадуючы, што i гэты ўсё «не спяшаўся» расказаць пра перажытае, добра напісаўшы пра першую палавіну жыцця, асабліва, як i большасць успамінальнікаў, пра маленства, другую палавіну панёс з сабою...

...Калі ўжо пра кнігі, дык варта сказаць пра томік партугальскіх апавяданняў, што хораша дапоўнілі мае ўспаміны пра наведванне гэтай чароўнай, саснова-пальмавай, верасовай прыакіянскай краіны.

...З павагай ды асабістай удзячнасцю да аўтара пачаў культурную кнігу Кастуся Цвіркі «Край легенд», дачытаў да палавіны i ўспомніліся лермантаўскія радкі:

I тады быў свой «сацрэалізм», — шкрэбалі летапісцы «тое, што трэба», толькі i толькі пра войны, сечы, крывавую тузаніну за ўладу з чужынцамі i сваімі, аж моташна ад гэтай подлай аднастайнасці...

... Старик ловил неводом рыбу,

Старуха пряла свою пряжу...

У зеляніне двара прыйшло на думку, што ўсё ў яго, да чаго не дакраніся — паэзія. А далей такое:

Эфіопа-рускі Пушкін, беларуса-паляк Міцкевіч i многа другіх выдатных i добрых, у той ці ў іншай міжнацыянальнай сумесі — хіба ж i гэта не кліча ўсіх людзей да разумнага аб'яднання, да шчасця міру паміж імі?..

Нянова гэта ў мяне. Але ж i праблема штодзённа-вечная.

Ужо неаднойчы быў такі сон. Далёкая ўскраіна незнаёмага горада, нібы Масквы, аднак тое, якое я ўсяе не ведаю. Мне трэба ў цэнтр, у гасцініцу, дзе мой пашпарт, паліто, білет на сённяшні цягнік, на які амаль безнадзейна спазняюся, а тут ні стаянкі таксі, ні тралейбуса ці аўтобуса, i пра патрэбную вуліцу не запытаешся, i людзей незнаемых так многа... Адны з ix адказваюць мне бесталкова, другія ж i прыглядаюцца, як да магчымай ахвяры... Хаджу, блукаю, а часу да цягніка ўсё менш ды менш... I застаецца адно — прачнуцца.

Што i зрабіў, нібы па самазагаду. На гадзінніку пятая, можна яшчэ паляжаць, але соннасць працягваецца, я зноў ды зноў, урыўкава ўключаюся ў свой сон, у тую самую безнадзейную блэнданіну па незнаемых вуліцах, пра тую разгубленасць у тузе i пачатках адчаю...

A ўсё ж не паддаюся зманлівай дрымоце, што ўцягвае ў працяг таго самага снення, ляжу прытомны i ўспамінаю польскае: «Sen — mara, Bóg — wiara», a цяпер, запісваючы, i маміна: «Куды ноч — туды й сон».

Во ўжо, прыбраўшыся па-ранішняму, я за стадом. I ўжо толькі ад намеру надежна папрацаваць у душы ажывае ціхае, незаменнае шчасце явы, бадзёрасці.

Стары, яшчэ ўсё службова-злосны Лыска сядзіць каля будкі на ланцугу. Малеча, што без нагляду старэйшых сабралася каля яго, просіць: «Дай лапу!» Ён, змалку прывучаны да гэтага, спакойна кладзе сваю правіцу на кожную працягнутую ручку, бо яны ж, адзін перад адным: «I мне! I мне!..»

Гарадскія ўнукі ды праўнукі. З бліжэйшых двароў.

I спрадвечна народнае: «Стары сабака ніколі дзіцяці не пакрыўдзіць».

«Усё для людзей, усё на карысць чалавеку».

I не ўсё, не ўсё.

На старой чарэшні ягад сёлета мала, асабліва знізу. Вышэй i зусім уверсе, куды не дапне й найлягчэйшы малец-накольнік, на стромых галінках, што тырчаць у неба найсмялей, чарэшні спела зіхацяць у сонцы то паасобку, то букецікамі, хоць ты лічы ix пальцам: любіць, не любіць.

I там раскашуюцца птушкі. Прыляцяць, паклююць i знікаюць. I зноў з'яўляюцца, трэба думаць, што ўжо другія.

З ганка, дзе я сяджу, не вельмі разбярэшся здалёк, што там за свавольніцы. Адно бясспрэчна — шчаслівыя.

Аднастайна добрыя вершы — i гэта хіліць да мінуса, ix аднастайнасць. Пакуль не трапіцца сапраўдны ўзлёт.

Кніжку выдаў за свае грошы. I прыбытку ніякага, i ў доўг трохі залез.

Ды затое ж налаяўся ўсмак, i сексу ўсякага нагарадзіў да схочу!..

Зранку трохі папрацаваўшы, захацелася паляжаць чытаючы.

Том Горкага з апавяданнямі, нарысамі i ўспамінамі яго апошніх гадоў. Пачаў з акадэміка Паўлава, тады Ясенін, Гарын-Міхайлаўскі. I гэтага я калісьці трохі чытаў, у часы маіх выпадковых кніг, здаецца «Детство Тёмы», што няясна, цёпла помніцца.

I чытаць мне перашкаджае думка, што Горкі, нягледзячы на ўсё i ўсякае ачэрніванне яго ў нядаўнія «перабудовачныя», «галосныя» гады — пісьменнік, які мне ўдзячна помніцца першымі апавяданнямі, якімі я захапляўся ў раннім сельскім юнацтве. I назвы без праверкі помняцца: «Однажды осенью», «Мой спутник», «Дед Архип и Лёнька»...

У дзевятым нумары «Дзеяслова» — пісьмы Васіля Быкава да Ларысы Геніюш.

Пад апошнім з ix — пастскрыптум. Пра тое, як на пісьменніцкім пленуме 1968 года дакладчык... «Брыль вельмі хораша гаварыў пра Ваш «Куфар», прыемна было слухаць. Апладзіравалі крыху».

У тым, вядома, сэнсе, што не ўсе...

А мне, чытаючы, было так патольна i сумна ўспамінаць ix жывымі...

А за што ж ты яго акрывавіў, за што?!»

Гэта — з «бабскага» (маці, жонка, сястра) галашэння пасля дурное бойкі дзяцюкоў на вясковай вуліцы, якія я ў маленстве бачыў i ў нашым Загоры.

Цяпер успомніў, пачуў гэта — з-за падтэксту. Бо i так жа ў народзе гаворыцца:

«За што ж ты яго, ён жа i так гарапашны?..»

У падтэксце плачу — жаль па братэрстве, ці як тут сказаць?..

Жангліраванне, бразгаценне замежнымі навуковымі тэрмінамі, у чым шчыруюць некаторыя, асабліва маладыя крытыкі, ад чаго незалежна, збоку прайшла, ідзе, увайшла ў нацыянальную скарбніцу паэзія нашых сапраўдных паэтаў.

З ганку дачнага дома бачу — за агародам i дарогаю — града маладога густога бярэзніку. Высока-стрункія, з маленства мілыя мне стракатасцю беленькай бяросты, гнутка высокія бярозкі ўтульна патанаюць у сакавіта непрадзьмутай лістоце. I толькі самыя вершалінкі патольна пашавельваюцца ад подыхаў лёгкіх ветрыкаў, якія пагульваюць над лесам.

Так яно — калі ціха. A днямі, калі шырока ды моўчкі насоўвалася навальніца, вецер, які «нарваў» яе, доўгачаканую ў штодзённую спёку, разбушаваўся бярозавым вершняком, нібы марскімі хвалямі. Бярозкі не штурхаліся ў сполаху, а неяк і бесталкова, i зладжана гнуліся, гайдаліся, пакуль на ix не абрынуўся лівень...

Я глядзеў на гэта ўдзячна за такое відовішча i ўсё шукаў у сваім слоўным запасе, з чым жа яго параўнаць, каб найболей дакладна.

Тады быў адвячорак. Назаўтра ўранні, зноў жа з крэсла на ганку, яны мне ўбачыліся ў сваім нячутным зводдаль пошуме яшчэ ўсё разгайданымі, ды спакайней, не значна, а проста непараўнальна.

A зусім спакойна — яшчэ праз дзень, зноў сонечны — пад густа дробненькім сяйвом пералётнага, дабрадушнага дожджыку, як пад пяшчотна цёплым душам. Стракатыя ствалы (сказаў бы: стволікі) нават вяршкамі не гнуліся, толькі мокрай лістотай паварушвалі — ад асалоды.

Хамá, малады сімпатычны сабака, істота яшчэ i разумная.

Мяккі фатэль, з-за старасці прывезены сюды, на дачу, стаіць на ганку. I пасядзець на ім любіць кожны i кожная з нашых. Хама — таксама.

Калі я толькі выйшаў на ганак, ён ветліва паімкнуўся саступіць мне месца, а зразумеўшы маё: «Ляжы, ляжы, я не сюды!», задаволена ўкурчыўся ў сваю, таксама ўжо прывычную, утульнасць.

A неўзабаве — такое:

Каля калонкі ён зблізку заглянуў у бляшаную ванначку, поўную вады, што грэецца для вячэрняга паліву ў градах. У ёй адлюстравана крыху чыстага неба i яшчэ менш лістоты старое ліпы з ніжэйшай адтапыранай галіны. Хама тут ніякага дзіва не ўбачыў. Яно пачалося з таго, што ён заглянуў бліжэй цераз бляшаны край, убачыў у гладкай вадзе — сабачую лабэціну!..

Мы з дачкою сядзелі пад ліпай за стадом, i я першы заўважыў, як наш нястомны пазнавальнік сельскага наваколля то асцярожна набліжаўся вачыма да адлюстравання ў ванначцы, то торкаўся галавою назад, амаль адступаўся рыўком. Цікавасць перамагала асцярогу, а то i страх, а потым i зусім перамагла, — ён наблізіўся зноў i пагрозліва гаўкнуў туды цераз край. А той, што ў вадзе... той гаўкнуў таксама!.. I наш даследчык заднім ходам ірвануўся ад ванначкі. I на момант спыніўся разгублены — а што ж далей?..

Не звярнуўшы ніякай увагі на тое, што мы за сталом засмяяліся. З яго, яшчэ ўсё гарадской, наіўнасці.

Дубы... Дубы...

Двое з маіх гасцей, Віктар Карамазаў i Анатоль Кудравец, пераплыўшы Нёман, пайшлі ад дуба да дуба, i першы, i другі паспрабавалі абняць. Дзе там! — яшчэ хіба каб трэцяга каго сюды, а той й чацвёртага! I сказалі хлопцы пасля, на застоллі, што хочуць прыехаць сюды з палаткай, паставіць яе тыдні на два паміж дубамі, каб i пра вечнасць часамі задумацца...

Застолле тым часам было спакваля на зыходзе, тэмы тостаў вычарпаліся, пачалі паўтарацца. Бо з тымі двума было яшчэ пяць маладзейшых сяброў-пісьменнікаў — Алесь Пашкевіч, Пятро Ламан, Барыс Пятровіч, Анатоль Сідарэвіч, Міхась Скобла. Пра тыя дубы, пра палатку паўтарылася зноў... I я дазволіў сабе такое:

— Калі тут у нас пасля дуба застаецца яго шырозна-круглы, магутна заземлены пень, то бывае i так, што нейкім цудам у яго западзе, ушчымліваецца малюпасік бярозавага насення... Ужо на працягу блізу дваццаці гадоў, вядучы новых ды новых гасцей да бацькі Немана, я паказваў ім на прыдарожным пні нявінна смелае беразанятка, пасля, праз іншыя дачныя леты, хваліў бярозку-падростка, а сёння ўжо, дарагія мае, мы з вамі палюбаваліся сталай красуняй!.. Дык возьмем яшчэ па кроплі i за бярозу на дубе. З ягонай сілай i з яе красой!.. Нічога, што я ўжо трохі надрукаваў пра гэта гадоў з сем-восем таму назад, — бяроза ж i далей расце, а новыя госці, дзякуй ім, едуць!..

Гэты, прысвечаны мне, верш Алеся Мілюця з падараванай яго кніжыцы «Паэзія баразны», датаваны 20-м жніўня 1939-га. Шэсцьдзесят пяць прайшло... Не магу, нават i не натужваюся ўспомніць, разабрацца, ці ён, Алесь, тады толькі напісаў тэты верш, ці i паспеў паслаць яго ў пісьме ca сваіх сціплых надвушанскіх Скорычаў у маю прыморскую, грозна-трывожную Гдыню, а я не атрымаў яго да выбуху вайны, ці ён паказваў мне яго, калі я вярнуўся з палону або пазней, у акупацыю ды ў партызанку, калі мы зрэдку сустракаліся, ці наогул я калі-небудзь бачыў яго ў сшытках сябравай спадчыны?.. Не памятаю, дый думаецца, што не ўспомню, бо ні ўпэўненасці, ні веры ў гэтым няма.

Толькі журботная радасць, удзячная радасць такой сустрэчы!..

Усё-такі палавіна жніўня.

З ночы пачаўшыся холадам, позні ранак i з сонцам, i з прыхмаранасцю, i з подыхамі свежага ветру, ад якога далей ад дома i пад небам уверсе паволі шугаюцца ўбакі вершаліны густога бярэзніку, a бліжэй, ніжэй, на агароднім кусце рамонку, нібы пад калыханку маладой нявыспанай матулі, чароўна, роўненька пагойдваюцца сонейкі вялікіх, у параўнанні з палявымі, кветак, лебядзіна белых, з залатымі сэрцамі.

«...Старэйшы беларускі пісьменнік. Жыве й працуе ў Мінску. Яго апошняя кніга...»

Біяграфічная даведка пра мяне ў «Arche », да змешчанага там эсэ.

Спачатку гэта трохі нязвычна, а потым можна i ўздыхнуць з палёгкай, — настолькі яно лепш за ўвесь набор эпітэтаў, якімі кішыць сённяшняя літаратурная паказуха, дзе i абстрактныя геніі, i па-савецку народныя, i па постсавецку культавыя, i на польскі лад слынныя ды выбітныя, i ад нашай правінцыйнасці эпахальныя ды сусветныя, нават «нобельскія», i па-біблейску апосталы ды прарокі... I яшчэ ж не ўсё ў пераліку!..

А яно ж, калі зусім цвяроза, дык аднаго пісьменнік, як азначэння прафесіі ці прызвання, трэба яшчэ заслужыць. A ў нас «пісьменнік» кожны той, хто што-небудзь як-небудзь напіша.

А тады ўжо ідуць эпітэты.

На жаль, нярэдка i ў тых, што пішуць добра.

Вечарэе. Пад выхадныя дні міма нас — хоць ты скажы: машына за машынай. На Нёман, у найпрыгажэйшыя, ужо далёка-шырока вядомыя, мясціны. На адпачынак i на рыбу. Электратокам яе, хоць і апошнюю, тэхнічна ў розных высокакультурных варыянтах!.. Ну, не ўсю, a толькі як сабе...

З гэтых як сабе яно ж i складаецца сёння — нашае жыццё.

Крыху здалёк ды знізу гляджу на адну з маладых, стромкіх бярозак i думаю, што каб я мог, умеў напісаць дзіцячую казку, яна пайшла б ад імя самага найверхняга лістка, — як ён глядзіць навокал, чым любуецца, што хоча сказаць...

На маім пісьмовым стале, у салатавым збаночку — кветкі, якіх учора Галя нарвала паблізу ад Міхасёвай магілы на запушчаных маласельскіх могілках. Не ведаем, нават яна, яго пляменніца, мая дачка, як яны называюцца... A калівы ix нагадваюць мне i сцяблінкі расквітнелай грэчкі, у якой гудуць патаемна пчолы, i высокія сосны, тыя, што з голым, сонечна гладкім ствалом, з вечназялёным хвойным лапнікам вакол самай вяршыні.

Журботная ўрачыстасць. Родны сум.

Учора падвечар на праходцы, сустрэўшы легкавік, сышоў на травяную абочыну. A «Жыгулі» спыніліся, i той з двух маладых мужчын на пярэднім сядзенні, які быў за рулём, спачатку прывітаўся са мною, назваўшы імя i па бацьку, а тады выйшаў i весела, прыемна парукаўся, пачаў цікавіцца маім жыццём, «фазэндай»... Я «запусціў маторчык памяці», аднак не мог уцяміць, хто ж гэта, каго мне нагадвае гэты прыстойны мужчына, як быццам недзе ды калісьці бачаны, чуты... Ён, відаць, зразумеўшы мае намаганні, напомніў, што ўпершыню мы сустракаліся калісьці ў Горках, на «Гарэцкіх чытаннях», а потым нават i намякнуў, як між іншым, што ён скульптар. I — ўсё... Развіталіся...

Ой, пара мне выкарыстоўваць права ўзросту, — папрасіўшы прабачэння, спытацца: «Калі ласка, нагадайце мне, старому, хто вы будзеце? » Па-народнаму проста спытацца... Зрэшты, падумаўшы, — мог бы ж назвацца i ён!.. Эх, беларусы...

Да безыменных кветак, якія нагадваюць мне i ніцую грэчку, i паднебна высокія сосны, сёння зноў жа мая старэйшая паставіла ў чорным збаночку тры вясёлыя бутоны шыпшыны ў моцных зялёных лістах, кветкі, што яшчэ час ад часу выядрываюцца ў нашым буйным шыпшынніку паміж драцяной сеткай агарожы і дарогай, паэтычна духмяныя кветкі, якія тут ужо дваццаць першае лета фарбамі i водарам нагадваюць тыя, што на даўно былым хутарку шчодра суправаджалі нашую з Нінай закаханасць.

Зноў жа ахні, — шэсцьдзесят два гады таму назад!.. Ды цяпер ужо з іншым сумам, — каб сказаць: прыйдзі, застанься нашае, мае найчысцейшае!..

Ёсць i ў мяне радавод, які два месяцы таму назад значна прасунуўся ў мінулае, зачапіўшы ажно канец XVIII стагоддзя.

У 1795-м, як у архіве значыцца, была вёска Загора, Zahorze на польскі лад, a ў ёй, калі па-панску сказаць, быў хлоп Jaśko Bryl, мой прапрадзед. Сымонаў Яська, па-вясковаму, дваровы пана Сўдзя ў недалёкім маёнтку «Уцеха», набытым з вялікіх землеўладанняў графа Хадкевіча.

Сыны ў Яські — Рыгор, здадзены ў рэкруты ў 1804 годзе, i маладзейшы, Ёсіп. Язэп, колькі я памятаю, быў у Загоры адзін, i той з цвёрдай літарай у канцы, — сам Язэб, жонка Язэбіха, a ўся хата — Язэбавы. А то ўсё Ёсіп ды Ёсіп. Відаць, так было i даўней. А як з польскага да расейскага ладу дайшло, дык быў ужо i Иосиф Иванович. У дакументах.

«Ревизская сказка» за 1834 год сведчыць, што ў Яськавага сына Ёсіпа, майго прадзеда, былі сыны Іван i Даніла, мой будучи дзед, які нарадзіўся ў 1833 годзе, а яго малодшы брат, яшчэ раз Ёсіп, на тры гады пазней. Івана ў 1844-м забралі ў рэкруты, a Даніла з Ёсіпам парабкавалі.

У мяне захавалася «купчая крепость», якая з важнай законнасцю сцвярджае, што браты Даніла i Ёсіп Брылі, абодва Ёсіпавічы, у 1886 годзе купілі ў нейкай гістарычнай па гучанні прозвішча пані Наркевіч-Ёдка пяць дзесяцінаў зямлі на двух.

Браты дружылі. У ix было па аднаму сыну, у Данілы — Антон, мой будучы бацька, a ў Ёсіпа — Павел, дваюрадныя, але дружылі i яны, усё жыццё, лепш за некаторых родных.

Пасля скасавання прыгону дваровыя людзі, што было агаворана ў царскім маніфесце, не мелі права купляць у паноў зямлю, як другія сяляне, ужо не прыгонныя, але да 1886 года гэтая недарэчнасць была, як відаць, выпраўлена.

Браты ўзяліся за вольнае гаспадаранне.

А вось сыны ix, юнакі Антон i Павел, па прыкладу іншых з наваколля, падаліся ў Адэсу-маму, а там, як у савецкі час па-марксісцку пісалася, увайшлі ў «рабочую арыстакратыю», сталі чыгуначнікамі. Антон неўзабаве дайшоў да правадніка вагонаў першага класа, а Павел рухаўся па службе сціплей. Але жылі яны, як гаварылася, «в мирное время », нядрэнна. Ды, пажаніўшыся, яшчэ i грошы збіралі — зямлі прыкупіць.

Дарэчы, дзядзька — мой хросны, ад яго ў мяне быў у маленстве, пакуль не згубіўся, прыгожы залаты крыжык з другім, танчэйшым i далікатна блакітным крыжыкам у сярэдзіне.

Бацька нарадзіўся ў 1870 годзе, дзядзька... не памятаю дакладна, на колькі быў маладзейшы. У XX стагоддзе папа, як гаварылі мы, дзеці, па-гарадскому, увайшоў амаль з палавінай наогул пражытага, бо памёр ён у 1924-м, а дзядзька дажыў да пачатку пяцідзесятых. Жонкі іхнія, мая мама Настуля i цётка Мартося, таксама нажыліся ў ліхія часы на ўсю жаночую цярплівасць...

Ды гэта ўжо на нашай памяці ўсё, не архіўная даўніна.

Думаць або пісаць пра XX стагоддзе, нават пра яго першую чвэртку, лягчэй, многае помніцца з апавяданняў старэйшых, бывалых ды па-народнаму мудрых сучаснікаў. Захаваліся фотаздымкі, чым старэйшы, тым цікавейшы, а раней жа ix i зусім у вёсках не было. A ў XIX стагоддзе, тым больш у XVIII пранікаць па-сапраўднаму, пазнаваць, ведаць тое, як гаварылася, «жыццё-быццё-гараванейка» можна толькі цераз архівы, якіх за гады пераменаў ды гвалтаў захавалася не надта многа.

Мой загорскі сусед, акадэмік Ламан, Мікалай Апанасавіч, а для мяне па гадах проста Коля, вядомы батанік, на сёмым дзесятку рупліва заняўся гісторыяй Загора, роднага кута. Звесткі i пра маіх продкаў я атрымаў ад яго, а ён знайшоў ix у нетрах Нацыянальнага гістарычнага архіва. Даючы, усміхнуўся прыязна, сказаў:

— Ад Яські — да Янкі. Гэта вам, думаю, i цікава, i можа спатрэбіцца.

«Як усадзяць хлеб у печ, тады цеста, што засталося на сценках дзяжы, саскрабаюць нажом, неабходную колькасць пакідаюць на рошчыну, а з астаткаў пякуць маленькую булачку, што называецца падшкрэбак, які прызначаецца на пацеху дзецям».

Проста, дакладна, хораша напісана. Этнограф нават, відаць, i блізка не думаў, што ён i паэт.

I гэтая выпіска не выключэнне нейкае, так напісана кніга, — з належным да драбніцаў веданнем таго, пра што ён піша, i з натуральная пашанай, лрыхільнасцю да людзей, жыццём якіх зацікаўлены.

Магу сказаць гэта пра пятую частку ўсіх кніжных старонак, ужо прачытаных з удзячнай цікавасцю i надзеяй, а то й ўпэўненасцю, што i далейшыя сотні старонак будуць такімі ж прыемнымі ды карыснымі.

Чэслаў Пяткевіч, «Рэчыцкае Палессе», толькі што, у добрым перакладзе з польскай мовы, выдадзенае нашым слаўна-працавітым «Беларускім кнігазборам».

Разухабістая мелодыя даваеннай полькі, што неадчэпна наведвае маю памяць ужо некалькі гадоў.

Як матылёчкі, захоплена i нястомна пырхаюць у ружовых сукенках дзве чарнявыя сябровачкі, ахвотна пераходзячы ад кавалера да кавалера...

Бачыцца мне таксама нярослы недарэка-дзяцюк, князеў парабак з маёнтка Буша, з бутэлькай гарэлкі ў кішэні шырозных «галіфэ». Ён таўчэцца ў той польцы няскладна, але ж i з гонарам. З гэтым наіўна-нахабным гонарам танцор у перапынку прыставаў да нас, некалькіх загорскіх хлопцаў: «Што, вып'ем? У складчыну! Што, грошай шкада? Я вам, можа, пастаўлю? Магу!..» А тут i гарачыня, i п'ем мы не ўсе, а я дык зусім, можна сказаць, што i гаджуся.

Адна з тых чарнявак у ружовых сукенках, як пазней аказалася, Жэня Буй з Даўгінава, з якою я пазнаёміўся пазней, у акупацыю. Пасля вызвалення, яшчэ ў верасні 1944-га, яна вышла за Косцю Балабановіча, цераз якога была спрытнай сувязной нашай брыгады. Косця з Сіняўскай Слабады, з маленства сябар Валодзі Калесніка. У невялікай групе партызан i мы з Валодзем былі на ix, Косці з Жэняй, вяселлі. Улетку 1951-га ўдвух мы наведалі ix у Скорычах, дзе яны настаўнічалі, былі ўжо з малымі ў новай хаце. A ў 1993-м, зноў жа ў Скорычах, на юбілеі Алеся Мілюця, мы з Жэняй сустрэліся ў натоўпе каля Алесевай хаты. Не было ўжо Косці, а Валодзя ляжаў у бальніцы пад Брэстам. Пагаварылі баба з дзедам, а на развітанне яна пацалавала мяне па-вясковаму, як роднага — проста ў губы, у чым так сумна-хораша зноў жа паэзія, непадзельная ў памяці з тым маладзенькім пырханнем пад мелодыю полькі...

Князева Буша спакваля зраслася з Трашчычамі, маёнтак з вёскай, дабудаваўшыся адно да аднаго. Парабкоў там ужо няма. Той курдупель з бутэлькай у кішэні портак, можа, яшчэ трымаецца сяк-так, але ж ва ўласнай хаце, пры сваім агародзе. Зрэдку праязджаючы міма, з гасцінца гляджу на так падаўжэлую вёску, у далейшым канцы якое, не ведаю, ці яшчэ трымаецца, хаця б руінамі, славуты на ўсю акругу вадзяны млын. Успамінаю радок з «Пана Тадэвуша», дзе згадваецца karczma Usza, бо была ж калісьці i яна. A ў памяці — ружовыя сукеначкі, i гучыць, заліваецца радасцю полька...

У нядзелю, на стыку вясны i лета ў 1938 годзе там, каля маёнтка Буша, сектанты-пяцідзесятнікі наладзілі хрышчэнне ў аднайменнай рацэ новых дарослых братоў i сёстраў «во Христе»,сабраныхзнекалькіх бліжэйшых i далейшых вёсак. I, разам з тым, тут адбыўся як быццам нейкі фэст, куды сышлося многа моладзі з наваколля. Пасля хрышчэння, якое глядзелі з цікавасцю, калі браты i сестры адспяваліся i пайшлі сваёю дарогай, нібыта невядома адкуль з'явіліся хвацкія музыкі, пачаліся скокі на паляне над ракою.

I помніцца, паўтараецца...

У аб'ёмістай украінскай анталогіі паэзіі «Радосинь», днямі падараванай мне мілай «молодыцэй» i таленавітай паэтэсай Наталкай Позняк, сярод астранамічна-зорнай колькасці незнаемых імён ды непрачытаных вершаў, прыемна было сустрэцца з даўнім сябрам нашай літаратуры, тут ганаровым членам маладога літаратурнага аб'яднання, i на добра ўжо дзевятым дзесятку гадоў востра-вясёлым паэтам Дзмітром Білавусам. Чытаю:

Дасціпна проста, «как мычание» ў Маякоўскага, але яшчэ прасцей ды вастрэй, — так мне з усмешкай падумалася.

Уладзімір Дамашэвіч у сваіх успамінах пра Васіля Быкава згадвае, як у закрытай выдавецкай рэцэнзіі на яго першую кнігу «Жураўліны крык» аўтарытэтны ў цёмных справах крытык В. Бурносаў патрабаваў ад аўтара дапрацоўкі аповесці — «адкінуўшы ўсё тое, што не характэрнае для савецкага чалавека, абаронцы сваёй айчыны». Далей так:

«Загадчык рэдакцыі прозы i паэзіі Miкола Татур, каб выратаваць аповесць, аддаў рукапіс на рэцэнзію ўжо вядомаму i прызнанаму празаіку Янку Брылю, які высока ацаніў твор маладога пісьменніка, тым самым выратаваў кнігу i мяне як рэдактара ад яшчэ аднаго «разносу»...»

Бяру з шафы гэтую кнігу з аўтографам i неяк па-новаму яго перачытваю: «Дарагому Івану Антонавічу з вялікай павагай да яго таленту i душы. Васіль Быкаў. 13.IX-63». Не думаецца, што Валодзя яму не сказаў тады пра тую выратавальную рэцэнзію, пра якую я зусім забыўся.

Я запісаў пра гэтую «дробязь» толькі для сябе, без намеру даваць у друк, проста каб не падумаў хтосьці, што вось i хваліцца, а стары чалавек...

Сёння, прачытаўшы ў «Маладосці» аповесць Дамашэвіча «Доля-пустацвет», пазваніў Балодзю, з якім, дарэчы, даўно не бачыліся, не сазвоньваліся, павіншаваў яго з удачай, а заадно сказаў добрае слова аб яго ўспамінах пра Быкава, падзякаваўшы за згадку пра выпадак з першай Васілёвай кнігай. Даўгавата, цёпла пагаварылі.

Няўжо пра такія пачуцці трэба маўчаць?..

Упершыню такое для мяне пра Бормана, «нацыста № 2 », — ён быў заядлым атэістам, богам яму, цалкам i назаўсёды, быў адзін фюрэр.

Сын Бормана, «Марцін Борман-малодшы», толькі пасля разгрома Нямеччыны, ушчэнт разгубленым юнаком, што схаваўся ў нялёгкім падполлі, уведаў па-сапраўднаму, пры кім ды кім быў яго бацька, шчыра паверыў у Бога, стаў святаром i кожны дзень, усё жыццё маліўся за грахі свайго, усё ж такі роднага.

У гутарцы з расійскім журналістам ён многае расказаў яму, ужо нямоглы пенсіянер. Перакладаю з 38-га нумара «Аргументов и фактов»:

«Калі я быў святаром, мне часта даводзілася выслухоўваць розныя споведзі. Аднойчы да мяне прыйшоў былы салдат вермахту. Ён расказаў, што ў дні Варшаўскага паўстання яны «зачышчалі» бункеры ад паўстанцаў. З аднаго такога сховішча раптоўна выскачыла i кінулася наўцёкі шасцігадовая дзяўчынка, але спатыкнулася i ўпала проста перад ім. «Пырні гэтую поскудзь штыком!» — сказаў обер-лейтэнант, i салдат забіў дзяўчынку. Яе карыя вочы, звернутыя да яго з жахам i просьбай-умольваннем, ён памятаў дваццаць пяць гадоў. Не займеў сваіх дзяцей, не мог бачыць чужых i глядзець ім у вочы. Ён быў у мяне на споведзі i сказаў: «Бог не даруе мне. I адзінае, чаго я хачу: як мага больш пакутаваць у пекле за тое, што я зрабіў». Я не ведаў, што яму сказаць. Праз тыдзень гэты чалавек павесіўся».

Ад тых вачэй польскай дзяўчынкі, нібы зігзагам маланкі, душу маю прабліснулі дзве асацыяцыі, — сляза дзіцяці ў Дастаеўскага, зноў імперскі, але значна ранейшы штык i вочы дзяцей у Талстога. Бяру з найкарацейшага, XVII-га раздзела аповесці «Хаджы-Мурат »:

«Сада знайшоў сваю саклю разбуранай(...). А сын яго, той прыгожы, з бліскучымі вачыма хлопчык, які захоплена глядзеў на Хаджы-Мурата, быў прывезены мёртвым да мячэці на пакрытым буркай кані. Ён быў праткнуты штыком у спіну».

...За ўсім гэтым пайшлі, захвалявалі другія вобразы i думкі, — пра тое, што i як робіцца сёння, далей i бліжэй...

Днямі проза Жаромскага, сёння паэзія Славацкага, які даўно бачыцца мне ў спалучэнні з Міцкевічам, як Лермантаў з Пушкіным, часам нават не разабрацца, хто з ix мацнейшы. Вось i цяпер падумалася: a ці змог бы Міцкевіч напісаць такога «Ojca zadżumionych?»..

I яшчэ: як гэта добра — ведаць хоць адну замежную мову, літаратуру, чытаючы яе ў арыгінале!.. Бо ні ўкраінскую, а яшчэ болыы рускую, нягледзячы на нашы межы, мне называць замежнымі яшчэ ўсё неяк нязвычна.

Ужо i наймалодшы ўнук хоча прыйсці да мяне са сваёй абранніцай, на знаёмства.

Як i тры ранейшыя пары, і гэтая будзе ўся ў сваім шчасці, i гэтым, пры ўсёй сучаснай бойкасці, будзе з дзедам няёмка.

А мне зноў не прыдумаць, як гэта можна было б сказаць, i наогул ці трэба казаць, што калені мае сумуюць па малечай цеплыні, а вушы — па самым прыгожым, шчаслівым, непераможным шчэбеце жыцця.

2004