Усмешка Фартуны

ВАЛЯНЦІН БЛАКІТ

Хто ў пятніцу скача —

той у нядзелю плача…

(Народнае павер’е)

I

Непрыкметна насоўваўся вечар. Хоць аб тым, што насоўваецца вечар, можна было толькі здагадвацца, бо ўвесь дзень быў як вечар. I сёння, і ўчора, і пазаўчора, і тыдзень назад. Падобна было, што свінцовая восеньская хмара цяжка лягла на зямлю, заблыталася ў пачарнелых вершалінах дрэў, чакае ветру, каб зрушыў з месца, падняў, пагнаў далей на ўсход ці поўдзень, пакуль сцяной непрыступнай не стануць на шляху горы, дзе заклубіць па цяснінах, пацягнецца да пакрытых снежнымі шапкамі вяршынь, каб супыніцца, легчы на зіму снегам, а летам — напаіць бурлівыя горныя ручаіны. Андрэй не раз назіраў на Каўказе, як сутыкаюцца хмары і горы, і яго заўжды ўражвала, захапляла, выклікаючы нейкае надсвядомае хваляванне, гэтае велічнае відовішча магутных неўтаймаваных сіл прыроды… А ўніже стомлена стогне ласкавае сіняе мора… Падумаў, што там недзе яшчэ цёпла, толькі канчаецца тлумны курортны сезон…

Тужліва глядзеў у запырсканае гразёю і дробнымі кропелькамі вільгаці акно, і не хацелася верыць, што недзе ёсць цяпло, сіняе мора. За акном мільгалі панылыя мокрыя дрэвы, панура-чорныя тэлеграфныя слупы, і не мог прыпомніць, калі апошні раз было сонца, нават засумняваўся, ці ўвогуле яно было летась… Манатонна і роўна вурчэў матор, колы шапацелі па вільготным асфальце, навяваючы нуду і трывогу…

Заплюшчыў вочы, уявіў, што ён не ў аўтобусе, а ў самалёце… Разгон, адрываюцца ад узлётнай паласы, сталёвая махіна набірае вышыню, уразаецца ў тоўшчу хмар, вось-вось вырвецца ў бледнаватую сінь, па салоне заскачуць вясёлыя сонечныя зайчыкі… Адкрыў вочы — стала яшчэ больш змрочна і панура.

Яго стаміла і дарога, і гэты бясконцы, нудны прыцемак, і — асабліва сусед, які ўжо добрую гадзіну храпе пад вухам. Напачатку, калі сусед нарэшце закляваў носам, узрадаваўся — не будзе назаляць нікчэмнай балбатнёй, а цяпер з прыкрасцю думаў: хай бы ўжо лепш балабоніў, чым выводзіць свае рулады!

Суседава галава ў палінялай, прапахлай мазутай шапцы ўвесь час хілілася, спаўзала на плячо, і Андрэй з непрыяззю, не надта цырымонячыся, адштурхоўваў яе. Але не праходзіла і хвіліны, як абмяклы, бы мех, сусед зноў і зноў апаўзаў на плячо, і нейкі злы, грэблівы голас пад’юджваў штурхануць яго так, каб паляцеў аж на праход.

Во паслаў бог спадарожніка!

Суседава галава, працяжны, з пералівамі храп заміналі думаць, выклікалі ледзь не шаленства. Хоць, калі шчыра, вядома ж, прычына не ў суседзе. У дарозе заўсёды думаецца кепска: пачынаеш пра адно — лезе другое, трэцяе, чацвёртае. Нейкі гармідар думак у галаве, ні на адной не засяродзішся. Асабліва — калі нехта ёсць побач. Нават калі гэта вусім незнаёмы, маўклівы як рыба чалавек. I дзіву даешся, як гэта некалі мог працаваць у агульным кабінеце, дзе стукала машынка, бесперапынку званіў тэлефон, нехта да некага прыходзіў, нехта з некім спрачаўся, часта даволі шумна і нервова. А між тым, думалася, пісалася. Яшчэ як пісалася! Аж не верыцца…

Сутонне гусцела з кожнай хвілінай, мякка ахутвала зямлю. У аўтобусе засталося чалавек дзесяць — не болей. Сышоў і сусед, развітаўшыся, зычачы шчаслівага шляху. Андрэй уздыхнуў з палёгкаю, зручней усеўшыся пасярод сядзення — не дай бог зноў каму ўзбрыдзе ў галаву жаданне прысуседзіцца, пагаманіць…

Мяркуючы па часе, ехаць засталося нядоўга — недзе каля гадзіны. Хацелася, каб хутчэй ужо скончылася гэта дакучлівая дарога, разам з тым спакваля стала падкрадвацца нейкае здрадлівае ваганне, як перад уваходам у стаматалагічны кабінет: сядзіш, нудзішся, дачакацца не можаш, калі ж нарэшце падыдзе твая чарга, а як падыходзіць — апаноўвае страх, узнікае жаданне прапусціць некага…

Аўтобус, які дагэтуль пхнуўся, як чарапаха, ні з сяго ні з таго, здалося, пажвавеў, пабег шпарчэй. Захацелася, каб ён не спяшаўся, мо нават сапсаваўся. Што чакае яго ў тым гарадку? Што згубіў там, уласна кажучы?.. Наслухаўся Саўчуковых баек — і папёр курам на смех… Канечне ж, усё гэта несур’ёзна, наіўна, легкадумства нейкае…

Рашуча адагнаў гэтыя здрадлівыя думкі, загадаў сабе: гэта — сур’ёзна, вельмі сур’ёзна! Аднак, мусіць, заўсёды загадваць куды прасцей, чым падначальвацца загадам. Страхавітае пачуццё і не думала аціхаць, наадварот — з кожнай хвілінай узмацнялася, а здрадлівыя думкі, якія адганяў, лезлі, як назойлівыя восы, і ўжо сіл не ставала змагацца з імі…

Астатак дарогі прабег незаўважана, і, калі аўтобус спыніўся, шафёр абвясціў назву гарадка, ён аж уздрыгнуў ад нечаканасці. Тым больш — не было відно ніякага гарадка. Мо недачуў? Мо памылка? Пэўна, нейкая памылка… Занепакоена перапытаў у вадзіцеля…

Не, шафёр не памыліўся. Гэта на самай справе быў яго прыпынак. Нерашуча патупаўшы непаслухмянымі, здранцвелымі нагамі, ступіў, як у ледзяную ваду, у стылую, воглую восеньскую ноч…

На дварэ было цёмна і золка. Пад нагамі хлюпала раскіслая мокрадзь. Воддаль справа віднеўся аўтавакзал — нейкі нежылы, пусты, з цьмяна падсвечанымі вокнамі. Пацягнула назад у аўтобус, але ў той жа момант зачыніліся дзверы, зароў матор, і, абдаўшы дызельным смуродам, машына рушыла з месца. Міжволі памкнуўся дагнаць, спыніць, але адумаўся: здурэў, ці што?!

Аўтобус аддаляўся, раствараючыся ў начы. Андрэй самотным, тужлівым позіркам праводзіў жвавыя чырвоныя агеньчыкі, і ў душы было адчуванне, быццам абрываецца нейкая апошняя нітачка. Ён толкам не ведаў, не разумеў, што гэта за нітачка, з чым яна яго звязвае. Проста нечага было шкада, шкада да болю, да слёз, да спазмы ў горле…

Кволы, ледзь прыкметны агеньчык нарэшце знік за паваротам, і стала цёмна, ціха, так ціха, што чуваць было, як шапаціць воглая імжа ды б’ецца ўласнае сэрца.

Агледзеўся, прыкідваючы, што да чаго. Аўтавакзал, па ўсім відно, знаходзіцца трохі ў баку ад горада, ва ўсякім разе — на самай ускраіне, ля магістралі, што прайшла ў абход ці ўпрытык.

У чакальнай зале было пуста і халодна, як у склепе, і гэтак збрыднелы за дарогу аўтобус з крыху чадлівай цеплынёй, казённай утульнасцю прыгадаўся як немаведамая раскоша. Матавыя плафоны з нежывымі мухамі і казюркамі свяцілі цьмяна і трохі злавесна, а чатыры рады адшліфаваных да бляску лавак, здавалася, крычаць сваёй пустатой, сіратлівасцю і непатрэбнасцю.

Разгублена патупаўся пасярод, машынальна падышоў да акенца-амбразуркі з надпісам «каса», пастукаў у драўляны шчыток. Ніхто не азываўся.

— Гражданін, што вы хацелі?

Андрэй уздрыгнуў ад нечаканасці, павярнуўся на голас. Ззаду стаяла бабулька ў цёплай хустцы, у валёнках з галёшамі, дапытліва, нават падазрона глядзела на яго. Падзівіўся: адкуль яна ўзялася? Бы з неба звалілася, бы з-пад зямлі вынырнула. Падобна — вартаўніца. I знайшлі ж вартаўніка! Ды дзьмухні толькі на гэты божы адуванчык…

— А што, ужо нікога няма?

- А каго вам трэба? — мякка, хітравата запыталася бабулька, і за гэтай хітраватасцю няцяжка было бачыць, хаваецца насцярога.

— Ну-у, дыспетчара, касіра, напрыклад…

— Ды што ж гэта ты, чалавеча: робяць то яны да дванаццаці, а цяперака — дзве гадзіны ночы… Вунь напісана…

— А-а-а…— каб не маўчаць, расчаравана працягнуў ён і запытаў, як дабрацца да горада.

— А тут недалечку…— асмялела бабулька, шматслоўна і бесталкова тлумачачы, як трапіць у цэнтр, неўпрыкмет выманьвала яго на вуліцу.

Андрэю было смешна з яе наіўных хітрыкаў, толкам так і не выведаўшы, дзе паварочваць улева, дзе — управа, махнуў рукою і пабрыў, дзе свяціліся агні: падумаеш, Рыо-дэ-Жанейра!

Праз метраў трыста сышоў з асфальту, узяў управа, на вулачку, уздоўж якой дзе-нідзе на слупах матляліся бляшаныя ліхтары. Гэтыя ліхтары былі горш за поцемак: да поцемку прывыкаеш, што-кольвек відно, а тут — то слепіць, то беспрасветная цемрадзь, аж рэжа ўваччу, ідзеш навобмацак.

Ногі прамоклі, у чаравіках хлюпала. Асабліва — у левым, як знячэўку ўсунуўся ў нейкую яміну-выбоіну. Джынсавая штаніна намокла, шорхала, як бляшаная. Падумаў тужліва: а ці хоць ёсць у гасцініцы цёплая вада, каб збольшага адмыцца? Хм, захацеў цёплай вады ў райцэнтры… Месца б знайшлося! Глядзі, чаго добрага, пакажуць ад варот паварот, патэпаеш на аўтавакзал калець да раніцы, і то яшчэ, калі бабулька, той божы адуванчык, дазволіць.

Разбірала злосць, скіраваная невядома на што, невядома на каго, больш за ўсё, здаецца, на самога сябе. Чаго сунуўся не пазваніўшы, не заказаўшы гасцініцу? Мо чакаў сустрэчы з аркестрам, хлебам-соллю… Мо думаў, увесь горад высыпле з кветкамі і крыкамі «ўра»? Мо спадзяваўся, што пададуць к аўтавакзалу рэдакцыйны «уазік» са знятым з такой нагоды тэнтам, і будзе, стоячы ўпоруч з рэдактарам, вітаць ленаватым помахам рукі натоўп ашчасліўленых падпісчыкаў райгазеты…

Даўно ён так не здзекаваўся з сябе, і ў гэтым самалупцаванні адчуваў ледзь не асалоду. Во так табе і трэба, прыгаворваў, во так табе і трэба, дурань лапавухі! Як яшчэ цябе такога зямля носіць! I — о насланне! Бы знарок наклікаў бяду на сваю галаву: раптоўна глеба паплыла пад нагамі, не паспеў і вокам міргнуць, як улез па калені ў лужыну.

Ахапіў шалёны, пакуль што бязадрасны гнеў, але ў тую ж хвіліну ў памяці ўзнік Саўчук — і гэты сляпы гнеў імгненна хлынуў на яго, бы не хто іншы, а менавіта Саўчук падсунуў яму гэтую праклятую яміну, заманіў у пастку, бы не ён сам, а Саўчук вінаваты, што загадзя не заказаў гасцініцу. Злосць муціла свядомасць, зларадна думаў пра Саўчука: во дзеяч! Другі маўчаў бы, прыкусіўшы язык, а гэты: я, я, я!.. Бачыце, ён быў прынцыповы, бачыце, ён выступаў востра, бачыце, ён рабіў газету, як лялечку!.. Відно, які быў прынцыповы! Каб ты так жыў, як выступаў востра! Дыфірамбы пеў начальству — во і ўся прынцыповасць твая! Каб паказваў прынцыповаць, выступаў востра — нябось, не ўраслі б так гразёю. Хоць ямы пазасыпалі б пасярод дарогі. Шарахнуў бы фельетончыкам — навялі б парадак… Не фельетоны, а хвалебныя нарысы папісваў. Хэ, шарахні фельетончык — значыць, на ражон з мясцовым начальствам. Каб лез на ражон з начальствам — дулю б так вылузаўся! Яны, Саўчукі, толькі на словах, дзеля паказухі толькі смелыя і прынцыповыя. А калупніся глыбей — звычайныя падхалімы і чынадралы…

Андрэй даўно пераканаў сябе, што нечага вартыя публіцысты, валадары дум, каралі рангу Гіляроўскага, Уласа Дарашэвіча даўно вымерлі, як маманты. Паціху знікаюць, як усурыйскія тыгры, і газетчыкі старой закваскі, самаахвярныя працаўнікі журналістыкі, яе чорнарабочыя, паўпрэды. Рэдакцыі сёння запаланіла розная драбяза, бездары, кан’юнктуршчыкі. На што яны здатныя, што ўмеюць? Пэцкаць доўгія, нудныя, жалезабетонныя, алілуйныя справаздачы ды душыць, не даваць падняцца маладым талентам. О, тут яны здольныя, майстры экстра-класа! Адна ўцеха — не за кан’юнктуршчыкамі, чынадраламі, падхалімамі будучыня. Усё прыгадаецца, усіх паставяць на строгі суд нашчадкаў. А там відно будзе, хто быў Саўчук і хто — Андрэй Чарапіца…

Вуліца паступова набывала ўсё больш прыстойны выгляд: роўны, без выбоін, па ўсім бачна, не так даўно пакладзены асфальт, даволі акуратны тратуар з квадратных цэментных плітак, люмінесцэнтныя ліхтары на кожным слупе. Падобна было, недалёка цэнтр горада.

Усе шляхі вядуць у Рым. Усе вуліцы ў раённых пасёлках выводзяць на гарадскую плошчу. Плошча — твар раённага гарадка. Тутэйшы круглы «твар» пабліскваў лужынамі холадна і няветла.

Андрэй спыніўся, агледзеўся, і раптам ахапіў яго нейкі неспакой. Здалося, нават не здалося, а фізічна адчуў: за ім сочаць нечыя вочы. Насцярожыўся, чуйна прыслухаўся, адчуваючы міжволі, як замірае сэрца, ледзянее кроў.

Закалыханы манатонным шэптам восеньскай імжы, гарадок, між тым, спаў моцным, здаровым сном, і ў гэтай трохі адчужанай, але мірнай, спакойнай дрымоце не было і не магло быць ніякай небяспекі. Падумаў: і праўду кажуць, што ў страху вочы вялікія, аднак усё роўна прыбавіў кроку, як паратунку, як збавення цікуючы запаветную шыльду «Гасцініца».

На плошчу выходзілі рэстаран, райунівермаг, дом быту, прадмаг, вузел сувязі, кіёск «Саюздруку», трохі воддаль, за невялікім скверыкам, велічна і змрочна ўзвышаліся муры не то царквы, не то касцёла.

Гасцініцы не было, і дзе яе шукаць — не меў ніякага ўяўлення.

Хоць бы якая жывая душа трапілася!

Вакол было глуха і бязлюдна, як у пустыні, як у мёртвым горадзе, які нядаўна паказвалі ў тэлепраграме «Клуб кінападарожжаў». Рабілася жудасна.

Павагаўшыся, збочыў на вуліцу з аднолькавымі, расцягнутымі ў шырыню двухпавярховымі цаглянымі дамамі. Такія дамы на шаснаццаць кватэр будаваліся ў першай палове шасцідзесятых гадоў, і гэтыя архітэктурныя ансамблі наклалі свой адбітак на аблічча ўсіх без выключэння раённых цэнтраў, нечым упадобілі адзін да аднаго: індустрыяльная стандартызацыя. Сярод гэтых ансамбляў у тыя гады звычайна «садзілі» такія ж выцягнутыя ўздоўж двухпавярховыя гасцініцы без камунальных выгод. Сям-там яны служаць і да сённяшніх дзён. Магчыма, і тут…

Мураваныя дамы, між тым неўзабаве скончыліся, а з імі — і асфальт. Пачаўся брук, драўляныя местачковыя хаты з платамі і агародчыкамі — прыватны сектар. Канечне ж, шукаць тут гасцініцу — што вудзіць рыбу ў калодзежы. Хацеў быў павярнуць наўад, аднак усё ж рашыў прайсці яшчэ метраў пяцьдзесят — да ліхтара пад старым таўшчэзным дрэвам, што выступала на паўтратуара. Цікава, што гэта за волат: таполя, клён ці ліпа? I — ледзь не прысеў ад рэзкага, як стрэл, хвосткага, як удар бізуна:

— Стой!

Значэўку нават не сцяміў, адкуль гэта: з-за дрэва ці з-за суседніх веснічак? Інстынктыўна падаўся рвануць назад, маланкай мільгануў выпадак, калі толькі ногі ўратавалі яго ад хуліганаў у цёмным мінскім завулху. З-за дрэва выскачыў міліцыянер — і Андрэй ледзь не закрычаў ад радасці:

— Здрасьце! — Падумаў: ну во, нарэшце пашанцавала...

— Здрасьце…— Міліцыянер стаяў, засунуўшы руку ў кішэню, недружалюбна, падазрона, нават варожа аглядваў яго з ног да галавы, і Андрэй не мог узяць уцям: з якой нагоды гэтая варожасць? — Не дурыць! Вы акружаны! — Зайшоў збоку, адразаючы шлях да адступлення.

— Таварыш…

— Стаяць! Ні з месца! — напята загадаў міліцыянер.— Вы акружаны! — I каб не заставалася сумнення, клікнуў: — Санька, давай!

Збоку затрашчалі кусты, цераз плот пераваліўся яшчэ адзін у міліцэйскай форме — невысокі, поўны.

— Ну, што-о? Папаўся, гусь? — зларадна зарагатаў Санька, настаўляючы пісталет.— Рукі!

— Вы-ы-ы што…— закалаціла Андрэя: а калі гэта ніякія не міліцыянеры, а пераапранутыя… Ды не, быць таго не можа…— Вы-ы што…

— Рукі! — уладна паўтарыў свой загад Санька.

— Тавары-ш-шы, ды-ы вы…

— Рукі-і-і! — з надрывам гаркнуў Санька.— Знайшоўся мне таварыш…

Андрэй яшчэ не зусім разумеў, што адбываецца, адчуваў толькі, што ўліп у нейкую недарэчную гісторыю, ды ведаў: калі не падначаліцца, заўпарціцца, палезе ў бутэльку — гэтая анекдатычная гісторыя можа для яго кепска скончыцца… Паставіў сакваяж, узняў рукі.

— Во так, грамадзянін Шушаль! — пахваліў Санька, лоўка падхопліваючы сакваяж. Наблізіўся, трымаючы нагатове пісталет, леваю рукою ўладна абмацаў зверху кішэні і, нічога падазронага не знайшоўшы, трохі расчаравана запатрабаваў: — Дакументы?!

Здагадаўся, што яго прынялі за нейкага Шушаля, на душы палягчэла: ну во зараз усё і высветліцца! 3 бакавой кішэні дастаў карэспандэнцкае пасведчанне, пераможна працягнуў Саньку:

— Калі ласка…

Спачатку Санька, потым старэйшы ўнікліва вывучалі фотакартку, пячатку, падсвечваючы ліхтарыкамі. Потым яркае святло ўдарыла ў твар, асляпіла. Машынальна закрыў вочы рукамі.

— Ста-я-яць! — раздражнёна загадаў Санька, свецячы ліхтарыкам то ў анфас, то ў профіль.

— Ён! Шушаль! заключыў старэйшы.— Дакумент крадзены, падроблены, і, трэба сказаць, прафесійна…

— Вы што, аслеплі?! — абурыўся Андрэй.— Не бачыце…

— Бачым, бачым! — здзекліва супакоіў старэйшы.— Прасцячкоў шукайце ў іншым месцы, грамадзянін Шушаль… Не на тых нарваўся…

— Ды вы што?! Я Чарапіца, карэспандэнт…— спрабаваў нешта даказаць Андрэй.

— Ладна, ладна, ведаем такіх карэспандэнтаў…— хіхікнуў Санька.— Думаў, па лычы не пазнаюць? Пайшлі!

— Куды? — не зразумеў Андрэй.— Мне трэба ў гасцініцу…

— Будзе табе гасцініца, люксовая…— нядобра зарагатаў Санька, падштурхоўваючы: — Патэпалі, патэпалі!..

Яшчэ ніколі яго так жорстка не абражалі, ніколі яшчэ не адчуваў сябе такім бездапаможным, вартым жалю, ніколі ўявіць сабе не мог, што значыць апынуцца ў становішчы, калі ўсе твае доказы і пратэсты — нішто, калі верх бярэ не розум, не элементарная логіка, а тваю волю ломяць голай, прымітыўнай фізічнай сілай, і ты змушаны, у цябе нічога не застаецца апроч таго, што паслухмяна падпарадкоўвацца гэтай неразумнай грубай сіле…

Прайшлі метраў трыста па вуліцы, затым звярнулі ў нейкі завулак, на дзіва чысты і асветлены. Старэйшы рухаўся метры тры наперад, Санька з пісталетам прыкрываў ззаду. 3 закінутымі назад рукамі плёўся паміж міліцыянерамі, і было, бадай, толькі адно суцяшэнне, што горад бязлюдны, ніхто не бачыць яго ганьбы і сораму. Вядуць, канечне ж, у міліцыю. Куды ж яшчэ? А там нехта разумнейшы ўмомант разбярэцца… Але ж уліп! Анекдот… Зрэшты, гэта яшчэ відно будзе, хто ўліп, для каго ўсё скончыцца камедыяй, для каго — трагедыяй…

Хвілін дзесяць брылі па завулку, потым трапілі ў двор з высокімі шчыльнымі платамі, уперліся ў прыземісты, нізкі шлакаблочны хлеў. Старэйшы грукнуў масіўнай засаўкай, адчыніў дзверы, прапанаваў:

— Заходзь!

— Што-о, куды-ы?..— разгубіўся Андрэй і не паспеў сцяміць, як за ім грукнула засаўка.

Ударыла застаялай сырасцю, едкім тытунёвым перагарам. Агледзеўся. То была досыць прасторная аборына. Зверху з-пад каўпакоў свяцілі дзве слабыя лямпачкі, і іх рэдзенькае святло ледзьве высвечвала двухпавярховыя нары. Пад самай столлю чарнелі тры невялічкія, як амбразуркі, акенцы, перакрэсленыя жалезнымі арматурнымі прутамі. Здагадаўся: альбо камера папярэдняга зняволення, альбо выцвярэзнік. I зноў стаў падымацца, закіпаць на нейкі час прыглушаны гнеў: што яны дазваляюць сабе?! Ідыяты-ы-ызм!.. Гнеў нарастаў, як лавіна, муціў разважлівасць і розум. Не памятаючы сябе, ачмурэла кінуўся на масіўныя дзверы, з усяе сілы, не адчуваючы болю, калаціў кулакамі:

— Адч-чы-ы-ыняйце!

Ззаду пачуўся рогат:

— А ты галавою, галавою папробуй! Гы-ы-гы-гы-ы…

Азвярэла крутануўся на голас, гатовы абараняцца і атакаваць.

3 нараў моўчкі свідравалі яго чатыры пары насмешлівых і цікаўных вачэй.

— Ну, прывет, друг! Чаго распетушыўся? — азваўся нарэшце прастуджаны барытон, і з другога паверха ляніва споўз мажны дзяцюк з няголеным тварам.— Надоўга?.. Зрэшты, ат! — махнуў рукою.— Не ведаеш… Свежанькі, як агурэчык…

Імгненна гнеў перайшоў у страх — аж прабрала нейкая калатуха.

— Нічо-ога, не хвалюйся — заўтра скажуць…— міралюбіва, з ноткамі спагады працягваў дзяцюк. — Тут яны не пашкадуюць нашага брата, як піць даць не пашкадуюць, на поўную катушку разматаюць: пятнаццаць сутак — па максімуму… Сам то скуль будзеш? Нешта не заўважаў…

У Андрэя не было ніякага жадання ўвязацца ў нікчэмную гаворку; дняцюк выклікаў не проста антыпатыю, а нейкае гідлівае пачуццё, аднак ігнараваць яго пытанне было бязглузда, мо нават небяспечна. Буркнуў:

— З Мінска…

— Ого! — з павагаю глянуў дзяцюк.— Значыць, аж з самой сталіцы заляцеў? — Уважліва паглядзеў на бараду.— 3 вучоных ці гэных… ну, святых будзеш?

На нарах зноў захіхікалі.

Гэтыя здзеклівыя смешкі былі горш за аплявуху. Панура маўчаў, не адважваючыся даць здачы. Бадай, адзінай прымальнай формай пратэсту ў гэтай сітуацыі было глухое маўчанне.

— Ну, ладна: не хочаш — не гавары. Я табе не следчы,— памяркоўна мовіў дзяцюк.— У прэферанс гуляеш?

— Не,— змусіў выдушыць з сябе Андрэй, хоць падмывала паслаць гэтага тыпа к чортавай мацеры.

— Шкада-а…— расчараваўся дзяцюк.— А то тут у нас заўтра вакансія адкрываецца. А ў «дурня»?

— Не!

Дляцюк змераў яго недаверлівым позіркам — відаць, яму ў галаву не ўкладвалася, што нехта не можа нават у прымітыўнага «дурня», прыкідваў: на самай справе не ўмее ці ганарлівец, грэбуе кампаніяй? Мусіць, спыніўся на аношнім, бо пагардліва фыркнуў, сказаўшы да сваіх:

— Нічога, братва, мо дасць бог каго вартага падкінуць… А зараз — атас! Паехалі, пакуль экіпаж у зборы…

З нараў паслухмяна спаўзлі трое: старэйшы ў фуфайцы, двое маладзейшых у куртках. Адзін — з фігураЙ атлета, другі — шчупленькі, амаль хлапчук.

Закалаціла ад страху: што яны надумалі? Ён наслухаўся нямала жахаў пра звычкі рэцыдывістаў, як яны абыходзяцца з навічкамі, прадбачліва адступіў да дзвярэй: калі што — лямантаваць, клікаць дапамогу. Але ці даклічашся тую дапамогу?!

Арыштанты паселі вакол лавы, прымацаванай да падлогі жалезнымі скобамі, выцягнулі карты і ўзяліся распісваць, па ўсім відно, перарваную «пульку», адразу ж забыўшыся пра яго.

Падобна было, што нічога благога рабіць яму яны не збіраюцца, аднак абачліва стаяў у кутку, не рашаючыся варухнуцца. Падумаў з жахам: а раптам яны гэта яго прагульваюць у карты?! I стала млосна, закалацілі дрыжыкі. Намогся супакоіцца: глупства, канечне. Наслухаўся розных баек — і лезе ў галаву чорт ведае што. Ніякія гэта не рэцыдывісты, звычайныя алкашы-сутачнікі…

— Чаго стаіш як слуп? — нарэшце ўспомніў пра яго дзяцюк.— Лягай! Нябось галава з пахмелля чыгунная…

— Ды сцягні во там яшчэ адно адзіяла, а то акалееш,— добразычліва параіў той, што ў фуфайцы.

Усё яшчэ з асцярогаю падышоў да нараў, хацеў быў спытаць, дзе тут умывальнік, але перадумаў, баючыся, што падымуць на смех, паціху распрануўся. Спачатку меркаваў легчы знізу — менш дыму (карцёжнікі без канца курылі), але прыкінуў: зверху ўсё ж спакайней…

Сяннік быў мулкі і вільготны, а коўдра настолькі зацёртая, што не трымала цяпло, і неўзабаве стаў прабіраць стылы холад. Сцягнуў з суседняга лежбішча яшчэ адну коўдру, накрыўся і праз нейкі час адчуў цяпло, прыемную свінцовую цяжкасць у нагах. Засынаць было ўсё ж небяспечна: хто ведае, што гэта за людзі і што ім можа ўзбрысці ў галаву…

Ляжаў, змагаючыся са сном, і думаў: во анекдот! Раскажы каму — памрэ са смеху. Ніхто не паверыць… А калі… Калі шаснуць адсюль рэпартажык у форме фельетона? Да такога, здаецца, пакуль што ніхто не даўмеўся. Глядзіш — любая газета адарве з рукамі…

Задумка здалася такой нечаканай і заманлівай, што заварочаўся ад прыемнага і адначасова помслівага ўзбуджэння. Падумаў: а фурору якога наробіць фельетон! Не ніжэй міністра, генеральнага пракурора адрэагуюць… Знайсці толькі хвосткі загаловак, арыгінальны «ход»…

Аднак, як ні намагаўся, нічога слушнага не прыходзіла. Ідэя фельетона заставалася заманлівай абстрактнай задумкай, не хацела ўвасабляцца, абрастаць матэрыяльнай цялеснай абалонкай дасціпных, ёмістых слоў і фраз. Нават «ключыка», фельетоннага «ходу» не было. Падумаў: мо ўзяць аналогію з якім-небудзь літаратурным героем? Свежага, новага, арыгінальнага тут, канечне, мала, але прыём як прыём… Напрыклад, таго ж надзейнага, як бяспройгрышная латарэя, Астапа Бэндара… Колькіх выручаў і выручае нестарэючы і неўвядальны Вялікі камбінатар! Сёй-той, праўда, пасміхваецца, а сын турэцкага падданага пакорна цягне фельетонную лямку, вывозячы кагорту за кагортай майстроў вясёлага цэху не толькі на старонкі газет і часопісаў, а нават аж на стромкія, камяністыя схілы Парнаса.

Але нават пакладзісты, як ламавы конь, Вялікі камбінатар зараз заўпарціўся, нізашто не хацеў цягнуць фельетонны «ход». Ну і алах з ім. Не на ім сышоўся свет клінам… Можна ўзяць таго ж Хлестакова з нямой сцэнай у канцы… Не, хіба нямая сцэна — больш для рэагавання. I паралелі, аналогіі не праглядваюцца… А калі — Дзержыморду? Чым гэты Санька не Дзержыморда? I загаловак — «Нашчадкі Дзержыморды». Хвостка, і па сутнасці… А яшчэ лепш — «Местачковыя Дзержыморды»… Гэта — здорава, можна сказаць, знаходка… Толькі наўрад ці ўхваляць: надта ж адыёзны гэты Дзержыморда. Не тыя часы, скажуць, не з той оперы… Трэба далікатней, інтэлігентней — каб па судах не зацягалі… Зрэшты, мо і праўда… Фельетон, у рэшце рэшт, павінен быць не пра гэтых местачковых шэрлак-холмсаў, а пра тутэйшыя парадкі. А гэтага з наскоку не возьмеш. Тут, магчыма, і не фельетонам пахне, тут можа быць сур’ёзны, аналітычны артыкул пра поспехі і недахопы… Для сур’ёзнай публіцыстыкі ўласных назіранняў і эмоцый мала. Тут трэба пакапацца ў дакументах, сустрэцца, распытаць, асэнсаваць усё, зрабіць высновы… Не сёння ж распытваць і рабіць высновы! Сёння, у такіх экстрэмальных умовах, будзь самім Гогалем — нічога слушнага, пэўна, не прыдумаеш…

II

Мусіць, праўду кажуць: талент прарэзваецца разам з малочнымі эубкамі. Навука, вядома, пакуль што не даказала, але роўным лікам і не абвергла гэтага.

Незвычайныя здольнасці імправізаваць у рыфму з’явіліся ў Андрэя Чарапіцы яшчэ тады, калі вымаўляў не «жук», а «зук». Маці і бацька не надта зважалі на сынава вундэркіндства — ім на тое не хапала часу, ды і гэтых мудроных слоў «імправізаваць», «вундэркінд» яны, простыя сяляне, чуць не чулі, ведаць не ведалі. Гэта прыйшло пасля…

Андрэевым Дзяржавіным быў стрыечны дзядзька, які служыў не то карэктарам, не то друкаром у адной з раённых газет суседняй вобласці.

Прыехаў неяк дзядзька пагасціць, заадно — пазбіраць грыбоў, чым тады яшчэ былі багатыя і слаўныя лясы вакол іх вёскі.

А наш дзядзька — нос рабы,

Ходзіць з кошам па грыбы,—

падурачыўся малы Андрэй, сустракаючы сваяка з поўным кашом баравічкоў.

— Каб цябе паралюш! — уляпіла тумака маці.

— Адкуль гэта ў яго? — пацікавіўся збянтэжаны дзядзька.

— А чорт яго ведае, сам, балбес, мусіць, выдумляе,— скрушліва развяла рукамі маці.— Вунь на суседку Палусю выдумаў, то не гаворым цяперака…

— Стой-стой! — узрушыўся дзядзька і паманіў пальцам: — Ідзі сюды… Ідзі-ідзі, не бойся…

Андрэй наблізіўся з асцярогаю, панура ўставіўся на сваяка.

— Скажы, гэта ты ў самым дзеле сам склаў? — ласкава запытаў дзядзька.

— Ну-у-у…— прагундосіў Андрэй, усё яшчэ асцерагаючыся, каб не хапілі за вуха.

— А можаш прыдумаць яшчэ?

— Магу-у…— спадылба паглядзеў ён.

— Ну, прыдумай! — гарэў ад нецярпення дзядзька.

— А пра што-о?

— Пра што хочаш. Ну, хоць бы пра плот…

Для таго і плот,

Каб не лезлі ў агарод,—

у туго ж хвіліну выдаў Андрэй.

— Ну, а пра дуб? — разгарачыўся дзядзька, паказваючы на дрэва, пад якім яны стаялі.

Надарвеш ты, дзядзька, пуп,

Усё раўно не звернеш дуб,—

зарагатаў Андрэй і адскочыў на небяспечную адлегласць.

— Ах, боўдзіла! — схапіла палена і кінулася наўздагон маці.

— Стой! — закрычаў на яе дзядзька, выхапіў палена з рук, шпурнуў на дрывацень.— Ты што, здурэла?! Ды ведаеш, галава садовая, хто ў вас расце?!

— Хто?..— разгублена апусціла рукі маці.

— Вундэркінд! Во хто!

— Я ж і сама бачу, Мікола, што бандыт, галавы што яму не знасіць,— засмучона сказала маці.— I дабром кажу, і лупцую — нішто не памагае…

— Ха-ха-ха-ха!..— зайшоўся ад рогату дзядзька.— Ну й цемната! Ну й вяскоўшчына! Я ёй вундэркінд, а яна — бандыт! Ха-ха-ха-ха… Ды ведаеш, галава садовая, што такое вундэркінд?

— А што? — насцярожылася маці.

— Ранні, таленавіты, разумны, будучы геній — во хто, а яна: ба-анды-ыт…— перадражніў дзядзька.— Бачыш, як ён вершы складае? 3 ходу! Як семачкі! Мо перад табою будучы Пушкін! А яна з паленам кідаецца. Ды цябе самую добра лупцаваць трэба за гэта, галава садовая. Ты каго лупцаваць сабралася? Мо будучага Пушкіна!

— Ат, мусіць, гаворыш абы-што, Мікола,— махнула рукою маці.— Ды адкуль жа гэна яму ад Пушкіна набрацца? У нас у раду да навукі ўсе…— махнула рукою.

— Гэ-э, гэ-гэ-э! — знергічна і пераможна пагразіў пальцам дзядзька.-— А Горкі! А Купала! А Колас! А Шолахаў?! Хіба ўсіх пералічыш! I ўсе з простага люду, з народа. Народ — гэта ого-го!..

— То мо ў цябе, Мікола, пайшоў. Ты хоць і далёкі сваяк, але ў нашым раду адзін галаву маеш, аж да рэдакцыі выбіўся.

— Ды што я!..— махнуў рукою дзядзька.— Ён не такіх, як я, пераплюне. Яму мо наканавана… Ды ты ведаеш, галава садовая, што яму наканавана?! Усю нашу фамілію праславіць на векі вечныя!

— Каб гэта ж твае словы ды богу ў вушы…

— На бога спадзявайся, а сам не агінайся! Во закончыць дзесяцігодку — і прамою дарогай ва універсітэт, на журналістыку…

— А я думала: хай як-кольвек васьмігодку даб’е ды прыстроіць на ветырынара. Ты думаеш, лепей у гэтыя… пісацелі?

— От жа дурная баба! — аж зазлаваў дзядзька.— У хлопца талент, можна сказаць, божы дар, а яна — ветыры-ына-ар…

— А ці яшчэ возьмуць у тыя універсіцеты? — усё яшчэ сумнявалася маці.— Вунь Сымонаў хлопец і Янукова дзеўчына на адны пяцёркі вучыліся, а з чым паехалі — з тым і вярнуліся. Думаеш, для тых універсіцетаў сынкоў і дачок вучоных мала?

— Сынкоў і дачок то хапае, во талентаў небагата — гэта факт. Талент, браце мой, пасярод прафесарскіх сынкоў не размяркоўваецца, ён — больш у народзе, і штука рэдкая, на вагу золата…

— То мо яшчэ прападзе той, як ты кажаш, талент, пакуль паступаць? Як ты думаеш, можа прапасці? А то можна і тут згубіць, і там не знайсці. Я ж не вораг свайму дзіцяці, хочацца, каб лепей. А раптам і ўпраўду прападзе гэты талент?

— Спрыяць трэба — тады не прападзе!

— А як жа мы спрыяць будзем, калі ў гэтым — што баран у бібліі?..

Андрэй стаяў збоку, паглядваў ваўчком. Яму падабалася, што казаў дзядзька, стаў падабацца і сам дзядзька, якога чамусьці неўзлюбіў з першага ж дня прыезду.

Гэты эпізод назаўсёды запаў у памяць, урэзаўся больш ярка, чым нават прысланая неўзабаве дзядзькам газета з заметкай пра яго, Андрэевы, фенаменальныя здольнасці да паэзіі. У заметцы былі нават яго вершаваныя радкі, у тым ліку пра дзядзькаў нос рабы і пра дуб. I называліся загадкава — «экспромты». Ніхто не ведаў, што гэта такое, таму гучала таемна, загадкава, важка.

Заметку прачытала ўся вёска, усе охалі ды ахалі. Імгненна зрабіўся знакамітасцю. А знакамітасці, як вядома, заўсёды шмат што даруецца. Напрыклад, выбрыкі, за якія яшчэ нядаўна бедныя былі б вушы. Ён хутка ўсёк гэта і выкарыстоўваў, дзе толькі мог. Трэба нешта рабіць па гаспадарцы — сядаў пісаць экспромты альбо ўтыркваўся ў бібліятэчную кнігу і ведаў: ніхто не пасмее замінаць, а пасвіць карову змусяць старэйшую сястру, як бы яна ні ўпарцілася.

3 дзядзькавага пісьма ведаў, што вершы трэба пасылаць у рэдакцыі, нават былі напісаны адрасы, куды варта пасылаць. Сабраў штук дваццаць і паслаў. Нават сам не паверыў, калі неўзабаве ўбачыў два надрукаванымі. Адзін — пра Першамай, другі — пра школу. Праўда, ад таго, што пісаў, мала што засталося, але пад вершамі стаяла яго прозвішча і, каб ніхто не сумняваўся — дробненькімі літаркамі назва вёскі, раёна, школы. Канечне ж, быў на сёмым небе, асабліва калі сам дырэктар школы пахваліў, пры ўсіх сказаў: ты, Чарапіца, праславіў нашу школу, каб не ты — пэўна, ніхто пра яе і не ведаў бы…

Нават бацька, які даволі скептычна глядзеў на яго занятак, і той пасля гэтага паверыў.

— А складна, дальбог, складна! — круціў галавою ён, услых чытаючы газету.— Няўжо сам? Пачытай, што яшчэ накрэмзаў.

Усцешаны такою ўвагай, дастаў тоўсты сшытак, куды ўпісваў штодня па пяць-шэсць новых вершаў, трохі напята стаў чытаць адзін за другім. Бацька слухаў уважліва, сям-там моршчыўся, але ўхваліў:

— Малайчына!

— А што ж я казала! — пераможна свяцілася маці.

— Хі-хі-хі…— здзекліва ўсунулася сястра.— Дзе гэта ён бачыў зялёныя каровы?

— Маўчы, доўбня! — сыкнула на яе маці.— Шмат ты панімаеш!..

Яму падабалася, калі абсякалі сястру, бо недалюбліваў яе. Мусіць, за тое, што вечна лезла са сваімі кепікамі, скарыстоўвала любую зачэпку, каб пасмяяцца, паздзекавацца з яго вершаў. То выкрадзе сшытак, назнаходзіць памылак, улепіць тлустага «кала», як немаведама якая настаўніца, то ўслых прачытае сяброўкам не дужа прыемнае пісьмо з рэдакцыі. Гэта заўжды злавала, налятаў, як раз’юшаны певень, шпурляў у яе, што толькі трапляла пад руку. Але як ні хаваў запаветны сшытак, яна усё роўна нейкім нюхам знаходзіла, звадзілася перахапляць пісьмы: пакуль сам прачытае — уся школа ведае. Маці, нават бацька не раз частавалі яе за гэта добрай бярозавай кашай, аднак не памагала. Здавалася, яна адчувае найвялікшую асалоду, калі балюча ўесць яго. Пэўна, ад зайздрасці, ад таго, што не магла змірыцца з прывілеямі, якія ён займеў дома. Як закаранілася з тых часоў непрыязь, так і не праходзіць з гадамі, нават цяпер, калі сталі дарослыя і, здавалася б, дзіцячыя крыўды павінны даўным-даўно забыцца…

Вершы, што рассылаў амаль кожны дзень па рэдакцыях, часцей за ўсё бракавалі, але сяды-тады асобныя з іх траплялі ў газету. Па яго прыкладу браўся за вершы яшчэ сёй-той у школе, аднак у іх выходзіла куды горш, ён заставаўся першым. А першы ёсць першы. Можна было не надта ўлягаць на вучобу — усё роўна выставяць добрую адзнаку. Нават калі нічога не ведае, нават па нямецкай мове, якую цярпець не мог. Пэўна, прыкідвалі: хто ведае, што будзе з гэтага Чарапіцы гадоў праз дзесяць-пятнаццаць, калі ўжо такога падшыванца друкуюць… Мо яшчэ ўвойдзе ў школьныя хрэстаматыі. Як паставіліся б сёння да якога-небудзь выхавальніка Пушкіна, каб даведаліся, што той «душыў» юнага паэта двойкамі па алгебры ці замежнай мове? Вядома, як… А каму гэта ахвота трапляць у гісторыю рэтраградам?..

Усё пачалося, мусіць, з таго, калі прызначылі рэдактарам агульнашкольнай насценгазеты. Ганарова, канечне, калі ўлічыць, што дагэтуль рэдактарам быў заўсёды хто-небудзь з настаўнікаў мовы альбо літаратуры. Ганарова то ганарова, але парушальнікі дысцыпліны, закаранелыя двоечнікі не надта дбалі, як да іх паставіцца гісторыя, ведаць не жадалі, хто дае кандыдатуры для злых вершаў і карыкатур. Улятала, вядома, рэдактару і аўтару, іншы раз — да гузакоў, і чым лепшая карыкатура, удалы верш — тым больш улятала.

— Не буду рэдактарам...— пасля чарговага «рэагавання» панура заявіў дырэктару школы.— Хай хто іншы. Сяргей Паўлавіч хай…

— Як гэта не буду?! — здзівіўся дырэктар.— Мы табе давер аказалі, а ты: не буду. У цябе хораша атрымоўваецца, апроч цябе ніхто так не зможа. Ты ж — паэт…

— Не буду…— стаяў на сваім Андрэй.

— Чаму? Ты мне можаш сказаць толкам?!

— Хлопцы крыўдуюць, б’юцца…

— Э-э-э, вось яно што! — аж прыўстаў дырэктар.— Чаго ж маўчаў дасюль? Гэта-а мы возьмем на сябе! Шоўкавенькімі зробім…

Ён, вядома, стрымаў слова: «шоўкавілі» і на класных гадзінах, і на камсамольскіх сходах, і сяго-таго бацькоў клікалі. Падзейнічала — асцерагацца, пабойвацца пачалі нават старэйшыя і дужэйшыя.

— Ну, во цяпер будзе парадак,— падбадзёрваў дырэктар, весела ўсміхаючыся.

Але Андрэю было нявесела, куды больш нявесела, чым тады, калі даводзілася хадзіць з гузакамі за крытыку. Хлопцы перасталі дапускаць яго ў свае кампаніі. Нават сядзець за адной партай не хацеў ніхто. Пачалі ставіцца, быццам ён пустое месца, кончаны чалавек. Адвярнуліся ўсе, нават тыя, каго ўвесь час хваліў у насценгазеце, учарашнія сябры. Тут не тое што дырэктар, а ўвесь педсавет быў бяссільны дапамагчы…

О, як хацелася яму быць з хлопцамі, быць раўнёю, разам лазіць па чужых садах, дацямна ганяць мяч, гойсаць на веласіпедзе па суседніх вёсках, дражніцца са старэйшымі пад вокнамі на забавах, куды пакуль што іх, падшыванцаў, і блізка не падпускалі. Паддобрываўся, знарок гаварыў дзёрзкасці настаўнікам, нават зрываў урокі, аднак і гэта не памагала. Яго па-ранейшаму цураліся, ён быў для іх задавакам, чужаком, нагаворшчыкам, дырэктаравым прыслужнікам.

Адным суцяшэннем, адным паратункам заставаліся кнігі. Чытаў запоем, іншы раз да самай раніцы, і гэта затрывожыла маці.

— Сынок, схадзі пагуляй з хлопцамі, не ўлягай так, не сушы мазгі,— умольвала яна.— Каб жа чаго не сталася. Начытаешся яшчэ, напішашся сваіх вершыкаў…

Ён злаваў, нерваваўся: матчыны словы змушалі яшчэ вастрэй адчуваць сваю няўцешную адзіноту.

— Няма часу! — буркаў у адказ, утыркваўся ў кніжку, хоць яшчэ доўга не мог успрымаць, што там напісана. У такія хвіліны ён сам сабе здаваўся птахам, што адбіўся ад чарады, і такому птаху, ведаў, няма вяртання назад да грамады — яго заклёўваюць, забіваюць да смерці самі ж сародзічы…

— Пётра, баліць душа за хлопца,— усё часцей вечарамі ўздыхала маці.— Дальбог, зрушыць галаву гэнымі кніжкамі і вершыкамі. Мо ты з ім пагавары, як мужчына. Адналеткі вунь па забавах шастаюць, а ён — як манах…

— Нічо-ога, па забавах яшчэ нашастаецца — большага б клопату не было! — супакойваў бацька.— Кніжкі дурному не навучаць. Во, паглядзі, да чаго дашастаўся па забавах і кампаніях Антосеў хлопец: бацьку роднага з калом вакол хаты ганяе — давай грошы на гарэлку! Соплі пад носам не абсохлі, а ўжо турма плача… Ты лешп паслухай, што пра нашага сталыя, разумныя людзі кажуць…

Сапраўды, пажылыя вяскоўцы ставіліся да яго вельмі паважна, як да дарослага, любілі пагаманіць, распытаць, што ў кніжках і газетах пішацца. Сам не раз чуў, як гаварылі: ото ж сур’ёзны і разумны, усё на свеце ведае, а ўсё таму, што за вярсту абмінае розных шалапутаў, што б’юць бібікі ды гойсаюць, як ашалелыя, да раніцы…

Канечне, усё гэта было прыемна, цешыла душу, але, па праўдзе кажучы, куды цікавей было б гойсаць да раніцы з аднагодкамі-шалапутамі, чым пераказваць змест прачытаных кніг дзядам. Бачыў, вядома, што ўзвышаюць яго ў вачах сталых вяскоўцаў і каляровыя, салідныя канверты з назвамі вядомых газет, часопісаў, якія штодня прыходзілі па пошце. Нашто ўжо скептык і вастраслоў дзядзька Стах, які пасля аперацыі стаў насіць, дакладней — вазіць на сваім мапедзе пошту, і той адносіўся з падкрэсленай павагай, нават пяшчотай. Ён паказваў гэтыя канверты, лічы, у кожнай хаце, не забыўшы таемна паведаміць, што такія важнецкія пісьмы не прыходзяць нават старшыні калгаса.

Часта, калі не было нікога дома, Стах падсаджваўся, заводзіў гаворку. I заўсёды хітранька пачынаў здалёку… Андрэй добра ведаў, куды ён хіліць: няймецца выведаць, што ж там пішуць у гэтых канвертах? Балазе, заклеены яны заусёды надзейна, а то, пэўна, Стах не ўтрываў бы па дарозе. Сяды-тады ён даваў чытаць Стаху надрукаваныя на фірменных бланках лісты, задавальняючы яго ледзь не хваравітую цікаўнасць. Вядома, не тыя, дзе саромелі за граматычныя памылкі, раілі больш чытаць, вучыцца ў Пушкіна, Лермантава, Купалы, Коласа. Такія звычайна рваў на шматкі, паліў, каб часам не трапілі каму на вочы, асабліва — сястры. А потым, калі заходзіла маці, Стах ківаў галавою:

— Ота ж і хлопец у цябе, Наста! Пагаварыць люба — больш за кожнага настаўніка ведае... Такіх у нашай ваколіцы яшчэ не было. А паглядзі, як па-нашаму шпарыць! Аж за душу бярэ. Не то што другі: паходзіць дзень ля грамаці — і ўжо ўстыдаецца, забыў, як памяло завуць, пакуль тое памяло не трэсне па мазгавешцы... Праўду кажуць: дурань і начужыя іконы моліцца... Далё-ё-ка твой хлопец пойдзе, Наста...

— Ат, хто яшчэ ведае,што з яго будзе! — для прыліку адмахвалася маці, а самой, адчуваецца, тыя Стахавы слава — як мёд па душы.

Спачатку, пасылаючы вершы ў рэдакцыі, не дужа хваляваўся, надрукуюць іх ці не. Радасць была, калі вылучалі некалькі радкоў альбо ўпаміналі станоўча ў аглядах паэтычнай пошты. Улагоджвалі душу нават важнецкія канверты, якія выклікалі захапленне ў Стаха. Але к дзесятаму класу ўжо сталі злаваць стандартныя парады вучыцца ў класікаў. Пачаў пасылаць толькі туды, дзе ставіліся зычліва, не тыцкалі назойліва ў нос класікамі. Перш за ўсё — у раённую газету. Там друкавалі ахвотна: і ў звычайных, і ў святочных нумарах, і ў літаратурных старонках, і асобнымі падборкамі, нават двойчы з партрэтам, біяграфіяй, уступным словам кіраўніка літаб'яднання паэта Янкі Вялеські. Болей таго — самі прасілі напісаць да той ці іншай даты, давалі тэмы, і ён з найвялікшай ахвотай выконваў заяўкі, ці як казаў Ян Вялеська, сацыяльны заказ.

Праз гэтага Вялеську неяк непрыкметна ўцягнуўся, адчуў смак да звычайнай журналістыкі. Па «сацыяльным заказе» пісаў заметкі пра школьныя справы, сяўбу, догляд пасеваў, пра поспехі жывёлаводаў, словам, пра ўсё, што ведаў сам ці ведалі ў вёсцы. I, на дзіва, гэтыя публікацыі мелі куды большы поспех, чым самыя лепшыя яго вершы. Іх чыталі, пра іх гаварылі. Хваліў нават старшыня калгаса, аграном, брыгадзір, пачалі здароўкацца за руку, падказваць, пра што пісаць, называлі лічбы, факты, пра якія ён не мог ведаць.

— Ты, браце, падсып нашаму загадчыку клуба,— прасіў хто-небудаь з вяскоўцаў, і ён «падсыпаў» і загадчыку клуба, і крамніку з суседняй вёскі, і нават сяды-тады па просьбе старшыні свайму брыгадзіру. Брыгадзіру, праўда, гэта не дужа падабалася, але маўчаў — ведаў, хто падказаў…

Селькорства так захапіла, што на нейкі час забыўся пра паэзію. Узнік ледзь не спартыўны азарт друкавацца ў кожным нумары, сверб пісаць і пісаць, пісаць пра ўсё, што можа зацікавіць газету. А што можа зацікавіць рэдакцыю, ужо ведаў, як і ведаў, разабраўся ў газетных жанрах. Больш за ўсё вабілі нарыс, замалёўка і, канечне, фельетон. Праўда, матэрыял для фельетона не валяецца пад нагамі, а што да нарыса, замалёўкі, то тут толькі паспявай пісаць. Практычна кожны чалавек можа стаць героем калі не нарыса, то ладнай замалёўкі. За паўгода «прапусціў» праз газету, пэўна, з паўвёскі. Матэрыялы ішлі «падваламі», «пугамі», а нарыс пра жыццё і ваенныя подзвігі Стаха друкаваўся з працягам аж у трох нумарах, пасля чаго Стах стаў звяртацца ледзь не на «вы».

Перазнаёміўся з усімі супрацоўнікамі рэдакцыі, нават з рэдактарам Іванам Сцяпанавічам. Двойчы выклікалі ў раён, бы дарослага, на нараду рабселькораў, хвалілі ў дакладзе, узнагародзілі кніжкамі, змусілі выступіць, падзяліцца вопытам. Калі хто з рэдакцыі наведваўся ў калгас, ніколі не абмінаў і іх дом, і гэта было ганарова не толькі для яго, а і для бацькі, маці. А з паэтам Янкам Вялеськам, які, як высветлілася, толькі на сем гадоў старэйшы, адразу ж пасябравалі.

— Не замыкайся, браце мой, на раёнцы,— вучыў Янка Вялеська.— Падбірайся, асвойвай абласную, рэспубліканскія газеты. У цябе, дарэчы, ёсць неблагія замалёўкі, могуць сёе-тое узяць. Май на ўвазе: для паступлення на факультэт журналістыкі важна мець публікацыі ў салідных выданнях…

Андрэй не разумеў, чаму гэта раёнка — несаліднае выданне, але дапытвацца, тым больш спрачацца з Вялеськам не адважваўся.

У абласной, рэспубліканскіх газетах з яго нарысаў, замалёвак рабілі невялічкія допісы. Толькі двойчы далі радкоў па сто. Гэта, канечне, вельмі васмучала. I больш за ўсё — што, апроч прозвішчаў, лічбаў, у матэрыялахі нічога ад таго, што пісаў, не заставалася.

— Хэ, даівак! — супакойваў Янка Вялеська.— Усіх правяць. Нават тых, хто гадамі сядзіць у рэдакцыях. Не панікуй, не вешай носа! Набівай руку, прыглядвайся, як пішуць на рэспубліканскім узроўні… Ну, завядзі сабе ў звычку чытаць з алоўкам, матай на вус удалыя «хады», «павароты», ёмкія фразы, лаві свежыя тэмы…

Праз гэтую Янкаву параду і трапіў у гісторыю, пра якую аж цяпер успамінаць брыдка…

…Неяк на гарышчы сярод рознага шмацця на вочы выпадкова трапіла зжаўцелая старая газета з вялікім, больш чым на «падвал», артыкулам. Прабег вачыма — і прыкіреў, не мог адарвацца. Нічога падобнага чытаць яшчэ не даводзілася. Галоўнае — можна было падумаць, што аўтар пісаў менавіта пра іх вёску, толькі змяніўшы назву і прозвішчы. Самыя звычайныя будзённыя рэчы, якія штодня бачыць, не зважае, тут свяціліся, ззялі, набывалі значнасць, нейкую незразумелую таемную сілу. Два дні хадзіў пад гіпнозным уздзеяннем таго артыкула, раз дзесяць сядаў пісаць нешта падобнае, але ўсё, што атрымоўвалася, і блізка не ішло, сам бачыў, было шэрым, бясколерным, прэсным у параўнанні са старою газетай. О, якой чорнай зайздрасцю зайздросціў таму аўтару! Пэўна, толькі за адзін такі артыкул без усялякіх экзаменаў прынялі б на факультэт журналістыкі…

I спакусіў нячысцік…

Рукі трэсліся, як апускаў пакет у паштовую скрынку…

Праз тыдні два з рэдакцыі прыйшло пісьмо. Страх браў распячатаць канверт, тым больш — дома была сястра. Напусціўшы на сябе абыякавасць, сунуў пісьмо ў кішэню, пачакаў трохі і гэтак, між іншым, падаўся на вуліцу, а самога аж пот прабіраў. Нырнуў у сад за кусты парэчак, дзе была яго запаветная схованка…

Пісьмо, на дзіва, было напісана ад рукі, роўным, амаль каліграфічным почыркам. Імгненна, адным позірках ахапіў напісанае — і сэрца зайшлося, сам не ведаў ад чаго — радасці ці страху. Супрацоўнік, які бязлітасна бракаваў яго матэрыялы, віншаваў з удачай, адзначаў вялікі прагрэс у яго творчасці, паведамляў, што артыкул рыхтуецца да друку…

Гэтае дваістае пачуццё радасці і страху не пакідала ні на хвіліну, аж пакуль не прыйшло яшчэ адно пісьмо — на гэты раз надрукаванае на машынцы, за подпісам загадчыка аддзела…

Знайшлі, аказалася, тую газету… Дакладней, не газету, а кнігу — аўтар быў вядомы публіцыст, лаўрэат нейкай прэміі.

Саромілі за плагіят, адмаўляліся мець справу…

III

Андрэй ляжаў на нарах, прыкінуўшыся, што спіць, хоць сон, з якім яшчэ нядаўна змагаўся, як толькі мог, зараз ні за што не хацеў прыходзіць.

Арыштанты зацята «віставалі», бесперапынку курылі «Астру» — танныя, але крэпкія цыгарэты, і ўсё было ахутана тытунёвым воблакам, асабліва смуродлівым і едкім у сырасці — у вёсцы сказалі б: хоць святых вынось. Нясцерпна цягнула на кашаль, аднак адчайна стрымліваўся, сам не ведаючы: а навошта? 3 тугою і асуджанасцю думаў: можна атруціцца, сканаць да раніцы. 3 бяссонніцы — і адразу ў вечны сон, на піва к праайцу Абраму…

У галаву лезлі змрочныя думкі, адна змрачней за другую, бы невясёлая згадка, што да раніцы можна прадстаць перад суровымі вачыма праайца Абрама, разварушыла памяць, і папаўзло з усіх яе куткоў рознае недарэчнае, прыкрае, нават тое, што, здавалася, даўным-даўно забыта, пра што і ўспамінаць брыдка…

Усплыў ходкі газетны штамп-прыём: у ідэальных, як анёлы, герояў журналісты не прамінаюць спытаць: маўляў, як вы пражылі б жыццё, каб можна было пачаць усё спачатку? Ён і сам не раз карыстаўся гэтым апрабаваным з эфектным стандартна-бадзёрым адказам прыёмам: паўтарыў бы ўсё спачатку, нічога не схацеў бы мяняць… А каб самому задаць такое пытанне? Хацеў бы ён паўтарыць усё спачатку? Ні за што! Як, пэўна, і тыя, хто адказвае з разлікам на публіку, ці проста сябры-газетчыкі прыпісваюць ім дзеля прыгожага слоўца. Інакш жыў бы… А як інакш? Ва ўсякім разе — не так…

Сяннік быў мулкі, падушка — як камень, пахла струхлелай саломай, потам, яшчэ нечым незразумелым, непрыемным. Асцярожна перавярнуўся на спіну, сагнутымі ў локцях рукамі закрыў вочы, загадаў сабе: спаць, спаць, спаць!..

Але цела не жадала падпарадкоўвацца гэтаму разумнаму загаду. Амаль ведаў, што не засне: заўсёды, калі выб’ецца са сну ў пачатку ночы — бяссонніца забяспечана. Хіба толькі пад самую раніцу на хвіліну-другую праваліцца ў паўдрымоцце, якое з вялікай нацяжкаю можна назваць сном. А потым увесь дяень будзе пакутаваць ад млявасці, апатыі, сноўдацца, як мо-края курыца. Заўтра ж, як ніколі, трэба быць свежым, у форме…

Едкі тытунёвы дым выядаў вочы. Варочала нутро, звінела ў галаве: бом-цік, цік-бом, бом-цік… А сам жа некалі дыміў — пачка на дзень не хапала. Цесць, цешча, жонка забаранілі курыць у пакоі, гналі на балкон, лесвічную пляцоўку… Бадай, толькі зараз разумеў іх…

Згадка пра цесця, былую жонку торкнула нечым непрыемным, агідным, ліхаманкава кінуўся шукаць, за што б зачапіцца больш зручнае — думаць пра іх зараз было невыносна…

Між тым нічога вартага не прыходзіла на памяць, бы ў жыцці і не было нічога светлага. Загадаў сабе: было! Яшчэ колькі было! Светлых дзён было мо нават больш, чым чорных! Гэта натура чалавечая такая: добрае забываецца, да добрага прывыкаеш, благое — помніцца, з благім цяжка звыкнуцца. Колькі б ні меў радасці — усё, здаецца, мала, хочацца большага. Нажывеш непрыемнасць — і ўжо тупік, апакаліпсіс! А пройдзе час — і самому смешна. Во заўтра мо сам пасмяецца са сваёй бяды… Ці раз заракаўся ніколі і ні з чаго не рабіць трагедый!.. У жыцці, як і ў прыродзе, усё зменлівае, адноснае. Дзень мяняецца ноччу, ноч — днём, смутак — радасцю, радасць — смуткам, зіма — вясною, вясна — летам… Прырода і жыццё не церпяць аднастайнасці. Не бывае бясконцай ночы, нават калі яна палярная, не бывае бязмежнай бяды, бясконцых непрыемнасцей, нават, калі яны здаюцца апакаліпсісам. Пасля зімы вясна заўжды жаданая, радасць пасля гора заўсёды яркая, быццам бяда існуе толькі для таго, каб упрыгожыць радасць. I наадварот: чым большае шчасце — тым гарчэйшага чакай смутку… I ў гэтым вечным чаргаванні святла — ценю, радасці — засмучэння, магчыма, і ёсць вялікая логіка, мудрасць прыроды і быцця…

Хм, логіка і мудрасць! Можна падумаць, што ёсць вялікая логіка і ў тым, што зацюлюкалі сюды, як апошняга прайдзісвета… Зрэшты, хто яго ведае… Жыццё — паласатае, як зебра. Мо гэта якраз тое апошняе выпрабаванне… Мо заўтра скончыцца чорная, пачнецца светлая палоса… Мо і падсунуў лёс гэтую камеру, гэтых карцёжнікаў, каб змог напісаць свой лепшы фельетон ці публіцыстычны артыкул, пасля чаго ўся пішучая брація загаворыць пра Андрэя Чарапіцу, адбою не будзе ад прапаноў…

I ўвогуле, калі глянуць аб’ектыўна і цвяроза, то каму-каму, а яму грэх скардзіцца, наракаць на свой лёс. Хоць бы па той самай простай прычыне, што прырода не абдзяліла яго, як іншых… Ні талентам, ні знешнасцю не абдзяліла. Чаго ж яшчэ хацець? Чаго патрабаваць яшчэ? Набярыся цярпення і чакай — рана ці позна, але ўсё роўна мусіць пачацца светлая палоса, наступіць твой зорны час…

Але ці не надта ўсё зацягнулася? Ці не зблытала жыццё ўсе свае цыклы? Падобна, што пераблытала… Чаму, з чыёй ласкі пераблытала? 3 чыёй ласкі — не сакрэт… А вось чаму?.. Магчыма, таму, што мала, слаба развіў у сабе інстынкт самааховы. Магчыма… Мо і праўда: выжывае толькі такі талент, які мае вострыя зубы, жалезныя локці, моцныя кулакі. Слабых шэрасць сцірае на муку, замешвае ў цеста, лепіць нешта аморфнае, бясколернае — па свайму вобліку і падабенству…

Як некалі таго хлопца…

I сам не ведае чаму, але не выходзіць з памяці той хлопец. Нават прозвішча забыў, бо яно даўно знікла з газетных палос, а помніцца як дакор самому сабе, як перасцярога…

Гэта быў не проста здольны, а, як кажуць, з божай іскраю журналіст. Фанатык, якіх зараз мала. Гатовы ночы не спаць, чорту на рогі кінуцца «ради нескольких строчек в газете». Але ў жыцці — нейкі безабаронны, бездапаможны, наіўны, як дзіця. Матэрыялы даваў — пальчыкі абліжаш! Свежа, вобразна, дасціпна, нечакана. Што ні публікацыя — на «чырвонай дошцы».

Калегі напачатку цярпелі, нават падхвальвалі, паблажліва паляпваючы па плячы; давай-давай, шуруй-шуруй… I ён, падахвочаны, даваў, здзіўляючы новымі і новымі знаходкамі. Радаваліся, ва ўсякім разе — на словах, за маладога калегу, а ў душы, пэўна, кожны зайздросціў. Цярпелі, маўчалі… пакуль начальства не пачало тыцкаць: во так трэба! А вы што даеце? Вучыцеся!

Гэта было ўжо занадта… Захваляваліся. Сталі намякаць: не ўлягай — надарвешся. Не памагала. Тады адкрытым тэкстам: не думай, што ты тут самы разумны, не строй з сябе новага Гіляроўскага… I зноў не памагала — ці то па сваёй прасцякаватай наіўнасці не разумеў, ці то разумець не хацеў, палічыўшы, што ўжо схапіў бога за бараду…

I заела ўсіх, узяло за жывое: мы ж табе пакажам, выскачка, чаго варты!..

I пайшло-паехала… Па прынцыпу: усе — на аднаго. Кожнай прамашцы радаваліся, любую зачэпку шукалі, каб падняць на смех, паздзекавацца на лятучцы, настойліва ўводзячы начальству ў вушы: і нічога асаблівага няма ў хвалёных матэрыялах — голы натуралізм, расплыўчатая пазіцыя, патаканне абывацельскіы густам, і ўвогуле малады калега займаецца сумніцельнымі эксперыментамі, ідзе не ў традыцыях і профілі любімай роднай газеты…

Спачатку начальства энергічна ставала на абарону маладога здольнага супрацоўніка, але, як кажуць, кропля камень крушыць… 3 цягам часу абарона рабілася ўсё больш вялай, няўпэўненай, з агаворкамі і нарэшце пала: начальства таксама рызыкуе, ігнаруючы думку большасці…

I — пайшла пісаць губерня… Як толькі маглі, як толькі хацелі перакройвалі, крамсалі на свой лад хлопцавы матэрыялы, пакуль не дамагліся свайго, пакуль не пачаў пісаць, як і ўсе, жалезабетоннымі канструкцыямі, пакуль не зрабілі па свайму падабенству шэранькага рамесніка…

I яго, Андрэя, сям-там намерваліся браць падобнай методай. Хто ведае, мо і зламалі б, каб не хапала розуму ў час змывацца. Хто-хто, а ён без ілюзій ведаў, на што здольна нахрапістая і агрэсіўная пасрэднасць…

Насцярожыўся: карцёжнікі загаманілі на павышаных танах, крылі мацюкамі самага шчупленькага — змахляваў. Аднак лаяліся незласліва, і не прайшло некалькі хвілін, як бура ў шклянцы вады аціхла.

Разумным і таленавітым заўсёды жывецца нялёгка — ухапіўся за перарваныя думкі Андрэй. Што такое розум і талент? I раптам стала заносіць на нейкі ўрачыста-ўзвышаны лад, бы збіраўся выступаць з трыбуны. Розум і талент, думаў ён,— перш за ўсё неардынарнасць, нязвыкласць, навізна. А новае, свежае, нестандартнае заўсёды з болем і крывёю прадзіраецца скрозь джунглі закасцянеласці, руціннай звыкласці, кансерватызму. Шэрасць, пасрэднасць і міліметра не ўступяць без бою, падножак, езуіцка-інквізітарскай благачыннасці. Колькі талентаў загублена імі, колькі светлых розумаў спалена на кастрах, згноена ў змрочных казематах, падведзена пад шыбеніцу і кулю! За тое, што яны ўзвышаліся Гуліверамі, што думкі і справы іх не ўкладваліся ў пракрустава ложа закасцянеласці. Але што б там ні было, а яны, Гуліверы духу, прадвызначалі, прадвызначаюць і будуць прадвызначаць прагрэс цывілізацыі. Справы і думкі іх неадольныя, як само жыццё, як гістарычная неабходнасць з’яўлення ўсё новых і новых Гулівераў, як і непазбежнасць рэгенерацыі пасрэднасці ва ўсіх яе мутацыях. Так было, так ёсць, так будзе…

Ён здзівіўся, узрадаваўся гэтым нечаканым і арыгінальным думкам, шкадуючы, што нельга іх запісаць, Трэба запомніць! Такія думкі наведваюцца не часта. Гэта ж, лічы, гатовы публіцыстычны артыкул! Ды што артыкул — тэма для сур’ёзнага даследавання, кандыдацкай дысертацыі! Развіць, падмацаваць цытатамі, гістарычнымі фактамі, аформіць у канцэпцыю — і…

Захваляваўся, і гэта было прыемнае хваляванне, як ад раптам знойдзенай рыфмы, яркай метафары, таго адзінага ёмістага слоўца, што ўсё ніяк не хоча давацца… Гэта была геніяльная ідэя: абараніць дысертацыю, уладкавацца на факультэт журналістыкі. Там дзвюма рукамі хопяцца за практыка з вучонай ступенню: у іх на пальцах пералічыш, хто пакаштаваў рэдакцыйнага хлеба. Як гэта толькі раней не цюкнула?! Даўно ж ходзяць пагалоскі, што нарэшце збіраюцца трохі пацясніць так званых чыстых тэарэтыкаў. Тэ-а-рэ-э-тыкі! Нафталіншчыкі, псаломшчыкі, талмудзісты — во хто гэтыя тэарэтыкі! Сам пераканаўся… Дзесяцігоддзямі далдоняць пра даўно забытую «Окопную правду», «Копейку», без канца мусоляць найардынарнейшыя публікацыі трыццатых гадоў — і ўсур’ёз вераць, што, нашпігаваўшы студэнцкія галовы датамі, назвамі і зместам газет, лістовак, што даўно канулі ў лету, рыхтуюнь немаведама якіх прафесіяналаў. Потым у рэдакцыях плачуць ад гэтых прафесіяналаў. На перыферыі — што не дачакаліся, у сталіцы — што прыдбалі. А якія работнічкі — такія і газеты. Каго вучаць — тое і маюць. Хто сёння ідзе ў журналістыку?.. Тыповая гісторыя — мроіла дзеўчанё стаць артысткай, урачом, сцюардэсай, манекеншчыцай, таваразнаўцам, бог ведае яшчэ кім, пакуль выпадкова не забрыла на кінафільм, дзе малады, рэспектабельны бэйбус з дыпломам журналіста з любоўнымі прыгодамі катаецца па Сібіры, затым дабіраецца аж да Парыжа, робіць «вялікую палітыку», элітарна працягваючы вінцо ў перапынках з такою ж рэспектабельнай заакіянскай каляжанкай. Каласальна, заманліва — аж дых займае. Глядзіш — і адбылася прафарыентацыя: дзеўчанё і слухаць ні пра што не хоча, апроч журналістыкі. Што ж, усе дарогі адкрыты — выбірай любую, чаму б на самай справе не выбраць журналістыку, калі так няймецца… I пайшло-паехала: заметачкі ў піянерскую альбо раённую газету, а калі ў суседнім пад’ездзе жыве трохі знаёмы журналіст — то і клапаціцца не трэба. Выпускныя экзамены, атэстат сталасці, выпускны вечар — прамым ходам на факультэт журналістыкі. Кароценькае вучнёўскае сачыненне пра вобраз Пячорына альбо Анегіна з кропкамі, коскамі на сваіх месцах, адчаканіць пра мяккія і цвёрдыя зычныя, станоўчых і адмоўных герояў у «Горе от ума», не зблытае партыцып айн і партыцып цвай, не разгубіцца сказаць, колькі гадоў працягвалася Стогадовая вайна — і стопрацэнтная кандыдатка ў журналісты. Праўда, ёсць яшчэ так званы творчы конкурс, але на ім нават не ставяць адзнакі. Ёсць дзве-тры заметачкі пра піянерскія зборы — і добра. Галоўнае — балы. Набрала прахадны бал — і можа рыхтаваць сябе для Парыжа… Пяць гадоў набівае галаву назвамі і зместам дапатопных газет, лістовак. сяк-так асіліць залікі, экзамены, вымучыць дыпломную работу ў выглядзе дзве тысячы першай варыяцыі на тэмы «Окопной правды», канечне, здасць (яшчэ ніколі ніхто не правальваў) дзяржаўныя экзамены — і гатовы спецыяліст. Адно — думаць, пісаць не навучылі, дый хіба навучыш, калі мама не дала… I тут пачынаюцца трагедыі, крушэнні мар: не тое што Парыж, як таму кіношнаму бэйбусу, а нават абласны цэнтр не свеціць. Раёнка, і то на глыбокай перыферыі. Жах, слёзы, канец свету… Канечне, у тым выпадку, калі своечасова не паспела выскачыць замуж за мінчаніна. А калі дала маху, тут цяжэй: пошук уплывовых знаёмых, пратэжэ, размахванне перад рэдактарскімі насамі новенькім дыпломам, амбітная поза наконт канстытуцыйнага права на працу…

Сціпламу ж вясковаму хлопцу з божым дарам, але тройкай па алгебры ці чарчэнню, ды яшчэ не дай бог няцвёрда бачыць розніцу паміж партыцып айн і партыцып цвай і (о жах!) забыць год заканчэння вайны Пунсовай і Белай Руж — не бачыць факультэта журналістыкі як сваіх вушэй.

Як некалі яму…

Уручаючы характарыстыку-рэкамендацыю, рэдактар падбадзёрыў:

— Як кажуць: ні пуха ні пяра! Не хвалюйся і не сумнявайся — пойдзеш пад зялёныя светафоры…

Хацелася верыць, але пабойваўся нямецкай мовы.

— Ха, дзівак! — супакоіў рэдактар.— Знайшоў чаго баяцца! Кадры рыхтуюць не для Германіі ці Аўстрыі. Каго ж вучыць, калі не такіх, як ты?! Ты ж гатовы журналіст. Экзамены — чыстая фармальнасць…

3 ладнай папкай выразак-публікацый, рэкамендацыямі пяці газет панёс дакументы ў прыёмную камісію з упэўненасцю, што гэта зробіць уражанне. Сапраўды, зрабіла. Старшыня прыёмнай камісіі — хударлявы чалавек, якому можна даць і трыццаць, і пяцьдзесят гадоў, аж прысвіснуў ад здзіўлення, гартаючы выразкі:

— Такія нам раз у дзесяць гадоў трапляюцца!

Андрэя распірала ад гордасці.

Але, зірнуўшы ў атэстат сталасці, старшыня расчараваўся сам і яшчэ больш расчараваў яго:

— Да-а-а, слабавата-а…— I зусім пазмрачнеў: — О-о, ды ў вас нават троечкі па алгебры і замежнай мове…

— Вы ж рыхтуеце не для Германіі ці Аўстрыі,— словамі рэдактара запярэчыў Андрэй.

Старшыня не стаў спрачацца, глянуў трохі скрушліва і строга.

— Па ўсім, канечне, відно — вы чалавек здольны. Але троечнік і універсітэт — рэчы несумяшчальныя. Троечнікі ў нас практычна не праходзяць.

— Алгебру ж…

— Усё роўна! — не даў выказацца старшыня прыёмнай камісіі.— Хто добра вучыўся ў школе — і студэнт добры, а хто прывык лайдакаваць — лайдаком і застаецца…— I трохі супакоіў: — Праўда, вас гэта, мусіць, не датычыць — пісалі, бачу, столькі, што на ўрокі часу не заставалася… Ладна, пакідайце дакументы, а там відно будзе…

Гэтая адчужаная непраніклівасць старшыні прыёмнай камісіі занепакоіла, насцярожыла, нават напалохала, але не настолькі, каб кідацца ў роспач. Не ўсё залежыць ад прыёмнай камісіі, мо гэты старшыня ніякі не журналіст, знойдуцца прафесары, хто лепш ведае, каго вучыць, ацэняць…

I на самай справе ацанілі. На творчым конкурсе вылучылі з усіх, для надзейнасці нават пяцёрку з плюсам паставілі, хоть гэты конкурс не ацэньваўся. Бліснула, ласкава ўсміхнулася надзея. Аднак конкурс прайшлі ўсе, нават тыя, хто прынёс адну дзесяцірадковую заметачку, нават тыя, хто нешта накрэмзаў ад рукі, як, напрыклад, інтэрнацкі сусед па ложку.

Праўда, сусед засыпаўся адразу ж — на сачыненні. Ён, Андрэй, атрымаўшы па сачыненню і гісторыі чацвёркі і пяцёрку па літаратуры і мове, рашыў, што справа зроблена: хто гэта будзе «рэзаць» на апошнім — нейкай нямецкай мове! Каго трэба, «парэзалі», практычна ніякага конкурсу не стала. Лічы, студэнт…

Трапіўся нейкі складаны тэкст, паспеў перакласці толькі два сказы, і то няправільна, да ўсяго — пераблытаў партыцып айн з партыцып цвай, не адказаў на дадатковыя пытанні. Двойка! Нават не троечка з мінусам, якая б уратавала…

Гэта была такая нечаканасць, такі аглушальны ўдар, што не мог апамятацца, уцяміць, што да чаго. Ачмурэла хадзіў, не верачы ў рэальнасць таго, што адбылося. Хацелася паверыць, што гэта нейкі жахлівы, кашмарны сон. А мо на самай справе нейкая памылка? Мо перадумаюць, дазволяць здаваць яшчэ раз?.. Мо сам дэкан заступіцца: як гэта так, скажа, гатовага журналіста ды «зарэзаць» на нейкай нямецкай?..

I хоць разумеў, што шанц нешта паправіць, перайначыць у яго не большы, чым саломінка для тапельца, усё роўна не рашаўся забіраць дакументы, спадзеючыся на цуд. А каб уратавацца ад абразлівых спачуванняў, на якія так шчодрыя і ахвочыя шчасліўчыкі, уцякаў у горад. Як зайздросціў, як ненавідзеў усіх гэтых шчасліўчыкаў, што па іроніі лёсу ў адзін момант узняліся над ім! Бадзяючыся па тлумных вуліцах, сярод незнаёмага люду, дзе ніхто не соваецца з недарэчнымі спачуваннямі, ілжыва-аптымістычнымі супакаеннямі, знаходзіў хоць які паратунак, суцяшэнне і збавенне ад рэальнасці. Пераконваў сябе, што трэба, не марудзячы, пакуль не позна, ісці да дэкана, мо нават да рэктара, паказаць свае публікацыі, прасіцца пераздаць. Але каб гэта была ўпэўненасць, што пераздасць! А можа, яны самі, падбіваючы бабкі, спахопяцца, дакумекаюць, каго варта вучыць у першую чаргу…

Страшней было па вечарах. Інтэрнат, які яшчэ дзень назад кішэў як вулей, звінеў вясёлымі галасамі, здаваўся такім вабным, ужо амаль родным домам, зараз зглух, асірацеў, спахмурнеў, і гэтая нязвыклая, насцярожлівая цішыня прыгнечвала, гнала прэч, выклікала абвострана-горкае пачуццё несправядлівасці, непапраўнай страты, уласнай непаўнацэннасці, нікчэмнасці. Ведаў, наколькі смешна, бязглузда туляцца тут, чакаючы, пакуль вытураць, аднак зноў і зноў вяртаўся, на нешта ўсё яшчэ спадзеючыся і ні на што ўжо не спадзеючыся… Наперадзе быў тупік, і ён не бачыў выйсця з яго. Пра вяртанне ў вёску, канечне, не магло быць і гаворкі. I не таму, што палохаўся сялянскай работы, не! Гатовы быў на самую цяжкую, самую брудную работу, каб… Каб можна было не бачыць насмешлівыя, здзеклівыя позіркі вяскоўцаў, чуць іх глыбакадумныя развагі накшталт: во, бачыце, лічылі самым разумным, а розуму то, відаць, не дужа, раз не ўзялі вучыцца. Той паступіў, той паступіў, а ён, пісацель,— быкам хвасты падкручвае. Думалі ого што, а шыш атрымаўся…

Упершыню на яго галаву зваліліся такія сур’ёзныя, складаныя праблемы, праблемы, якіх ніхто за цябе рашыць не можа. Разгублены, бездапаможны, адчуваў, што гэтыя дарослыя праблемы абрушыліся на яго, як горны абвал, прыдушылі, і ён бяссільны што-небудзь зрабіць. Увесь дзень прахадзіў па аддзелах кадраў — нідзе не бяруць без мінскай прапіскі. Прачытаўшы аб’яву на шчыце, рашыў завербавацца, паехаць на Далёкі Усход, але і тут чакала глыбокае расчараванне: вярбуюць тут мінчан і жыхароў сталічнай вобласці. Яму трэба звяртацца па месцу жыхарства… 0, каб забралі ў армію! Але ў армію прызавуць толькі праз год…

Няўжо вёска?! Няўжо абразлівыя, зняважлівыя позіркі?!

Спустошаны ўшчэнт, учарнелы за гэтыя дні, тупа падумаў: чаму быць — таго не мінуць, калгас дык калгас… Пайшоў на вакзал, аднак білеты былі толькі на заўтрашні вечар.

Прыгнечаны, пабрыў у пусты інтэрнат, цвёрда рашыўшы, што гэта апошняя ноч. На душы было пуста, як і ў гэтым ужо ненавісным інтэрнаце. Адразу ж заваліўся спаць, здаецца, і ўздрымнуў хвілінку, аднак, калі за акном аціхлі галасы і манатонны аўтамабільны гул, нейкая невядомая сіла змусіла ўскочыць з ложка, уключыць святло, не клапоцячыся, што яно кінецца ў вочы вахцёрцы і каменданту. Пахадзіў сюды-туды, з’яўлялася адчуванне, што зараз павінна нешта здарыцца. Наступала нейкае прасвятленне, нечага хацелася, а чаго — сам не разумеў. Сеў за стол, абхапіўшы галаву рукамі. У душы адбываўся нейкі зрух, смактала нешта няўлоўна-таемнае, амаль што радаснае, выклікаючы жаданне пісаць, і гэтае жаданне нарастала, павялічвалася, вырастала ў неадольную патрэбу выліць на паперу ўсё, што накіпела, набалела на сэрцы. Яшчэ не ведаў, што будзе пісаць: заяву рэктару ці развітальнае пісьмо перад тым, як выкінуцца з акна на чацвёртым паверсе, ва ўсякім разе, ведаў,— не вершы. Вершаў не пісаў даўно, падумваў увогуле закінуць іх, узяцца за сур’ёзную прозу, публіцыстыку, бо паэзію мала хто чытае, сам ён і то не надта ахвочы да чужых вершаў, паэтычныя зборнікі гадамі пыляцца ў кнігарнях і бібліятэках — маленькія, непатрэбныя, вартыя жалю…

На дзіва, пайшлі, нават не пайшлі, а паліліся з самай душы вершы, паліліся лёгка, проста, як колісь у дзяцінстве. Словы, рыфмы, здавалася, аж звінелі, ёмка, ажурна клаліся ў радкі, строфы, і было адчуванне, што з кожным словам, кожным радком душа ачышчаецца, спадае цяжар, дыхаецца лягчэй. Бадай, першы раз пісаў не для друку, а проста так, для аблягчэння душы, пісаў, як хацеў, што хацеў, што балела, і разумеў: выходзіць здорава. Згубіў адчуванне прасторы і часу, знаходзячыся ў нейкім трансе, эйфарычным стане, і толькі калі з-за суседняга высотнага дома ўдарылі ў акно тугія промні сонца, стомлена адкінуўся на спінку крэсла, выключыў непатрэбнае святло, зваліўся на ложак, заплюшчыў вочы. Ахутала прыемная млявасць, лёгкая спустошанасць, спакой…

Прачнуўшыся, кінуўся да стала прачытаць, што напісалася. Гэта было да страхавітасці новае, нязвыклае — аж не верылася, аж сам разгубіўся ад справы рук сваіх. Такога яму яшчэ ніколі не ўдавалася! Ачмурэла глядзеў, ледзь сунімаючы хваляванне, не ведаў, што рабіць з гэтым цудам… У друк, неадкладна ў друк, хаваць такое, не паказаць людзям — злачынства! Канечне ж, дадуць з фоткай, біяграфіяй, падборкай… Во, хай пачытаюць універсітэцкія разумнікі, за локаць сябе пакусаюць, каго адлучылі ад журналістыкі!..

3 дванаццаці напісаных выбраў дзевяць вершаў — тры падаліся занадта інтымнымі. Акуратна перапісаў на чыставікі…

У невялікім рэдакцыйным пакоі было чалавек з дзесяць, двое сядзелі за сталамі, астатнія — на крэслах дзе хто папала. Весела аб нечым гаманілі. Андрэй хацеў быў падацца назад, пачакаць у калідоры, але высокі, хударлявы, з сівымі валасамі чалавек, што сядзеў за сталом справа і якога, здавалася, недзе бачыў ці сустракаў, ветла і весела запрасіў:

— Праходзь, праходзь — не саромся! Вершы прынёс?

— Та-ак…— адказаў Андрэй, нясмела затаптаўшыся на месцы.

— Ну, то паказвай, што прынёс? — Прыязна глянуў шэрымі дапытлівымі вачыма.— А прозвішча як тваё?

— Чарапіца…

— А-а-а, прыпамінаю, прыпамінаю…

Ён пагартаў лісткі і нечакана прапанаваў:

— Хлопцы, а давайце разам паслухаем малады талент! — I звонкім, выразным голасам пачаў чытаць…

Сціскалася сэрца, здавалася, вось-вось спыніцца ад хвалявання, горла здушыла нейкая спазма. Спадылба назіраў, як рэагуюць прысутныя, многіх з іх пазнаваў па фатакартках, партрэтах, і было да страхавітасці незвычайна бачыць адразу гэтулькі вядомых паэтаў. Ды што бачыць! Яны слухаюць яго, Андрэя Чарапіцы, вершы і, здаецца, успрымаюць прыхільна. Адзін — ён пазнаў яго адразу, нават не можа ўсядзець, узмахвае рукою, перабівае:

— Во-во! Ды гэта ж — паэзія! — Глядзіць на яго добрымі цёплымі вачыма: — Малайчына!

Амаль усе вершы ўхвалілі, сёе-тое параіўшы «дацягнуць», паправіць і прыслаць разам с фатакарткай, кароткай біяграфічнай даведкай.

Акрылены, не памятаючы, на якім свеце жыве, выскачыў на вуліцу, без разбору пабрыў, куды неслі ногі. Грудзі распірала радасць, хацелася скакаць і, канечне ж, некаму пахваліцца. Гэта было такое шчасце, у параўнанні з якім усе непрыемнасці здаваліся мізэрнымі, нікчэмнымі...

Не заўважыў, як апынуўся ў парку. Карцела яшчэ раз перачытаць, глянуць радкі, якія сказалі паправіць, магчыма, удасца тут жа, неадкладна. Сеў на лаўку, выцягнуў з кішэні паперку.

— Прывет студэнтам! — Ля лаўкі стаяў і усміхаўся былы сусед па ложку, што засыпаўся на сачыненні.

— Здароў! — абрадаваўся Андрэй, успамінаючы, як завуць хлопца: здаецца, Васіль…— Ну, як ты? Сядай расказвай…

— Пра мяне — пасля. Як ты? Канечне ж, усё ў ажуры? Давай лапу!

— Можаш павіншаваць: пагарэў на дойч, як швед пад Палтаваю. Словам, цвай — пара…

— Ну да-а?..— засумняваўся сябар па няшчасцю.— Так і паверу! Не ззяў бы, як медны тазік…

— Э-э-э! — махнуў рукою Андрэй.— У мяне іншая радасць. Вершы напісаў, і во толькі што з рэдакцыі. Прынялі да друку. Расхвалілі… У часопісы дадуць. Хочаш, пачытаю?

— Ну, давай…— без асаблівай ахвоты згядзіўся хлопец, трохі здзіўлены гэтай прапановай.

Андрэй чытаў узнёсла, натхнённа, падражаючы сівому паэту, які толькі што трымаў гэтыя лісткі ў сваіх руках, і пасля кожнага верша ўзбуджана пытаўся ў хлопца: ну, як? Той хваліў, але, адчувалася, мала кеміць у паэзіі, бо хваліў якраз тыя радкі, мясціны, якія сказалі перарабіць. I ўвогуле, было відно, яму карціць гаварыць не пра вершы. Гэта трохі крыўдзіла і злавала, але не падаваў знаку.

— То як жа гэта так? — збольшага пахваліўшы апошні верш, занепакоена запытаў хлопец.— Ты ж такую папку прывалок, што без экзаменаў трэ было прымаць… Чорт ведае што! Ну, я — зразумела, а каб цябе-е!..

— Ат, ну іх! — адмахнуўся Андрэй. Зараз апроч вершаў, апроч тых шчаслівых хвілін у рэдакцыі ён нічога не хацеў ведаць, ні пра што не хацеў думаць.

— Ну а рабіць што сабраўся? — са шчырай заклапочанасцю не адставаў хлопец.

— А чорт яго ведае…— паціснуў плячыма, злуючы, што ад высокай паэзіі зноў трэба вяртацца да невясёлай празаічнай рэальнасці.— Не думаў пакуль што… А ты?

— Са мно-ою — усё ясна,— ажывіўся хлопец.— Іду ў вучылішча паліграфістаў. Ёсць такое ў Мінску. Надавумілі добрыя людзі.

— Прафтэхвучылішча?!

— Так… А што? — сумеўся Васіль (зараз дакладна ўспомніў, што завуць яго так).— Гэта якраз тое, што трэба. Ты бачыў калі-небудзь лінатып?

— Не…

— Не бачыў?! — здзівіўся Васіль.— Ну-у-у… Во, брат, машына! Сядзіш сабе, на клавішах шчоўкаеш, як на піяніна, а жоўценькія літаркі вылятаюць, вылятаюць, складваюцца ў радок. Націскаеш рычажок — адліваецца ў цынку, яшчэ цёпленькі, ляціць уніз, кладзецца адзін да аднаго, а гэтыя жоўценькія літаркі другі рычаг, як бусел, забірае, акуратненька нясе на самы верх, сартыруе кожную на сваё месца. Во, брат, машына! Я, калі хочаш, праз яе і на журналістыку падаўся — думаў, там вучаць. Аказваецца, рыпнуўся не туды, трапіў не па адрасу. Да пісання я не мастак, як ты. Адны траякі меў па сачыненнях, часцей за ўсё — спісваў не ў тых, у каго трэба…— I аж прыўстаў ад нечаканай думкі: — Слу-у-у-хай! А давай разам у вучылішча! А?!

— Ну што ты…— паціснуў плячыма Андрэй. Прапанова яму здалася проста недарэчнай.

— Хм, дзівак! — як на ненармальнага, глянуў на яго Васіль.— Мо скажаш, у калгас ці вучнем слесара ў прамкамбінат лепей?.. Тут — праз год спецыяльнасць. Размеркаванне — пераважна ў Мінск… А там, калі так няймецца, можна ў свой універсітэт рыпнуцца. На завочнае ці на стацыянар…

А гэта і сапраўды была геніяльная ідэя. Ну чым не выйсце?!.

Лёс нібы збавенне падсунуў яму гэтага добрага шчырага хлопца, і ўвогуле, сённяшнім днём літасцівы лёс кампенсаваў усе яго перажытыя пакуты…

Пераначавалі разам у інтэрнаце. Праўда, Васіль нелегальна — неўпрыкмет упусціў у акно на першым паверсе, калі сцямнела.

Назаўтра здалі дакументы ў вучылішча, пахадзілі па горадзе і, дамовіўшыся трымацца адзін аднаго, разам пасяліцца ў інтэрнаце, развіталіся і раз’ехаліся да восені па сваіх вёсках.

Рашыў нікому нічога не казаць. Запытаюць — скажа: паступіў. Пакуль разбяруцца, што да чаго, пройдзе год, а там — і на факультэце журналістыкі. Хай тады менцяць языкамі, колькі ўлезе… Хіба толькі рэдактару па сакрэту, і то, калі спытае…

Рэдактар не ўхваліў яго выбару. Хітра ўсміхнуўся і рашуча сказаў:

— Сядай і пішы заяву! 3 сённяшняга дня будзеш працаваць у нас…

— Як у вас?..— не паверыў сваім вушам Андрэй, разгубіўся.

— А во так,— падміргнуў рэдактар, задаволены зробленым эфектам.— Пазамяшчаеш на час дэкрэту Бялоцкую, а там відно будзе… Таго ж Вялеську ў рэшце рэшт куды-небудзь сплавім…

— Вялеську??! — анямеў Андрэй. Ён лічыў Янку Вялеську самым таленавітым ва ўсёй рэдакцыі.— Чаму Вялеську?..

— Сам убачыш чаму…— трохі зніякавеў і спахмурнеў рэдактар, спахапіўшыся, мусіць, што неабачліва ляпнуў тое, пра што жаўтаротаму навічку ведаць неабавязкова, увогуле не трэба ведаць.— Аднымі яго вершамі газету не запоўніш. Я не супроць вершаў, канечне, іх друкавалі і будзем друкаваць. Але не яны галоўнае, не яны робяць пагоду ў газеце.— Паглядзеў дапытліва, падумаў і строга папярэдзіў: — Ты ж глядзі: каб пра нашу размову нікому — ні гу-гу… Я не люблю гэтага. Што тут гаворыцца — мёртва.

Такога павароту ўявіць не магла нават самая смелая яго фантазія. Шчасце валіла ў рукі, ды яшчэ якое шчасце! Працаваць у рэдакцыі, на пасадзе, дзе трэба універсітэцкая адукацыя!.. Такое не магло і прысніцца. Са зларадствам уявіў, якая б міна была ў дэкана, у таго ж старшыні прыёмнай камісіі, каб даведаліся… А што: мо і даведаюцца…

Праўда, як стрэмка сядзеў, садніў той рэдактараў сакрэт. Навошта ён сказаў?! А цяпер, выходзіць, з-за яго пачнуць выжываць Вялеську. Вялеська ж — яму таварыш, амаль сябар, Вялеська, лічы, зрабіў з яго журналіста… Непрыгожа неяк…

Але хіба ён прэцца на жывое Вялеськава месца? Ідзе замяшчаць Бялоцкую, а Бялоцкая невядома яшчэ колькі прабудзе ў дэкрэце. Мо к таму дню якраз і падаспее час здаваць уступныя экзамены — і само сабою вырашыцца… Быць таго не можа, каб не паступіў, працуючы ў рэдакцыі!.. Усур’ёз трэба заняцца нямецкай мовай — за год не тое што нямецкую, а кітайскую можна асвоіць… Ды, калі на тое пайшло, хіба ён вінаваты, што рэдактар мае зуб на Вялеську? Хіба сказаў рэдактару пра Вялеську хоць адно кепскае слова?! Вялеська, калі на тое пайшло, не прападзе — у яго ёсць дыплом, а з дыпломам дзе хочаш можна ўладкавацца. А хто і куды возьме яго, Андрэя?

3 Вялеськам іх пасадзілі ў адным кабінеце. У першы ж дзень перайшлі на «ты». Два тыдні, пакуль знайшоў сабе куток, жыў на Янкавай халасцяцкай кватэры. Янка настойваў, каб заставаўся назаўсёды: маўляў, месца хопіць, будзе весялей, амаль па-студэнцку…

Можа, і застаўся б… Каб не той сакрэт, з-за якога цяжка было адкрыта і шчыра глядзець у даверлівыя Янкавы вочы. Пазбавіцца ад каменя за пазухай можна было толькі расказаўшы пра ўсё Вялеську…

Аднак ён не меў права расказваць…

Цяпер, калі сышліся блізка з Вялеськам, рэдактар, здавалася, яшчэ больш шкадаваў, што прагаварыўся. У яго дапытліва-змоўніцкім позірку Андрэю штодня бачылася: ну, паглядзім-паглядзім, які ты мужчына, як умееш трымаць язык за зубамі…

Мажліва, усё ж не паглядзеў бы ні на што, расказаў бы. Каб не ведаў Вялеськавага характару. Янка не ўмее трымаць сакрэты і свае эмоцыі. Скажы — успыхне ак свечка, кінецца да шэфа высвятляць адносіны. Чым гэта усё скончыцца — няцяжка здагадацца. Не для Вялеські, канечне. Для Вялеські горш не будзе. Для яго, Андрэя, дабром не скончыцца. Пакліча рэдактар і скажа: Бялоцкая выходзіць на работу, так што — будзь здароў, Чарапіца! Ідзі ў калгас, праяўляй працоўны гераізм, паказвай прыклад, заваёўвай маральнае права выступаць у газеце…

Вялеська Вялеськам, а рэдактар ёсць рэдактар…

IV

Карцёжнікі і не думалі класціся спаць, курылі — мусіць, і на самай справе сабраліся даканаць яго гэтым едкім дымам. Трываць, прыкідваючыся, што спіць, далей было невыносна — і, хапаючы паветра, зайшоўся доўгім астматычным кашлем.

— Ты што, не спіш? — гукнуў дзяцюк з азызлым тварам.

— Ну й накурылі ж! — мякка, каб не ўзлаваць ды не наклікаць бяду на сваю галаву, сказаў Андрэй.— Хоць тапор вешай…

— Прывыкай! Не ў цешчы на блінах…— недружалюбна прагундосіў маладзейшы — здаравяк з фігурай атлета.— Во інтэлігент пайшоў…

— Ну, ладна! — заступіўся дзяцюк (па ўсім відно — іх завадатар) і загадаў самаму маладзейшаму, шчупленькаму: — Косцік, фортку адчыні! А то і ўпраўду ачурыжыцца да свету…— Пацягнуўся, пазяхнуў.— Дый нам лягаць трэ, зрання мо шчэ на работу пагоняць…

Шчупленькі без ахвоты ўстаў, штурхнуў атлета:

— Падсадзі!

Здаравяк падхапіў яго і лёгка падняў да акенца пад столлю. Косцік прасунуў руку між кратамі, штурхнуў рамку — і ў памяшканне, клубячыся, паваліла свежае сырое паветра. Падняўшыся на локаць, прагна хапаў яго адкрытым ротам, як выкінутая на бераг рыба. I неўзабаве стала лягчэй, пасвяжэла ў галаве, нават настрой падняўся. Ён не ведаў, што больш спрыяла гэтаму: свежае паветра ці ўспаміны, на якія нарэшце выбіўся. Пэўна, і тое, і другое. Адно бясспрэчна: згадкі пра свой раннерэдакцыйны перыяд заўсёды выклікаюць светлыя, настальгічна-шчымлівыя пачуцці, вяртаюць да вытокаў, да самога сябе, ратуюць ад роспачы і адчаю. Канечне ж, то была самая шчаслівая часіна, самая яркая старонка ў яго кнізе жыцця. Нават студэнцкія гады не ў лік. Студэнцкія гады — лірычныя адступленні ў гэтай суровай кнізе, яны толькі зрэдку ўспыхваюць стракатымі матылямі. Тады ж была аснова, грунтоўная паэзія і проза, зара-зараніца маладосці, калі жывецца лёгка і проста, верыцца, што ўсё яшчэ наперадзе…

Ён вельмі любіў дзяжурыць па нумары, знаходзіць у друкаваным тэксце і выпраўляць карэктарскімі знакамі памылкі — на рэдакцыйным жаргоне «лавіць блох». Рабіў гэта надзвычай сур’ёзна, з нейкай проста такі хваравітай апантанасцю, з-за чаго меў часта сутычкі з карэктарам, нават адказным сакратаром. Не ўсё, канечне, што «лавіў», выпраўлялі, але заўсёды хвалілі за пільнасць, ставілі ў прыклад іншым дзяжурным, асабліва — Янку Вялеську, які па сваёй расхрыстанасці, вечнай паспешлівасці і прыблізнасці не заўважаў самую элементарную непісьменнасць. Работнікам друкарні, праўда, больш падабалася, калі дзяжурыў Вялеська — пры ім ніколі няма затрымак газеты, бясконцых нервовых пералівак, калі лінатыпістка выпраўляе адну — робіць дзве новыя, яшчэ больш недарэчныя памылкі.

I яшчэ падабалася прастойваць ля лінатыпа, назіраць, як ператвараецца ў металічныя радкі, калонкі яго артыкул. Заўсёды ўспамінаўся Васіль, праз каго ледзь сам не падаўся ў лінатыпісты, і зараз разумеў Васілёва захапленне гэтай сапраўды дзівоснай машынай. Ды неўзабаве гэтае прастойванне ў лінатыпнай успрынялі ў друкарні як падбіванне кліноў да лінатыпісткі Леначкі — балбатлівай, з кірпатым носікам бландзіначкі. Калі пра гэтыя жаночыя пагалоскі з хітраватай усмешкаю сказаў Янка Вялеська, збянтэжыўся, разгубіўся, пачаў клясціся-бажыцца, што цярпець не можа гэтую бесталковую Леначку, якая ў слове з чатырох літар робіць пяць памылак.

— Канечне, то — не кадра, не аб’ект,— з разуменнем падміргнуў Янка.— Ды яшчэ ў сваім доме! Зарубі біблейскі запавет: воўк у сваім статку авечак не чапае… Хочаш, вечарком павесялімся — во кадры!..

Андрэй тады яшчэ не знаўся з дзяўчатамі — ніяк не мог звыкнуцца, што дарослы, самастойны, можа, не саромеючыся, заляцацца з кім хоча, дзе хоча, як хоча, Неяк Янка Вялеська зацёг у сваю кампанію. Там была і для яго дзяўчына — высокая, гнуткая, як індыйская танцоўшчыца. Гэта была самая-самая сімпатычная дзяўчына, якую ён сустракаў. Ва ўсякім разе тады так падалося. Ад дотыку яе рукі таемна і салодка заходзілася сэрца, аж нешта стукала ў скронях. 0, як зайздросціў ён Янку, які проста, нават трохі развязна вёў рэй, налева-направа сыпаў жарты, дасціпныя экспромты! А ў яго чамусьці язык прымярзаў да зубоў, апаноўвала нейкае незразумелае здранцвенне. Асабліва — калі пачалі танцаваць пад магнітафон. Ён не ўмеў танцаваць і лічыў, што гэтым псуе настрой усёй кампаніі. Дзяўчыне было сумна, у вачах яе ўсё выразней і выразней узнікала адчужанасць, нават насмешка. Як праклінаў сябе, што не навучыўся танцаваць! Як востра, балюча адчуваў сваю няўклюднасць, непаўнацэннасць! Ставіў на магнітафон, адкручваў нанова, калі прасілі, танцавальныя мелодыі, а сам дачакацца не мог, калі ўсё гэта скончыцца.

Больш зарокся хадзіць у Вялеськавы кампаніі.

Рэдакцыйныя клопаты зацягвалі, як вір, не пакідаючы часу ні на паэзію, ні на гулянкі. Не да вершаў, тым больш — гулянак, калі а другой палове дня ў пятніцу атрымоўваеш заданне: кроў з носа, а крытычны матэрыял на дзвесце радкоў у панядзелак раніцой павінен ляжаць на стале ў загадчыка аддзела. А такі матэрыял з пальца не высмакчаш, не «выцягнеш» дзвесце радкоў апісаннем пагоды і прыгажосці пейзажаў… А ў панядзелак — новае заданне: рабселькораўскі рэйд, артыкул ды яшчэ дзве-тры аператыўкі-падвёрсткі на першую палосу. Не маеш у блакноце — здабудзь па тэлефоне. Апроч таго — тэкстоўкі пад фотаздымкі, якіх не ўмее рабіць фотакор…

Невялічкая газета, здаецца, а жарэ, пераварвае матэрыялу, як прорва. Часам усе ў мыле, як утрапёныя. Асабліва — у гарачыя сельскагаспадарчыя кампаніі, калі ўсе, нават рэдактар, з ранку да вечара на калёсах. Праўда, рэдактара пасылаюць упаўнаважаным, а гэта яшчэ горш: машыну трымае, а газеце практычна нічога не дае. Стамлёны, запылены вяртаецца вечарам, падпіша нумар «у свет» — і зноў мчыць на зерняток ці начную ўборку ў замацаваны калгас, за які галавою адказвае перад райкомам. Адзін адказны сакратар Цімох Гаўрылавіч — невысокі паўнаваты чалавек, вечна заклапочаны, шумлівы, нервовы,— заўсёды на месцы. Ён «лепіць газету» і ўвесь час з некім канфліктуе: то не «лезе» рэйд — адсякай «хвост», то ў «падвале» не стае радкоў пятнаццаць — сядай дапісвай, ды ў самы канец, каб не перавёрстваць, то палосу прынеслі з неспадзяванай «дзіркай» — шукай «затычку». Ледзь не за рукаў ловіць, хто б даў гэтую праклятую «затычку».

— Чаго прыстаў з нажом к горлу?! Не бачыш — заняты! — грыміць звычайна загадчык сельгасаддзела Рыгор Іванавіч, які толькі што з матацыкла, запылены, прапахлы ржаным полем.— Лічыць трэба, а не ўмееш лічыць — разбі на шпоны ці сам дапішы, газетны ты труцень!

— Сам ты труцень! — крыўдзіцца Цімох Гаўрылавіч.— Такое дзярмо, як ты даеш, я левай нагой накрэмзаю!

Самае дзіўнае, што ў жыцці яны неразлучныя сябры.

— То вазьмі і крэмзай, чаго прычапіўся як смала?!

— А ты на маё месца сядзь!

3 адказным сакратаром усе лаюцца, аднак быць у яго скуры няма ахвотнікаў. Калі Цімох Гаўрылавіч ідзе ў адпачынак — рукамі-нагамі адбіваюцца ад часовых сакратарскіх абавязкаў.

Андрэй ладзіў з Цімохам Гаўрылавічам, нават быў у яго ў фаворы. Пэўна, за тое, што ў блакноце заўсёды меў сёе-тое ў запасе і ахвотна выручаў у цяжкую хвіліну, ну і, канечне, ніколі не дазваляў сабе аднеквацца, тым больш — спрачацца, як гэта рабілі ўсе, нават Янка Вялеська. I Цімох Гаўрылавіч ставіўся да яго па-бацькоўску.

На сённяшні час нагрузка была вар’яцкая, але тады не заўважаў, працавалася лёгка, натхнёна. Пісаў апантана — не было нумара, каб не ішоў артыкул ці карэспандэнцыя, альбо нарыс, замалёўка, рэпартаж, фельетон, не кажучы пра заметкі. Розную драбязу, ды не толькі драбязу, падпісваў псеўданімамі. Іх было добры дзесятак. Часам нават не сам выдумляў, а Цімох Гаўрылавіч, бо на палосе ці нумары збягалася некалькі аднолькавых.

Сяды-тады ўрываў час і для вершаў. Часцей за ўсё для сваёй газеты: калі рыхтавалася літаратурная старонка, ці ў святочныя нумары, альбо да якіх-небудзь важных у раёне падзей, пад фотаэцюды на тэмы прыроды. Рэдактар лічыў, што святочны нумар — не святочны, калі ў ім няма бадзёрага, аптымістычнага верша. Раней пісаў такія оды Вялеська, але як, казаў рэдактар, за тры гады выпісаўся ўшчэнт, пачаў паўтараць самога сябе, альбо тварыць на грані плагіяту, і з прыходам яго, Андрэя, паэтычны сцяг святочных нумароў перайшоў у свежыя рукі…

Зімою нарэшце ў часопісе з’явілася чаканая падборка. Ніхто з пачаткоўцаў, нават масціты Янка Вялеська, не забіраўся на такую паэтычную вышыню. Цімох Гаўрылавіч прапанаваў перадрукаваць падборку ў сваёй газеце, спачатку згадзіўся і рэдактар, але потым перадумаў, разважыўшы: а ўсё ж няёмка, нясціпла — свой работнік, прытым некаторыя вершы ўжо друкаваліся… Абмежаваліся невялічкай заметкай на літаратурнай старонцы: творы члена нашага літаб’яднання надрукаваны ў рэспубліканскім часопісе…

Гэта быў яго зорны час, роўнага якому зведаць ніколі больш так і не давялося. Усе вакол толькі і гаварылі пра публікацыю, расцэньваючы яе як выхад на шырокую паэтычную прастору, прамы шлях да ўласнай кніжкі. На Янку Вялеську, які дагэтуль на мясцовым паэтычным небасхіле ззяў зоркай першай велічыні, сталі паглядваць з жалем, як на няўдачніка, мо нават графамана. Усё гэта, вядома, кранала, яшчэ як кранала Янкава самалюбства, асабліва — калі рэдактар пачаў распісваць паэтычную пошту не яму, як звычайна, а Андрэю. Праўда, ён па-ранейшаму заставаўся кіраўніком літаб’яднання, аднак ні для каго не было сакрэтам, хто тут аўтарытэт, хто тут фактычны лідэр. Усе, як адзін, пачаткоўцы неслі свае творы не да Вялеські, а да яго, і ён, пераймаючы манеру сівога паэта, чытаў услых, выносіў свой прысуд. Памалу і Янка Вялеська змірыўся са згубай паэтычнага лідэрства, маўкліва прызнаў верх над сабою, неўзабаве і сам пачаў паказваць свае новыя вершы: паглядзі, што атрымалася… Раней гэтага ён ніколі не рабіў. I Андрэй разбіраў дэталёва, даваў заўвагі, парады… У сваю чаргу Янка настойліва раіў:

— Не ўлягай гэтак на газетчыну. Не разменьвайся на дробязях. Рабі літаратуру. У цябе вялікі, светлы талент…

Янка нават хадзіў да рэдактара — настойваў, патрабаваў, каб далі большую магчымасць яму, Андрэю, для творчасці, у прыватнасці, вызвалілі ад абавязковых арганізаваных артыкулаў. I дамогся — Іван Сцяпанавіч згадзіўся…

Што праўда, то праўда: страшэнна не любіў гэтых, так званых, арганізаваных, дакладней — напісаных за некага, матэрыялаў, не мог узяць уцям, навошта і каму гэта патрэбна. Ну, зразумела, калі папрасіць у некага, каб напісаў, а потым, калі трэба, паправіць. Гэта — адна справа. Але калі чалавек не хоча пісаць, адбіваецца рукамі-нагамі, калі чалавеку сказаць няма чаго? Выдумляй, пішы нешта за яго… Каму гэта трэба?! Тым не менш, на кожнай лятучцы адно і тое ж: не выконваецца план па арганізаваных матэрыялах, мала выступае кіруючых работнікаў, спецыялістаў, радавых працаўнікоў і гэтак далей. Быццам для некага сакрэт, што гэтыя казённыя, зробленыя абы з рук матэрыялы мала хто чытае…

Было, канечне, заманліва адкараскацца ад іх — яны давалі, бадай, больш клопатаў, чым уласныя, аднак адчуваў, што гэта ў рэдакцыі нікому не спадабаецца, і, падумаўшы, адмовіўся, прытым адмовіўся прыгожа, пры ўсіх: не прыму ніякіх паблажак!..

Янка анямеў ад нечаканасці, разгублена заморгаў і, як толькі закончылася лятучка, адразу ж зацёг у цёмны кут:

— Ты што, ашалеў ці…— пакруціў пальцам ля скроні.— Зрух па фазе?! Асёл! Табе літаратуру трэба рабіць, а не гэтыя дурацкія артыкулы. На якога ж чорта я хадзіў, уламваў шэфа?!

— А хто цябе прасіў? —- буркнуў, падумаўшы: а мо ён знарок хацеў супроцьпаставіць калектыву?

Вялеська нічога не сказаў, толькі глянуў выразна, дакорліва, і стала сорамна за свае непрыгожыя падазрэнні: канечне ж, Янка дамагаўся для яго ад шчырага сэрца, па-сяброўску…

Янка пакрыўдзіўся, надзьмуўся, але ненадоўга: таіць крыўду ён не ўмеў, увогуле, нешта таіць было не ў яго характары.

Назаўтра паклікаў рэдактар, па-бацькоўску абвяў за плечы і пахваліў: малайчына! Мудрацоў на чужым гарбу ў рай ехаць нідзе не любяць. Сцвярджай сябе, заваёўвай пазіцыі…

I ён самасцвярджаўся натхнёна, апантана, удвая, утрая перакрываючы план і па арганізаваных артыкулах, і сваё прозвішча з паўдзесяткам актыўных псеўданімаў не знікала з палос. Неўзабаве, на здзіўленне ўсім, выбіўся ў чэмпіёны па ганарару — абышоў нават свайго шэфа Рыгора Іванавіча, які дагэтуль заўсёды трымаў пальму першынства. Які там ганарар у раёнцы, дробязь, канечне, але і гэтая дробязь шмат што значыла — ва ўсякім разе, вылучала ў лік самых пладавітых, самых патрэбных газеце работнікаў.

Праз нейкі час, сам бачыў, яго аўтарытэт і пазіцыі ў рэдакцыі ўмацаваліся настолькі, што будучае перастала хваляваць, вісець дамоклавым мячом. Бялоцкай да выхаду з дэкрэту заставалася месяцы тры. К таму ж, яна збіралася яшчэ браць водпуск за свой кошт — значыць, наступіць жнівень — ехаць паступаць. Быць таго не можа, каб у гэтым годзе не паступіў! Да практыкаў ставяцца інакш, чым да тых, хто са школьнай парты… Праўда, усё ж смактала страхавітае: а раптам зноў які партыцып устане пнём на дарозе… Ведаў: трэба брацца за навуку…

Але як толькі сядаў за падручнік, незразумелыя суфіксы, прэфіксы, пэрфэкты, плюсквампэрфэкты пачыналі ўпарціцца, ні за што не хацелі лезці ў галаву. Адкладваў падручнік, рашыўшы, што сёння стамлёны, не ў гуморы — засядзе ўсур’ёз заўтра. Аднак і заўтра, і паслязаўтра, і цераз пяць, цераз дзесяць, дваццаць дзён ніяк не мог перасіліць сябе. Чым больш змушаў вучыць, тым большую агіду, ледзь не паталагічную неўспрымальнасць да гэтых прэфіксаў і суфіксаў адчуваў у сабе. Ну і чорт з імі, думаў, адчаіўшыся. Зараз — не тое што летась. Зараз і без універсітэта не прападу — любы рэдактар возьме. Вунь, кажуць, на Віцебшчыне ў кожнай рэдакцыі вакансіі. Зрэшты, і свой, пэўна, не адпусціць — казаў жа пра Вялеську… Узважыць, ад каго большая карысць газеце…

А міжвольная віна перад Вялеськам усё яшчэ працягвала вярэдзіць сумленне. Праўда, не так востра, як раней, але нейкі нядобры астой быў. Хоць не раз думаў: а ў чым яго віна перад Вялеськам? У чым? Калі Вялеська хоча, каб не вытурылі — хай больш шастае па калгасах, а не па вечарынках, хай дае газеце столькі, колькі ён. Не гоніць хай цяп-ляп, абы з рук, каб чахвосцілі ў хвост і грыву на кожнай лятучцы… Зрэшты, мусіць, і хвалюецца дарма: Вялеська, здаецца, і не баіцца страціць сваю пасаду…

Вядома, не ўсё і не заўсёды ішло гладка і ў яго. Было б нават дзіўна, каб у рэдакцыі абыходзілася без гузакоў. У рэдакцыі кожны дзень чакай непрыемнасцей: то недагледзелі пасля машыністкі нейкую лічбу, то не тую літару паставілі ў прозвішчы, то пакрытыкавалі не таго, каго трэба — ды хіба ўсё пералічыш! Жыццё — як на вулкане. Але як прыходзяць нечакана-неспадзявана непрыемнасці, так і забываюцца, ва ўсякім разе ніхто з іх трагедый не робіць…

Урэзаліся ў памяць, хіба, два выпадкі…

Неяк на яго дзяжурстве ў друкарскі цэх прымчаў узбуджаны і заклапочаны Цімох Гаўрылавіч.

— Чарапіца, да рэдактара! — напята і са спачуваннем сказаў ён, і на твары было напісана: непрыемнасці…

У Андрэя ёкнула сэрца: пэўна, нейкае сур’ёзнае абвяржэнне, за нязлоўленую «блыху» рэдактар, канечне, не клікаў бы…

Іван Сцяпанавіч сядзеў хмуры, злы — дабра не чакай, і аж дых заняло, прабеглі дрыжыкі.

— Слухай, а дзе ты працуеш? — грозна насупіў бровы шэф.— Мо ўжо да іх перайшоў? — Тыцнуў на абласную газету.— Ці сабраўся абставіць усіх халтуршчыкаў? Са свайго загадчыка бярэш прыклад? А?

Андрэй зразумеў усё, і адлягло ад сэрца: то не самае страшнае — ён чакаў горшага…

Іван Сцяпанавіч глядзеў коса, калі хто друкаваўся ў абласной ці рэспубліканскіх газетах. У яго быў прынцып: спачатку забяспеч сваю родную газету, дзе табе плоцяць зарплату, а потым ужо можаш даваць, як ён казаў, на халтурку, на экспарт. Але паколькі рэдакцыйны партфель рэдка калі быў поўны, «экспартаваць» не было чаго. Каб збіць шэфа з панталыку, хаваліся пад псеўданімы, аднак і гэтыя хітрыкі рэдка калі праходзілі — у рэдактара быў проста такі незвычайны нюх на аўтараў і аўтарства.

— Даруйце, Іван Сцяпанавіч, больш не буду…_ палічыў за лепшае каяцца, хоць, як і ўсе ў рэдакцыі быў катэгарычна не згодны з шэфам наконт «халтуркі» і «экспарту»: журналіст павінен расці, выходзіць на абласны, рэспубліканскі ўзровень, і, калі ён выходзіць, радавацца трэба, а не папракаць.— Упрасілі — не ўстаяў… Вінаваты-ы…

— Хм… упрасі-і-ілі! Хм, вінава-а-аты! — перадражніў рэдактар, не перастаючы нервавацца, але, адчувалася, злосць ужо скіравана больш на калег з абласной газеты, з якімі ў яго даўно складаныя адносіны.— Упрасілі! Во мудрацы на чужым карку выязджаць! Самі рыбалку ды такіх дурняў, як ты, пісаць крытыку шукаюць. Нябось станоўчае не папрасілі…— I перакінуўся на яго: — А ты-ы?! Сваю галаву на плячах пара мець!.. Бачыце, яго можна ўпрасіць, бачыце, ён такі мякенькі!.. А хто ты такі, каб судзіць, павучаць увесь раён? Хто цябе, дазволь запытацца, упаўнаважваў увесь раён судзіць?! Знайшоўся мне Дабралюбаў! — I трохі з дакорам, трохі з болем, трохі з прыкрасцю вылаяўся: — Тво-орцы, растакую вашу! Халтурыце, а мне за вас…

Андрэй маўчаў, прыкусіўшы язык: пярэчыць шэфу, калі той не ў гуморы,— утрая зарабіць на арэхі… I, канечне, рабіў для сябе высновы…

А неўзабаве зноў уліп у гісторыю, якая, пэўна, назаўсёды засядзе ў памяці. Пра гэтую гісторыю, праўда, так ніхто ў рэдакцыі і не даведаўся, але для яго яна была куды больш прыкрая і непрыемная, чым тая шэфава прачуханка…

Здарылася гэта вясною, калі адсеяліся, пачалі догляд пасеваў. Вясна ў той год выдалася халодная, зацяжная. Толькі ў сярэдзіне мая адразу ўдарыла цяплынь. Прыгнечаная прырода чакала яе — за дзень вылупіліся зялёныя лісцікі на дрэвах, палезлі, як на дражджах, трава і рознае пустазелле. Сталася так, што ў цэлым неблагі калгас «Прагрэс» пачаў замыкаць раённую зводку па праполцы цукровых буракоў.

— Спяць нешта ў шапку твае землячкі,— праглядваючы зводку, сказаў загадчык сельгасаддзела.— Во, махні мо ды расчахвосці па-зямляцку…— Але тут жа перадумаў: — Не, табе не з рукі… Сам падскочу на тым тыдні… А ты вазьмі-і…— Пачаў шукаць, куды па-слаць яго.

Андрэй у суботу збіраўся дадому — ужо з месяц ніяк не ўдавалася вырвацца.

— Рыгор Іванавіч, а давайце ўсё ж «Прагрэс». Мне якраз трэба…

— Ну, як хочаш…— згадзіўся Рыгор Іванавіч.— У панядзелак — матэрыял на стол. Паставім у нумар за чацвер.

Часта, сядаючы адпісвацца пасля спешнага візіту ў які калгас, з прыкрасцю лавіў сябе: гэтага не хапае, таго — не даўмеўся запытаць, у тым — сумняваецца, тое — не можа даказаць фактамі, і хоць ты назад мчы. А матэрыял — у нумар… I калі яшчэ Рыгор Іванавіч, Цімох Гаўрылавіч ці сам рэдактар, правячы, пачыналі ўзмацняць крытыку — аж дых займала, з тыдзень не меў спакою…

Зараз, калі ён два дні прагойсаў па палях роднага калгаса, назіранняў і фактаў было ўдосталь — на тры артыкулы хапіла б. I за дакладнасць быў спакойны, як ніколі, таму пісалася лёгка, на адным дыханні. Пісаў, і ўвесь час свідравала думка, каб часам не западозрылі, быццам робіць паблажкі землякам…

Як і думалі, амаль на паўпаласы крытычны артыкул выйшаў у нумары за чацвер. Матэрыял спадабаўся ўсім. Нават з райкома пазванілі рэдактару: своечасова і правільна. Артыкул павесілі на «чырвоную дошку». Была, вядома, радасць…

Наступныя субота і нядзеля выдаліся вольнымі, і, каб не сноўдацца без справы, рашыў з’ездзіць у вёску: пахадзіць ля рэчкі, дзе ўзарвалася кіпенню чаромха, надыхацца яе п’янога водару, словам, адпачыць і мо, калі ўдасца, прыйдзе натхненне напісаць пару вершаў, за якія даўно не браўся… Ну, і, вядома, смактала цікаўнасць, праўда, трохі страхавітая: як жа землякі зрэагавалі на артыкул?..

Дома застаў адну маці. Выгляд у яе быў адчужаны, позірк — задумлівы, скрушлівы. Уразіла, што спаткала без звычайнай радасці.

— Што здарылася, мама?

— Ты зноў наводзіць крытыку прыехаў? — Глянула сур’ёзна і нязвыкла строга.

«Ах, вунь яно што!..» — падумаў ён, усміхаючыся:

— У мяне работа такая, мама…

— Каб яна згарэла з гэтакаю работай! — з тою ж адчужанасцю, нават роспаччу сказала маці.— Крытыкаваў бы, дзе цябе не ведаюць, не чапаў сваіх…

— Ну-у, мама…

— Што, мама?! — не памякчэла яна.— Табе што: прыехаў-паехаў, а нам? На старасць гадоў у сабакі вачэй загадаеш пазычаць?

— А што такое, мама, ну-у, растлумач…— зрабіў спробу прыкінуцца някемным прасцячком — гэта заўжды дзейнічала, выручала ў непрыемныя моманты.

— Ах, ён не ведае што?! — яшчэ больш занервавалася маці.— Рэйдаеш абы-што, і не ведаеш… Думаеш, тут рады тваёй пісаніне? Працьсядацелю, аграному, брыгадзіру, думаеш, падабаецца? Ды ім выгавары панавешвалі. Думаеш, дзякуй скажуць?! А суседзям як у вочы глядзець? Той жа Магдзе…— Уздыхнула цяжка і няўцешна.— Лепей бы ты не ездзіў сюды, калі маеш такую работу…

Яму хацелася пасмяяцца з яе клопатаў, растлумачыць, што ніхто не пасмее крыўдзіць іх, бо гэта будзе заціск крытыкі, помста за крытыку, а за такія рэчы можна і пад суд трапіць, але заўважыўшы, што да іх накіроўваецца цётка Магда, паспяшаў плітануць з хаты. Каму-каму, а ціхай і добрай цётцы Магдзе ніякавата было глядзець у вочы. Вагаўся, пішучы, нават ужо ў наборы хацеў выкрасліць цётчына прозвішча сярод гультаёў і абібокаў, але пабаяўся — падумаюць, выгароджвае сваякоў, яшчэ хто напіша рэдактару альбо ў райком: усё ўгледзеў, апроч дзялкі сваёй роднай цёткі…

Пасноўдаўшыся па загуменні, пранік у гародчык ля хаты — карцела падслухаць: пра што ж яны там будуць гаварыць? Ціха забраўся ў густы бэзавы куст пад самым акном, навастрыў вушы: спачатку чутно было толькі нейкае бубненне, але калі яны пераселі на лаву — можна разабраць кожнае слова.

— Жыцця няма, Настачка,— хваравіта ўздыхала цётка Магда.— Поедам есць брыгадзір, а мне сагнуцца немач. Спраўку з больніцы даю — слухаць не хоча. А тут яшчэ твой хлопец, як на якое ліха…

— Ты ўжо выбач, Магдачка: малады, дурны як бот. Хіба ж мая воля на яго цяперака! На свой харч пайшоў… Выгаворвала, крычала, як толькі прыехаў. Уцёк некуды, цябе забачыўшы — самому нябось устыдна…

Бадай, ніколі яшчэ не каяўся, не праклінаў сябе так, як зараз, седзячы ў гэтым сховішчы. Трэба было менш думаць, а выкрасліць!.. Хто-хто, а ён ведаў, якая працаўніца цётка Магда. Вечна шчыруе, як мурашка. Лічы ўсё жыццё аддала ферме, два ордэны, чатыры медалі зарабіла. Сам некалі пісаў нарыс. Цяпер скруцілі цётку хваробы, толькі што вярнулася з бальніцы, памагчы апалоць дзялку няма каму… Але ж хто мог падумаць, што адно ўпамінанне прозвішча так кране цётку?

— 3 мяне то карона не спадзе,— нібы ў адказ на яго думку, самотна ўздыхнула цётка.— Во, перад дзяцьмі ўстыдна. Вычытаюць, якая іх матка на старасць гадоў стала — у гультаі ды абібокі запісалася. Сама абсаромелася на ўвесь свет і іх зганьбіла. Хіба ж я…

— Ды не ўбівайся ты так,— суцяшала яе маці.— Мала што які дурань можа накрэмзаць! Хто гэна паверыць! Ды і газетка гэная ў вобласць не йдзе — дзе ж гэта там твае пачытаюць?..

Зняважлівае, злое матчына «дурань» кальнула непрыемна, балюча — ніколі на людзях яна пра яго не гаварыла так, але не пакрыўдзіўся. I на самай справе — дурань…

Вычакаўшы момант, непрыкметна выслізнуў са свайго сховішча, прыгнечаны пабрыў да рэчкі, не заўважаючы ні чаромхавай кіпені, ні настоенага на яе водары паветра, ні ашалела-радаснага птушынага гармідару. Думаў: мо ўсё ж зайсці да цёткі Магды, папрасіць прабачэння — і ёй, і самому будзе лягчэй… Аднак адчуваў: ісці да цёткі ў яго не хопіць смеласці. Як-небудзь іншым разам…

I яшчэ думаў: штодня ж даводзіцца ўпамінаць дзесяткі прозвішчаў. Што яны для яго? Па сутнасці, нішто, бесцялесныя газетныя факты. Дзіва, але ніколі ў галаву не прыходзіла, што за кожным — жывы чалавек, і гэтага чалавека можна смяртэльна пакрыўдзіць неасцярожным ужываннем яго імені, як цётку Магду. Кожнаму, пэўна, не абыякава, як упамінаецца яго імя…

Вярнуўся дадому позна, калі ўсе спалі. Раніцой, спаслаўшыся на неадкладныя справы, сабраўся ехаць назад у горад. Маці не ўтрымлівала, як звычайна. Яна збіралася на работу — палоць цётчыну дзялку…

А праз дзён дзесяць пазваніў бацька, наказаў прыязджаць — памерла цётка Магда. Не паехаў. Збаяўся, што ўсе вакол будуць глядзець, як на забойцу, хоць разумеў, што толькі вар'яту можа ўзбрысці ў галаву, быццам той артыкул з’явіўся прычынаю цётчынай смерці. Цётка, вядома, памерла ад цяжкой хваробы, што мучыла яе апошнія гады… I ўсё ж непадуладная розуму віна за крыўду, што гэтак легкадумна прычыніў добрай і працавітай цётцы Магдзе крыўду, якую яна, пэўна, не дараваўшы, панесла з сабою ў магілу, яшчэ доўга не давала спакою, варта толькі прыгадаць — як пачынае і сёння смылець, вярэдзіць сумленне…

Тым часам у клопатах, бясконцым рэдакцыйным тлуме непрыкметна беглі дні, тыдні, месяцы, а падрыхтоўка да экзаменаў рухалася кепска, дакладней — нікуды не рухалася, буксавала на месцы. Рэдактар настойваў, каб паступаў завочна.

— Ты ж гатовы журналіст,— пераконваў ён.— Пакуль будзеш ганяць дурня на стацыянары, каб праз пяць гадоў вярнуцца на тую ж пасаду, у нас да загадчыка аддзела, а то і вышэй вырасцеш…

Андрэй згаджаўся з рэдактарам, хоць у глыбіні душы жыла настальгія па таемным, вясёлым студэнцкім жыцці, пра якое так хораша прыгадвае Янка Вялеська, і пачынала смактаць нейкая невядомая туга, выклікаючы адчуванне, быццам намерыўся абкрасці самога сябе.

Вялеська быў катэгарычна супроць завочнага.

— Ты што, з глузду з’ехаў?! — гарачыўся ён.— Гэта ж — самагубства! Хочаш, каб засмактала, як дрыгва, стала магілаю для таленту гэтая раёнка?!

Андрэй не разумеў яго: чаму самагубства, чаму раёнка можа засмактаць, стаць магілаю? У раёнцы ж ён стаў журналістам, і не горшым, чым Вялеська, хоць той і скончыў універсітэт. Вялеську і сёння бязбожна правяць, нават перапісваюць, а ён, Андрэй, калі пастараецца, праходзіць без усялякіх правак. Не яго, а дыпламаванага Вялеську лупцуюць на кожнай лятучцы… Хэ, а ці не хвалюецца Яначка за сваё месца? Ці не тут увесь сакрэт?

— Для цябе ж раёнка не стала магілай? Чаго ж сядзіш, калі яна — магіла?..

Вялеська неяк бездапаможна ўціснуў галаву ў плечы, быццам яго збіраліся біць, паглядзеў журботна, з болем, ціха і скрушліва сказаў:

— Я — іншая справа… Для мяне ўсё скончана… Паэта, як сам бачыш, з мяне не атрымалася, для паэзіі я — звычайны самадзейнік, папросту графаман, да сапраўднай журналістыкі ці сам не дарос, ці не даюць дарасці, а магчыма, увогуле гэта не мая справа…

— Ну-у, кінь ты! — аж разгубіўся Андрэй.— Таксама скажаш!..

— Так, стары, так…— тужліва і асуджана ўсміхнуўся Янка.— У мае гады, стары, трэба мець мужнасць глядзець праўдзе ў вочы, перастаць жыць ілюзіямі. Шкада, што позна дакумекваеш да гэтага… То будзь хоць ты разумнейшы! Я табе толькі дабра зычу. Уцякай, пакуль не позна, пакуль ёсць магчымасць уцячы…— Падышоў да акна, паглядзеў задумліва.— Пытаешся, чаму я не ўцякаю? Для мяне, браце,— позна. Здаецца, ужо засмактала, загубіла… Пакуль што, праўда, трохі супраціўляюся, але выразней і выразней бачу, што гэта — вайна з ветракамі. Адчуваю, як апускаюся, падаю, а зрабіць ужо нічога не магу…— Павярнуўся і, злавіўшы яго здзіўлены, запытальны позірк, паясніў: — Хіба не бачыш, як мяне правяць? А што правяць? Вытраўляюць усё жывое. Спачатку пратэставаў, некаму нешта хацеў даказаць, потым стаміўся, на ўсё махнуў рукою: вам трэба стандарт з лексічным запасам Элачкі-людаедкі — калі ласка! Як сказаў паэт, «и жить хорошо, и жизнь хороша…» — Самотна ўздыхнуў, паглядзеў трохі дапытліва, трохі насмешліва: — Для цябе здаецца немаведама якім шчасцем трапіць сюды са школьнай парты. На першы погляд, і праўда шчасце: іншым, каб трапіць, трэба універсітэт закончыць. Не разумееш ты яшчэ па сваёй наіўнасці, наколькі зманлівае, каварнае гэтае шчасце… Хочаш, скажу, чым усё скончыцца, калі не возьмешся за розум?

— Цікава…

— Мала цікавага…— кісла ўсміхнуўся Вялеська.— Звычайная гісторыя… Пакрысе, непрыкметна вытравіцца ўсё, што было ад прыроды, саб’ешся на сто-дзвесцеслоўны стандарт — і гатовы рамеснік-падзёншчык раённага маштабу. А потым спакусішся якой-небудзь пасадай, задаволена замурлыкаеш, як сыты кот. А гэта ёсць і паэтычная, і, магчыма, нават журналісцкая смерць. Даруй за шчырасць, але ўжо сёння, усмоктваючы, як губка, штампы, трафарэты, казёншчыну, ты няўхільна коцішся… Ты неабыякавы мне, таму гэта мяне надзвычай хвалюе, горка і крыўдна будзе, калі загубіш свой талент. Няўжо сам не заўважаеш, што пісаць стаў горш, чым год назад, будучы яшчэ вучнем сярэдняй школы? Тады ў цябе хоць было нешта сваё — непасрэднасць успрымання, несапсаваная сакавітасць мовы. А цяпер што? Даруй, бяздушная фанеровая лірыка, бясколерная траскучая газетчына…

Тое, што ён гаварыў, было неверагодным, крыўдным. Вярзе чорт ведае што! Ад зайздрасці, канечне… Разам з тым нешта замінала абвясціць усё гэта лухтою, змрочным скепсісам няўдачніка. Недзе ў падсвядомасці трывожна ціўкала: а ўсё ж калі ў злых Вялеськавых словах ёсць нейкая доля праўды? Чаму, напрыклад, пасля той нізкі вершаў не хочуць больш друкаваць, сцвярджаюць, што новыя вершы горшыя, не відно творчага росту? Няўжо на самай справе нешта непапраўна губляе? Няўжо Вялеська бачыць, чаго ён не заўважае ці заўважаць не хоча? Але чаму, калі такі мудры і яснавідны, сам сядзіць тут? Так і не адказаў чаму…

— А ўсё ж скажы чэсна: чаго сам прыкіпеў? Што цябе ўтрымлівае? Чаму не бяжыш у вобласць ці сталіцу, калі бачыш, што тут табе няма творчага разгону?

Вялеська не збянтэжыўся, як можна было чакаць, толькі яшчэ больш пазмрачнеў.

— Думаеш, сам сабе не задаю гэтага пытання? — мовіў ён пасля невялікай паўзы,— Даўно задаю… Тут, стары, складаней усё, чым здаецца на першы погляд: звольніўся, паехаў, уладкаваўся ў сталіцы. А ці патрэбны ты там без імені і прапіскі? Гэта, браце, не рытарычнае пытанне. Гэта — жыццё, як кажуць, жорсткая аб’ектыўная рэальнасць… Дарога ў раёнку — шырокі, заасфальтаваны бальшак, назад — вузенькая, часта крывенькая сцяжынка…

— То чаму не заваёўваеш імя? Чаго дазваляеш псаваць матэрыялы? Пасылаў бы ў салідныя газеты, часопісы — там на «ўра» прымуць свежае, арыгінальнае…— Міжволі ўсміхнуўся сам сабе: ды днём з агнём у цябе трэба шукаць нешта свежае, арыгінальнае!

Вялеська памуляўся — адчувалася, яму дужа не даспадобы гэтае пытанне.

— Бы сам не ведаеш, як ставіцца наш дарагі, любімы шэф да тых, хто шчыруе на экспарт…— нарэшце знайшоўся ён, аднак сутыкнуўся з насмешлівым Андрэевым позіркам і згадзіўся:— Канечне, гэта несур’ёзна, самаапраўданне. Сапраўдны журналіст пры любых умовах будзе самасцвярджаць сябе, не зважаючы, падабаецца ці не падабаецца гэта начальству… Самае трагічнае, стары, што я ўжо, здаецца, згубіў веру ў сябе. Ці мо проста гультаяваты ад прыроды, і гэтае гультайства канчаткова даканае, пагубіць мяне…

— Ну-у, скажаш…— рашуча запярэчыў, каб трохі суцешыць Вялеську.— Майстар жа ты нагаворваць на сябе!..

— Так, стары, так! — самотна ўсміхнуўся Янка.— Ніхто так строга і бязлітасна не павінен судзіць цябе, як сам сябе… Я часта думаю: адкуль гэтая апатыя і дэпрэсія? Ад адчування часовасці, неўладкаванасці, пэўна… Была б пэўнасць, свая гавань… А магло ўсё інакш павярнуцца — сам вінаваты. Як ты ведаеш, мяне пасылалі на тэлебачанне. Адмовіўся, напрасіўся ў глыбінку: маўляў, там бурліць, віруе жыццё, а тут закіснеш, завянеш, зачахнеш на мінскім асфальце… Хто быў разумнейшы і практычнейшы, сёння — кум каралю, сват міністру, а ружовы аптыміст-рамантык Вялеська ўсё спасцігае жыццё…

У Янкавых словах была такая горкая, няўцешная туга, што Андрэю стала да шчымлівасці шкада яго, хоць і не зусім разумеў: з чаго тут рабіць трагедыю?

— Ат, ты проста перабольшваеш… Гэта яшчэ невядома, хто выйграў, хто прайграў. Раён, згадзіся, добрая школа, веданне жыцця дае…

— Дае, канечне, дае…— іранічна ўсміхнуўся Вялеська.— Гледзячы што дае… Канечне, зведаеш па імені і бацьку кожнага старшыню калгаса, агранома, заатэхніка, брыгадзіра, дарогу да кожнай вёсачкі, дзе на цябе ўжо і сабакі не брэшуць, прымаючы за свайго. Будзеш, вядома, ведаць кожны бор, дзе растуць баравічкі, кожную рачулку, у якой пакуль што не звялася рыба… Але хіба гэта тое жыццё, якое табе патрэбна? Гэта — турысцкае бачанне жыцця. На сапраўднае жыццё хочаш не хочаш, а прызвычаішся глядзець вачыма рэдактара, загадчыка аддзела, адказнага сакратара, штодзённымі патрэбамі пражэрлівага молаха па імені газета, якому, адплачваючы за хлеб надзённы мусіш служыць верна і аддана. На першы погляд, і праўда штодня сутыкаешся з жыццём, ведаеш яго дасканала, але гэта толькі ілюзія. Сапраўднае жыццё сочыцца, уцякае, як дробненькі пясочак са жмені, у руцэ застаюцца розныя камякі ды смецце…

Андрэя страшэнна здзівілі гэтыя нечаканыя, арыгінальныя Янкавы думкі. У іх, канечне, было нешта слушнае, разумнае, аднак…

— Ладна,— зразумеў яго Вялеська.— Магчыма, я перабольшваю, згушчаю фарбы, але ў прынцыпе яно так і ёсць, як бы мы ні цешылі сябе…— I адразу ж перавёў на іншаё: — Так і быць, адкрыю табе па-сяброўску: іду ў адпачынак — і бывайце здаровы, жывіце багата… Словам, зматваю вуды. Наклёўваецца адно месцейка — дзякаваць богу, што ёсць сябры, якія не забываюць…

Андрэй, калі пазнаў бліжэй Янку, заўсёды трохі скептычна ставіўся да яго пражэктаў, а зараз паверыў: гэта надумаў сур’ёзна. На момант уявіў сабе рэдакцыю без вечна расхрыстанага, імпульсіўнага, шумлівага, трохі зацюканага Вялеські — і сціснулася сэрца, стала да болю тужліва, мабыць, упершыню так выразна адчуў, як яму будзе не хапаць гэтага блізкага чалавека, якога не цаніў, несправядліва думаў чорт ведае што…

— Во такія справы, стары! — нечакана ўзбадзёрыўся Янка.— Матай на вус — мо пойдзе на карысць мой невясёлы вопыт. Павер, гэта несусветнае глупства, быццам чалавек даходзіць да ісціны выключна праз свой уласны вопыт, быццам набітыя гузакі — самы дасканалы спосаб пазнання рэчаіснасці. Каб кожны арыентаваўся на ўласны вопыт, уласныя гузакі, чалавецтва і сёння не вылезла б са звярынай скуры, самай дасканалай прыладай лічыла б каменны тапор… I яшчэ скажу табе абсалютна шчыра: будзь сёння я на тваім месцы — ні за што не пайшоў бы на факультэт журналістыкі. Куды хочаш — у настаўнікі, урачы, аграномы, толькі не ў газетныя падзёншчыкі. Пісаў бы, калі мне хочацца, пра што хочацца, як хочацца, і толькі тады, калі не пісаць немагчыма… Зрэшты, глядзі сам — пісьменніка, нават журналіста там з цябе не зробяць, але і шкоды вялікай не будзе. Адно ясна: калі ісці — то, несумненна, на стацыянар!

— Яно, канечне: стацыянар ёсць стацыянар…— уздыхнуў Андрэй, згаджаючыся.— Але як зноў на якім-небудзь партыцып цвай зрэжуся? Сам бачыш: рыхтавацца сур’ёзна няма калі, што ведаў — забыў… На завочнае мо паступіць лягчэй…

Вялеська заклапочана пахадзіў сюды-туды, нешта прыкідваючы, раптам прасвятлеў, рашуча ляпнуў па плячы:

— Ладна! Дойч я бяру на сябе!

— Што, здаваць за мяне пойдзеш ці мо экзаменатарка — твая сяброўка дзяцінства? — недаверліва, іранічна глянуў Андрэй.

— На жаль, не, і гэта нам не падыходзіць,— спакойна і разважліва сказаў Янка.— Вучыць будзем. Дакладней, вучыць будзеш ты пад маім чулым кіраўніцтвам.— Падміргнуў гарэзна.— Калі будзеш прылежным вучнем, фірма гарантуе: праз месяцы два зашпрэхаеш — хоць пасылай інтэрв’юіраваць самога германскага канцлера…

— О-о, гэр профэсор! — зарагатаў Андрэй.— Скажыце, вы — гэта той буйны спецыяліст па вывучэнню замежных моў у сне?

— А ты не смейся! — задумліва спыніў яго Янка.— Я на самай справе нямецкую няблага ведаю. Вучыўся некалі на курсах перакладчыкаў — рыхтаваў сябе ў журналісты міжнароднага класа. Што з гэтага атрымалася — сам бачыш. Але ва універсітэце ніжэй пяцёркі ніколі не меў. Там, дарэчы, і іспанскую вывучыў — жыў па суседству з кубінцамі. Прыгожая, пявучая мова. Зрэшты, кожная мова — унікальны, непаўторны цуд. Калі хочаш ведаць душу народа — вывучы яго мову. Культурны, цывілізаваны чалавек, калі ён такім хоча быць на справе, а не пускаць пыл у вочы, павінен валодаць некалькімі мовамі. Яшчэ Карл Маркс казаў: колькі моў ведае чалавек — столькі раз ён чалавек. Гэта толькі нашы дамарошчаныя местачковыя інтэлектуалы не тое што вывучыць чужую, а нават родную ўмудраюцца забыцца ўшчэнт. Адукацыя вышэйшая, а выхаванне сярэдняе, пасрэднае, пыхлівае невуцтва, адным словам… Я з сябе, канечне, не строю вялікага інтэлектуала, але рэгулярна чытаю «Ноес Дойчлянд», «Гранма». Спатрэбіцца ці не спатрэбіцца ў жыцці, а для сябе цікава… Не верыш? — і пасыпаў нямецкія фразы.— Антвортэ! Волен вір дойч шпрэхэн…