Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko 15.0.2

Ordinara radiko

aĉa = malbonkvalita, sentaŭga, senvalora

[1] En la lasta tempo li fervore laboris, por igi la francan registaron, en­konduki Esperanton en ĉiujn lernejojn. ^{OV 247}

La finiĝado de la tago igis ilin rapidi. ^{M 200}

Lasi baze signifas "permesi" kaj "ne malhelpi". La preciza signifo povas esti ekz. "permesi ke io restu (en loko aŭ en stato), permesi ke io foriru, ne mal- helpi ke io ŝanĝiĝu, ne malhelpi ke io agu, ne plu teni, ne plu fari" k.t.p.:

Ŝteliston neniu lasas en sian domon. ^{FE 37} = Neniu permesas al ŝtelisto eniri en lian domon.

Iru kun mi, bela Sara, en alian landon, ni lasu la malfeliĉon malantaŭ ni. ^Rn15 = ...la malfeliĉon ni ne kunportu.

[2] La tie kreskantaj beroj lasas post si en la mano, kiu ilin deŝiras, neforig- eblan makulon. ^{BV 7} Makulo restas en la mano.

Lasu la ŝercojn, Aleĉjo! ^{M 56} = Ne plu ŝercu!

[3] Se Zamenhof skribis tiel, tio certe estas ĝusta. ^ Tiuokaze tio certe estas ĝusta.

Ofte subfrazo staras ene de ĉefa frazo. La ĉefa frazo pludaŭras post la fino de la subfrazo:

La fakto, ke la tero estas ronda, ankoraŭ ne estas akceptita de ĉiuj. La ke-frazo estas identiga priskribo de la vorto fakto.

Via argumento, kiun mi ne akceptas, estas tamen lerte elpensita.

Mi konsentas, se vi tenos viajn promesojn, kuniri al la festo.

La demando, kiel la universo estiĝis, ne estas ankoraŭ kontentige re- spondita.

[4] La franca lingvo videble estis tiu [scio] el ŝiaj scioj, de kiu ŝi esperis plej multe. ^M24 Intervenas la priskribo: el ŝiaj scioj. Ambaŭ priskriboj volas stari tuj post tiu. La alternativo estus ...tiu, de kiu ŝi esperis plej multe, el ŝiaj scioj, sed tio estus malpli klara.

Sola tiu estas tamen iafoje subkomprenata (§33.4.3) en ĉi tiaj frazoj.

Tiu antaŭ O-vorto povas helpi montri, al kiu vorto la kiu-frazo rilatas, se la kiu-frazo ial ne troviĝas tuj post la priskribata vorto:

Tiu bela domo ĉe la maro, kiun ni vizitis pasintsomere, bedaŭrinde estis bruligita. Tiu helpas montri, ke la kiu-frazo priskribas la vorton domo, ne maro.

Se tiu ial ne konvenas, oni povas anstataŭe ripeti post kiu O-vorton, kiu montras klare pri kio temas. Kiu tiam rolas kiel difinilo de tiu O-vorto:

La sola infano de mia amiko, kiun infanon vi vidis ĉe mi antaŭ nelonge, mortis hieraŭ. Se oni ne aldonus la vorton infanon post kiun, oni pensus, ke vi vidis la amikon, ĉar la kiu-frazo staras tuj post amiko. Oni malemas diri tiu sola infano, ĉar tiam sonus kvazaŭ ekzistus pli ol unu sola infano. Eble pli bona elturniĝo estas ekz.: La sola infano de mia amiko, tiu inf­ano, kiun vi vidis ĉe mi antaŭ nelonge, mortis hieraŭ.

Kiam rilata kiu-frazo troviĝas frazkomence, oni iafoje metas la priskribatan O-vorton post kiu en la subfrazo. En la ĉeffrazo restas nur tiu. Tio estas tre

[5] La hirundo flugis trans la riveron, ĉar trans la rivero sin trovis aliaj hirundoj. F-

Donu al la birdoj akvon, ĉar ili volas trinki. ^{FE 9}

Li estas mia onklo, ĉar mia patro estas lia frato. ^FE18 La fakto, ke mia patro estas lia frato, estas la motivo por nomi lin mia onklo.

La baza ordo de frazpartoj sekvas la ĉi-postan modelon, kiu tamen ne val- idas por KI-vortoj, ĉar KI-vorton oni normale ĉiam metas unue en la frazo sendepende de ĝia frazrolo:

subjekto - ĉefverbo - objekto - aliaj frazpartoj

La knabo - sidas.

subjekto - ĉefverbo

Ili - sidas - sur la sofo.

subjekto - ĉefverbo - loka komplemento

La hundo - ĉasas - katon.

subjekto - ĉefverbo - objekto

Karlo - manĝas - rizon - per manĝbastonetoj.

subjekto - ĉefverbo - objekto - ila komplemento

La virino - estas - arkitekto.

subjekto - ĉefverbo - perverba priskribo de la subjekto

La ĉielo - fariĝis - malhela.

subjekto - ĉefverbo - perverba priskribo de la subjekto

Pri majuskloj (grandaj literoj, ĉefliteroj) kaj minuskloj (malgrandaj literoj) ne ekzistas devigaj reguloj en Esperanto. Majusklado povas helpi al klareco, sed estas cetere sufiĉe malgrava afero.

Oni skribas ĉiujn proprajn nomojn kun komenca majusklo: Elizabeto, Parizo, Ĉinujo, Nov-Zelando, Esperanto. Tio estas ĝenerala regulo, kiun sekvas pli-malpli ĉiuj.

Se nomo konsistas el pluraj vortoj, oni plej ofte majuskligas ĉiun el tiuj vortoj: Sankta Petro, la Nobla Korano, Dominika Respubliko.

Se oni faras el propra nomo alian vorton, kiu mem ne estas propra nomo, oni normale konservas la majusklon (ĉar la propranoma parto de la vorto restas propra nomo), sed oni ankaŭ povas minuskligi (ĉar la tuto ne plu estas propra nomo). La kutimoj estas tre diversaj:

[6] La Volapukistoj havis por sia agitado grandajn rimedojn kaj agadis per la plej vasta, pure Amerika reklamo, kaj la Esperantistoj agadis la tutan tempon preskaŭ tute sen iaj materialaj rimedoj. ^{FK 284} Ameriko estas propra nomo de kontinento. Volapuk kaj Esperanto estas propraj nomoj de lingvoj. La minuskla skribo esperantisto estas tamen pli ofta.

[7] piediro = iro per piedoj

militiro = iro cele al milito

El la ĉefelemento RUĜ, oni povas krei ekz. la jenajn specojn de ruĝo:

helruĝo = tia ruĝo, kiu estas pli hela ol normala ruĝo

sangruĝo = tia ruĝo, kian havas sango

matenruĝo = ruĝo de la ĉielo en la mateno

[8] Aĉ! = ekkrio, kiu esprimas malkontentecon pri io malbona (legu pli pri tia ĉi uzo de nudaj radikoj en §18.2)

AD

AD = "daŭra ago". Tio, kio staras antaŭ AD, ĉiam ricevas agan kaj daŭrecan signifon. La aga signifo estas tiu, kiun la radiko havas kun verba finaĵo (§37.2.4).

Agaj radikoj

Se la radiko jam per si mem montras agon, la AD-formo montras, ke la ago daŭras longe aŭ okazas ofte:

uzo ^ uzado = daŭra, regula uzo