Усмешка Фартуны

Андрэй спярша думаў: прыкідваецца, нясе нейкую абракадабру, але калі Янка выцягнуў са стала «Ноес Дойчлянд», пачаў лёгка чытаць, свабодна перакладаць на беларускую мову — аж вочы акругліліся. Гэта было неверагодна! Заварожана глядзеў на Вялеську, быццам бачыць яго першы раз, і рабілася сорамна за сваю самаўпэўненасць, якая засціла вочы, заклала вушы, не дазволіла заўважыць, распазнаць, хто побач з табою. Але хто мог падумаць, хто мог здагадацца, што ў Вялеську хаваюцца такія таленты, дрэмлюць такія арыгінальныя, сталыя думкі, што прасцякаваты, трохі зацюканы Янка, каго даўно спісаў з рахункаў, на дзве, ды што на дзве — на дзесяць галоў вышэй кожнага, хто акружаў цябе, на дваццаць галоў вышэй за цябе, самаўпэўненага дурня?!

V

Карцёжнікі нарэшце ўгаманіліся, распаўзліся па сваіх лежбішчах. Палягчэла на душы: во цяпер то, можа, удасца заснуць…

Неўзабаве на самай справе стаў падкрадвацца не то сон, не то проста нейкае трызненне, як пры хваробе, калі ўзнікаюць, абрываюцца, мільгаюць, як у калейдаскопе, рэальныя, напаўрэальныя, нерэальна-кашмарныя падзеі, твары і дакладна не ведаеш, дзе тут сон, дзе — ява… Храп карцёжнікаў, мулкія нары… Янка Вялеська… Зуброжка нямецкіх слоў… Змоўніцкая размова з Янкам па-нямецку, здзіўленыя позіркі вакол: замежныя турысты?! Цётка Магда дакорліва: ці ж можна так, пляменнічак… Пяцёрка на ўступным экзамене па нямецкай мове… Дэкан… Інтэрв’ю з германскім канцлерам… Барадаты, грозны праайцец Абрам ля бочкі з півам: то што ж гэта ты, нягоднік, га?!.

Нехта тармасіў за плячо. Гэта, здаецца, была рэальнасць. Усхапіўся, не разумеючы, дзе ён і што з ім.

Ля нараў стаяў міліцыянер.

— Пад’ём! Да начальніка…

Споўз уніз, працёр кулакамі вочы, атрасаючы астаткі сну, звыкла прыгладзіў ускудлачаную бараду, Не спяшаючы, пабрыў за міліцыянерам, наперад адчуваючы, якога зараз дыхту дасць усім гэтым местачковым шэрлак-холмсам…

Начальнік міліцыі — невысокі, шчупленькі, ад чаго стандартныя маёрскія пагоны на кіцелі здаваліся занадта вялікімі,— недружалюбна змераў вокам, надзьмуўся, напусціў на сябе салідны і суровы выгляд. Можна было падумаць, што не яго работнічкі, а ён, Андрэй, натварыў у гэтую ноч чорт ведае чаго. Зараз ты ў мяне запяеш лазара, са зларадствам падумаў Андрэй, ураз спадзе твая напыжанасць…

— Прозвішча, імя, імя па бацьку? — афіцыйна і трохі задзірліва спытаў маёр. У яго быў амаль пісклявы голас, і высокія, пагрозлівыя ноткі, якія ён узяў, здаваліся смешнымі, камічнымі.

— Чарапіца, Андрэй Пятровіч, тысяча дзевяцьсот пяцьдзесят трэці год нараджэння, з сялян, адукацыя вышэйшая, сямейнае становішча — халасты, не судзімы…— з сарказмам адказаў Андрэй.— Што яшчэ вас цікавіць? Мо, дзе хрысціўся, прозвішча папа, які хрысціў, даведка з радзільнага дома аб прывіўцы воспы?..

— Значыць, Ча-ра-пі-ца?..— не зрэагаваў на яго сарказм маёр.— Ваша прозвішча, значыць, Ча-ра-пі-ца?..— Дапытліва і недаверліва паглядзеў у вочы, кажучы: ну што, як я цябе?!

— Так, Чарапіца…— ужо без іроніі і былой упэўненасці пацвердзіў Андрэй, ніякавеючы…

Яго ўразіла жыллё Бяскуднікавых. Перш за ўсё — нейкай халаднаватай музейнай чысцінёй, падкрэсленай значнасцю кожнай рэчы. I яшчэ: пахам ці то нафталіну, ці то старой сатлелай паперы, які таксама бывае хіба ў музеях і кнігасховішчах. Адразу ж злавіў гаспадынін позірк на сваіх паношаных чаравіках, і ў гэтым позірку было не проста здзіўленне, а страх, жах, каб раптам госць, якога прывяла дачка, не ўздумаў пайсці дратавацца па дыванах сваімі неахайнымі чобатамі. I яшчэ ўразіла: гаспадыня звярнула больш увагі на чаравікі, чым на яго самога.

— Мама, пазнаёмся: гэта — Андрэй…

Гаспадыня — дзябёлая, пышная кабета з тонкімі, капрызнымі (зусім не такімі, як у дачкі) вуснамі насцярожана, трохі адчужана зрабіла ласку глянуць у твар, суха, кіўком галавы прадставілася:

— Антаніна Акімаўна…— I, ледзьве хаваючы спалох, кінула дачцэ: — Таліна, дай госцю тапачкі…

Андрэй паспешліва расшнураваў, садраў з ног, паставіў ля сцяны свае чаравікі, і гэтыя разбітыя, сям-там зморшчаныя, з задранымі насамі чобаты, якія шмат чаго пабачылі на сваім студэнцкім вяку, глядзеліся тут асабліва ўбога і недарэчна.

Антаніна Акімаўна перавяла свой насмешлівы, грэблівы погляд з чаравікаў на дачку, выразна гаворачы: во дакацілася, даражэнькая, потым вымучыла нешта накшталт абавязковай прыязнай усмешкі:

— Прахадзіце…

Чамусьці раптам падалося, што не хапае паветра, больш таго, з’явілася жаданне схапіць свае чаравікі, ірвануць назад, на вуліцу, дзе дыхаецца так вольна і лёгка.

3 суседняга пакоя выйшаў гаспадар — буйны, вальяжны, у камізэльцы. Спыніўся, засунуўшы рукі ў кішэні, быццам папярэджваючы: а рукі я табе не падам, гэта яшчэ заслужыць трэба…

— Ну, здравствуй, молодой человек…— нарэшце напята сказаў ён, свідруючы бясколернымі калючымі вочкамі. I гэты праніклівы, іранічна-паблажлівы, але насцярожаны, суровы позірк, здавалася, усталёўваў дыстанцыю, даваў зразумець, хто ёсць хто.— Значит, вот ты каков!.. Проходи, проходи, не стесняйся… Меня, как видимо, тебе известно, величают Ротором Петровичем. Ну, а тебя — я знаю…

«Ротар?» — здзівіўся Андрэй, ніякавеючы, што не даўмеўся спытаць Таліну, як яе па бацьку. Значыць, Таліна Ротараўна… Не заеумуеш…»

— Что, удивлён? — толькі вуснамі ўсміхнуўся Ротар Пятровіч.— Не ты первый. Эта ў дваццатыя — трыццатыя годы надзвычай модна было даваць отпрыскам ультрарэвалюцыйныя імёны. Вот і нараклі продкі Ротарам — займалася зара электрыфікацыі. Дачка, як табе вядома,— Раманаўна па отчаству. А я не хацеў мяняць: жыццё пражыта, сёе-тое, канечне, засталося ў аналах гісторыі — і тут ні адняць, ні прыбавіць… Ну, прахадзі, прахадзі…

Зайшлі ў прыцемкаваты пакой, застаўлены цёмнага колеру паліцамі з кнігамі — пераважна падпіснымі і мемуарнымі выданнямі. Асобную паліцу займала двухсоттамовая «Библиотека всемирной литературы» — блакітная мара кожнага кнігамана.

Мусіць, заўважыўшы, як бліснулі яго вочы, Ротар Пятровіч усміхнуўся задаволена, паблажліва, пераможна:

— Люблю рэдкую і вартую кнігу… Тут адзін чудзік прапаноўваў тры з палавінай тысячы. Ха! Дудкі! Гадоў праз дзесяць ім цаны не будзе…

— Да-а…— абы нешта сказаць, пагадзіўся Андрэй. Яму не спадабаўся, насцярожыў, такі паварот — падобна, гаспадар здалёку, хітра зандзіруе, намацвае яго цікавасць да іх маёмасці. Перамагаючы прыкрасць, падумаў: ды будзьце спакойны — нічога вашага мне не трэба…

Ротар Пятровіч сеў за пісьмовы стол, прапанаваў крэсла насупроць і, збіраючы параскіданыя паперкі, між іншым заўважыў:

— Во, над успамінамі свайго жыцця працую… Так што мы з табою ў нечым нават калегі…— I, заўважышы, што гэта не зацікавіла Андрэя, маўкліва сабраў паперы, паклаў у шуфлядку стала, нахмурыўся: — А цяпер, як я разумею, у нас павінна адбыцца мужчынская размова… Я правільна панімаю?..

Андрэй не ведаў, якой у такіх выпадках павінна быць мужчынская размова, збянтэжана маўчаў. Маўчаў і Ротар Пятровіч, бы сваім маўчаннем загадваў у нечым прызнавацца, і гэтае маўчанне рабілася амаль што варожым.

— Значыць, спакусіў дачку і заднім чыслом прыйшоў прасіць рукі?..— з грубаватай праматой нарэшце пачаў Ротар Пятровіч.— Во, арол!.. Рашыў паставіць перад фактам!..

Андрэя кінула ў пот: значыць, і пра гэта расказала!.. I нейкае нядобрае пачуццё да Таліны варухнулася ў душы: хм, гэта яе трэба спакушаць…

— Ну, ладна: што адбылося — таго не паправіш…— памякчэў Ротар Пятровіч.— Дзела яно мужчынскае… Я ў свой час,— прыклаў палец да губ: — Т-с-с… таксама быў не промах… Ладна! — I адразу ж перамяніў тон:— Дык што вы рашылі?..

— Пажаніцца…— здранцвела сказаў Андрэй, адчуваючы палёгку: нарэшце скончылася гэтая брыдкая цягамотная гульня, ці як яе — мужчынская размова…

Ротар Пятровіч заклапочана ўстаў, закінуўшы рукі назад, неспакойна прайшоўся ў сваіх мяккіх пантофлях, зноў вярнуўся да стала, сеў, і ад Андрэевага погляду не магло схавацца, што гэта яго хваляванне і заклапочанасць робленыя — будучы цесць іграе сваю рытуальную ролю, папросту ламае камедыю…

— Яны, бачыце, рашылі! — наіграна абурыўся Ротар Пятровіч.— А як жыць, на якія шышы, дзе жыць, у рэшце рэшт, вы падумалі?

— Не хвалюйцёся — не ў вас…— абрыдла гэтая недарэчная гульня Андрэю, і спахапіўся, нават спалохаўся за сваю дзёрзкую непачцівасць, рашыў змякчыць:— Мо кватэру знойдзем…

Гаспадар зыркнуў на яго строгім позіркам, прымірэнча ўсміхнуўся:

— А ты мне станоўча падабаешся. 3 характарам!

Андрэй палічыў за лепшае прамаўчаць.

— А бацькі твае як на гэта глядзяць?

— Звычайна…— паціснуў плячыма Андрэй — яму не хацелася прызнавацца, што бацькі яшчэ нічога не ведаюць.— Мне ж не семнаццаць…

— Радзіцелі, канечне, месныя?

— Так. Бацька — механізатар, маці — калгасніца. Жывуць у вёсцы…

— Яно і відно па твайму праізнашэнію…— паморшчыўся ён, але тут жа спахапіўся: — А-а, лічы, і нас таксама можна лічыць меснымі, ці як там па-вашаму — тутэйшымі. Як аселі пасля вайны, так бязвыезна і пражываем у гэтым цудоўным, зручным для жыцця горадзе. Можна сказаць, асіміліраваліся…— I рэзка павярнуў на іншае: — Бацьку то як завуць?

Гэтая недамоўленасць, рэзкі паварот насцярожылі Андрэя, нутром адчуў: чакай нейкую каверзу…

— Пётр… Пётр Паўлавіч Чарапіца…

— А дзеда хоць па бацьку ведаеш як?

— Павел…— спатыкнуўся на секунду.— Адамавіч… Павел Адамавіч.

— А прадзеда?

— Адам… Ада-ам…

— Во, бачыш…— паблажліва, з лёгкім дакорам падхапіў Ротар Пятровіч.— Для вас, маладых, прадзед — ужо ледзь не праайцец Адам. А між тым ад праайца Адама да твайго прадзеда Адама — ого які ланцужок працягнуўся! Забываць не хара-а-шо-о… Ці ведаеш ты, што навукай даказана, што мы жывем не з моманту нашага нараджэння, а жылі, існавалі ў генах продкаў мо да сотага, тысячнага калена, як, дарэчы, продкі жывуць у нас, будуць жыць у нашых нашчадках. Мы чуем покліч продкаў не толькі ў колеры валасоў, скуры, вачэй, форме лоба, падбародка, але і ў складзе характару, талентах, нават хваробах, злачынных схільнасцях… Цікавая тэорыя! Абсалютна верная! Яна дазваляе да спрадвечнай праблемы бессмяротнасці душы падысці навукова, без рознай містыкі. Бессмяроцце душы — гэта не што іншае, як бессмяротнасць генаў. Душы бяссмяротныя датуль, пакуль нехта не абрывае ланцужок…— I нечакана прапанаваў: — Хочаш, раскажу пра сваю радаслоўную? Ты, дарэчы, павінен ведаць, з кім парадняешся, у якой камбінацыі сабраўся рэалізаваць гены… У нас старынная і слаўная фамілія. Шмат пра што зараз быццам і ўпамінаць непрыстойна, але, як кажуць, з песні слова не выкінеш… I выкідаць не трэба! Кожны абавязаны ганарыцца сваёй радаслоўнай, нават — калі яе складаюць простыя сяляне-земляробы…— Каменьчык быў ясна ў чый агарод…

I ён пачаў натхнёна і доўга расказваць пра сваё генетычнае дрэва, не ўпускаючы ніводнага адгалінавання, ніводнага сучка, нават калі той сучок засох…

Сама па сабе еўгеністычна-генная тэорыя Ротара Пятровіча яму падалася цікавай, ва ўсякім разе, арыгінальнай, у нечым — спрэчнай, у нечым — слушнай, але аж вушы заклала ад бясконцага пераліку імён і слаўных спраў Бяскуднікавых, даўно збіўся з тропу і, каб уздумалі перапытаць, ні за што не сказаў бы, каторы і па якой лініі быў тайны саветнік імператара, каторы — вядомы дзеяч славянафільства, каторая — выходзіла замуж за ўнучатага пляменніка графа Бенкендорфа, каторы — іграў нейкую прыкметную ролю ў саюзе ці таварыстве Міхаіла Архангела… Яму ўсё гэта было да нуды нецікава, мо нават трохі шакіравала, аднак дзеля прыстойнасці, а мо проста каб не прагнявіць будучага цесця, рабіў выгляд, што слухае ўважліва, нават сяды-тады ўдакладняў нешта пра некага, бы і на самай справе яго дужа зацікавіў нейкі там пляменнік Ротара Пятровіча па мацярынскай лініі. Калі што і праўда цікавіла, то — што сталася з гэтымі шматлікімі пляменнічкамі пасля 1917 года, аднак, як і належыць чалавеку выхаванаму, далікатна маўчаў…

— I я ўяўляю сабе: публіцыст Андрэй Бяскуднікаў! Пісацель Андрэй Бяскуднікаў! — нечакана павярнуў Ротар Пятровіч, падміргваючы па-змоўніцку.— Гучыць то як! А?! Вясома, зрыма! Мошч то, сіла якая! Як узрыў прыбоя! Як раскат грому! Як водгук артылерыйскай кананады! I параўнай: Чарапі-і-ца…— Паморшчыўся, фыркнуў, развёў рукамі.— Даруй, кровельны матэрыял…

«Дык во-о-о куды ён гне! — дайшло нарэшче да Андрэя.— Во для чаго спатрэбіліся ўсе гэтыя святцы! Во якую камбінацыю генаў захацеў! А камбінацыю з трох пальцаў ты не жадаеш?!»

— Думаю, не адмовішся прыняць нашу фамілію,— як аб справе вырашанай, сказаў Ротар Пятровіч.— За гонар будзеш…

— Не! — спыніў яго Андрэй, інтанацыяй падкрэссліваючы нетактоўнасць, непрымальнасць таго, што надумаў будучы цесць.— I давайце не будзем пра гэта…

Ротар Пятровіч ці то на самай справе засмуціўся, ці то прыкінуўся, падышоў да акна і з роспаччу сказаў:

— Я разумею цябе… Няёмка, канечне, нязвыкла… Але пастарайся ўзняцца над гэтымі «нязвыкла», «няёмка», зразумець і нас. Меў бы я сына — і размовы не было б. К няшчасцю, няма — і тут нічога не паробіш… У свой час жонка пасля аперацыі не магла больш мець дзяцей. Во так і застаўся без прамога наследніка, прадаўжальніка роду, захавальніка фаміліі. А я, зразумей мяне правільна, не магу, не маю права адысці, не пакінуўшы на зямлі Бяскуднікавых, перад памяццю продкаў не маю права абарваць ланцужок… Ты разумееш? Так што прашу: уваж. Ты — наша апошняя надзея…

— Таліна можа застацца на сваёй фаміліі…

— Не-е, гэта — не тое! — катэгарычна адверг кампрамісны варыянт Ротар Пятровіч.— Ты сам, дзеці і дзеці дзяцей вашых павінны быць Бяскуднікавымі!..

— Але ж здаўна…

Ротар Пятровіч глянуў знішчальна, але тут жа гэтая раздражнёная знішчальнасць перайшла ў паблажлівасць умудронага, упэўненага ў сабе чалавека:

— Ну і наіўны ж і… непрактычны ты, малады чалавек! Мы ў сваю сям’ю бярэм за сына, за наследніка, а ё-ён… Быццам першы мяняеш фамілію! Была б яшчэ бог ведае якая фамілія…

Шчыра кажучы, Андрэю і самому не дужа падабалася сваё прозвішча. Праз яго некалі лічыў сябе самым няшчасным чалавекам. У шостым класе новы настаўнік матэматыкі, не заўважыўшы яго ў класе, запытаў: а дзе гэты… як яго… ну-у, Шыфер? Клас да канца ўрока не мог суняцца ад рогату. Так чатыры гады і пранасіў агідную мянушку — Шыфер. Асабліва дапякалі хлопцы: Шыферава газета, Шыферава кляўза…

Але што б там ні было, а прозвішча ёсць прозвішча. Яго не выбіраюць, яно перадаецца ў спадчыну — ад бацькі к сыну, ад сына к сынаваму сыну… Чаму гэты Ротар клапоціцца, а ён не павінен клапаціцца?..

У рэшце рэшт, ён таксама адзін у бацькі. Чаму павінен зракацца свайго, прымаць чужое?.. Засмяюць у вёсцы. Ды ці толькі ў вёсцы! Хіба мала знаёмых! Сякое-такое журналісцкае ды і паэтычнае імя ёсць… I раптам — як Піліп з канапель: здрасце, я — Бяскуднікаў…

— Давайце не будзем…

— Не! Будзем!..— сурова і ўпарта глянуў Ротар Пятровіч.— Будзем! Гэта, калі хочаш,— прынцып, наша ўмова… Разумееш: у-мо-ва!..

— Нам з Талінаю рашаць, якое прозвішча насіць, па-мойму…— стаяў на сваім Андрэй, праўда, без ранейшай рашучасці.

— А па-мойму, малады чалавек, не вы, а мы будзем дыктаваць умовы…— пабарвавеў, перайшоўшы на афіцыйнае «вы», Ротар Пятровіч.— Калі вы дазваляеце сабе думаць, што можна дыктаваць нам умовы на той падставе, што паспелі спакусіць і пераспаць з дачкою, то адкрыта, без усякіх ілюзій скажу: з гэтага нічога не атрымаецца! Нумар не пройдзе… Дыктаваць умовы будзем мы. I давайце не валяць дурачка — я наскрозь бачу, што табе трэба…

Андрэй анямеў ад такога вераломства. Як?! Што за тон?! Што ён сабе дазваляе?! Думае, калі продак нейкіх там імператарскіх халуёў… Ды такія, як мае дзяды-прадзеды, у семнаццатым годзе гэтых халуёў разам з іх імператарам…

Аднак нешта, уласна кажучы, ён дакладна ведаў — што ўпарта і страхавіта замінала, не дазваляла ўзарвацца, адкрыта выліць усё, што кіпела, бурліла ў душы, ляснуць дзвярыма, паслаўшы к чортавай мацеры і гэтага Ротара, і яго цацу-дачушку, і іх стэрыльна-нафталінавае жытло. Надта ж шмат пастаўлена на карту, каб дазволіць сабе ўзрывацца, неабачліва паліць усе мосцікі. Можна было б пасылаць к чортавай мацеры, каб заставалася паўгода, хоць бы два месяцы… Што свеціць? Раёнка… Як некалі Вялеську… Вялеська то хоць сам паехаў шукаць рамантыку, спасцігаць бурлівае жыццё, як і цяпер Алесь Саўчук, Грышка Багдзевіч… Выскаляюцца, з’едлівыя эпіграмкі пра любоўны псіхоз перад размеркаваннем папісваюць. Давыскаляюцца… Як некалі Вялеська…

Але ж нельга гэтакай цаною… перахрысціцца ў нейкага Бяскуднікава. Апошні прымак некалі не быў пярэхрыстам…

А што рабіць?! Дзе выйсце?.. Ехаць у раён, на карэспандэнцкую пасаду, назаўжды адрэзаць сабе шляхі… Ну, хай сабе, дапусцім, не назаўсёды, але на два гады — як мінімум. А за два гады можна імя займець, кніжку выдаць… Хай тады пасмяюцца!.. Смяецца той, хто смяецца апошні… Калі сітуацыя закручвае ціскі — тут пераборлівы не будзеш, тут выбіраюць найменшае зло, дамагаюцца свайго найменшай крывёю. Калі глянуць разважліва, цвяроза ў яго сітуацыю, адкінуць умоўнасці і забабонныя звычкі, то відавочна, што марна патрачаныя два гады жыцця, магчымасць увогуле загубіць талент — куды большая плата, чым змена прозвішча… У рэшце рэшт, хіба ў прозвішчы справа?! Называйся хоць гаршком, абы ў печ не сунулі… Калі на тое пайшло, то можна і захаваць сваё літаратурнае, нават журналісцкае імя — нешта накшталт псеўданіма…

Але як ні супакойваў, як ні апраўдваў, як ні пераконваў сябе, што нічога асаблівага для сучаснага чалавека не адбываецца, а з душы не хацеў спадаць цяжкі, агідны астой, недзе падсвядомасцю разумеў, што пераступае цераз нешта недазволенае, куды больш значнае, чым фармальная змена дакументаў…

— То ўсё ж як ваша прозвішча? — прычапіўся як смала настырны маёр.

— Колькі можна паўтараць! — эанерваваўся Андрэй.— Ча-ра-піца! Ясна?!

— Ясна то ясна, ды не ўсё ясна…— са шматзначнай усмешкай паглядзеў маёр, дастаючы са стала пасведчанне.— Гэта ваш дакумент?

— Мой…— неахвотна буркнуў Андрэй, падумаўшы з жахам, што, мусіць, хочаш не хочаш, а давядзецца спавядацца перад гэтым міліцыянерам.

— Бяс-куд-ні-каў,— па складах насмешліва прачытаў маёр.— То хто ж вы ўсё-такі: Чарапіца ці Бяскуднікаў?

— Чарапіца! Бяскуднікаў — гэта маё… так сказаць… нешта накшталт дзявочага, ну-у, па жонцы…

— Вы ж сказалі, што халасты? — выцягваў жылы маёр.

— Халасты… Быў жанаты. А цяпер разведзены…

Маёр, адчувалася, не надта паверыў:

— А чым можаце даказаць?

«Сапраўды, чым?» — разгубіўся Андрэй.

— Пашпарт, напрыклад, ёсць?

— Пры сабе няма — на замене…

— На замене, значыць,— хмыкнуў маёр.— Дзявочае прозвішча, значыць… То мо і барада дзявочая, па жонцы, так сказаць?

— Слухайце! — абразіўся Андрэй.— Канчайце гэтую камедыю! Я ж вам ясна сказаў: быў на жончыным прозвішчы, развёўся, вярнуў сваё, пашпарт знаходзіцца на замене, пасведчанне пакуль што не паспеў памяняць. Ды, чорт пабяры, паслеплі ўсе, ці што?! Не бачыце фотакартку, пячатку?!

— А вы спакойней, спакойней, грамадзянін, як там вас, Чарапіца, Бяскуднікаў… А вы ніколі не былі па жонцы Дранчыкам, Бяссонавым, Шамурыным? Ці мо… Шушалем?..— Паглядзеў доўга, дапытліва, здзекліва.

— Ды што вы-ы! Абалдзянелі, ці што! Якога вы мне Шушаля, чорт пабяры! — закалаціла Андрэя.— Ды вы! — Грукнуў кулаком па стале.

— Без нерваў! — узвінціў пісклявы голас маёр.— А то зараз супакоім… Не забывайце, дзе знаходзіцеся, і будзьце ласкавы ясна і дакладна адказваць на пастаўленыя пытанні.

— Ладна…— стрымана сказаў Андрэй, хоць усяго калаціла ад прыкрасці і гневу.— Слухаю вас…

— Во так,— пахваліў маёр.— Адкуль прыехалі?

— Аб гэтым няцяжка здагацца з пасведчання, што трымаеце ў руках,— з’едліва адказаў Андрэй.— А як трапіў ноччу ў ваш горад — можаце, калі не ведаеце, справіцца на аўтавакзале. Там дакладна скажуць, калі прыбывае мінскі аўтобус. Магу прад’явіць білет…

Маёр унікліва вывучаў праязны аўтобусны білет, і на твары яго пісалася расчараванне, ніякаватасць. Андрэй прыкінуў: самы час рушыць у наступ.

— У сваю чаргу, я хацеў бы даведацца,— цвёрда і афіцыйна запытаў ён,— чаму без санкцыі пракурора, без прад’яўлення прычыны мяне арыштавалі і ноч пратрымалі пад арыштам у кампаніі невядомых мне грамадзян?

Маёр трохі збянтэжыўся, але і не думаў здавацца:

— Значыць, вы — супрацоўнік газеты і прыехалі сюды ў камандзіроўку? Так?

— Так,— пацвердзіў Андрэй.

— Пакажыце камандзіровачнае пасведчанне.

— Няма, — зноў быў змушаны зніякавець Андрэй, з прыкрасцю падумаў: няўжо давядзецца прызнацца, чаго прыехаў? — Я тут па асабістай справе…

— Не разумею: то вы ў камандзіроўцы, то раптам — па асабістых справах? — паціснуў вузкімі плечукамі маёр.— Нешта вы цямніце, даражэнькі. Да каго прыехалі?

Андрэй згараў ад прыкрасці, што не ўдаецца ўзяць ініцыятыву ў свае рукі, загнаць у кут гэтага маёра. Наадварот — з яго працягваюць рабіць вярблюда!..

— Прыехаў у рэдакцыю, ясна?!

— Да каго канкрэтна? — не адставаў маёр.

— Да рэдактара.

— Зараз праверым…— Пачаў набіраць нумар. Тэлефон не адказваў.— Хто вас яшчэ ведае?

— Ніхто.

— Дзіўна…

— А вы пазваніце ў нашу рэдакцыю — там скажуць…— Назваў нумар.— Дарэчы, гэта тэлефон Саўчука, якога, спадзяюся, вы павінны ведаць…

Гэта падзейнічала. Маёр, канечне, званіць не стаў, адразу ж палагаднеў, аддаў пасведчанне, трохі вінавата, з панібрацкімі ноткамі сказаў:

— Што ж вы маўчалі? Адразу б сказалі, што вы ад Аляксандра Сяргеевіча. Ну як ён там? Прывыкае да сталіцы?

— Нічога, працуе…— адчужана буркнуў Андрэй, прыкідваючы, якую б кару прыдумаць гэтаму міліцыянеру.

— Ай, які цудоўны чалавек! — лапатаў маёр.— Каб вы ведалі, як яго ў нас паважалі і любілі! Залаты чалавек! Во не далі толькі развярнуцца… У нас заўсёды так: з’явіцца харошы чалавек — раз-два і пацягнулі ў цэнтр. У нас тут усе яго шкадавалі… А вы ўжо выбачайце, Андрэй Пятровіч, за недаразуменне… I парада вам: дакументы трымайце ў парадку…

— Улічу,— суха сказаў Андрэй.— А цяпер мо дазволіце растлумачыць: чаму мяне затрымалі?

На маёравым твары мільганула ўжо зусім вінаватая і разгубленая ўсмешка, разам з тым адчувалася, як не хочацца яму прызнаваць свой прафесійны «пракол».

— Вінаватыя будуць строга пакараны. Ад імя міліцыі выказваю вам спачуванне і яшчэ раз прашу дараваць за гэты інцыдэнт.

— Нішто сабе інцыдэнт! Вы тут што, з кожным прыезджым так абыходзіцеся? Нішто сабе, гасцінна…

— Не з кожным,— не зразумеў іроніі маёр.— Падвёў ваш дакумент і знешнасць, дакладней — барада.

— Значыць, вы толькі з барадатымі так? А хто без барады?

— Па аператыўных даных,— зноў не зважаў на сарказм маёр,— у нашых краях заявіўся рэцыдывіст Шушаль, па ўсесаюзным пошуку. Прыкметы, даруйце, зусім супадаюць з вашымі. А тут яшчэ дакумент: на фота вы без барады. Барада, ведаеце, як мяняе… Во і завяло ў зман… Ды самі паглядзіце…— Выняў са стала стандартную лістоўку ўсесаюзнага пошуку з партрэтам барадатага чалавека.— Чым не ваш двайнік?

Андрэй глянуў — і, заморгаўшы, адхіснуўся: на лістоўцы быў яго партрэт! Гэта было неверагодна, гэта была нейкая галюцынацыя! I барада, і лоб, і нос, і прычоска, і нават губы… Хіба толькі авал твару, бародаўка на шчацэ — і то, калі ўважліва прыгледзецца. Ну і, канечне, вочы — бяздумныя, халодныя, злыя. Прачытаў: Шушаль (ён жа Дранчык, Шамурын, Бяссонаў), 1953 года нараджэння, рост сто семдзесят тры сантыметры… Адклаў, не дачытаўшы — не мог: нутро выварочвала нейкае мярзотнае пачуццё. Каб не маўчаць, ледзянеючым голасам пацікавіўся:

— А што ён натварыў, гэты Шушаль?

— Дакладна невядома. Ёсць звесткі, на родную маці падняў руку… 3-за грошай. Закончаны падонак…

На дварэ вісела, кісла ўчарашняя нудная мжа, воглая, змрочная, беспрасветная, як і яго настрой. Да ўсяго ўзяўся, прадзімаў наскрозь агідны, пранізлівы ветрык.

Аглушаны толькі што ўбачаным, пачутым, Андрэй прыбіта стаяў ля міліцэйскага ганка, не могучы ўспомніць, ці развітаўся з маёрам, а галоўнае — ці папрасіў заказаць нумар у гасцініцы. Пра гасцініцу, здаецца, была гаворка. Была — дакладна. Маёр яшчэ пазваніў, папрасіў асобны нумар… А дзе яна, гасцініца, не спытаўся…

Цяжкі, невідушчы позірк слізнуў па шчыце — і бы токам торкнула: на яго глядзелі аж тры партрэты Шушаля! Застыў, паралізаваны незразумелай сутаргай. Нейкая невядомая сіла ўладна падштурхоўвала падысці, яшчэ раз зірнуць, пераканацца, высадзіць шкло, садраць, парваць на шматкі, утаптаць у гразь гэтыя ненавісныя, мярзотныя партрэты, і ледзьве стрымліваў сябе, каб не падначаліцца гэтай неразумнай сіле. Паспрабуй толькі — у лепшым выпадку адкараскаешся штрафам, а то на тыдні два зацюлюкаюць у кампанію начных знаёмых…

Спіною адчуў нечы насцярожаны, няветлы позірк. Азірнуўся: з другога боку вуліцы на яго глядзелі дзве дзяўчынкі-падлеткі ў школьнай форме. У іх акругленых вачах застыла здзіўленне, спалох. Спрабаваў усміхнуцца, аднак дзяўчынкі сарваліся з месца, подбегам панесліся прэч, час ад часу азіраючыся. Падумаў: зараз увесь горад падключаць на аблаву Шушаля. Глядзі, чаго добрага, схопяць, намнуць бакі ды зноў прывалакуць у каталажку…

Разгублена моргаў і сам сабе здаваўся зацкаваным, абкладзеным з усіх бакоў зверам. Нябось гэтымі партрэтамі ўсе слупы ўклеены. Рвані, пакуль цэлы-здаровы, назад у Мінск,— на першым жа прыпынку ссадзяць. I зноў высвятляй адносіны, спавядайся перад чарговым начальнікам міліцыі. Тут хоць Саўчук выручыў, а там?.. Хутчэй у гасцініцу! Ды як у гасцініцу з такой фізіяноміяй ды чорт ведае з якім дакументам совацца? Тым больш — у рэдакцыю… Дзеці на вуліцы і тыя глядзяць як на бандзюгу, разбойніка з вялікай дарогі…

I барада, што гадаваў з такім стараннем, барада, якая была адметнай, элітарнай прыкметай любімцаў муз, зараз здалася ганебным кляймом, мо нават прычынаю ўсіх прыкрых бед-няшчасцяў, што падпільноўваюць на кожным кроку, звальваюцца, як снег на галаву. Больш таго, узнікла нейкае дзіўнаватае адчуванне, быццам варта толькі збавіцца гэтай агіднай шушалеўскай барады, як усё пачнецца па-іншаму…

Завурчэў, выехаў з варот і спыніўся ля пад’езда матацыкл з двума міліцыянерамі. Кінуўся да іх:

— Дзе тут у вас цырульня?

Міліцыянеры насмешліва, нават здзекліва агледзелі яго з ног да галавы, той, што быў за рулём, паказаў:

— Во там, на плошчы. Проста і проста, нікуды не зварочваючы…

Стрымгалоў кінуўся направа, намагаючыся не заўважаць нікога, не зважаць ні на што. Вуліца была бязлюдная, аднак здавалася, з кожнага двара, з кожнага акна на яго глядзяць. сотні вачэй, тыцкаюць пальцамі: Шушаль, Шушаль, Шушаль…

Яшчэ здалёк прыкмеціў непамерна вялікую вывеску: «Парикмахерская», не пераводзячы дыху, узбег па сходках на другі паверх, тузануў дзверы…

О жах — яны былі на замку!..

Учора, садзячыся ў аўтобус, верыў, што, як толькі выедзе за Мінск,— усе беды-нягоды, бы пералётныя касыя восеньскія дажджы, застануцца ззаду, у мінулым. Спадзяваўся, што ў раённым гарадку, куды гнаны лёсам, ехаў пачынаць новае жыццё, набудзе жаданы спакой, раўнавагу, упэўненасць у сабе, якіх даўным-даўно не мае па нечай злой волі ці проста такім дзіўным збегу акалічнасцей. Быццам усе і ўсё, нават сама прырода, супроць яго, бы нехта ўсясільны, усемагутны, немаведама за што помсцячы, праследуе неадступна, праследуе, каб удосталь насмяяцца, наздзекавацца. Во і кроку не паспеў ступіць, каб пачаць новае жыццё — і анекдатычнае затрыманне, начлег у КПЗ, мярзотны барадаты двайнік… Нават цырульня на замку! Падобна, што змрочная палоса бед-няўдач, ад якой намерыўся ўцячы, пацягнулася шлейфам, насцігла, і няма ад яе ні збавення, ні паратунку. Можна падумаць, што чорны чараўнік, злая фея падсунулі яму нейкі антыталісман… Тут хочаш не хочаш, а можна паверыць у чартаўшчыну альбо звіхнуцца…

Нервова пахадзіў ля замкнёнай цырульні, тырчэць тут не хацелаея, збочыў у зарослы кустоўем скверык насупроць царквы. Апалага лісця тут не ўбралі, і яно, учарнелае, падгнілае, раскіслае, яшчэ больш узмацняла няўтульнасць і золкасць дня. У зацішку знайшоў прамоклую чорную лаўку, на якую аж сядаць было страшна… Думаў, адкуль усё гэта пачалося, з якой нагоды, з чыёй ласкі трапіў у гэтую змрочную палосу? Хто і калі падсунуў той злавесны антыталісман? Калі, з чаго ўсё гэта пачалося?.. А ці не з таго прыкрага сватаўства, той жаніцьбы? Магчыма… Першую ж аплявуху атрымаў менавіта тады, ад хлопцаў, можна сказаць, ад сяброў, з кім пяць гадоў душа ў душу пражылі ў адным пакоі, па пуду солі, па цэнтнеру камсы з’елі… Тройчы крыўдна было атрымаць ад іх аплявуху…

На цяперашні розум, канечне, трэ было маўчаць, прыкусіўшы язык. Усё роўна іх вясёлае студэнцтва кацілася да фінішу, прыходзіў канец іх дружнай суполцы. Дыплом у кішэнь — і кожны сам сабе гаспадар, кожны сам сабе мудрэц… Распісаліся б ціхенька — і ніхто нічога не ведаў бы… Хм, на сённяшні розум… На сённяшні розум, і блізка не было б таго вяселля, на сённяшні розум, паехаў бы, як Алесь Саўчук, Грышка Багдзевіч, Коля Мікітчук — чалавекам быў бы…

Хлопцаў тады здзівіла, збянтэжыла, абурыла, канечне, не столькі яго паспешлівае рашэнне, колькі тое, што жэніцца не з «Лірыкай», а з мінчанкай Талінай, пра якую яны толкам ведаць не ведалі, у вочы не бачылі…

«Лірыка»… Мілая і гордая філфакаўка Люба-Любачка… Як сёння гучыць твой непаўторны пявучы голас, звонкі смех, жывуць у памяці твае то гарэзна-смяшлівыя, то сурова-строгія шэрыя вочы. Дзе ты цяпер, што з табою, ці знайшла сваё шчасце? Ён не ведае і, магчыма, ніколі ўжо не даведаецца…

I сёння не можа разабрацца, што гэта было: першае сапраўднае каханне ці нешта іншае. Пэўна, каханне, бо ніхто, а толькі яна, Люба-Любачка, успамінаецца светла, прыходзіць у сны, ад згадкі толькі пра яе шчымліва смыліць сэрца, а кроў у скронях аддаецца пахавальным звонам, па нечым няздзейсненым, згубленым і загубленым на векі-вечныя… Не, не тупее з гадамі боль, не згладжваецца віна — Люба-Любачка застаецца і, мабыць, назаўжды застанецца самай болевай кропкай на яго сумленні…

Вядома ж, не хацеў, думаць не думаў, што можна пакрыўдзіць, абразіць. калі, паяснічаючы перад філфакаўкамі, ляпнуў пра яе — «мая лірыка». Ці ж мог здагадацца, што яны, каб павыскаляць зубы, а мо проста з зайздрасці, падхопяць, разнясуць ледзь не па ўсім універсітэце гэтую яго прыдуркаватую «лірыку», і яна прыліпне мянушкай, будзе аж тры гады псаваць кроў Любе-Любачцы? У яе, праўда, хапала розуму не зважаць альбо пераводзіць на жарты, але не цяжка было бачыць, чаго каштуе, якой цаною даецца ёй гэтае незважанне, гэтыя выратавальныя жарты. Асабліва — калі сварыліся і ён ва ўсіх на вачах заляцаўся да іншых дзяўчат. А сварыліся даволі часта, і ўсё з-за аднаго…

Люба-Любачка, у адрозненне ад шматлікіх паклонніц, была не дужа высокай думкі пра яго творы, дазваляла іншы раз сабе такое, чаго не дазвалялі нават самыя строгія і прыдзірлівыя літкансультанты. Не ведаў, дзівіцца ці злаваць, але яна, бывала, ледзь не слова ў слова паўтарала, што казалі літкансультанты, бы прысутнічала там, бы чытала думкі на адлегласці. I гэта амаль заўсёды канчалася разрывам, на злосць ёй пачынаў хадзіць з дзяўчатамі, якія млелі ад яго вершаў. Але ўжо дні праз два-тры нейкая невядомая сіла зноў пачынала цягнуць да яе, гордай, непакорлівай, калючай, нязручнай. Хто ведае, мо таму і ружа-кветка такая жаданая і вабная, што яна заўсёды з шыпамі...

Каб пасварыцца — дастаткова некалькі хвілін, каб памірыцца — патрэбны дні, тыдні, іншы раз месяцы.

I тады аднакурсніцы праходу не давалі Любе-Любачцы сваімі не дужа далікатнымі і тактоўнымі кепікамі наконт «лірыкі» і яго «лірычных адступленняў» — лічылі, што гэта надта ж дасціпна і смешна. Яна была ў тысячу раз прыстойней і чысцей за кожную з іх, і яны з езуіцкім жаноцкім каварствам, мусіць, не хацелі дараваць ёй чысціні. А да чыстага ўсё прыліпае, на чыстым кідаецца ў вочы кожная плямка…

Але, бадай, самую-самую пляму пасадзіў на Любу-Любачку, канечне, ён…

У той вечар прачытаў ён новую нізку вершаў, якія лічыў сваёй несумненнай творчай удачай, спадзяваўся надрукаваць у самым рэспектабельным часопісе. На гэты раз чакаў пачуць ад яе…

— Андрэйка…— неяк сцішана сказала яна.— Ты ж, вядома, хочаш праўду?

— Канечне…—- насцярожыўся ён.

— Даруй, але чаго ты бярэшся пісаць, пра што кепска ведаеш, што цябе самога не хвалюе? Не злуй, але, разумееш, словы ў цябе тут нейкія… ну-у, бы асеннія лісты: прыгожыя, яркія, кідкія, ты, даруй, нейкія нежывыя, мёртвыя, халодныя…

Гэта было ўжо занадта — узарваўся: шмат ты разумееш! Ды ты!..

Дадому вярнуўся злы, а тут яшчэ хлопцы: ну што, адбрыла Лірыка? I ўзыграў, ашалеў подлы мужчынскі эгаізм… Ляпнуў, пахваліўся, што даўно… То была, вядома, выдумка, непрыстойная, брудная, тут жа схамянуўся, апомніўся, але слова — не верабей… Дзякаваць богу, хлопцы, відаць, так і не паверылі, бо плётка не выпаўзла з пакоя…

3 таго часу (балазе, быў апошні курс) не ставала смеласці глянуць ёй у вочы, як і не хапала мужнасці прызнацца хлопцам, што збрахаў…

Нечаканую вестку, што намерыўся ажаніцца, прытым звязацца вузамі Гіменея не з Лірыкай, а з мінчанкай Талінай, з якой нядаўна выпадкова пазнаёміўся, хлопцы ўспрынялі глуха і нема. К вечару, праўда, вывесілі экстраны выпуск пакаёвай «Маланкі», дзе пракаменціравалі навіну. Урэзалася ў памяць:

Наш Андрэй падумаў дужа

I адкрыццём уразіў нас:

Як не стаць сталічным мужам —

Няма ходу на Парнас.

Трохі пакрыўдзіў гэты «спецвыпуск», але не падаў знаку: тады не мелі звычкі крыўдзіцца — жарты ёсць жарты, і чым дасціпней — тым весялей.

Але каб на тым усё скончылася! Эпіграмка — бяскрыўдная сяброўская хохмачка ў параўнанні з тым, што адбылося пасля, калі прагаварыўся: хлопчыкі, і прозвішча ў мяне будзе жончына, запомніце — Андрэй Бяскуднікаў! Ну як?!

Спярша ўспрынялі гэта як няўдалы розыгрыш, на што ўсе былі майстры. Закарагодзілі, плаксіва галосячы: ах, нявестачка, ах, сябровачка, на каго ж ты пакідаеш нас… Потым дружна схамянуліся, бы раптоўна прадверазелі:

— Ты што, прыдурваешся ці…

— На жаль, браточкі, праўда. Горкая, сярмяжная праўда. Мне паставілі ультыматум…

— I ты-ы???

— А што рабіць?..— развёў рукамі і, каб хоць як-кольвек рэабілітавацца, салгаў: — Я кахаю, жыць без яе не магу... Не губіць жа шчасце з-за нейкай дзівацкай прыхамаці старога…

Хлопцы разгублена паселі на ложкі, прыбіта маўчалі, бы аглушаныя. Ён і сам разгубіўся — не чакаў такой рэакцыі, і ў сваёй разгубленасці зрабіў яшчэ адно, бадай, самае недаравальнае глупства — неабачліва ляпнуў пра радаслоўную Бяскуднікавых. Для чаго ляпнуў — і сам не ведаў.

Перпхы ачомаўся Васіль Гарошка — у яго ад прыроды рэакцыя рэпарцёра, нездарма падаўся на аддзяленне тэлерадыё.

— Ого! — ускочыў ён, выставіўшы вялікі палец.— Ды ты, Андрушачка, аказваецца, цяпер у нас княжацкага заводу…— Запаяснічаў, згібаючыся ў крук, вырабляючы дурацкія рэверансы.— Як вас велічаць цяпер, ваша высакабродзіе? — I ў яго голасе былі не звычайныя, добразычлівыя, хоць часам і салёныя, сяброўскія кепікі, а злая, з’едлівая іронія, здзек.

Андрэй стаяў збянтэжаны, не ведаючы, смяяцца ці гневацца.

— Не, хлопцы, на самай справе на парадак дня нашага веча пастаўлена пытанне надзвычайнай важнасці: як «ныне и на все времена» будзем велічаць нашага Андрэя, даруйце — Андрэя Пятровіча Бяскуднікава, у дзявоцтве — нашага дарагога таварыша Чарапіцу? — падняўся са свайго ложка стараста пакоя Алесь Саўчук (ён намерыўся ехаць на раён і больш за ўсіх здзекаваўся з хуткаспелых жаніхоў і нявест).— Не станем жа па-ранейшаму, па-хамску… Зараз Андрэй Пятровіч — асоба аўгусцейшая… Мо — ваша светласць? Як, паважаныя таварышы, гучыць?.. Слаба, канечне. Тады мо — ваша сіяцельства?..

— Граф Паскуднікаў! — ваўкавата буркнуў Грышка Багдзевіч і грэбліва адвярнуўся да акна.— Перахрысцім і хай будзе: ваша сіяцельства граф Паскуднікаў…

Гэта было горш за аплявуху. Не памятаючы сябе, кінуўся на Грышку з кулакамі. Ледзьве расцягнулі...

Крыўдна было: за што?! Хіба так робяць сябры?! Чым заслужыў, каб так бессардэчна насмяяцца, так жорстка абразіць?! I хто?! Грышка, мо самы блізкі таварыш…

Але самае страшнае было наперадзе. Грышкаў «граф Паскуднікаў» прыліп адразу, імгненна абляцеў увесь факультэт, філфак, пэўна, нават увесь універсітэт. Аж учарнеў ад «вашага сіяцельства»…

А потым… А потым гэты «граф Паскуднікаў» нейкім чынам запоўз у рэдакцыю шматтыражкі, куды са свабодным дыпломам і такімі пакутамі ўладкаваўся… А потым… Каторы год, як змрочны цень, неадчэпна ходзіць за ім з рэдакцыі ў рэдакцыю, зрабіўся нечым больш значным, чым самая крыўдная і абразлівая мянушка…

VI

О, багіня ўсіх багінь багіня ўдачы Фартуна! Ты — дзівосная, як мэта. Ты — няўлоўная, як мара. Ты — ласкавая і пяшчотная, ты — капрызная і каварная, як і… усе жанчыны. Ты — багіня, ты — рабыня, ты — святло надзеі, ты — уладарка цемры. Неабсяжная, бязмежная сіла і ўлада твая. Адна ты здольна змусіць служыць сабе ўсіх: ад найвялікшых геніяў да найгеніяльнейшых авантурыстаў і прайдзісветаў. Ад цёплай летуценнай усмешкі тваёй запальваецца сонца, зацвітаюць кветкі-ружы, ад пахмурнага чала твайго спускаюцца цемень і холад, вянуць кветкі і надзеі…

Першы раз пра багіню Фартуну Андрэй пачуў на лекцыі грамавержца Зеўса — грознага выкладчыка антычнай літаратуры, чыё імя наводзіла і наводзіць жах не на адно пакаленне студэнтаў-журналістаў, дастойна ўслаўлена ў бясконцых легендах і байках, словам, студэнцкім фальклоры. Шкада, што гэтага фальклору ніхто не збірае, ніхто не вывучае, ніхто не выдае. А ён калі не кандыдацкай дысертацыі, то хоць якой-небудзь дыпломнай работы, напэўна, варты… Але гэта к слову…

Упершыню ўбачыў багіню Фартуну Андрэй на палатне аднаго непрызнанага генія, з кім выпадак звёў пазнаёміцца ў дыскаклубе. Дыскамузыкай, праўда, ён і аднакурснікі перахварэлі, як адром, яшчэ на другім курсе. Патрэсліся, як у ліхаманцы, апрабавалі на моц барабанныя перапонкі, сабралі багатыя калекцыі выразак з айчынных і замежных выданняў з фота і партрэтамі дыскакуміраў, а потым пакрысе сталі разумець, што апроч «дыска» на свеце ёсць шмат іншых цікавых рэчаў і заняткаў, разважаць пачалі, што «дыска», у рэшце рэшт, пройдзе, як і ўсе «міні», «максі», «платформы», сапраўдная ж музыка — застанецца. I раптам на апошнім курсе, калі даўным-даўно фотакалекцыі дыскакуміраў перакачавалі ў пакоі першакурснікаў, у яго нечакана пачаўся новы востры рэцыдыў дыскахваробы. Працякала яна, канечне, зусім не так, як колісь, калі ўсё было каласальна, непадражальна, захапляла цалкам, без астачы. Зараз даволі выразна кідаліся вушам і вачам прымітыў, фальш, невысокі густ і саміх твораў, і іх выканаўцаў. Аднак дыска-зборышчы вабілі сваёй усёраскаванасцю, багемнасцю, дзе можна на нейкі час забыцца пра ўсё на свеце, адключыцца ад малых і вялікіх клопатаў, у канвульсіўна-дрыгальным экстазе разрадзіцца ад лішку фізічнай энергіі, што накапляецца ў арганізме ў наш маларухомы, статычны век…

Эдзя адразу ж кінуўся ў вочы: маленькі, шустры, з запушчанымі каўтунаватымі валасамі, ускудлачанай рыжай барадой, апрануты па апошняй модзе — неахайна. Словам, сучасны мадэрновы інтэлігент… Сышліся адразу, хоць Эдзя быў на восем гадоў старэйшы. Дыскахвароба ў Эдзі была сталая, хранічная, як і яго канфлікт з выстаўкомам.

Звычайна гаворкі на дысказборышчах не выходзяць за межы біяграфій дыскакуміраў, звестак пра нейкія іх інтымныя пікантнасці, глыбакадумных разважанняў аб перавагах адных дыскабажкоў над другімі, утылітарна-практычных: дзе дастаць пласцінкі, магнітафонныя запісы, колькі «рэ» каштаваць будзе… Уласна кажучы, перамолваецца сто раз перамолатае. У іх з Эдзем знайшліся іншыя тэмы, іншыя інтарэсы, высветлілася еднасць ці блізкасць поглядаў на музыку, літаратуру, мастацтва, на жыццё ўвогуле. У першы ж вечар Эдзя прапанаваў махнуць да яго ў майстэрню паглядзець каласальную работу.

— Партрэт Фартуны…— таемна шапнуў ён.— Толькі што закончыў…

Андрэй адмовіўся, спаслаўшыся на позні час: хоць Эдзя і выклікаў давер, але чорт ведае, хто ён і куды завядзе…

— Як-небудзь іншым часам…

— Ладна,— пашкадаваў Эдзя.— Давай тады заўтра.— Адчувалася, яму жах як карціць хутчэй паказаць сваё геніяльнае тварэнне.— У сем вечара. Во — адрасок. I не палохайся, што падвал. Стану членам Саюза — ого якія апартаменты займею!..

Увесь дзень вагаўся: ісці ці не ісці? Агітаваў хлопцаў у кампанію, але адмахваліся: не да непрызнаных геніяў — праз тры дні экзамены…

Эдзева майстэрня займала два цокальныя пакоі. Першы — прахадны, даволі прасторны. Другі — з праёмам, але без дзвярэй, зусім катушок. Майстэрня нагадвала склад невядомага прызначэння — кругом валялася нейкае шмаццё, драўляныя каркасы, планкі, лісты фанеры, бляхі, яшчэ нейкі незразумелы друз. Як толькі перастўпаеш парог — сутыкаешся з вылепленым з пластыліну жаночым целам у натуральную велічыню, але без галавы. Яно стаяла на кукішках пасярод пакоя на невысокай драўлянай падстаўцы і нібыта малілася.

— Што, гэта твая Венера Мілоская? — жартам кіўнуў Андрэй.

Эдзя хвілін пяць не мог суняцца ад рогату, потым сур’ёзна сказаў:

— Трэці год не магу знайсці натуру.

— А гэта…— Андрэй падміргнуў на бюст і торс.— Павінен сказаць, нішто сабе…

— Ну-у, то прасцей! — махнуў рукою Эдзя.— Не праблема…

— То што, ты гэтую Фартуну хацеў паказаць?

— Ну што ты! — спалохана замахаў рукамі Эдзя.— Гэ-э, не спяшай папярод бацькі ў пекла… Да Фартуны трэба падрыхтаваць сябе псіхалагічна. Во, спачатку паглядзі, што натварыў, як жыву, як твару. А зараз прыйдуць дзяўчаткі — разам зірнем…

— Якія дзяўчаткі? — трохі насцярожыўся Андрэй.

— Ды тут, дзве цаніцелькі мастацтва… Ты што, супроць?

— Ды не…— стаў здагадвацца Андрэй, адчуваючы нейкае таемна-страхавітае пачуццё.

На свежапабеленых вапнаю сценах віселі акварэлі ў просценькіх рамках, уздоўж сцяны на лаве размясціліся рознага памеру скульптуры ў пластыліне, гіпсе, метале. Ні адна з Эдзевых работ не рабіла ўражання, аднак пераходзіў ад адной да другой, разглядваў збдізку і здалёку, у профіль і анфас, глыбакадумна заўважаючы: у гэтым нешта ёсць… Здорава!..

Эдзя цвіў, як мак.

У меншым пакойчыку стаяў стары зашмальцаваны стол на дзве тумбы, яшчэ больш зашмальцаваныя крэслы і табурэткі, пацёртая скураная канапа, нешта накшталт стэлажа з грубых дошак, дзе як папала валяліся пэндзлі, заляпаная папера, фарбы, іншае шмаццё. Падлога была брудная, даўно не падмятаная, з плямамі засохлай фарбы, рэшткамі бычкоў у тамаце, хлебнымі крошкамі, скуркамі сала, каўбасным лупіннем і яшчэ бог ведае чым. Усё гэта ўражвала непрыемна, гнятліва. Падумаў: як гэта ён асмеліўся запрашаць сюды дзяўчат?! Пэўна, такія дзяўчаты…

У дзверы пастукалі.

— Да-да! — па-свойску крыкнуў Эдзя.

Зайшлі дзве дзяўчыны, маладыя, нішто сабе, асабліва — адна. Эдзя распрануў, павесіў іх паліто ў шафу. Абедзве засталіся ў світэрках і джынсавых штоніках у абцяжку, і гэтая адзежына асабліва выразна падкрэслівала іх дасканалыя формы. Адна, адчувалася, тут была свая, другая, каторая сімпатычней,— па ўсім відно, першы раз. Яна чулася ніякавата, трохі скавана, здзіўлена, але стрымана агледзела незнаёмую, нязвыклую абстаноўку. На безгаловае цела глянула толькі мяльком, цнатліва зардзеўшыся, перакінула позірк на акварэльны малюнак. Андрэй краем вока сачыў за ёю, і тут, на фоне гэтай неахайнасці, убогасці, яе загадкавая, стрымана-скептычная ўсмешка на прыпухлых сакавітых вуснах здавалася ўсмешкаю рафаэлеўскай мадонны, «Невядомай» Крамскога. 3 салодкаю млосцю ўявіў пякельную страсць яе вуснаў, ціск налітых гарачым сокам рук, пакуль што схаваных пад шэранькім світэрком у абцяжку. На нейкі міг іх позіркі сутыкнуліся — і перахапіла дыханне, застукала ў скронях. Аднак у той жа момант стала брыдка за свае думкі: канечне ж, гэта прыстойная, вельмі прыстойная дзяўчына, не з тых, хто шмат дазваляе…

Адно было незразумела: як трапіла яна сюды? А раптам гэта з яе ляпіў безгаловае цела альбо пісаў сваю Фартуну Эдзя?! Здагадка торкнула непрыемна, глухое расчараванне, горкая крыўда на момант апалілі душу. Не-е, канечне, не! I сляпому відно, што яна тут у першы раз. Пэўна, зманіла сяброўка ці проста знаёмая, абяцаючы немаведама які шэдэўр мастацтва. Во таму выпадкова і трапіла ў гэтую бярлогу. Як ён мог падумаць!.. Ды на такую толькі любавацца, маліцца! Як на Венеру Мілоскую, як на рафаэлеўскую мадонну. Яна сама — найвышэйшае мастацтва, найдасканалейшая гармонія прыроды…

Дзяўчына мела рэдкае імя — Таліна, і гэтае прыгожае імя загучэла для яго, як музыка…

— А цяпер усе сюды!..— урачыста, з ледзь схаваным хваляваннем запрасіў Эдзя ў маленькі пакойчык.

Там ён, пакуль яны разглядвалі эцюды і скульптуры ў першым пакоі, паспеў паставіць на мальберт сваю карціну, прыкрытую кавалкам шэрай матэрыі. Эдзя змусіў нейкі час пастаяць, пачакаць, падрыхтавацца, засяродзіцца, і калі нецярпенне дасягнула патрэбнага накалу — рэзкім рухам сарваў з карціны шэрую матэрыю… I — анямелі, інстынктыўна адступіўшы крок назад, уражаныя, збянтэжаныя, нават напалоханыя. 3 карціны, ашчэрыўшыся, глядзела нейкая пачвара з праваленым носам, гнілымі зубамі, злымі халоднымі вочкамі, мярзотнымі гнайнікамі і струпамі на зямлістым твары. Таліна машынальна закрыла вочы далонямі, уздрыгнуўшы, адвярнулася. Андрэя амаль фізічна праняло халоднай магільнай мярзотай. Толькі Тома (так звалі другую) глядзела на карціну спакойна, нават абыякава.

Эдзя пераможна і трохі паблажліва ўсміхаўся, задаволены зробленым эфектам. Даў нейкі час ачомацца і нецярпліва запытаў:

— Ну як? — I ў яго пытанні быў адказ: канечне ж, каласальна.— Што скажаш?

Андрэй не ведаў, што сказаць. Эдзева «Фартуна» здалася яму насмешкай над мастацтвам, кашчунствам, нейкім вывіхам змрочнай фантазіі, абсурдам, шарлатанствам.

— Карціна, вядома…— Памуляўся, пераступаючы з нагі на нагу.— Уражвае…— Не хацелася крыўдзіць гаспадара.— Настолькі ўражвае, што немагчыма выразіць, сказаць. Трэба час, каб асэнсаваць…

— Чысты, голы рэалізм заўсёды ўражвае, дзейнічае на розум, эмоцыі, псіхіку. Чысты рэалізм — як чорны хлеб, ніколі не прыядаецца…— гучна і завучана прадэкламаваў Эдзя.— Гэта, калі хочаце, зараз маё творчае крэда, мой новы этап! I, запомніце, ён, новы этап, пачаўся з «Фартуны»!..

— Але, згадзіся, голы, анатамічны рэалізм — гэта яшчэ… не… ну, не заўсёды мастацтва…— асцярожна запярэчыў Андрэй, паглядаючы на Таліну, і ўбачыў, што яны з ёй аднадумцы.

Эдзя пакрыўдзіўся.

— А ты, аказваецца, поўны прафан у жывапісе,— задзірліва ашчэціўся ён.— Такі ж прафан, як усе гэтыя дурні, бездары, кан’юнктуршчыкі, аглабельшчыкі з выстаўкома…

Адвёўшы душу на выстаўкоме, ён трохі астыў, пачаў даказваць неад’емнае права мастака на ўласнае бачанне свету, свой стыль, манеру пісьма, быццам гэта нехта аспрэчваў, быццам у тым нехта сумняваўся. Потым зноў узвінціўся, з былой страсцю і катэгарычнасцю перакінуўся граміць рэалізм у Андрэевым разуменні, сцвярджаючы, што такі рэалізм зжыў сябе, вырадзіўся…

— Эдуард,— сціпла ўставіла сваё слова Таліна.— Вы думаеце, нехта захоча трымаць такую…— Паказала на пачвару.— У сябе дома…

Эдзя пагардліва змераў яе з ног да галавы, вочы яго бліснулі нядобра:

— Хай нацюрморты ці базарных лебедзяў трымаюць эстэткі, як ты!..

Усіх, нават Тому, шакіравала гэтая нетактоўнасць. Андрэй і не здагадваўся, што за псіх гэты плюгавенькі Эдзя, хацеў кінуцца на дапамогу Таліне, але яго апярэдзіла Тома:

— А па-мойму, ты, Таліна, памыляешся,— спяшала патушыць пажар яна.— Карціна, несумненна, наватарская, зроблена геніяльна. Толькі ўгледзьцеся: якая думка, якая іронія, які падтэкст! — I, як вопытны псіхолаг, павярнула далей ад выбухова-небяспечнай тэмы: — Эдзечка, а не адзначыць такі поспех — грэх. Праўда ж, сябры?!

Усе згадзіліся: грэх!

Узрушаны Эдзя дастаў з шуфлядкі стала бутэльку, потым, падумаўшы, яшчэ чацвярцінку (на яго жаргоне «мярзаўчык») гарэлкі, чатыры зморшчаныя з падгнілінкамі яблыкі, пажаўцелы кус сала, дзве банкі кількі ў тамаце, паўбохана хлеба, пагнутыя алюмініевыя відэльцы — пэўна, «пазычаныя» ў сталоўцы самаабслугоўвання. 3 другой шуфлядкі выцягнуў немаведама калі мытыя гранёныя шклянкі.

Дружна селі за стол, ратуючыся ад ніякаватай, трохі варожай напятасці, што ўсё ніяк не магла прайсці пасля Эдзевай выхадкі.

Эдзя на правах гаспадара разліў пітво па шклянках. Выпілі, натуральна, за яго поспех і славу першапраходца, пачынальніка новага кірунку ў жывапісе, заснавальніка новай арыгінальнай школы. Эдзя быў улагоджаны, расчуліўся, наліў яшчэ па адной, захацеў сказаць тост, пасля якога змусіў выпіць да дна нават дзяўчат…

Праз нейкі час, калі добра даў знаць хмель і тэма Эдзевай геніяльнасці вычарпалася, затухла, успомнілі пра Андрэевы таленты: узнікла жаданне «прычасціцца паэзіяй, наталіць смагу з яе гаючых крыніц». Па праўдзе кажучы, застаючыся ў цяні, пакуль гаварылі толькі пра Эдзю, ён адчуваў сябе незаслужана абыдзеным, здаецца, нават пакрыўджаным — карцела паказаць сябе ва ўсім бляску, ашаламіць Таліну.

Для прыліку аднекваючыся, устаў, абвёў усіх позіркам і, жэстыкулюючы, з пачуццём пачаў чытаць свае лепшыя вершы, краем вока назіраючы, якое ўражанне яны робяць на Таліну. Ён чытаў прачула, натхнёна, чытаў толькі для яе, яго цікавіла толькі яна, Эдзя з Томаю былі не ў разлік — яны сваім захапленнем павінны былі падымаць яго ў яе вачах.

Як і трэ было чакаць, кожны верш прымаўся пад апладысменты, і ў зеленаватых Талініных вачах заўважаў нешта большае, чым захапленне…

Выпілі за паэзію і, канечне, за яго геніяльныя творы і тут жа забыліся і пра вершы, і пра Эдзеву «Фартуну» — пачалася шумная, бязладная, хмельная гамонка, калі не асабліва зважаецца, хто і пра што гаворыць. Таліна сядзела поруч, маўчала, і калі ён казаў што ці проста лашчыў яе позіркам, апускала сарамліва вочы, лёгкая сцішная ўсмешка, што блукала на яе прыпухлых вуснах, перапынялася нейкім вельмі сімпатычным нервовым цікам. Нахіліўся, шапнуў на вуха, што цалкам згодны з ёю — Эдзеву «Фартуну» ні адзін дурань не павесіць у сябе дома, і ўвогуле, гэта нейкі маразм, а не мастацтва, будзь ён мастаком — напісаў бы Фартуну толькі ў яе вобразе…

Таліна какетна і ўдзячна ўсміхнулася, паласнула таемна-загадкавым позіркам, які выразней любых слоў гаварыў, што ён ёй неабыякавы, больш чым неабыякавы, і млосна зайшлося сэрца, здалося, закіпае кроў…

Эдзю з Томаю спатрэбілася ў другім пакоі пашукаць яшчэ пітва. Застаўшыся адны, нейкі час сядзелі, як наэлектрызаваныя. Потым нахіліўся, стаў шаптаць нейкае глупства, і губы міжволі казытнулі мочку яе вуха. Таліна даверліва, падатліва прыхінулася, машынальна лёгенька абняў за плечы, прыпаў вуснамі да вуха і адчуў, як між імі прайшоў нейкі ток, выклікаў у ім вострае хваляванне, у яе — цяжкі, працяжны ўздых, як стогн. Таліна спалохалася, рэзка адхінулася, адштурхнуўшы і яго, па-змоўніцку, гарэзна пагразіла пальчыкам: ну-ну!..

Прыйшлі Эдзя і Тома. Эдзя зусім асалавеў. Ён хістаўся, трымаючы «фаўст» — масіўную семсотпяцідзесяціграмовую бутэльку, п’яна гундосіў:

— Братцы, а роднай беленькай — ні грама. Во толькі імпартнае — «Чары Ніла»… Дзярбулызнем, га?!

— Ты не пі болей…— ласкава і капрызна шапнула Таліна, пагладзіла, потым шматзначна сціснула руку.— Добра-а?..

Ён не надта ўяўляў, што будзе далей. Ва ўсякім разе, Таліна вось-вось павінна сказаць, што позна ўжо, ёй пара дадому, ён, натуральна, возьмецца праводзіць яе… Аднак чамусьці яна не спяшалася.

«Чарніла» не ішло нават п’янаму Эдзю. Быў час разыходзіцца, але пустая, ладна збрыднелая гаворка доўжылася і доўжылася, і здавалася, канца-краю ёй не будзе. Не вытрываў, шапнуў Таліне: мо пара ісці? Яна ласкава і даверліва пагладзіла руку: не спяшайся, паседзімо троху…

Толькі за поўнач, калі Эдзя зусім асалавеў, Тома ўзялася цягнуць яго дадому, дзелавіта папярэдзіўшы, каб не забылі стукнуць на замок дзверы, калі будуць адыходзіць, падміргнула з разуменнем…

Тое, што яны засталіся адны, і — асабліва тое, што Таліна гэтак спакойна зрэагавала на празрысты Томін намёк, больш таго — успрыняла гэты непрыстойны намек як нешта само сабой зразумелае, даўно вырашанае, аглушыла, здалося такім неверагодным, такім непраўдападобным, што засумняваўся: а ці не падалося?

Таліна ўстала, тузанула за руку, каб і ён падымаўся, і не паспеў што-небудзь сцяміць, як шыю абвілі пругкія рукі. Зусім блізка ўбачыў прсветлены прадчуваннем шчясця прыадкрыты твар, заплюшчаныя вочы, трохі прыадкрытыя дрыготкія вусны, што чакалі, клікалі, абяцалі ўсё…

…Раніцой, прыйшоўшы ў сябе ад сну, адчуваў горыч, расчараванне, жаданне як мага хутчэй уцякаць адсюль. Дзівіўся, не мог узяць уцям, адкуль гэтае гнятлівае расчараванне. Мо прычына ў тым, што гэтак раптам зблекла, рассыпалася, знікла, як ілюзія, як міраж, учарашняя таемна-загадкавая і гордая ўсмешка рафаалеўскай мадонны, «Невядомай» Крамскога? 3 міражамі, ілюзіямі заўсёды развітвацца няпроста, балюча…

Перад ім зараз была рэальная нерэальнасць, такая ж нерэальная і ў той жа час рэальная, як гэтая агідная пачвара, што, ашчэрыўшыся, са змрочнай іроніяй глядзела маленькімі злымі вочкамі з Эдзевага мальберта…

Што Таліна ўжо была замужам, даведаўся толькі пры рэгістрацыі шлюбу, і гэтая нечаканая, абразлівая навіна не проста ашаламіла, а ўдарыла, як абухом па галаве. Першае, што цюкнула, калі ачомаўся: схапіць пашпарт, пакуль чысты, ірваць з усіх ног, без аглядкі, мчаць хоць на краЙ свету, хоць у вір, на кол, абы… Але не паспеў і падумаць, як рэгістратарка ўляпіла чорны тлусты штамп у пашпарт. Міжволі вырваўся цяжкі ўздых, бездапаможна апалі рукі… Хоць, здаецца, у той момант усё яшчэ не зусім разумеў, нават не верыў у рэальнасць таго, што адбылося, толькі недзе, нейкім дзесятым пачуццём хіба адчуваў, што ратавацца позна, адступаць няма куды — ён у пастцы…

Акружылі, сталі віншаваць, зычыць шчасця, нехта ўсунуў у рукі бакал, бухнула шампанскае, але ўсё гэта было як у тумане, як у сне — крыўда, бязмежная, горкая крыўда, і, здаецца, слёзы засцілі свет…

Прыйшоў да памяці, толькі калі апынуліся на вуліцы, сталі рассаджвацца ў машыны. Глянуў на ззяючую ад шчасця Таліну — і лютая злосць ускалыхнула душу. Як яна пасмела?! Не прызналася чаму?! Хіба так можна?! Як цяпер у вочы гляне, апраўдвацца будзе як?! Хм, што ёй цяпер — справа зроблена… Скажа: не пытаў, таму і не казала, сам вінаваты, трэ было папытаць… Во так, во так!.. Аблапошылі… Як апошняга цельпука аблапошылі… А цесць! Нябось пасміхаецца, пацірае рукі… Нашы-ы ўмовы-ы!.. Ы-ых, гад печаны!..

А потым было застолле ў рэстаране, прыкрае тым, што ніхто з універсітэцкіх таварышаў не прыйшоў, хоць іх і чакалі. Да самага апошняга моманту не верыў, што не прыйдуць. Пагрэбавалі… А тут яшчэ Ротар Пятровіч выварочваў душу:

— То дзе ж гэта твае дружкі? Несалідна. Я гаварыў…

Што ён мог сказаць?! Ды і ці трэба было казаць што? Цесця хвалявалі не сябры, а заказаныя месцы. Зрэшты, мо гэта і добра, што не прыйшлі,— хоць яны не ўбачаць, не даведаюцца… Адно — сорамна перад маці, бацькам, сваякамі: у іх свае ўяўленні і меркі, для іх — сябры не прыходзяць да самага апошняга чалавека…

А потым яшчэ застолле канчаткова азмрочыў Ротар Пятровіч. Кульнуўшы некалькі чарак, ён са сваёй прамалінейнай бесцырымоннасцю ўзяўся высвятляць адносіны, заяўляць свае выключныя правы.

— Раз ён прыняў нашу фамілію,— без адценняў на жарт грубавата паправіў маці, якую змусілі сказаць тост,— ён наш сын, і забудзьце…

— Ты што гэна, сваток, гаворыш? — сумелася яна, ледзь не ўпусціўшы чарку.— Як гэна — ваш, забудзьце?! Хіба ты яго нарадзіў? Мо ты гадаваў яго? Мо ты, скажаш, вывучыў ва універсіцеці?

— Што гэта значыць?! Што ён рэйдае?! — задзірліва ўскочыў на падмогу ёй бацька. Звярнуўся да дзядзькоў: — Вы паглядзіце, вы толькі паглядзіце на яго!..

Захмялелыя дзядзькі паўскоквалі з месцаў, зашумелі, ваяўніча рушылі на Ротара Пятровіча, гатовыя не толькі на словах, а, калі спатрэбіцца, і на кулаках не даць сваіх у крыўду, адстаяць свае правы:

— Мы-ы табе-е зараз пакажам дзярэ-э-эўню!..

Невядома, чым усё скончылася б, каб не ўмяшалася адміністратарка, пагразіўшы паклікаць міліцыю. Хоць дзядзькі былі ў добрым падпітку, разнерваваныя, але абачліва аселі, а надзьмуты як індык Ротар Пятровіч, перамагаючы свой гонар, вымушаны быў адступіць, папрасіць прабачэння, заявіць, што яго няправільна зразумелі…

Андрэй сядзеў, саромеючыся падняць вочы, не варухнуўшыся, бы ўвесь гэты вэрхал не мае да яго ніякага дачынення. Ён нават недзе ў душы хацеў, каб дзядзькі трохі намялі бакі самаўпэўненаму і бесцырымоннаму цесцю… Потым надышло нейкае ўзбуджэнне, ачумела выпіў пяць чарак запар — і больш нічога не памятае, толькі ўрыўкамі, без сувязі. Помніць, што ноччу пабудзіла ўся ў слязах Таліна, нешта гаварыла пра былога мужа, клялася, што кахае толькі яго, Андрэя, жыць без яго не можа… Помніць таксама, што буркнуў злосна: сучка, і адвярнуўся да сцяны…

Назаўтра ні Ротар Пятровіч, ні Антаніна Акімаўна, ні нават Таліна не пайшлі праводзіць гасцей на вакзал. Бацька, маці, дзядзькі, цёткі былі змрочныя, хмурныя, панура маўчалі. Толькі ля вагона, развітваючыся, маці сказала:

— Не зракайся хоць ты сваіх, сынок. Няма шчасця таму, хто свайго роду-племені выракаецца…— I загаласіла, не саромеючыся чужых людзей: — Што ж ты нарабіў, сы-ы-ыночак?! Куды-ы ж ты ўсу-у-нуўся-я? Чаму-у не знайшоў раўні-і са-абе… Яны ж устыдаюц-ца нас, за людзей не лічаць… За што, за які-ія грахі адабралі-і сы-ы-ночка, ад роду-племені-і адлучы-ы-лі…

Яму і самому хацелаея выць…

Яго прыход у дом Бяскуднікавых, бадай, нічым не парушыў звыклага рытму і ладу, што складваліся, усталёўваліся тут гадамі. Верхаводзіў усім, не, нават не верхаводзіў, а дыктаваў сваю волю Ротар Пятровіч. Шмат што тут было нязвыклым, дзіўным, нават дзікім. Перш за ўсё, хіба, ледзь не забабонны культ Гаспадара, гаспадара нейкага старарэжымнага, дамастроеўскага заводу. Не дазвалялася, напрыклад, садзіцца есці, пакуль на тое не будзе волі Гаспадара, пакуль ён не сербане першы. Гаспадар быў тая інстанцыя, якая прымае ўсе рашэнні, нават самыя дробязныя, мізэрныя, накшталт пакупкі новага чайніка ці выбару маркі туалетнага мыла. Ім усім заставаліся дарадчыя функцыі, абавязак падтакваць ва ўсім, кадзіць фіміям і безагаворачна слухаць. Было амаль фізічнае адчуванне, што хмурная масіўная постаць Гаспадара, як цень Вялікага Інквізітара, засціла ўсё ў гэтым доме, накладвала свой адбітак на кожную рэч, на іх думкі і ўчынкі, на ўсё, што робіцца і што будзе рабіцца заўтра, паслязаўтра, некалі… Яму трэ было ведаць усё: і дзе хто быў, і што рабіў, і з кім сустракаўся, і пра што гаварылі, і што Андрэй піша па начах, уключыўшы святло на кухні, і чаму піша на «наречии», і ў чым прычына, што не ў час прыйшоў дадому, чаму не пазваніў, калі затрымліваўся… Во толькі цікава, са зларадствам думаў Андрэй, куды глядзеў, калі дачка заставалася на ноч у Эдзевай бярлозе?

У Ротару Пятровічу і на самай справе была нейкая незразумелая ўладная сіла, і Андрэй, сам таго не жадаючы, спачатку адкрыта, потым моўчкі супраціўляючыся, пратэстуючы, усё больш і больш падпадаў пад гэтую сілу. Так, пэўна, заўсёды ў рэшце рэшт прымаецца ўлада новага начальніка, падабаецца ён табе ці не падабаецца…

Не так цяжка, канечне, выходзіць курыць на балкон ці лесвічную пляцоўку, нават зусім адвыкнуць ад гэтай шкоднай звычкі, садзіцца есці па сігналу — умоўны рэфлекс. Куды цяжэй прызвычаіцца да вечнай боязі сказаць не так, неасцярожным словам, неабдуманым учынкам прагнявіць Гаспадара, дбаць патрапіць яму ў тон. Енчыць часта хацелася ад яго дробязна-настырных павучанняў, кіслай фізіяноміі, якая заўсёды наводзіла страх і беспрасветную нуду. У яго быў проста нейкі талент браць зморам. I заўжды дамагаўся свайго. Як, напрыклад, звягаваў-звягаваў, а ўсё ж у рэшце рэшт змусіў ісці да лагапеда выпраўляць свае цвёрдыя «р» і «ч», якія шакіравалі яго, Антаніну Акімаўну і — асабліва іх знаёмых… Ці: як ні выкручваўся-адбрыкваўся, а ўсё ж упрог даводзіць да ладу яго мемуары, хоць бачыў, што справа гіблая, яйка выедзенага не вартая. Гэта былі ніякія не ўспаміны на аснове нейкіх дакументаў, фактаў, уласных назіранняў, а нешта сярэдняе паміж дакументалістыкай і белетрыстыкай. Адкуль жа мог узяць тыя дакументы былы лейтэнант, амаль тылавік? Таму «успамінаў» больш пра тое, што недзе ад некага чуў ці вычытаў, альбо проста выдумляў герояў, падзеі, што, ведаў, робяць пісьменнікі, нават папулярныя дакументалісты. Да гэтых мемуараў можна было смела ставіць эпіграф: «Всё, что было не со мной — помню». І самае страшнае: ад яго ўжо немагчыма было дабіцца, што на самой справе было, што — выдумана. Пэўна, перарабляючы рукапіс, ён і сам зблытаўся, дзе праўда, дзе выдумка. Часта, удакладняючы нейкія дэталі выпытваючы падрабязнасці, Андрэй лавіў яго на гэтым, і тады Ротар Пятровіч нерваваўся, крыўдзіўся, злаваў, усё роўна, нягледзячы ні на што, настойваў, каб заставаліся эпізоды з вядомымі генераламі, маршаламі, сцэны ў Генеральнам штабе, нават у Стаўцы.

Бачыў, што робіць абсалютна марную, пустую работу, таму яна тройчы каштавала нерваў, ішла марудна, цераз пень-калоду.

Міналі тыдні, месяцы, а ён усё нікак не мог прывыкнуць да тутэйшых парадкаў, змірыцца, прызвычаіцца да сваёй прымацкай долі. Іншы раз прыходзіла дзіўнаватае адчуванне, быццам ён не жыве, а іграе ролю ў нейкім блазненскім спектаклі, дзе ўсё задумана, распісана да драбніцы Ротарам Пятровічам. І яшчэ са страхам заўважаў, што паступова, спакваля нешта выхалошчваецца, камянее, мяртвее ў душы, усё цяжэй і цяжэй, а то і проста немагчыма быць самім сабой. Гэтая раздвоенасць, душэўная няўтульнасць прыгнечвала, наводзіла тугу і жуду. Мо не так адчуваў бы ўсё гэта, каб ладзілася, каб мог спачыць душою на рабоце. Калі ў чалавека не ладзіцца з работай, то, мусіць, з'яўляецца схільнасць усё перабольшваць, бачыць у змрочных танах. Няма радасці на рабоце — няма яе і ўвогуле...

Другі год тырчэў у шматтыражцы, і на нешта лепшае не было ніякага прасвету. І ў рэдакцыі, і на заводскім радыё амаль усе былі выпускніцы ўніверсітэта, якія ў розныя гады спешна павыскоквалі замуж за мінчан, каб не ехаць па размеркаванню. Праўда, некаторыя адразу паразводзіліся, але займелі права звацца мінчанкамі. Толку ад іх было мала: то ў дэкрэтах, то дзеці хварэюць, то самім нездаровіцца. Самае вялікае шчасце, нават для саламяных удоў — займець бюлетэнь, не ісці на работу. А калі і прыходзяць, то абы дзень да вечара, абы адбыць чаргу — словам, ні спору, ні ўмалоту. Таму хочаш не хочаш, а круціцца даводзілася: газетка хоць і выходзіць раз у тыдзень, але пражэрлівая, вымагае сіл не менш, чым раёнка. Праўда, грэх сказаць, што ўлягаў лішне: якая газетка — такая і работка.

Гняла і гэтая жаночая кампанія, і — асабліва тое, што лёс кожнай гэтай няўдаліцы хочаш не хочаш, а падобны на яго лёс. Выводзілі з сябе і іх кепікі, і зычлівасць накшталт: ну мы, а ты, мужчына, чаго тут гібееш?.. Што ён мог сказаць?!

Але больш за ўсё псавалі нервы сустрэчы са знаёмымі, што паўладкоўваліся ў салідных выданнях. Гэтыя сустрэчы заўсёды пакідалі цяжкі астой. Непрыемна было бачыць іх трохі спагадлівыя, трохі паблажлівыя позіркі, ледзь не скурай адчуваць абразлівую дыстанцыю, якая звычайна ўзнікае між прыласканымі і нялюбымі падданымі багіні Фартуны. Гонар не дазваляў шукаць у іх дружбы і падтрымкі, чаго, пэўна, яны вельмі хацелі б. Каб яшчэ больш узвысіць сябе ў яго вачах, прынізіць яго. Моўчкі перапальваў у сабе крыўду, спадзеючыся, што яшчэ наступіць і яго зорны час…

Між тым, нічога не хацела мяняцца. Па-ранейшаму хадзіў на работу, як на катаргу, яна стамляла, спустошвала. Астатак сіл і вечары забіралі ненавісныя цесцевы мемуары. Пералапачванне, перапіска іх даводзіла да адчаю, поўнага атупення. На свае вершы ўжо не заставалася ні сіл, ні настрою. Не пісалася, пэўна, яшчэ і таму, што, апроч шматтыражкі, нідзе друкаваць не хацелі. Нібы згаварыліся ўсе наўкол: слаба, паўтарэнне даўно адкрытага, бедная, калькаваная, анемічная газетная мова, няма настраёвасці, свежасці фарбаў і пачуццяў. Лічыў, што гэта проста прыдзіркі. Параўноўваў і знаходзіў, што вершы не горшыя, мо нават лепшыя за тыя, што друкуюцца ў газетах, часопісах, кніжках.

Перасварыўшыся і нажыўшы ворагаў амаль ва ўсіх выданнях, затаіў лютую злосць і рашыў прабівацца на ўсесаюзную арэну. Каб тыцнуць носам, паздзекавацца з усіх гэтых правінцыйных эстэтаў, якія, як сказаў адзін масціты крытык, з-за сваіх хутароў свету божага не бачаць.

Ніколі не думаў, што пераклад уласных вершаў такая няпростая справа. На кожным радку даводзілася спатыкацца то на рыфме, то на рытміцы, то слова ні за што не «лезла» ў страфу — мела лішнія склады і зусім іншы сэнс, то патрэбнага слова не знаходзілася, вымушаны быў ламаць радкі, строфы…

Пакаштаваўшы нялёгкага перакладчыцкага хлеба, падумаў, што, пэўна, усё ж мае ў нечым рацыю Ротар Пятровіч: сапраўды, які сэнс траціць час на пераклады, мардаваць сябе, калі можна пісаць адразу…

Іншамоўны Пегас, між тым, аказаўся куды больш капрызны і наравісты — брыкаўся, кусаўся, цэліў убрыкнуць капытом пад дых… 3 маскоўскіх выданняў папрасілі вершы ў арыгінале. Падзівіўся: навошта? Што яны зразумеюць?..

Неўзабаве адна за адною пасыпаліся рэцэнзіі, ад якіх аж у пот кідала: вершы слабыя ў арыгінале, бездапаможныя ў перакладзе, аўтар кепска валодае і адной і другой мовамі, творы, напісаныя па-руску, «не вытрымліваюць ніякай крытыкі — голыя дэкларацыі, зацяганыя фразы, злінялыя вобразы, набор нежывых, сцёртых газетных штампаў і стэрэатыпаў». Раілі, як і некалі ў вучнёўстве, чытаць і вучыцца ў класікаў, дасканала авалодаць роднай мовай…

Гэта было крушэнне, гэта быў тупік…

Трэ было сур’ёзна думаць, як жыць далей…

Хадзіў як у ваду апушчаны, учарнелы, як ноч. А тут яшчэ цесць даводзіў да істэрыкі сваімі мемуарамі. О, як хацелася парваць на шматкі, спаліць, развеяць з балкона гэтую ненавісную пісаніну! Умольваў, прасіў: давайце пачакаем, няма настрою, нездаровіцца, аднак Ротар Пятровіч і слухаць не жадаў, нерваваўся, звягаваў, ледзь не сілком заганяў да стала даваць устаноўленую ім дзённую норму.

Зрабіўшы норму, гадзінамі, доўгімі гадзінамі ляжаў з заплюшчанымі вачыма, прыкінуўшыся, што спіць, а сам думаў і думаў пра сваё няскладнае жыццё… Падобна было, што гэта не часовая, як спачатку здавалася, палоса непрыемнасцей і няўдач, якія калі-нікалі здараюцца ў кожнага. Гэта было нейкае няўмольнае зачараванае кола, у якім незразумелая сіла бясконца круціць яго. Думаў і думаў, як выбрацца з гэтага зачараванага кола, адкараскацца ад гэтай няўмольна-фатальнай сілы, пакутаваў, упадаючы то ў глыбокую дэпрэсію, то ў нейкую хваравіта-апантаную эйфарыю, і не бачыў выйсця. Іншы раз, праўда, наведвалі даволі цвярозыя, разважлівыя думкі: не рабі трагедыі, глянь на сябе самакрытычна, узваж свае магчымасці, як гэта некалі меў смеласць зрабіць Янка Вялеська. Не кожнаму наканавана асядлаць Пегаса, тым больш — прарвацца на ўсесаюзную арэну. Набірайся мужнасці, сілы волі, як колісь Янка, шукай сваю гавань у гэтым бурлівым, няўтульным, няласкавым свеце. У цябе ёсць дыплом, спецыяльнасць, калі на тое найшло, то добры публіцыст — не горш, чым сярэдняй рукі паэт. Табе, урэшце, куды лягчэй і прасцей, чым некалі было Янку Вялеську. Ёсць мінская прапіска, дах над галавою. Вялеська вунь ледзь не два гады перабіваўся ў розных шматтыражках, ведамасных бюлетэнях, блукаў з інтэрната ў інтэрнат, з прыватнай на прыватную, пакуль, нарэшце, не прыбіўся да «Інтурыста», дзе і займеў законную прапіску і такое ж законнае месца ў інтэрнаце…

Калі быў на малодшых курсах, даволі часта сустракаліся, па-ранейшаму трохі дружылі. Янка сяды-тады нешта перакладаў з нямецкай, іспанскай, французскай і — нават наадварот.

— Слухай, дык гэта ж твой хлеб! — узбуджана казаў Андрэй.— Праз год-два, глядзіш,— і ў Саюзе пісьменнікаў!..

— Ат, глупства ўсё гэта! — махнуў рукою Вялеська.— 3 мяне літаратурны перакладчык… Проста падхалтурваю, як, помніш, любіў казаць наш колішні шэф… На бясптушшы і варона салавей…

Быць ці не быць літаратурным перакладчыкам — гэта, канечне, яго асабістая справа. Але не па-сяброўску зрабіў Янка, не па-сяброўску. Наадрэз адмовіўся закінуць слова аднаму ўплывоваму літаратару, з якім добра знаўся — перакладаў кніжку для выдавецтва.

— Ведаеш што, стары, падыдзі да яго лепш сам,— адмахнуўся Вялеська.— Мы з ім на такія тэмы ніколі не гаворым. Ён не любіць… Адно, што магу: папрасіць, каб прыняў цябе, выслухаў уважліва…

Крыўдна было, вядома. Ад гэтага літаратара шмат што магло залежаць… Ён быў са сваімі вершамі ў яго і зараз ад Вялеські хацеў не яшчэ адну сустрэчу, а прыхільнасць і слова гэтага ўплывовага чалавека. Падумаў: ну і чорт з ім — сам выб’юся…

Пасля гэтага сустракацца сталі ўсё радзей і радзей. А калі Янка ажаніўся, зніклі апошнія агульныя інтарэсы, непрыкметна згубілі адзін аднаго — тыповая гісторыя ў наш тлумны, малакамунікабельны век…

Паўгода назад выпадкова сутыкнуліся на вуліцы і ледзьве пазналіся. Як ён змяніўся! Што робіць з чалавекам час! Памажнеў, пасаліднеў, з’явіліся залысіны і лёгкая сівізна ў чупрыне, хіба толькі вочы засталіся былымі — жывыя, вясёлыя, хоць усё ж гэта былі далёка не тыя вочы таго бесклапотнага, шалапутнага Вялеські. Янка быў з двума светлагаловымі дзяўчынкамі, вельмі падобнымі на яго.

Загаварылі пра творчыя справы. На пытанне, ці піша, жартаўліва паказаў на дзяўчынак:

— Во — мае самыя лепшыя творы…— Усміхнуўся паблажліва, але трохі сумотна: — Мы ўсе ў дзяцінстве перахворваем паэтычным адром…

I журналістыку, і «Інтурыст» ён даўным-даўно пакінуў, зараз займае нейкую пасаду ў таварыстве аховы помнікаў, перакананы, што там робіць хоць нешта вартае, карыснае…

А мо і яму махнуць рукою на гэтую журналістыку ды падацца ў якую кантору? А што ён умее, што можа, апроч журналістыкі?! Вялеська хоць замежныя мовы ведаў, а ён і родную забыўся грунтоўна… Не-е, няма ў яго выйсця, нічога няма, апроч журналістыкі. Журналістыка — яго крыж, яго лёс. I, мусіць, смешна ў такія гады ганяцца за паэтычнымі жураўлямі ў небе. За розум пара брацца, сталець і перш за ўсё — вырвацца, чаго б там ні каштавала, з апастылелай шматтыражкі. Без чыёй бы там ні было дапамогі, спадзеючыся толькі на ўласныя сілы…

Выбар выпаў на маладзёжную газету, дзе трэ было навясці кантакты (творчыя і не творчыя), рыхтаваць плацдарм… Выбраў маладзёжную не таму, што вабіла тэматыка ці падабалася сама газета. Маладзёжка — добрая прыступка, салідная рэкамендацыя і візітная картка… I, што немалаважна,— вакансіі тут часцей адкрываюцца…

Надрукаваў паўдзесятка ладных карэспандэнцый, невялікі нарыс, праблемны артыкул пра дыскатэкі, зачасціў у рэдакцыю, завёў блізкія знаёмствы, а з сім-тым — нават прыяцельскія адносіны. Усё ішло як мае быць: неўзабаве і ў рэдактара ўдалося вырваць абяцанне, што першая вакансія — яго…

Але, як кажуць, бог плануе, чорт — руйнуе. Калі, нарэшце, жаданая вакансія стала рэальнаю, нечакана ўсплыў канкурэнт — студэнт-пяцікурснік. Ведаў гэтага хлопца яшчэ па універсітэце, дакладней — па універсітэцкім літаратурным аб’яднанні, дзе некалі разам бывалі на пасяджэннях. Ён пісаў прозу, падаваў надзеі, меў публікацыі ў часопісе, нават быў заўважаны сур’ёзнай крытыкай. У апошні год даваў у газету артыкул за артыкулам, нарыс за нарысам, і нікому ў галаву не прыходзіла, для чаго гэта яму трэба…

Гэта быў рэальны канкурэнт, настолькі рэальны, што давялося сур’ёзна пахвалявацца. I было чаго: рэдактар раптам стаў дужа неахвотна ўспамінаць пра сваё абяцанне, ніякавата муляўся, калі згадваў, адказваў няпэўна, ухіліста, нават раздражнёна: паглядзім, параімся…

Тут і дурню было ясна: можна застацца з носам. Трэ было рабіць нейкія тэрміновыя захады. Але якія?.. Можна, канечне, паскардзіцца куды след: такі-сякі рэдактар, не хоча трымаць слова… Хм, паскардзіся — знарок не возьме, тысячу прычын знойдзе, і ніхто сілком не змусіць. Увапрэцца: у нас ёсць больш дастойны кандыдат, а Бяскуднікаў, калі хоча, хай чэсна выйграе творчае спаборніцтва… Паспрабаваў бы сам выйграць, каб на шыі вісела шматтыражка!

Можна, вядома, як то ні брыдка, прасіць падтрымкі ў былых знаёмых, напрыклад, у таго ж Грышкі Багдзевіча, які нядаўна вярнуўся з вобласці на ўплывовую камсамольскую работу. Не-е! Ніколі, ні пры якіх абставінах не апусціцца да такога самапрыніжэння… Да каго, да каго, а да Грышкі, які так жорстка абразіў, прыляпіўшы гэтага праклятага «графа Паскуднікава», ніколі, ні за што, як бы туга ні было, на паклон не пойдзе…

А што рабіць? Дзе выйсце?! Быў, канечне, варыянт, але ведаў, што гэта таксама ніколі, ні за што не зробіць… Забараніў сабе нават думаць…

Мінуў дзень, другі, тыдзень, і, па меры таго як змяншаліся шанцы, знікалі апошнія надзеі, усё настойлівей, назойлівей лезла ў галаву тое здарэнне, падмываючы, ломячы катэгарычную забарону нават думаць пра яго…

На другім курсе яго канкурэнт уліп у нейкую гісторыю і трапіў у міліцыю, потым разбірала камсамольскае бюро…

Ну і што?! Высветлілі ў рэшце рэшт, што невінаваты быў, а калі і была якая віна, то не такая і не настолькі, каб караць…

Але, калі што, паспрабуй сёння дакажы, была ці не была віна: факт прыводу ў міліцыю застаўся. А гэта…

I спалохаўся самога сябе: не-е-е… Толькі не гэта… Ды паважаць сябе перастане… Не-е… Не было, ведаць не ведае ніякай гісторыі…

Аднак праходзіў нейкі час, і другі, пакрыўджаны, абражаны голас пачынаў пад’юджваць, падцкоўваць: гэ, а цікава выходзіць! Ты чакаеш, табе цвёрда абяцаюць, і калі нарэшце дачакаўся — з’яўляецца на гатовенькае, пераступае табе дарогу нейкі геніяльны выскачка. I ты павінен без бою — гэндэ гох… Ён сядае на тваё законнае месца, а ты гібей да скону дзён у шматтыражцы… Дзе ж тут логіка, дзе ж тут справядлівасць?! Калі на тое пайшло, то чаму б не пасядзець гадок-другі гэтаму хлопчыку ў шматтыражцы? На самай справе — чаму?! Ён жа, Андрэй, адсядзеў столькі ў раёнцы і во ўжо два гады ў шматтыражцы! А гэты што бачыў?! То хто мае большае маральнае права? Ён, хто чатыры гады аддаў нізавой прэсе, ці гэты, што яшчэ і вучобы не закончыў, дыплома ў вочы не бачыў?! Ён не супроць, не — хай бяруць, калі хочуць, і гэтага будучага генія, але пасля таго, як возьмуць яго, Андрэя. Хай пакуль што ідзе ў шматтыражку, на яго месца, ды пакажа сябе…

За сваю журналісцкую практыку Андрэю даводзілася выступаць ва ўсіх жанрах — ад простай заметкі да вершаванага памфлета. У эпісталярна-ананімным жанры пісаў упершыню. Самы закляты вораг, пэўна, паспачуваў бы яму, каб мог заглянуць у душу, пабачыць, якія пачуцці бродзяць, віруюць, бурляць там, як супраціўляецца сумленне, з якім гвалтам даводзіцца ўтаймоўваць яго, як, у рэшце рэшт, дрыжаць, не хочуць слухаць рукі…

Ананімка спрацавала дакладна, як міна замаруджанага дзеяння… Канкурэнт быў адсунуты, рэдактар, праўда, без асаблівага энтузіяму, але падпісаў заяву. Можна было радавацца. Аднак на душы было паскудна, нешта замінала святкаваць перамогу, адчуваць радасць спаўна…

Яго былога канкурэнта размеркавалі ў раённую газету. Што ж, хай пакаштуе хлеба раёншчыка, думаў Андрэй. Для яго гэта на карысць. Мо кнігу напіша на сучасную тэму, а ў Мінску, мажліва, нічога і не напісаў бы: гнаў бы ў газетныя радкі свой талент. Так што, калі на тое пайшло, мо не нашкодзіў, як думае, а памог гэтаму хлопцу. Вярнуцца ў Мінск ніколі не позна, як, напрыклад, той жа Грышка Багдзевіч… Калі сапраўды мае талент — не прападзе, усё роўна выб’ецца, даможацца свайго…

Хацелася, вельмі хацелася верыць, што так і будзе, хоць цалкам прыняць на веру, што менавіта так будзе, вядома, не мог. Лёгка ашукаць некага, нават самага блізкага, сябе ашукаць — куды цяжэй…

Сам дзівіўся, але чамусьці не было вялікай радасці і на новай рабоце. Па сутнасці, тая ж газетная будзёншчына. У раёнцы некалі было куды цікавей. Там забывалася ўсё на свеце, нішто не азмрочвала… Тады была маладосць, а маладосць заўжды згадваецца светла. Пэўна, праз дзесятак гадоў і сённяшняя работа ў маладзёжцы будзе згадвацца светлаю паласою…

А ўвогуле ўсё ішло нармальна. Ездзіў па камандзіроўках, адпісваўся, калі — лепш, калі — горш. Бывала, і хвалілі, бывала, і трохі ўшчувалі на «лятучках» — што ж, звычайныя святы і будні кожнага творчага калектыву, тым больш задзірлівага, трохі максімалісцкага, маладзёжнага…

Стаў толькі распісвацца, па-сапраўднаму ўгрызацца ў маладзёжную тэматыку, як раптам адчуў, што вакол утвараецца нейкае адчужэнне — насцярожанае, варожае. Ідуць гуртом на абед у сталоўку — не клічуць, як звычайна. Загаворыць да каго — адварочваецца, як ад пракажонага. То аж да апошняй карэктуры па кабінетах ходзяць адбіткі палос з памылачкай — «А. Паскуднікаў».

Ён здагадваўся, нават не здагадваўся, а дакладна ведаў, адкуль гэта… Усплыло, не схавалася… Але як?! Зрэшты, якое мае значэнне цяпер — як… Ну, вылічылі ці па почырку пазналі — што зменіцца ад гэтага!.. Ён не вінаваціў, не таіў злосці на іх, хоць у душы і жыла вялікая крыўда. Што яны разумеюць, гэтыя максімалісты?! Для іх усё проста і ясна: высакароднае — подлае, як у дальтонікаў белае — чорнае. Пабыць бы ім у яго скуры, калі неба здаецца з аўчынку, калі застаецца ўсяго адзін, апошні шанц! Ім яшчэ не прыпякала, іх яшчэ не біла жыццё, ім яшчэ не зразумець, што не па добрай волі рашаюцца на апошні крок… Дай бог каб прыпякло, дай бог кожнаму зразумець…

Заяву «па ўласнаму жаданню» рэдактар падпісаў, нават не спытаўшыся аб прычыне звальнення…

Штоб там ні было, а нават кароткатэрміновая работа ў маладзёжцы давала куды большыя шанцы, чым заштатная шматтыражка. Праз некалькі дзён без ніякіх ускладненняў аформіўся на радыё. Аднак перакваліфікацыі ў радысты не адбылося: адразу ж стала ясна, што шастаць з магнітафонам — не яго прызванне, не яго амплуа.

I пайшло-закруцілася… Замільгалі, як у калейдаскопе, ведамасныя бюлетэні, часопісы, выдавецтвы, рэкламныя бюро, зноў ведамасныя бюлетэні, тэлебачанне… Словам, кідала жыццё як трэску на хвалях, пакуль нарэшце не прыбіла да адной газеты, дзе рашыў асесці стала, мо нават назаўсёды, бо адчуваў, што яго лятунства дабром не скончыцца: працоўная кніжка ўжо — як пашпарт у злоснага аліментшчыка, пячатак няма дзе ставіць.

У адрозненне ад галасістай і тлумнай маладзёжкі тут было ўсё спакойна, прыстойна, салідна, рэспектабельна — аж не па сабе рабілася. Пашчасціла на загадчыка аддзела. Гэта быў ураўнаважаны, немалады ўжо чалавек, увесь сівы, з вечна стомленымі вачыма. Арсен Захаравіч не лічыўся з часам, правіў грунтоўна, часта перапісваючы з пачатку да канца чужыя матэрыялы. Праўда, усе яны выходзілі ад яго на адзін капыл — строгія, сухаватыя, з дакладна ўзважанымі фармуліроўкамі. Самае дзіўнае, што звычайна ў жыцці ён карыстаўся каларытнай, сакавітай, са схільнасцю да гумару мовай, і ў галаве не ўкладвалася, як гэты чалавек на пісьме можа быць такім сухаром. Адрэдагаваныя ім матэрыялы лёгка, без перашкод ішлі цераз сакратарыят рэдактару, некранутымі траплялі на палосы. Напачатку строгае Арсена Захаравіча сіта выклікала аняменне, маўклівы пратэст, але з часам звыкся, прызвычаіўся, навучыўся падладжвацца пад загадчыкаў стыль, і неўзабаве пайшло як па масле. Гэта не проста радавала, а расчульвала Арсена Захаравіча, дзе толькі мог, расхвальваў на ўсе лады. Праўда, тут хвалілі ўсё, што было на палосах. Хіба толькі, калі здараўся «ляп» ці званілі зверху, што трапілі пальцам у неба…

За час сваіх нягод і блуканняў па рэдакцыях ссумаваўся па сапраўднай рабоце і тут узяўся з найвялікшым імпэтам. Канечне, пры строгім і суровым сіце Арсена Захаравіча вялікага разгону для творчасці не было, аднак хапала, і дастаткова, прасторы, каб разгарнуцца, паказаць сябе.

Патроху, не высоўваючыся, асвойваўся з тутэйшымі парадкамі і патрабаваннямі. Яны аказаліся не такімі простымі і саліднымі, як падалося на першы погляд. Нават ад яго не надта спрактыкаванага вока не магло схавацца, што гэты спакой даволі абманлівы, знешні. У глыбіні, адчувалася, адбываюцца нейкія незразумелыя падспудныя працэсы, ідзе глухая, зацятая барацьба, хоць немагчыма было зразумець, хто з кім змагаецца, што каму трэба.

Рэдакцыю ў жалезным кулаку трымаў намеснік рэдактара Раман Фёдаравіч, якога за вочы звалі «жалезабетонны Раман». Яго баяліся і асцерагаліся больш, чым рэдактара — чалавека з добрым мяккім характарам, вечна занятага на розных пасяджэннях, нарадах, семінарах, канферэнцыях — прадстаўнічых і малапрадстаўнічых, нават на тых, дзе яму быць не было ніякай патрэбы. На дзіва, ён любіў сядзець у прэзідыумах куды больш, чым чытаць газету, і ў рэдакцыі быў для ўсіх ледзь не прадстаўнічай, намінальна-параднай фігурай, накшталт канстытуцыйнага манарха. Усім запраўляў Раман Фёдаравіч, і ўся яго кіпучая энергія, здавалася, скіравана, каб «насадзіць» думку, што іх калектыў самы творчы, газета — самая лепшая, да любой крытычнай заўвагі збоку прывучаў ставіцца як да падкопаў зласліўцаў і ворагаў газеты. Другім яго клопатам было глушыць у самым зародку, не даваць разгарацца розным спрэчкам, сваркам, канфліктам. Моц калектыву, на яго думку, у згуртаванасці і еднасці, усякія спрэчкі, нават творчыя, падточваюць маналітны калектыў пад корань. Творчымі справамі ён займаўся мала — у асноўным адказны сакратар, чалавек самаўпэўнены, з мухамі ў носе і непрыемным скрыпучым голасам. Яго ўсе пабойваліся, але ніхто не любіў.

Андрэй нутром адчуваў, што рана ці позна, а загнаныя ўнутр канфлікты некалі загавораць грозна, вулкан прачнецца, таму прадбачліва трымаўся ўбаку, далей ад закулісных шэптаў-нагавораў, кааліцый, бо ведаў: калі затрашчаць чубы — у выйгрышы заўсёды той, хто трымаецца нейтральнай лініі, застаецца да пары да часу ў цяні…

У сям’і гэтаксама ўсё было прыстойна, нават вельмі прыстойна — аж насцярожвала, палохала. Крыўда і злосць на Таліну за яе падман патроху перагарэла, згладзілася — час руйнуе, згладжвае горы, не то што нейкія крыўды…

Таліну і так бог не пакрыўдзіў красою, а ў замужжы імгненна расцвіла, уся свяцілася жаноцкай вабнасцю. Дзе б ні была — на вуліцы, у парку, магазіне,— яе пачыналі з’ядаць мужчынскія позіркі, і ёй, адчувалася, як, пэўна, і кожнай жанчыне, гэта даспадобы. Не сказаць, каб яму ўсё гэта падабалася, але і сцвярджаць, быццам табе дужа непрыемна лавіць на сабе нечыя зайздрослівыя позіркі, таксама было б няпраўда — што б там ні казалі, а ўсё ж прыемна мець прыгажуню, нават калі сэрца ёкае ад нечых юрлівых позіркаў…

Падзьмуўся трохі пасля вясёлля — і адышло, уважыў яе слязам, уласна кажучы, і сам не святы быў… Жылі, як кажуць, у дружбе і згодзе. Здаецца, і не было сур’ёзных канфліктаў, сварак, непаразуменняў, без чаго не абыходзіцца, кажуць, ні адна маладая сям’я. Хіба толькі сяды-тады здараліся нейкія мізэрныя непаразуменні, і то калі не было дома цесця, цешчы.

Гэтай бесканфліктнасці, канечне, спрыяла тое, што цесць і цешча не гладзілі дачку па галоўцы, ва ўсім і заўсёды бралі яго бок, за што аддаваў ім належнае. «Любі жонку — як душу, трасі — як грушу, інакш — на галаву сядзе»,— са сваёй прамалінейна-грубаватай непасрэднасцю павучаў Гаспадар. Таліна таксама добра засвоіла бацькавы прынцыпы, была ніжэй травы, цішэй вады. Калі ўжо надта хацела дамагчыся свайго, то брала толькі ласкаю, хоць, па праўдзе кажучы, час ад часу лавіў у яе вачах глухі, глыбока схаваны пратэст, і тады яе ласкавасць, пакорлівасць здаваліся робленымі, ненатуральнымі, больш таго — узнікала адчуванне, што моўчкі, спадцішка точыць кіпцюрыкі, каб у зручны момант драпнуць каварна, балюча…

Праўшоў год, другі — і як некалі, пасля замужжа, раптам расцвіла, узарвалася маладымі сокамі, так раптоўна, навідавоку стала вянуць, блякнуць яе краса і жаноцкая вабнасць. Прычына, пэўна, у тым, што не было дзяцей. Жанчына павінна выконваць абавязак, наканаваны ёй прыродаю, а за падман прырода заўсёды помсціць жорстка і бязлітасна. Радзіць яна ні за што не хацела, ды і ён не настойваў — чакалі, пакуль Антаніна Акімаўна пойдзе на пенсію. Магчыма, то проста была зачэпка, бо калі не адважваліся думаць, гаварыць услых, то, мусіць, дзесятым пачуццём разумелі, наколькі хісткія, ненадзейныя створаныя Ротарам Пятровічам парадкі, наколькі двухсэнсоўнае, ілюзорнае іх стэрыльнае, бесканфліктнае шчасце…

Ротар Пятровіч, праўда, пакуль што мірыўся, маўчаў, толькі зрэдку рабіў закіды наконт унука, але, адчувалася, яго цярпенне канчаецца, сёння-заўтра грукне кулаком: нагуляліся — і баста! Давай наследніка!..

Таліна прыходзіла ў адчай ад кожнай новай маршчынкі ля вуха, сухасці скуры, пачала ўжываць касметыку, і гэтыя крэмы, мазі, маскі, прымочкі выклікалі ў ім холад, нават брыдлівасць. Яна не разумела, не заўважала гэтага, а мо і разумець, заўважаць не хацела, з нейкай настырнай, феадальна-ўласніцкай настойлівасцю патрабавала, каб яго каханне заставалася нязменным, безаглядным, сваімі непамернымі жаданнямі, да жаху рацыянальнай і будзённай гатоўнасцю ў любы час аддавацца ўцехам кахання, бы гэтыя ўцехі былі апошнімі, гасіла ў ім тую безагляднасць і высакавольтнасць, выклікала прыкрасць, нават гідлівасць.

У сваіх звычках, учынках, складзе характару яна рабілася нейкай адчайна аднолькавай, аднастайнай, вечнай і непарушнай, як сузор’е Вялікай Мядзведзіцы. Беспамылкова мог угадаць, што яна думае, што зробіць праз хвіліну, праз гадзіну, дакладна ведаў, што заўтра, паслязаўтра, праз месяц, праз год будзе такая ж, як і сёння, і гэта выклікала няўцешны сум і нуду. Усё часцей і часцей светлым супроцьпастаўленнем з’яўлялася Люба, Лірыка — таемная і загадкавая, пазнаць і прадугадаць ход думак якой было проста неспасцігальна, і брала сусветная туга, востры, цягучы боль спапаляў душу.

Развязка наступіла летам, калі Ротар Пятровіч і Антаніна Акімаўна адпачывалі ў Сочы, і была гэтая развязка да крыўднага прымітыўнай, як зацяганы, зашмальцаваны анекдот. Раней, чым планавалася, вярнуўся з камандзіроўкі — і застаў Таліну з нейкім вайскоўцам.

Не абурыўся, не рабіў сцэн, хоць, канечне , мала прыемнага, калі табе настаўляе рогі нават нелюбімая жонка. Спакойна, з нейкім прасвятленнем і палёгкаю, не сказаўшы ні слова, павярнуўся і пайшоў прэч. Ноч правёў на вакзале…

Назаўтра са спакойным сумленнем напісаў і занёс у суд заяву на развод, а пакуль усё вырашыцца, з дапамогай знаёмага інжынера будтрэста прыстроіўся ў інтэрнат будаўнікоў.

Праз тыдзень — адразу ж пасля вяртання з Сочы — на работу пазваніў Ротар Пятровіч.

— Дзе ты шляешся? — як ні ў чым не бывала, спытаў ён.— Чаму дома не бачу?

— А вы ў сваёй дачушкі пацікаўцеся чаму…

— Ладна! — не заўважыў на дзёрзкасць Ротар Пятровіч.— Во так! На месяц нельга выпусціць з-пад нагляду! Што я вам — нянька?! Зараз жа прыходэь!..

Гята быў ранейшы, самаўпэўнены, грозны голас Гаспадара, аслухацца, пярэчыць якому — крый божа! Не-е, скончылася твая ўлада, дарагі цясцёк… Цяпер ты мне не ўказ. Шукай іншага дурня, хто будзе хадаіць перад табой на задніх лапках, служыць верай і праўдай…

— Мне… у вас… няма чаго… рабіць! — сказаў, падкрасліваючы кожнае слова, паклаў трубку.

Праз хвіліну тэлефон зазваніў зноў. Уздрыгануўся, падумаў, рашыў не браць трубку, хоць сам не ведаў, чаго баіцца. Зараз ён вольны казак, рукі кароткія ў гатага… I сказаць так па тэлефоне — гэта куды прасцей, чым бачыць яго перад сабою… Аднак рука зноў і зноў маладушна падымала і апускала трубку на рычажкі. 3 прыкрасцю лавіў, што ўсё жыве, варушыцца ў ім страхавітая, халопска-ўгодніцкая залежнасць ад Гасладара. Значыць, сур’ёзна гаварыць, гаварыць на роўных пакуль не гатовы, зараз размова была б не ў яго карысць. Для таго, каб гаварыць на роўных, патрэбен час, патрэбна адкараскацца ад агіднай халуйскай падпарадкаванасці, аддаліцца на небяспечную адлегласць, выйсці з-пад уплыву і ўздзеяння гіпнознай сілы Гаспадара…

У шэсць пятнаццаць замкнуў кабінет, намерыўся гадзіну-другую развеяцца ў парку, і — вочы на лоб палезлі, нешта анямела ў душы: ля рэдакцыйных прыступак чакаў Ротар Пятровіч, заклапочаны, хмурны, злы.

— Што за фокусы?! — з ходу накінуўся ён.— Доўга яшчэ будзеш сваволіць?!

— Колькі трэба — столькі і буду! — ваўкавата глянуў Андрэй, праклінаючы сябе, што не прадугледзеў магчымасць такой сустрэчы ды абачліва не плітануў праз двор.

Выгляд у Ротара Пятровіча быў грозны, але вочы смяяліся і выразна гаварылі: патрапячыся-патрапячыся, а я пагляджу, пачакаю… Ды нікуды ж ты, галубок, не дзенешся, павяду на вяровачцы, як блудлівага шчанюка павяду…

— А на мяне-то чаго дзьмешся? Што я табе кепскага зрабіў?

Андрэй маўчаў — ці то смеласці, ці то слоў не хапала.

Ротар Пятровіч, мусіць, па-свойму зразумеў гэтае маўчанне і без перадыху рашыў заганяць у кут, браць на вяровачку:

— Калі на тое пайшло, то не ты, а я павінен быць злы ды спытаць з ўсёй строгасцю: чаму развёў у хаце чорт ведае што?

— Я?! Я-я!!! Значыць, гэта я развёў?! — асатанеў Андрэй ад такога нахабства.— Значыць, не ваша дочка, а я?! Ды вы хоць думаеце, што гаворыце?!

— У харошага мужа жонка не скруціцца. Што я, па-твойму, павінен пільнаваць табе жонку?!

— Ды хай яна хоць галаву сабе скруціць!

Ротар Пятровіч, мусіць, сцяміў, што хапіў лішку, бо адразу ж палагоднед:

— Ну-у, ладна: пагарачыліся — і хопіць… Думаеш, мне ўсё гэта прыемна?.. Во дажывеш да сваіх дачок — сам пабачыш, як гэта прыемна... А ты таксама харош... — Прымірэнча і паблажліва ляпнуў па плячы. — Адразу — і палез у бутэльку… Бабы ёсць бабы — усе яны адным мірам мазаны, адна другой варты… Ці рабіць з усяго гэтага трагедыю! Можна падумаць, што для нас, мужчын, няма большых трагедый!.. Ну, спаткала былога мужа, надышла бабская чмура… Думаеш, я апраўдваю? Ты ж ведаеш… Але калі глянуць цвяроза, то не такая ўжо гэта трагедыя, каб разбураць гняздо.

— Вы што-о?! За ідыёта мяне прымаеце! — аж праняла нейкая сутарга Андрэя.— Вінаватых шукаеце? 3 хворай галавы на здаровую? Ды не яна, а вы, вы, вы…

Ротар Пятровіч маўчаў, пагрозліва сапучы. Твар яго збляднеў, сцяліся вусны, нервова заторгалася брыво. Такім яго яшчэ Андрэй не бачыў.

— Шчанюк! Ды мы цябе з гразі выцягнулі, адмылі, на ласкавы хлеб пасадзілі, а ты — во як!!! Вон! Во-он!!! Каб смуроду твайго не было!..

На нейкі час Андрэй анямеў, дых заняло, прайшлі халодныя дрыжыкі: з усёй выразнасцю зразумеў, што той рубікон, тая рыска, за якой не можа быць ніякага прымірэння, ніякага адступлення, пяройдзены, і — раптам здалося, што перад ім развязваецца свет, адчуў, як убывае, знікае страх, наплывае, ахоплівае нязвыклае, не зусім зразумелае, не зусім усвядомленае, хмельнае, радаснае пачуццё адраджэння сваёй годнасці, раптам здабытай свабоды. Яно разрасталася, п’яніла. Новымі вачыма глянуў на Гаспадара: перад ім быў звычайны састарэлы чалавек, зусім не страшны, варты жалю, нават смешны, і рабілася дзіўна, як мог гэты нямоглы леў столькі трымаць у страху, халуйскай скаванасці і вечнай боязі нечага…

— Во-он! Вон-н-н!..— скрыгатаў зубамі ашалелы ад злосці Ротар Пятровіч.— К-каб ду-уху не было! Каб нага не ступала! Барах-х-ло забярэш у пад’ездзе!..

— А гэта мы яшчэ паглядзім…— смеючыся ў душы, алё суха і стрымана сказаў Андрэй, адчуваючы, што ў ім абуджаецца нешта накшталт магутнага класавага чуцця: не-е-е, гэтак проста табе не адкараскацца, буржуй недарэзаны. Я табе устрою яшчэ адну экспрапрыяцыю…

Маленькі каменьчык, кажуць, здольны выклікаць горны абвал. Непрыемнасць цягне за сабою другую, другая — трэцюю, трэцяя — чацвёртую, усё пачынае рвацца-валіцца, і сам не ведаеш, чаго яшчэ можна чакаць, з якога боку пасыплюцца ўдары лёсу. Паспявай толькі падстаўляць карак…

Здавалася, нішто не прадвяшчала непрыемнасцей на службе. Наадварот — усё складвалася як нельга лепш. Арсен Захаравіч не проста цаніў, а душы не чуў у ім. Калі ішоў у адпачынак ці бюлетэніў, толькі яго пакідаў за сябе, хваліў, дзе трэба і дзе не трэба, зваў не інакш, як мая правая рука, мой паслядоўнік. I, бадай, ні ў каго не было сумнення, што стары рыхтуе сабе замену. Уласна кажучы, і Арсен Захаравіч не хаваў гэтага, асабліва — у апошні час, калі хваробы адна за адною неміласэрна атакоўвалі яго, укладвалі на пасцельны рэжым.

— Старэю, хлопчыкі, старэю…— без звычайнага рысавання тужліва казаў ён і ў адказ на іх суцяшальна-аптымістычныя пярэчанні толькі ўсміхаўся: — Супроць законаў прыроды не па-а-прэ-эш, браточкі, не па-прэ-э-эш… Будзь ты найвялікшы геній ці немаведама які начальнік, будзь ты нават сусветна вядомы прафесар-герантолаг, які намерыўся ашчаслівіць смяротнае чалавецтва таямніцай Мефістофеля,— усё роўна не дадзена стаць над часам, выкруціцца ад чорнай пані з касой на плячы. Прырода, браточкі, жыве сваімі, нікому не падуладнымі законамі, суровымі і няўмольнымі законамі. I ў іх, калі хочаце, ёсць свая логіка, мудрасць і справядлівасць. Уявіце сабе, ці далёка зайшло б чалавецтва, каб па сённяшні дзень быў жывы-здаровенькі які-небудзь крывавы Калігула, Цімур, хан Батый альбо сярэдневяковыя цемрашалы… Не-е, браточкі, старая трава мусіць вянуць, каб расці маладой. Круг жыцця мусіць замыкацца…— Усміхнуўся сваімі сумнымі выцвілымі вачыма.— Вы ведаеце прытчу, як бог гады дзяліў?

Ніхто гэтай прытчы не чуў, дружна папрасілі расказаць, і Арсен Захаравіч, як заўсёды трохі іранічна, бясстрасна і манатонна пачаў:

— Стварыў Бог, значыцца, Чалавека, усіх жывых істот і задумаўся: які ж ліміт на жыццё кожнаму з іх адпусціць? Памаракаваў-памаракаваў і рашыў паступіць па справядлівасці, нікога не крыўдзячы — падзяліць пароўну. Паклікаў Чалавека і кажа: будзе твой век, як і усіх братоў тваіх меншых, роўна сорак гадоў.

«Усяго-о?! — засмуціўся наш продак.— Чаму так мала? Дабаў трошкі, а-а?..»

«Не магу»,— развёў рукамі Бог.

«Ладна, не скупярдзяйнічай — калі захочаш, то можаш. Ты ж — усемагутны, усясільны…» — дамагаўся зморам Чалавек.

«Сказана: не магу, значыць,— не магу! — насупіў бровы Тварэц.— Рашэнне прынята, падзелена ўсім чэсна, пароўну — і амінь!»

Замаркоціўся Чалавек, галавой панік, ведаючы, што з Богам, як і ўсялякім начальствам, не надта паспрачаешся: прыйдзеш са сваёй думкай, выйдзеш — з яго, начальнікавай…

I паклікаў затым Усявышні Каня ды кажа: жыць табе наканую сорак гадоў.

«Так многа?! — жахнуўся той.— Сорак гадоў цягнуць хамут? Дзе ж я выцягну?! Надарвуся. Дальбог, надарвуся… Скасці, Тварэц, хоць напалавіну скасці…»

«Аддай мне, калі ён не хоча…— нясмела папрасіў Чалавек, узрадаваны, што знайшоўся дурань: праўду кажуць, што галава вялікая, як цабэрак, а розуму — кот наплакаў».

Бог паглядзеў, падзівіўся і строга сказаў: а ці ведаеш ты, што, узяўшы яго палавінку, будзеш дваццаць гадоў цягнуць конскую лямку? Ты падумаў пра гэта?

«Згодзен, згодзен! Толькі аддай…» — узмаліўся, не падумаўшы, наш продак.

«Глядзі сам…— паціснуў плячыма Тварэц.— Сам сабе выбіраеш долю… I запомні: я цябе не змушаю, не навязваю. Каб потым мне…»

«Дзякуй, божа, дзякуй, божа! Алі-і-лу-у-уя-я…»

Паклікалі потым Сабаку. «Сорак гадо-о-оў?! — заскуголіў цюцька.— Ці ж прабрашу, правартую дом столькі?! Зубы зносяцца, зяпа асіпне… Божачка, збаў хоць напалавіну?!»

«Аддай мне яго долю...— ужо трохі смялей закінуў Чалавек.— Я згодны…»

«Бяры — што мне, думаеш, шкада…— яшчэ больш здзівіўся Тварэц,— Сам будзеш расхлёбваць…»

А потым была Малпа. Самі ведаеце, што за сімпатычная гэта істота, аднак і частку яе долі выцыганіў наш скванны і прагны да жыцця продак…

Адтуль і павялося: да сарака чалавек жыве за сябе і для сябе, вычэрпвае свой ліміт, паступныя дваццаць — цягне лямку, як уладзімірскі цяжкавоз, на дзяцей і ўнукаў, якіх трэба ставіць на ногі, вучыць, жаніць… А пераваліць за шэсцьдзесят — наканавана сабачая доля: дом сцерагчы. Ну, а яшчэ праз дваццаць, калі дацягне, упадабляецца да далёкай сваячкі… Так што, хлопчыкі, я перабраў ужо конскі ліміт, час і дом сцерагчы прываліў… Не заўважыў, як дзеці павырасталі, то хоць на ўнукаў наглядзецца…

— Ды кіньце вы прыбядняцца! Вы яшчэ — ого! — запратэставалі дружна, хоць, пэўна, кожны разумеў, што і на самай справе Арсен Захаравіч — слаўная, але ўжо старонка прачытаная… Сёння-заўтра новую перагорне іншы…

Так яно, уласна кажучы, неўзабаве і сталася. Арсен Захаравіч падаў дакументы на пенсію і, пакуль вырашыцца, паехаў у санаторый, заявіўшы, што на загадчыцкую пасаду больш не вернецца. Як і заўсёды, часова выконваць абавязкі прызначылі яго, Андрэя, і на гэты раз усім было ясна, што назначэнне ўжо не часовае…

У канцы чэрвеня Арсена Захаравіча ўрачыста праводзілі на пенсію. Ён звольніўся, каб маглі плаціць, а праз дзён дзесяць вярнуўся ў аддзел пісьмаў: упрасіўся пасядзець нейкі час на спакайнейшай рабоце, каб не адразу, а паступова адыходзіць ад рэдакцыйнага тлуму — старым людзям шкодна рэзка мяняць звыклы уклад жыцця.

У Андрэя нарэшце развязаліся рукі — цяпер без аглядкі на былога шэфа можна заводзіць свае парадкі: новая мятла мусіць і мясці па-новаму. Не сказаць, каб гэта былі нейкія вялікія перамены, але перамены ўсё ж былі. Завёў, каб прыходзілі ўсе да дзевяці, мелі дакладныя планы на тыдзень, штодня дакладвалі, хто што зрабіў учора, што будзе рабіць сёння. Новаўвядзенне было ўспрынята даволі спакойна, хоць сёй-той і пахіхікваў пазавуголлі.

Прайшоў месяц, другі, а з афіцыйным прызначэннем чамусьці марудзілі, і гэтае непаўнацэннае ЧВА пачынала не на жарт непакоіць. Зрабіў асцярожны закід Раману Фёдаравічу, але той прыкінуўся гэткім прясцячком, быццам разумець не разумее намёку. «Нездагадлівасць» жалезабетоннага Рамана не проста насцярожыла, а затрывожыла ўсур’ёз. Колькі ні біўся ў здагадках, не мог прыкласці розуму: у чым жа затрымка? Няужо ўзніклі нейкія сумненні? Але чаму? Якія сумненні? Хіба ён не спраўляецца?! Не меў ні адное заўвагі, ні аднаго папроку… Што ж можа быць? На добры лад, даўно пара...

З тыдзень сідзеў як на шыле, нарэшце не вытрымаў, зайшоў да Рамана, сказаў без усякіх намёкаў, адкрытым тэкстам.

Той паморшчыўся, бы мыла з’еўшы, глянуў адчужана, не без іроніі:

— Ты пра работу думай, а не пра пасады…

Апанаваў панічны страх, глеба захадзіла пад нагамі, а ў такім стане заўсёды кепска кантралюеш сябе, робіш глупствы. Замест таго каб падумаць, узважыць, цвяроза ацаніць сітуацыю, рашыў дзейнічаць, пакуль не позна, дамагацца справядлівасці. Словам, рынуўся на скрут галавы да шэфа…

Рздактар выслухаў моўчкі, не дужа ўважліва, быццам усё гэта настолькі малаістотнае, дробязнае, што і не варта яго ўвагі. Напусціў на сябе звычанную непраніклівую саліднасць, мовіў няпэўна:

— Ты справай дакажы, а мы пагледзімо, параімся...

Толькі цяпер дайшло, дайшло з усёй трагічнай выразнасцю, якога маху даў, рызыкнуўшы на гэты абсалютна нікчэмны візіт. Хіба не ведаў, што рэдактар без «жалезабетоннага Рамана» нічога не рашае? Хіба не мог здагадацца, што зараз пакліча Рамана і з’едліва скажа: маўляў, прыходзіў Бяскуднікаў прасіцца ў загадчыкі… А для самалюбівага Рамана — гэта ўжо інтрыжка, падкоп пад яго аўтарытэт. Не даруе, ні за што не даруе, касцьмі ляжа, пуп расперажэ, каб не дапуспіць, даказаць, што Бяскуднікаў не пацягне аддзел, што Бяскуднікаў — настырны кар’ерыст… Во так: з-за аднаго дурнога візіту можна закрэсліць усё, без дай прычыны з’ехаць на бзік…

Рабіць між тым нічога не заставалася, апроч таго, што цярпліва чакаць, спадзявацца ды, закасаўшы рукавы, улегчы ў работу.

Але, мусіць, заўсёды так: чым больш стараешся, вылузваешся са скуры — тым горш выходзіць. Бы знарок, бы на грэх і здзек, пайшлі зрыў за зрывам, ляп за ляпам. Не паспеў ачомацца, залізаць раны ад прачуханца за блытаніну прозвішчаў у рэпартажы, як прываліла абвяржэнне: так і так, вы крытыкуеце за прастой камбайнаў, а як жа, дазвольце запытаць, яны могуць не прастойваць, калі льюць праліўныя дажджы? Фармальна-бюракратычны падыход у вас, паважаныя таварышы. Гэтак можна і пасярод зімы за прастой сеялак крытыкаваць…

Андрэй сам быў, на свае вочы бачыў, што ў той дзень не было ніякага дажджу, дождж пайшоў толькі назаўтра к вечару, аднак «жалезабетонны Раман» і слухаць нічога не хацеў.

— Верхаглядства! Легкадумства! Правакацыя! Падрыў аўтарытэту газеты! — грымеў на «лятучцы» ён, заварваючы, па ўсім відно, густую кашу, і разгублены, збянтэжаны Андрэй не ведаў, як апраўдацца, даказаць сваё…

Уляпілі вымову, праўда, ад ЧВА пакуль што не вызвалілі, але і дурню было ясна, што ягоныя шанцы падняцца мізэрныя, як ніколі, мо нават роўныя нулю. Хацеў бы кінуцца ў раён, знайсці тых, з кім сустракаўся, гутарыў у той дзень, дакументальна, пісьмова пацвердзіць: не было ніякага дажджу, дамагчыся адмены несправядлівай вымовы. Ёсць жа праўда на свеце! За праўду трэба змагацца. Але падумаў: каму патрэбна яго праўда… Раман, канечне, сціснуўшы зубы, змушаны будзе адступіць заўтра, каб… удосталь адыграцца паслязаўтра. Хоць і кажуць, быццам кепскія адносіны з начальствам — як нашатыр: дыхаеш — цверазееш, трымаеш сябе ў байцоўскай форме, але паспрабуй дыхні супроць «жалезабетоннага Рамана» — зрэнкі з арбіт павылазяць. 3 Раманам трэба інакш: ласкавым цялём падкаціцца, клясціся ў вернасці і адданасці, падпускаць лёстачкі — ён гэта любіць. А хто не любіць? Не раўня Раманам млеюць ад фіміяму, не раўня Раманам клююць, заглытваюць самы прымітыўны падхалімаж…

«Жалезабетонны Раман» слухаў моўчкі, не перапыняў, аднак адчувалася, што да ўсіх яго лёстачак ставіцца недаверліва, падазрона, нават, здаецца, насмешліва. Потым захваляваўся і сказаў:

— Слухай, Бяскуднікаў: няўжо так можна ўніжацца з-за нейкай там пасады? Во запісаць бы на магнітафон ды пракруціць табе праз нейкі час! Ці перадаць па радыё — ніякая гумарыстычная перадача не дакажа…— Уздыхнуў з трохі робленай горыччу і больш да самога сябе, чым да яго, мовіў: — А ўсё ж якая гэта страшная рэч — кар’ерызм…

Выскачыў ад Рамана як апараны і ўвесь астатак дня не мог ачомацца ад шоку: калаціла ўсяго, дрыжэлі рукі, ніколі яшчэ не быў такі агідны сам сабе. Браўся чытаць рукапісы — нічога не бачыў, не мог улавіць нават сэнсу, не кажучы, каб правіць. Свінцовы боль напаўняў скроні.

Увечары паднялася тэмпература, амаль усю ноч прамучыла бяссонніца, аднак раніцой пайшоў не ў паліклініку, а на работу, невядома чаго чакаючы, невядома на што спадзеючыся…

Фартуна і на гэты раз адварочвалася ад яго. Што ж, думаў, нічога не папішаш, нічога не паправіш, патроху пачаў звыкацца з думкай: не выгарала — і лях з ім! Не такі ўжо мёд гэтая загадчыцкая пасада. Мо нават і лепш, што так сталася: будзе час на творчасць, не пасада ўпрыгожвае журналіста…

Але ішоў час, размовы і здагадкі пра магчымыя кандыдатуры аціхлі, усё пачало ўлягацца, уваходзіць у сваё былое рэчышча. Па-ранейшаму хадзіў у ЧВА, дакладваў за аддзел на планёрках, «лятучках», правіў і візіраваў рукапісы, сам сяды-тады пісаў, нават даверылі перадавіцу. Раман Фёдаравіч перастаў чапляцца, пры ўсіх падхвальваў іншы раз — і зноў адрадзілася, заціўкала кволая надзея… Падаграваў яе, канечне, добры Арсен Захаравіч. Нічога, суцяшаў ён, памыкаюцца-парыпаюцца і нікуды не дзенуцца — лепшай кандыдатуры ім усё роўна не знайсці, дакумекаюць у рэшце рэшт, што не шукаюць ліха ад дабра… Па сакрэту шапнуў, што яшчэ раз была гаворка наконт яго з «жалезабетонным Раманам» і той быццам бы схіляецца…

I на табе! Менавіта на гэты час — разрыў з сям’ёю, развод… Захмялелы ад набытай свабоды, і не падумаў, што развод закрэслівае ўсе шанцы на вылучэнне, а калі падумаў, дапетрыў — жахнуўся. Не, тут каб і хацеў прыдумаць — не прыдумаеш такі збег акалічнасцей, такое супадзенне! Лёс нібы знарок падкаравульваў, каб ударыць дуплетам… I сам таго не хацеў, а спадцішка пачалі даймаць здрадлівыя думкі: магчыма, пагарачыўся, мо варта было хоць для блізіру, хоць для адводу вачэй памірыцца, пакуль усё праясніцца… Ва ўсякім разе, праявіць разумную стрыманасць і дыпламатычнасць з Ротарам Пятровічам, не паліць гэтак адразу ўсе мосцікі і кладачкі. Спаліць мосцікі і кладачкі ніколі было не позна… Каб гэта ж падумаў, каб гэта ж мог прадбачыць! А мо?.. I палохаўся: не-не, ніякіх «мо»! Аднак супроць волі, насуперак жаданню ўсё настойлівей пад’юджвала неверагоднае, непрымальнае: а мо «пад’ехаць» далікатненька да Таліны ды адкласці пакуль што?..

Ён пакутаваў ад гэтых думак, не знаходзіў сабе месца, не меў спакою ні днём ні ноччу. I — як гром у асеннюю ноч, як землятрус: назначаюць загадчыка аддзела! Не яго, Андрэя, канечне, не са сваіх увогуле, не з мінчан, нават не з абласных, а нейкага раёншчыка. Да раёншчыкаў ва ўсіх было трохі пагардлівае стаўленне — не той узровень, таму навіну ўспрынялі, як выбух бомбы, яна не проста ўразіла, а глыбока абразіла іх прафесійны гонар. Праўда, калі даведаліся, што гэта Алесь Саўчук, праблемна-публіцыстычныя артыкулы і нарысы якога ахвотна бралі не толькі салідныя рэспубліканскія, а нават маскоўскія выданні, а летась у выдавецтве выйшла ягоная кніжка, на якую і іх газета адгукнулася рэцэнзіяй, трохі супакоіліся, аціхлі. Апроч, вядома, яго, Андрэя. Хоць, па праўдзе кажучы, і ён у нечым быў рады — ва ўсякім разе, нарэшце ўсё праяснілася, стала на сваё месца, можна супакоіцца, быць задаволеным, што ўтрымаўся, не нарабіў глупства…

Канечне, было балюча і крыўдна. I не таму, што адверглі яго — да гэтага, у рэшце рэшт, быў псіхалагічна падрыхтаваны. Страх браў, што гэты Алесь Саўчук — студэнцкі таварыш, адзін з тых, хто некалі прыляпіў ганебную мянушку, якая дапаўзла і сюды…

Во як, во як, думаў няўцешна. Во які падаруначак, во якую пілюльку падсунуў лёс: Саўчук — твой непасрэдны шэф! Будзе камандаваць, павучаць, правіць, як захоча, і нічога не паробіш, нікому не паскардзішся… Хто б мог падумаць! Але чаму, чаму ўсё ідзе гэтак шыварат-навыварат?! Як магло стацца, што Саўчук, які не вылучаўся ніякімі талентамі, зараз на сёмым небе зоркі зрывае, а ён, першы сярод іх, паэтычная надзея універсітэта, аказаўся ля разбітага карыта?! Лёс, чаму ты такі несправядлівы і неміласэрны?! Каму-каму, а Саўчуку, здавалася, навечна наканавана доля раёншчыка сярэдняй рукі, а ён за нейкіх пяць гадоў прайшоў ад радавога карэспандэнта да рэдактара, публіцыста, чые матэрыялы ідуць пад зялёнае святло ў самых рэспектабельных выданнях. А цяпер во на белым кані ўязджае ў сталіцу, каб камандаваць ім, Андрэем Чарапіцай… Зрэшты… Зрэшты, усё правільна, як кажуць: кесару — кесарава… Саўчук пісаў нарысы, публіцыстыку, выдаваў кніжкі, а ён чатыры гады ўбіў на нікому не патрэбныя Гаспадаровы мемуары. Во так. I Алесь, і Грышка Багдзевіч, і Васіль Гарошка, і нават Коля Мікітчук на кані, паспелі, нечага дамагліся ў жыцці, адзін ён, што і меў, разгубіў, як жабрак з пустою торбаю, ні кала ні двара… Эх доля-доля, чаго ж ты такая няладная, чаму ж ты такая няскладная?! За што, за якія грахі такая нелітасцівая?!

«Жалезабетонны Раман» да просьбы перакінуць у другі аддзел паставіўся з разуменнем, паабяцаў пры першай жа магчымасці… Праўда, неўзабаве і сам пашкадаваў, што напрасіўся: падобна было, што Саўчук не пратрымаецца. Надта ж задзірліва і бесцырымонна павёў ён сябе. Ужо на другой ці трэцяй «лятучцы» набраўся смеласці раскрытыкаваць, з’едліва высмеяць матэрыялы, адзначаныя як лепшыя, рэкамендаваныя на «чырвоную дошку», і, як трэ было чакаць, адразу ж счапіўся з «жалезабетонным Раманам». Раман успрыняў гэтую крытыку як дзёрзкі, бестактоўны выпад супроць сябе, зрабіўся змрочны, як восеньская ноч, у вачах палыхнула чорнае полымя. Толькі правінцыялу Саўчуку невядома было, што значыць гэтае чорнае полымя ў вачах «жалезабетоннага Рамана», што значыць ігнараваць субардынацыю і ўстаноўленыя парадкі… О, каша заварыцца, задаволена паціраў рукі Андрэй. От жа мамаева пабоішча пачынаецца! Яму аж не па сабе рабілася ад гэтай затоена-злараднай радасці: усё ж Саўчук стары студэнцкі таварыш, нельга быць такім злым, помслівым… Нічога-нічога, гэта яму на карысць, добрая навука, а то прывык, што лёгенька ўсё даецца: прыйшоў, убачыў, пермог. Хай трохі зведае, па чым фунт ліха — гэта яму не раёнка… I ўсемагутны Раман хай палюбуецца, каго прыцёг, на каго прамянялі… Пагрызуцца, пацягаюцца за чубы, а там, глядзіш…

Адбывалася ж нешта незразумелае, неверагоднае, нейкае дзіва, цуд. Замест таго каб пайсці бульдозерам, гнуць у барановы рог Саўчука, «жалезабетонны Раман» падціснуў хвост, падобна было, што выкідвае белы флаг. Усе анямелі, калі на наступнай «лятучцы» ён пачаў падтрымліваць вострыя і рэзкія Саўчуковы ацэнкі. Такога яшчэ не было, каб Раман ды падтрымліваў крытыку таго, што ён асабіста ўхваліў. Гэта не ўкладвалася ў галаву, супярэчыла ўсялякай логіцы. Больш таго — стваралася ўражанне, што ён не проста лічыцца, ставіцца з увагаю, а пабойваецца Саўчука...

Алесь між тым паводзіў сябе, быццам нічога не адбываецца, не заўважаў ці не хацеў зважаць на закулісныя шэпты. Бракаваў матэрыялы, змушаў перапісваць па некалькі разоў, правіў неміласэрна, бязлітасна выкараняючы сухі, казённы стыль, што гадамі насаджваўся Арсенам Захаравічам. Па праўдзе кажучы, Андрэю ў душы гэта нават падабалася, хоць пазавуголлі разам з усімі перамываў костачкі, апошнімі словамі крыў новага загадчыка, асабліва пры Арсену Захаравічу, які надзвычай балюча ўспрымаў гэтыя перамены.

— Нічо-о-га, хлопчыкі,— трохі яхідна ўсміхаўся ён.— Усё ўладзіцца, на сваім вяку я не такіх рэфарматараў перажыў-наглядзеўся. Малады, нявопытны начальнік, хлопчыкі,— як неаб’езджаны конь у аглоблях: храпе, б’е ў хамут, брыкаецца, хвастом адмахваецца, увесь у мыле, а прэ па цаліку. Ні-і-чо-о-га, аб’ездзяць, як міленькага аб’ездзяць!.. Вы недаацэньваеце Рамана, яго мёртвую хватку. Раман не такіх аб’язджаў, не такім рожкі падпілоўваў… Раман ведае, што яму трэба… Раману трэба вопытныя кіраўнікі-памочнікі. Вопытны кіраўнік, хлопчыкі,— гэта ламавы, цягавіты конь: сілы разлічыць, накатаную дарожку намацае, цягне вазок роўна, спакойна, надзейна, не растрасе, не выверне… У рэшце рэшт, і, каму трэба, разважаць, разбяруцца, што і як лепш, каторы конік надзейны: той, што цягне вазок акуратна і далікатна, ці той, што растрос паклажу, пабіў фурманку…

VII

Цырульнік — немалады ўжо чалавек з маленькімі вусікамі — з’явіўся праз гадзіны паўтары, здзівіўся:

— Вы да мяне?

— Да вас…— сярдзіта буркнуў Андрэй.— Дарэчы, калі верыць раскладу, то вы даўно павінны быць на рабочым месцы…

— А-а-а! — скрушліва махнуў рукою.— У кантору клікалі на «пяцімінутку», зноў за план карак памыліць. Ім то што: давай-давай, шуруй-шуруй… Пашуруй тут, калі мода, каб яна згарэла, на патлы ды во, даруйце, як у вас, на такое шчаціннё пайшла. Тут самы час закрываць нашу багадзельню, а не план шураваць…

Гэты цырульнік са смешнымі чарлі-чаплінаўскімі вусікамі, адчувалася, з тых вясёлых, бязладна-гаваркіх людзей, злаваць ці крыўдзіцца на якіх проста немагчыма, што б яны ні натварылі. Сваёй наіўна-даверлівай усмешачкай, хітраватай прасцякаватасцю яны ўмеюць падняць настрой, каго хочаш заварожаць, з кім хочаш знойдуць кантакт. 3 імі лёгка і проста.

— Ну-у, калі мода паставіла пад пагрозу само існаванне вашай прафесіі,— прыняў яго тон Андрэй,— я першы ўключаюся ў барацьбу з гэтай модай…— Пагладзіў бараду.— Галіце!

Цырульнік паглядзеў недаверліва, узяў ножні, засмяяўся:

— А зараз і ўпраўду абшастаю — во паплачаце!

— Шастайце!

— Ну да-а…