Tomek w krainie kangurów

1

Rusyfikować: wynaradawiać wychowując w duchu rosyjskim.

2

Jelonek (Lucanus cervus) jest najokazalszym gatunkiem chrząszczów naszych krajowych lasów, przeważnie dębowych. Długość jego ciała może sięgać 6 cm, do czego należy doliczyć bardzo rozwinięte żuwaczki, u samców dochodzące do 2,5 cm długości.

3

W owym czasie ziemie polskie znajdowały się pod zaborem Prus, Rosji i Austrii.

4

Monarchia Austro-Węgierska powstała na mocy porozumienia w 1867 roku. W skład jej weszły Austria i Węgry złączone wspólną osobą panującego. Triest należał do Austrii od 1813 do 1918 roku.

5

Ssaki (Mammalia); ich podgromadę I stanowią stekowce (Monotremata), zaś podgromadę II torbacze (Marsupalia).

6

Torbacze, poza Australią i sąsiednimi wyspami, żyją jeszcze obecnie w Ameryce Północnej i Południowej. Tam reprezentuje je zresztą jedna tylko rodzina, przy czym większość gatunków tej rodziny żyje w Ameryce Południowej. Są to dydelfy (Didelphyidae), zwierzęta nocne, prowadzące samotny, skryty tryb życia. Najlepiej znanym przedstawicielem tej rodziny jest północnoamerykański opossum (Didelphys irginiana).

7

Ukąszenie muchy tse-tse zakażonej zarazkiem śpiączki powoduje u ludzi chorobę, przeważnie kończącą się śmiercią.

8

Bumerang — zakrzywiony drewniany pocisk, używany przez australijskich krajowców jako broń. Przy odpowiedniej wprawie posługiwania się nią — bumerang, nie trafiwszy w cel, wraca do miejsca, skąd został wyrzucony.

9

Wezuwiusz — stale czynny wulkan w południowych Włoszech nad Morzem Tyrreńskim, wysokość 1186 m.

10

Smoluchami bosman nazywał palaczy kotłowych na statku.

11

Port Said — miasto portowe w północno-wschodnim Egipcie, założone w 1860 roku przez budowniczego Kanału Sueskiego, Ferdynanda Lessepsa i nazwane przez niego na pamiątkę wicekróla Egiptu — Saida.

12

Minaret — wysoka, smukła wieżyca meczetu (muzułmańskiej świątyni).

13

Do roku 1958, to jest do chwili unarodowienia Kanału Sueskiego przez Egipt, zarząd nad eksploatacją Kanału sprawowała w imieniu międzynarodowego towarzystwa Kompania Suezu.

14

Tamaryndowiec (Tarmarindus) rodzi kwaśne w smaku owoce, które znalazły zastosowanie jako środek przeczyszczający.

15

Dawid Livingstone — zasłużony badacz Afryki. Henry M. Stanley — dziennikarz i podróżnik.

16

Miasto Aden leży w południowo-zachodniej części Półwyspu Arabskiego. Wchodzi ono w skład brytyjskiej Kolonii Aden, obejmującej miasto Aden z portem Steamer Point (fonet. Stimer Point), miasteczko Othman oraz niewielkie obszary pustynne miasta Aden.

17

Monsun — okresowy wiatr wiejący na Oceanie Indyjskim i w Południowej Azji.

18

Wyspa Cejlon (o obszarze 65608 km²) leży na Oceanie Indyjskim u południowego wybrzeża Półwyspu Indyjskiego.

19

tur (Bos primigenius) wymarł kompletnie kilkaset lat temu.

20

Cejlon zamieszkują Syngalezi, Tamile i Hindusi.

21

Baobab (Adansortia digitata) — drzewo z rodziny serecznikowatych.

22

Linie poprowadzone w wyobraźni po powierzchni kuli ziemskiej i łączące oba bieguny nazywa się południkami. Równik zaś jest to koło poprowadzone przez środek południków, dzielące ziemie na dwie równe półkule: północną i południową. Obwód równika wynosi 40 070 368 m.

23

Powierzchnia Australii wynosi 7,7 milionów km², co równa się ⁴/₅ powierzchni Europy.

24

Pustynie te znajdują się w zachodniej części kontynentu.

25

Góry Australijskie, zwane również Kordylierami Australijskimi, ciągną się nieprzerwanym łukiem wzdłuż wschodnich wybrzeży Australii. Wśród płaskich stoliw na południu wyróżniają się Góry Błękitne i Alpy Australijskie z najwyższym szczytem kontynentu: Górą Kościuszki.

26

James Cook (czytaj Dżems Kuk) — angielski żeglarz, jedna z najwybitniejszych postaci w historii odkryć geograficznych.

27

Botany Bay (czytaj Boteny Bej) — Botaniczna Zatoka.

28

Artur Phillip (czytaj Fylyp).

29

W 1872 roku ukończono budowę linii telegraficznej o długości 3157 km, przecinającej kontynent z południa na północ.

30

Edward Jan Eyre odkrył w 1840 r. wielkie jezioro w Centralnej Australii, które nazwano jego imieniem. Jezioro Eyre, największe z australijskich jezior, ma powierzchnie 7690 km² i zbiera wody z obszaru czterokrotnie większego od powierzchni Polski. Mimo to jezioro Eyre i rzeki do niego wpływające wysychają w okresie dużej suszy. Tak samo wysychają jeziora: Torrensa (5775 km²) Gairdner (4765 km²) i inne.

31

Wiśniewski Sygurd urodził się w Paniowcach nad Zbruczem w 1841 r.; zmarł w Kołomyi w 1892 r. Zwiedził Bałkany, w 1860 r. brał udział w kampanii sycylijskiej pod wodzą Garibaldiego, a potem przebywał dłuższy czas w Australii, gdzie między innymi pracował w kopalni złota. Przewędrował wschodnią cześć kontynentu australijskiego, Nową Zelandię, część wysp Oceanii i Antyle. Podczas następnych dwóch podróży przebywał w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Pod koniec życia powrócił do Polski; napisał i wydał w 1873 r. książkę pt. “Dziesięć lat w Australii”.

Korzeliński Seweryn urodził się w 1804 r., a zmarł w 1876 r. Był oficerem w powstaniu listopadowym (1830-31) i brał udział w węgierskim powstaniu (1848-49) pod komendą generała Dembińskiego; otrzymał rangę majora. Potem tułał się po Francji i Anglii, skąd z grupą emigrantów polskich wybrał się do Australii. Tam pracował w kopalni złota. Po czteroletnim pobycie w Australii powrócił do kraju. Od 1860 r. był dyrektorem Szkoły Rolniczej w Czernichowie pod Krakowem. W 1858 r. wydał dzieło: “Opis podróży do Australii i pobytu tamże od r. 1852 do 1856”

32

Była to jedna z ekspedycji Landsborougha, który w r. 1861, na równi z wyprawami prowadzonymi przez Howitta, Walkera i Mc Kinlaya, poszukiwał zaginionej wyprawy Burkego i Willsa.

33

Melbourne — rodzinne miasto Bentleya — leży w stanie Wiktoria.

34

Bathurst — miasto w Nowej Południowej Walii.

35

Funt — nazwa pieniądza obiegowego w Anglii.

36

Karol Sturt dokonywał wypraw odkrywczych w latach 1829-1845. Jan Mc Douall Stuart brał udział w ekspedycjach od 1845 r. (to jest od ostatniej wyprawy Sturta, w której uczestniczył) do 1862 r. Zapadł na zdrowiu podczas przedzierania się przez tropikalną dżunglę na swej ostatniej wyprawie i już jako inwalida zmarł w cztery lata później w Londynie.

37

Ludwik Leichhardt, młody niemiecki uczony, odbył wyprawę z Brisbane na północ do Portu Essington nad Zatoką Van Diemena. Potem wyruszył na czele ekspedycji na zachód, zamierzając dotrzeć do miasta Perth, by w ten sposób przeciąć kontynent ze wschodu na zachód. Od tej pory słuch o nim zaginął. Okres jego wypraw to lata: 1844 do 1845.

38

E. B. Kennedy — oficer angielski. Zginął z rąk krajowców w roku 1848.

39

Scrub (po angielsku, fonetycznie skrob) — krzaczasta, kłująca gęstwina.

40

Fonetycznie: Pik Overlend Telegref Stejszen.

41

Johnny (fonetycznie Dżoni) po angielsku zdrobniale od John (Dżon) — Jan.

42

Patrz na mapę zamieszczoną w książce.

43

Australijscy krajowcy potrafią odszukiwać miejsca, w których znajdują wodę na małych głębokościach. Zazwyczaj kopią tam doły i posługując się długimi słomkami, wysysają wilgoć.

44

Ratitae.

45

Struthio.

46

Rhea americana.

47

Dromaeus.

48

Casuarius.

49

Dinornites.

50

Apteryges.

51

Ay sir — tak panie (po angielsku: czytaj: Aj syr).

52

Polski podróżnik, odkrywca i badacz Paweł Edmund Strzelecki urodził się w Głuszynie pod Poznaniem 24 czerwca 1797 roku.

W czasie dwunastoletniej wędrówki poznał niemal większość kontynentów świata. Badał Amerykę Północną i Południowa, wiele wysp Pacyfiku, Nową Zelandię, skąd przybył do Tasmanii i Australii. W drodze powrotnej do Europy zwiedził Japonię, Chiny i Półwysep Malajski, Filipiny, Indonezję i Egipt. W samej Australii i Tasmanii przebył pieszo ponad czternaście tysięcy kilometrów. Wszystkie podróże odbywał na własny koszt.

Strzelecki w Australii przebywał w latach 1839-1844. Przedmiotem jego szczegółowych badań była Nowa Południowa Walia. Jako geolog, Strzelecki stwierdził istnienie tam wielu ważnych dla rozwoju kraju minerałów, odkrył złoża złota i srebra. Na prośbę ówczesnego gubernatora Australii Gippsa, Strzelecki zachował w tajemnicy wiadomość o znalezieniu złota. Podczas podróży badawczych rodak nasz odkrył Alpy Australijskie, których najwyższe wzniesienie nazwał Górą Kościuszki. On pierwszy wskazał najbogatszą na kontynencie krainę i nazwał ją na cześć gubernatora — Gippslandem. Z Alp Australijskich przedarł się na południowy zachód do Port Phillip (dzisiejszego Melbourne), przechodząc z narażeniem życia przez tereny pokryte gęstym, ciernistym skrobem, które dotąd były uważane za nie do przebycia.

Podczas badań kontynentu dokonał wielu” różnych pomiarów; po powrocie do Europy wyniki swych podróży i badań opisał w dziele o Australii i Tasmanii (dzieło pt. “Physical Description of New South Wales and Van Diemen's Land” wydał w Londynie w 1845 roku — polski przekład tego dzieła ukazał się w Polsce drukiem po raz pierwszy w roku 1958 nakładem PWN).

Za wybitne osiągnięcia naukowe w Australii oraz za ujawnienie istnienia złota, królowa Wielkiej Brytanii nadała Strzeleckiemu wysokie odznaczenie państwowe. Strzelecki zmarł w Londynie 6 października 1873 roku. Do dzisiaj istnieją w Australii nazwy polskie nadane przez Strzeleckiego: Góra Kościuszki oraz miasto i dystrykt Czarnogóra, przekręcone przez Anglików na “Tarngulla”; nazwa “Góry Adyny” nie przyjęła się. Na mapie zamieszczonej w niniejszej książce znajdzie Czytelnik nazwy miejscowości związane z imieniem Strzeleckiego, a nadane przez innych podróżników i geografów dla uczczenia ważnych odkryć Polaka.

53

Miraż, w znaczeniu fatamorgana; zjawisko optyczne występujące przeważnie na pustyniach lub na obszarach o jednostajnym krajobrazie. Wskutek załamania i odbicia światła w warstwach powietrza o różnej gęstości mogą ukazywać się złudne obrazy przedmiotów czy pejzaży ukrytych za horyzontem.

54

Zdrobnienie od Sara.

55

Melopsittacus undulatus.

56

Lorinae.

57

Trichoglossus novae-hollandia.

58

Cacatuinae.

59

Papugi zamieszkują wszystkie części świata z wyjątkiem Europy. Znamy ich przeszło 6000 gatunków, a wszystkie swym rozmieszczeniem związane są ściśle z lasem. Szczególnie bogato są one reprezentowane w Ameryce i Australii oraz na sąsiednich wyspach; mniej licznie występują w Afryce i Azji południowej. Ogólnie odróżniamy dwie rodziny papug: szczecinko języczne i gładko języczne.

60

Wallabi — nazwą tą obejmuje się szereg drobnych gatunków zwierząt zbliżonych do największych kangurów budową długich tylnych i króciutkich przednich kończyn.

61

Pudding (angielski, fonetycznie puding), budyń — deser robiony z mąki, mleka, jaj, cukru itd.

62

Maorysi — Polinezyjczycy — Maori są pierwotnymi mieszkańcami Nowej Zelandii, składającej się z dwóch wielkich wysp.

63

Kaha — (Nestor meridionalls) papuga nadrzewna.

64

Kea — (Nestor notabilis) papuga naziemna.

65

Buszrendżerzy — australijscy bandyci napadający podróżnych na gościńcach.

66

Eukaliptus (rozdręb) — jedna z najbardziej charakterystycznych dla Australii roślin, którą znajduje się tam w około 360 odmianach.

67

Sekwoja amerykańska osiąga wysokość 150 m.

68

Pałanka australijska — zwierzątko futerkowe (Pseudochirus peregrinus) zamieszkuje południowo-wschodnią Australię.

69

Kolczatka australijska (Echidna aculeata).

70

Dziobak (Ornithorhynchus anatinus), zwany przez kolonistów australijskich “kaczo-kretem”. Jego niezwykła budowa długo budziła spory zoologów europejskich, w jakie miejsce świata zwierzęcego należy włączyć stekowce. Nie można było prześledzić trybu życia dziobaków, ponieważ w niewoli ginęły już po kilkunastu dniach. Dopiero w 1798 r. nie znany z nazwiska kolonista z Nowej Południowej Walii przesłał do Brytyjskiego Muzeum w Londynie całą skórę dziobaka z sierścią, ogonem i z najprawdziwszym dziobem kaczki. W cztery lata później nadesłano do Londynu nieżywe, całe okazy dziobaków, na których dokonał sekcji Everard Home. W ten sposób uwierzono wreszcie, że takie zwierzęta istniały naprawdę. W 1884 r. Wilhelm Haacke stwierdził, że kolczatka należąca do ssaków składa jaja, a niemal jednocześnie Australijczyk W. H. Caldwell stwierdził to samo odnośnie do dziobaków. Tak więc spór został ostatecznie rozstrzygnięty.

Mimo że życie dziobaka ściśle uzależnione jest od wody, spędza on w niej w ciągu doby tylko około dwóch godzin, o świcie i zmierzchu, by zaopatrzyć się w pożywienie w błotnistym dnie rzeki. Do tej pory wysłano z Nowej Południowej Walii zaledwie siedem żywych okazów, i to wszystkie do Bronx ZOO w Nowym Jorku. Ostatni z nich zdechł w 1959 r. Prawdopodobnie próby adaptowania się dziobaków na innych kontynentach nie będą już powtarzane. Kolczatki natomiast można spotkać w kilku ogrodach zoologicznych w różnych krajach.

71

Stekowce (Monotremata) — nazwa oznacza zwierzęta posiadające jeden otwór do wydzielania kału, moczu, nasienia i potomstwa, jak to jest u gadów i ptaków, a nie jak u innych ssaków.

72

Nową Gwineę zamieszkuje kolczatka czarnokolczasta (Proechidna riigroacu-leata).

73

Koala (Phascolarctus cinercus) należy do rodziny torbaczy.

74

Szczury kangurowe (Potoroina) stanowią najmniejsze gatunki rodziny zwierząt workowatych skaczących.

75

Wombaty (Phascolomyidae) należą do torbaczy. Znamy ich obecnie trzy gatunki, mało różniące się wyglądem i obyczajami. Wszystkie zamieszkują gęste lasy. Ich geograficzne rozmieszczenie: Tasmania i wyspy Cieśniny Bassa oraz południowa Australia.

76

Lis workowaty (Trichosurus vulpecula) zwany również kuzu.

77

Kookaburra — nazwa nadana przez krajowców największemu z zimorodków — łowcy olbrzymowi (Dacelo gigas). Ze względu na wydawany przez niego głos, przypominający gardłowy śmiech, zyskał sobie nazwę “Śmiejącego Jasia”.

78

Pappa — brat w narzeczu krajowców.

79

Chlamydosaurus kingi — żyje przeważnie na drzewach.

80

Moloch horridus.

81

Wysokość Góry Kościuszki wynosi 2245 m.

82

W 1939 roku Polacy osiedleni w Australii utworzyli komitet do przygotowania uroczystych obchodów z okazji setnej rocznicy odkrycia Góry Kościuszki przez Polaka Pawła Strzeleckiego w Alpach Australijskich. Do komitetu tego również przystąpił rząd Nowej Południowej Walii oraz szereg osobistości australijskich.

17 lutego 1940 roku podczas uroczystości centralnej na Górze Kościuszki, w obecności przedstawicieli rządu Nowej Południowej Walii, nastąpiło odsłonięcie pamiątkowej tablicy, ufundowanej ze składek młodzieży szkolnej. Tablica wykonana z brązu została umieszczona na granitowym cokole. Napis na tablicy w języku angielskim podaję w całości poniżej we własnym przekładzie polskim:

“Szczyt skalisty i nagi przewyższający kilka innych” wspominał Strzelecki “wywarł na mnie tak wielkie wrażenie przez podobieństwo do kopca wzniesionego w Krakowie nad grobem patrioty Kościuszki, że choć w obcym kraju, na obcej ziemi, lecz wśród wolnego ludu, który cenił wolność i jej atrybuty, nie mogłem powstrzymać się od nadania górze nazwy Góra Kościuszki.”

83

Altanniki (Ptilonorhynchus yiolaceus) zamieszkują znaczną część Australii.

84

Wystawa Powszechna odbyła się w Melbourne w 1880 r.