Віхор

Ліду выпісалі раней, чымся Мішу: яму яшчэ доўга ляжаць. Яна прыйшла да яго пераапранутая ўжо, з сумкаю ў руках. Твар у яе быў сумны, куточкі вуснаў апусціліся, і здавалася, яна во-во заплача, бы тое дзіця, якому толькі што выгаварылі. «Ужо ўсё?» — спытаў Міша. Яму не хацелася расставацца з Лідаю. Ён глядзеў на яе з тугою і безабароннаю, дзіцячаю адкрытасцю. «Я буду да цябе прыязджаць...— Голас у Ліды стаў зусім тоненькі — ад таго, што яна глытала слёзы, не давала ім волі.— Выздараўлівай...» — «Прыходзь... Я буду цябе чакаць...» — На Мішу, знерваванага болем, накацілася чуллівасць, і ён, бы дзяўчына, засаромеўся. «Ну да пабачэння, Міша...» — Ліда падала яму руку. Міша ўстаў з ложка, узяў Лідзіну руку — яна была халодная-халодная. «Дзякуй табе, Ліда... за ўсё».— Міша зноў сеў на ложак, а Ліда пайшла, незадаволеная сабою і сваім развітаннем, душу крэмзаў дакор, быццам яны з Мішам нешта не дагаварылі. Ужо з двара яна глянула на акно палаты, але Мішы не было відаць — ён, мабыць, лёг на ложак — і гэта яшчэ болей атуліла душу змрокам.

Дзьмуў вецер, гарнуў ёй пад ногі лісце — барвовае і жоўтае; ад слабасці і мільгання ў вачах у Ліды закружылася галава, і перад вачыма зноў, як і тады, у першы дзень, калі прывезлі абгарэлага Мішу, заскакала полымя, абдало цяплом. Ліда спынілася і заплюшчыла вочы: такое адчуванне, што зыбаецца зямля і ты, як на палубе, разам з ёю, з дрэвамі і травою, дамамі і бальніцаю... «Міша!..» — здаецца, крыкнула ўсё ў ёй, і крыкнула ўся зямля, і з высокіх таполяў узнялася чарада галак і рассыпалася ў паветры...

Якраз у гэты час да хаты Грышкі Пруцікава падкаціў на «уазіку» старшыня калгаса Ягорыч. Вылез і чамусьці доўга стаяў каля «уазіка», атрэпваў са штаноў і плашча пыл, запляміўся слядамі сваіх рук. Потым шырокім крокам пасігаў у двор. У сенцах дзверы адчыніў без стуку, а ў хатнія пастукаў. Пачуў з хаты: «Можна!»

За сталом сядзеў Грышка і чытаў газету. На носе ў яго віселі акуляры. Убачыўшы Ягорыча, Грышка падняў іх на лоб, яны спаўзлі, і ён падняў іх зноў.

«Добры дзень, Мацвеевіч!»

Грышка ўстаў, паціснуў Ягорычу руку.

«Усё-такі не выдзяржаў я, Мацвеевіч...» — «Што такое?» — «А-ах! — секануў рукою паветра старшыня.— Душа баліць... Я вінаваты, што сын твой у бяду папаў... Як ён там, салдат?» — «Ды папраўляецца ўжо, бінты здымаюць яму...» — «Чорт! — вылаяўся Ягорыч.— Даў бы яму трактар тады, і не было б нічога...» — «Не перажывай, Ягорыч... На трактары саўсім, можа б, галаву скруціў. Гарачы ён у мяне, круці не круці, во што...» — «Не-не, ты ўжо даруй мне, Мацвеевіч. А пасля і перад Мішам павінюся. І ў пажары ён не вінаваты — разабраліся... Неаднародная па вільготнасці трава. Ён тут ні пры чым. Во явіцца, змаху даю машыну. Рэсурс!»

Мяккі халадок расплыўся па Грышкавых грудзях, Грышка не мог схаваць радасці, заварушыўся, як стары верабей на цёплым сонцы. Што ні кажы, а чалавек гэты Ягорыч. Носіцца як чорт па палях, вёсках, «рэсурсы» ўсё шукае. А сябе зусім не глядзіць, занядбаў, можна сказаць, і асабняка не будуе, як тыя, што да яго былі, сталуецца ў старой Даркі. Можа, і дарма ён так ірвецца, бач, нават жонкі знайсці сабе не можа, а ў гадах ужо. І кашулі няма каму памыць, не паесць толкам. Тож не жыццё... Ківаў галавою не толькі Грышка, здзіўляліся і людзі новаму старшыні, каторыя нават асуджалі — опусцень, пусташтанік, гаварылі. Грышка не згаджаўся з імі: за сабою, сваёй мордаю і дурань глядзець зможа, а за калгаснае, усіхнае, так сказаць... На гэта совісць трэба, з малых гадоў каб чалавеку ўбівалі ў галаву, што ад мазаля ўсё дабро на свеце, ды яшчэ ад справядлівасці.

Не ведаў, канечне, Грышка, як і ніхто пакуль у Малінаўцы не ведаў пра Ягорыча. А быў ён родам з-пад Брэста, з цягавітай сялянскай сям’і. Да вайны — голад, які загнаў бацьку ў Сібір на заработкі, пасля вайны таксама галадуха, якая звяла малодшую сястру ў магілу. Бацька быў у палоне, гэта азмрочыла яму пасляваеннае жыццё — сталінскі загад пад нумарам 270 аб’яўляў палонных здраднікамі: яго не прынялі ў партыю, знялі з брыгадзіраў; ён запіў і без пары памёр. Засталося ў маці чэцвера дзяцей-малалетак. І Ягорыч (тады проста Пашка) пасля сямі класаў пайшоў у калгас. З сумнага на радаснае мала што мянялася, затое часта мянялася дзяржальна ў руках: каса, вілы, сякера, лапата... А потым пайшоў служыць — на флот. Камандаванне закідала маці граматамі і падзякамі, «за воспитание сына». І, можа, далей жыццё выруліла б на светлую дарогу, каб не той трагічны выпадак у моры... У вёску да маці не вярнуўся, паехаў з сябрам па службе на Магілёўшчыну. Працаваў кінамеханікам, круціў па вёсках кіно — пра каханне і пра шпіёнаў, дзе таксама былі любоўныя сцэны. Пакутліва было пераносіць штодзённы напамін пра сваю далікатную загану — кінуў кіноўства і ўладкаваўся на аўтабазу слесарам. Вечары былі вольныя, чытаў без разбору кнігі, заглушаў глыбокую, як мора, тугу. І менавіта ад яе, тугі, ратуючыся, паступіў завочна ў Горацкую сельгасакадэмію.

Дык вось Грышка пра гэта не ведаў, але ўсё роўна павага да Ягорыча зарадзілася неяк адразу, і з кожнаю сустрэчаю яна расла, як бурт з бульбаю, да якога адна за адною падыходзяць капальніцы. І цяпер Грышку, расчуленаму прыходам старшыні, захацелася пагаварыць.

«Во, бачыш,— зашамацеў ён газетаю.— Усё пра той замах на папу рымскага пішуць... Калі-та, у маі ў яго стралялі? Ага, у маі летась... Дажыліся, сукіны дзеці!» —- «У мафіі нічога святога няма,— сказаў Ягорыч.— І на чорта замахнуцца... Палітыканства, бізнес! Пляваць на гуманізм! Мы косткаю ў горле, таму і замешваюць у гэта пакушэнне. Але нас не скрышыць, стаялі і будзем стаяць! Так, Мацвеевіч?» — Ягорыч разышоўся, аж твар пачырванеў. І ў Грышкі, які быў зачах, дух падняўся: «Малайцом Ягорыч!»

Ягорыч развітаўся, пайшоў, а Грышка яшчэ доўга сядзеў, глядзеў у акно і думаў. І чаму гэта ў свеце спакою няма? Хто там ведае, можа, і ён, Грышка, вінаваты ў гэтым, можа, у вайну ён не забіў якраз таго фашыста, які нарадзіў сына, а той цяпер баламуціць ясны свет. Новыя фашыстоўцы нейкія аб’явіліся, Гітлера зноў, бачыце, падымаюць на шчыт, верзяёй ягонай размахваюць: «Майн кампф», «Майн кампф»... Не, дудкі, не дадзім, каб новы Гітлер пайшоў вайною!

Змяркалася. Жоўтае сонца ляжала на небасхіле, як спелы гарбуз, такое маленькае, што, здавалася, можна падысці і ўзяць яго на рукі, як дзіця, прытуліцца шчакою.

* * *

Акно было цёмнае. Знутры на яго падала святло ад лямпы, што стаяла на стале, а знадворку клалася густая, шчытная, бы коўдра, цемната. Акно толькі блішчала, а на вуліцы праз яго нічога не было відаць. Грышка сядзеў за сталом, унурыўшыся ў акно. Перад ім ляжаў аркуш паперы і шарыкавая ручка — тоненькая, бы ножка ў апенькі. Цёмна было не толькі на вуліцы, але і на душы ў Грышкі. Зноў няшчасце з Мішам: пажар... Гэтыя дні, як Міша ў бальніцы, Грышка ажно стогне: цяжкая, бы ношка сырой травы, прыгнечанасць абвалілася на яго. І Лісаветка не ходзіць на працу: не можа трываць на тым месцы, каля агрэгата, дзе абгарэў Міша, галосіць.

Галава ў Грышкі была пустая, як порхаўка, нічога не лезла ў яе, ён хадзіў бы непрыкаяны. І хто ведае, ці хутка прыйшла б яму гэтая думка і наогул ці прыйшла б яна, калі б не бяда; ён наважыўся нарэшце напісаць у вобласць: у магазіне перабоі з хлебам, шылам-мылам, усякай драбязою, што трэба пад руку на кожны дзень. Яму ўжо абрыдла выгаворваць магазіншчыцы, Райцы,— хвацкая маладзіца, юрлівая, разводзіць рукамі: «А што я зраблю? Жалуйцеся на райпо...» Тое, што Райка спакойна пачувалася, Грышку яшчэ болей злавала. Ён скурыў не адну папяросу з мужчынамі, абураўся, ды ім хоць у лоб страляй, рагочуць, падколачкі сыплюць, а Ляксей Чубатчышын, той ажно заходзіцца ад смеху: «Ты ў нас, Грыша, пенсіянер, табе няма чаго рабіць, ты і накатай цыдуліну, а мы падпішамся, ха-ха!..»

Грышка пасля такіх слоў крутнецца «на сто восемдзесят» і пойдзе: «Ну і ліха вас бяры!..» На хвіліну яму і праўда смяхоццем здасца ягоны клопат. А ляжа спаць — круцяцца ў галаве думкі, неадчэпныя, ліпкія: «Трэба пісаць! Трэба — раз словы не даходзяць, лопаюць, як тыя бурбалкі...»

Грышка сядзеў за сталом, курыў, уздыхаў. Лісаветка на кухні стукала-грукала: ставіла ў печ на заўтра свінням бульбу. На сцяне каля стала шаптаў рэпрадуктар, Грышка падняўся і выключыў яго зусім. Ён дакурыў папяросу, прыдушыў недакурак у попелцы акурат на дзічыным лычы. Узяў ручку, прыціснуў далонню аркуш і вывеў два словы: «Дарагія таварышы!» — літары атрымаліся крывыя: пальцы былі непаслухмяныя. Дзе яны будуць слухацца, калі прывыклі да цяжкага і таўстога. Папяроса, дык ёю ж арудаваць не трэба: зашчаміў між пальцаў, і яна нячутна там сядзіць, лыпае чырвоным вочкам. Грышка падумаў крыху і закрэсліў напісаныя два словы: не з трыбуны ён гаворыць дый, прызнацца, адзін толькі раз і гаварыў з яе, як перад Міротнікавым апраўдваўся. Можа, проста, без звароту напісаць: «Скарга ад...»

«Мучаешся?..» — Падышла Лісаветка, пад вачыма ў яе чорныя кругі і твар уражвае сваёй нерухомасцю; стала ў Грышкі за спінаю.

«Не лезь ты...— адхіліўся да яе Грышка.— Я, знаеш... дзела праварачаю»,— фанабэрыстасць раптам узыграла зноў, як і тады, калі атрымаў ордэн, але смяяўся і кпіў ён не з жонкі, а з сябе: і праўда, узяўся за гуж... А што, цяпер да скаргаў уважліва ставяцца. Нейкі Марчанок вунь п’яніца і той дабіўся свайго. Грышка з яшчэ большаю зацятасцю схіліўся над папераю. Словы самі паліліся, як проса з дзіравага мяшка, рассыпаліся ў няроўныя радкі, якія ўсё болей крывелі, згіналіся ў дугу, аж пакуль ад паловы аркуша не спаўзлі ў правы ніжні ражок. Стоп! Грышка палажыў ручку, выцер далонню лоб; перачытаў напісанае і міжволі ўсміхнуўся, першы раз за апошнія дні. Склалася пісьмо гладкае і бойкае, хоць і аздоблівалі яго толькі тры кропкі і адна коска. І асабліва Грышку ўсцешылі словы, якія, думалася, зразу ўскалыхнуць усю вобласць: «у вёску нашу рэдка завозяць тавары першай неабходнасці». Тут — факт! — не адмахнешся, ле прапусціш міма вушэй — так сцебануць, што заскачуць лес і горы.

Грышка акуратна наслініў брылёк канверта, прыціснуў далонню, бы цаглінаю, да стала, падпісаў адрас. Калі адсылаць, сёння ці заўтра? Каб усё-ткі давесці справу да канца і выпусташыць душу, даць ёй палёгку, трэба ўкінуць канверт у паштовую скрынку сёння. Зараз жа.

Паштовая скрынка вісела на электрычным слупе каля хаты Людкі, малодшай Чубатчышынай дачкі, якая разносіла пошту. Людка жыла за грэбляю, у першай хаце на правую руку. І Грышка ўпоцемках папёрся туды. Ліхтары на слупах не гарэлі, іх паразбівалі з рагатак дзеці, як толькі павесілі. Зорак у небе не было, і адзінаю кропкаю святла была папяроса ў Грышкавых зубах.

Аслабелымі нагамі падышоў да слупа. Пальцы адчулі халодны метал, намацалі, прыпаднялі стрэшку; Грышка ўсунуў канверт у шчыліну, на імгненне заплюшчыў вочы — і апусціў яго. У цемнаце, у цішы канверт гулка бомкнуў на дно скрынкі, быццам у ім быў не ліст паперы, а ўвесь цяжар Грышкавых пакут і перажыванняў, быццам сэрца адарвалася ў грудзях і ўпала разам з тым канвертам.

І дзень, і два, і тры Грышка думаў пра пісьмо, сумняваўся, можа, не трэба пасылаць было, адчайваўся; а потым забыў на яго, і толькі ў самыя спакойныя хвіліны, якіх выпадала зусім мала, успамінаў пра пісьмо. Трывога за дзяцей — як у Мішы, як там Ленка з малым,— грыбаварня, новая хата забіралі яго ўсяго, аж па кончыкі вушэй, і ў кругавароце дзён дробныя даўнішнія клопаты адпадалі, ляцелі далёка ў небыццё, як птушкі ў вырай, пра які ўсе гавораць, але мала хто думае, дзе ён, той вырай.

Бачачы, што Грышка нудзіцца, бурклівы стаў, Лісаветка сказала неяк надвечар: «Ідзі ты, Грышка, тыя карчамяжыны высечы — толку з іх... Канём з-за іх нельга праехаць, лішнюю баразну бульбы пасадзіць...» — «Можа, заўтра?» — «Заўтра заўтрашняе будзе! Трэба сянні».

Пакруціў Грышка галавою: з бабаю лепей не заядацца, калі не гадзіць ва ўсім, то хоць бы выгляд рабіць, што слухаешся. Узяў у кладоўцы тапор, пайшоў на гарод. Падышоў да яблыні, што стаяла бліжэй да град. Ствол таўсты, як гарлач. Голы амаль увесь, дзе-нідзе кара як налепленая. Галіны пасохлі, з аднаго боку нібыта зелянкавасцю аддаюць. Пахітаў Грышка яблыню — цвёрда стаіць. Уздыхнуў, на другую глянуў, на тую, што на плот узваліла сваё галінне, бы стомлены чалавек прыхінуўся. І зноў уздыхнуў Грышка, узяў ямчэй тапор, замахнуўся і... апусціў, у руцэ павіс, як плётка. Не падымалася рука — дзед і бацька садзілі гэтыя яблыні, палівалі-даглядалі, і Грышка, шчанюком малым яшчэ быў, яблыкі з іх грыз.

На гарод выйшла Лісаветка, стала рукі ў бокі; падпяразаная фартухом, на галаве сіняя хустка, і неба такое ж сіняе, незахмаранае. «Ну што ты цацкаешся з імі, як дзіцёнак?» — «Адыдзі ты, баба!..» — злосць раптам апаліла Грышку грудзі, адным узрывам выплеснулася з яго.

У Лісаветкі вочы на лоб палезлі: «Чаго йта ён?..» І гонар жа не прыдавіш каленам — не мяшок з грануламі; страшная штука, бабскі гонар, прэ, бы цеста з дзежкі: «Што, маё слова не закон?» Але сумела скруціць сябе Лісаветка: надта ж раз’ятрана гыркнуў на яе Грышка. Нешта, мабыць, дужа балючае кальнула яго, не камар, канечне. Пашкадавала мужыка: яна заўсягды такая была, і за гэта ласку мела, ніколі сінякоў не насіла, як другія бабы. Што натурыцца, як той карове бадлівай, свой жа чалавек, мужычок родненькі.

Лісаветка завярнула ў двор, і ўсмешка з яе вуснаў не на Грышку пала, а на глухую сцяну хаты — тая, здаецца, аж пасвятлела. І Грышка засвяціў, толькі не ўсмешкаю, а тапаром — у лазню; так засадзіў у бярно, што ледзь вырваў.

* * *

...Якраз перад выхаднымі, у пятніцу раніцаю, па вуліцы прапыліла аўталаўка — сіняя «будка»: павезла ў магазін тавары. І, як заўсягды, жанчыны, гукаючы адна адну, з сумкамі ў руках пабеглі да магазіна, можа, што людскае прывезлі.

Грышка быў на двары, каля новай хаты — асаджваў вокны. Доўга глядзеў услед аўталаўцы, тапор выслізнуў з рук і ўпаў на трэскі. Грышка злез з лёсак на зямлю, яго рукі былі ад смалы чорныя, быццам толькі што палупіў кош казлякоў. Зразу бліснула маланкаю ў вачах пісьмо, праясніла думкі. Насцярожвала адно тое, што аўталаўка прыехала ўранні, а не пасля абеду, як звычайна.

Ён бачыў, як выйшла з хаты Лісаветка ў новай кофце і ўтрух пабегла ў магазін. Рукі ў Грышкі дрыжалі: тапор выслізваўся. Грышка ўдзяўбнуў яго ў «лісіцу» — у калодку з прораззю, у якую зашчэмліваў жардзіну, калі часаў. Сам выйшаў на вуліцу, сеў на лавачку і закурыў. Скрозь лісце бэзу прабівалася сонца, зайчыкамі скакала па твары, і Грышка раз-пораз выціраў пот.

Ён выкурыў, можа, тры папяросы, калі ўбачыў, што ад магазіна (стаяў далей ад вуліцы, чымся хаты) выруліла аўталаўка. Праехала міма яго, і ў кабіне Грышка ўбачыў, акрамя шафёра, мужчыну ў шляпе — здаецца, незнаёмы, а можа, Грышка яго ведаў, ды проста не пазнаў.

Грышка сядзеў і чакаў Лісаветку. З пралёту нарэшце паказалася адна, другая жанчына, затым вываліў цэлы натоўп, у ім, бачыў Грышка, мільгала сіняя Лісаветчына хустка. Жанчыны былі ўстрывожаныя, размахвалі рукамі, сакаталі, бы ў ягадах. «Што за чорт?..» — Грышка паціснуў плячыма і пайшоў у двор, схаваўся за хатаю: не хацеў мазоліць жанчынам вочы.

Лісаветка моцна стукнула весніцамі.

«Ну што?» — спытаў Грышка зразу. «Пісанне тваё!.. — сказала Лісаветка.— Хвіндос пад нос!» Грышка, з памярцвелым тварам, глядзеў на жонку. Яна не смяялася — знаць, нешта сур’ёзнае.

Лісаветка паставіла на ганак сумку. «Зачыніла Райка краму, кажа, пакуль нічога не будзе прадаваць...» — «Можа, куды спяшыць?» — Грышка не столькі жонцы, колькі сабе хацеў праясніць, у чым загваздка тут, чаму Райка ўзяла пад замок тавары. «Не, бытта... Сказалі ёй так, кажа...»

«Што за фокусы? — Грышка адчуваў, як цёплая хваля накочваецца на яго, грэе грудзі, спіну, шыецца да ног.— Няўжо намарозіў нешта?..»

Пакуль Грышка з Лісаветкаю стаялі на двары і турлычалі, што ды як, па вуліцы прамчаўся «казёл» і таксама завярнуў да магазіна. «Нешта заварушыліся!..» — першая, кароценькая, тоненькая, бы дроцік, радасная думка кальнула Грышку ў сэрца.

А каля магазіна тым часам разыгрывалася цэлая камедыя.

З «казла» вылез старшыня райпа Дуктаў (гэта Міротнікаў, яго намеснік, сядзеў у кабіне аўталаўкі і знарок прыкрыўся ад Грышкі шляпаю) і дзядзька з мятлою, падпяразаны белым фартухом, у кірзавых ботах. Дуктаў пайшоў у магазін, а дзядзька стаў падмятаць пляц каля магазіна: на траве валяліся цукерачныя абгорткі, трэскі, кавалкі цэглы, бітае шкло; за вуглом, дзе ляжала плазам старая шына з «беларуса», было густа насыпана белых, сініх і ружовых шляпачак з бутэлек. Дзядзька нагортваў кучу смецця і рукамі адносіў яго за магазін у яму, вакол якой сцяною стаяла піжма, свяціла ў неба жоўтым сонцам сваіх тугіх галовак.

А Дуктаў, зачыніўшыся ў магазіне на кручок, гаварыў Райцы, не саромеючыся раз-пораз дакранацца да яе круглага мяккага пляча: «Я пазваню табе і скажу, калі адчыняць магазін... А пакедава раскладзі ўсё па паліцы — хлеб, масла, каўбасу, скрыні з марожанай рыбаю пастаў збоку на прылавак...» Распарадзіўшыся, ён выйшаў з магазіна з крыху асалавелымі вачыма і лёгкаю чырванню на шчоках; выняў з кішэні флакончык адэкалону і непрыметна патрос ім каля ганка, кропля трапіла на шкельца з бутэлькі, заблішчала, як расінка. «Паехалі!» — гукнуў дзядзьку з мятлою. Шафёр не вылазіў з «уазіка», драмаў, адваліўшы галаву на спінку сядзення; з рота ў яго выцякала сліна і капала на руку, на гадзіннік. Дуктаў ледзьве растармасіў шафёра.

Грышка, каб неяк адагнаць, прыглушыць назойлівыя думкі, сабраўся сысці з двара, адкасіць сена трохі. Яны пайшлі з Лісаветкаю на балота: Грышка з касою на плячы і асялком у кішэні, Лісаветка ўзяла граблі і вяроўку. І калі б яны не пайшлі ў сена, то другі акт камедыі Грышка паглядзеў бы пэўна, а не ён, дык Лісаветка, якая расказаць магла б яшчэ цікавей, чымся было напраўду.

Недзе пасля абеду, калі Грышка, выкасіўшы некалькі лапікаў, сядзеў пад альховым кустом на купіне і дыміў папяросаю, а Лісаветка разбівала граблямі пакосы, па Малінаўцы разнёсся кліч: «Каўбасу і марожаную рыбу даюць!»

Магазіна было не пазнаць: чысціня і на прылаўках усяго поўна, аж гнуцца. Райка, падмаляваная, свеціцца ўся, бы навагодняя ёлка. Можа, чалавек пяць-шэсць адпусціла, і тыя, з цікаўнасці, яшчэ не адышліся, стаялі каля магазіна і, бы сарокі, сакаталі — «столькі ўсяго навезлі!» — калі падкаціў «казёл». Дуктаў першы выскачыў з яго, шырокім узмахам левай рукі (у правай была папка) паказаў на расчыненыя дзверы магазіна: «Калі ласка!» Людзі ў чарзе ўжо глядзелі не на прылаўкі, а на гасцей: на высокага чарнявага мужчыну ў акулярах і жанчыну ў светлым касцюме з дэпутацкім значком на борціку; райпоўца Дуктава яны ўсе ведалі і мала зважалі на яго.

«Вот, калі ласка, глядзіце!..» — Дуктаў распіхваў людзей, каб лепей было відаць, што на прылаўках. Мужчына пакруціў улева-ўправа галавою, жанчына спытала ў чаргі: «Ну як, жыхары Малінаўкі, вы задаволены сваім магазінам, таварамі ў ім?»

Людзі падумалі, што трэба скардзіцца на Райку, а яна запомніць, хто нагаворваў, тады не патыкайся да яе ў выхадны ці познім часам нешта пільнае купіць; прамаўчалі.

«Усё ясна,— сказаў мужчына ў акулярах.— Пляткар, склочнік напісаў. Няма чаго рабіць чалавеку!» — раззлаваўся ён, падштурхнуў пальцам акуляры, якія ўжо спаўзлі яму на дзюбачку тонкага, з сухою гарбінкаю носа. Дастаў з кішэні блакнот, нешта памеціў у ім. Дуктаў падсунуў яму стос папер на папцы, і мужчына пачаў распісвацца ў іх; потым аддаў ручку жанчыне, і яна распісалася на кожнай паперцы (гэта заняло ў яе хвілін пяць).

«У вас і пахі!..— пацягнуў доўгім носам мужчына, як выйшлі на ганак.— Цуд!»

Госці селі ў «казла» і паехалі.

...Як уведаў Грышка пра іх прыезд, кідаўся, бегаў, скакаў, лётаў, але шукай-свішчы ветру ў полі. Нічога не дабіўся. Супакоіўся і чакаў, што будзе далей з таварамі і што за птушка прыляціць яму ў адказ. Адказ павінен быць, раз камісія з праверкаю прыязджала.

Як выдавалася вольная хвіліна, Грышка ішоў у балота, сушыў, зграбаў сена, каб кучней было. Хоць радасць і падагравала сілы, але ўсё роўна шкадаваў, што няма Мішы, няма памочніка, тады, на Глубцы, ён быў яшчэ пацанёнкам, але цягавіты ўжо... Як ён там у бальніцы, сын? Заўчора Лісаветка ездзіла да яго, казала, бытта нейкая дзяўчына глядзіць яго. Што яна можа наглядзець, калі сама хворая? Можа, Лісаветка і натрындзела яму, Грышку, каб не перажываў вельмі: баба і ёсць баба, язык як памяло, абы плямкнуць верхняй губою аб ніжнюю. І чорт ведае што бабе можа здацца. «Іш, загнула,— Грышка пакруціў галавою,— можа, пажэняцца!..»

Прыпякала сонца. Не давалі аддухі вялікія рыжыя, што шэршні, авадні, кружылі вакол Грышкі, адзін сослепу стукнуўся ў грабільна, упаў на сена. На лісці вольхі выступілі празрыстыя, сіняватыя кропелькі. У глыбіні балота буркавала турлачка: ці то ззывала да кучы свой вывадак, ці проста заводзіла песню. Прыгожая птушка, зграбная, быстрая, а голасу не мае, яе песні Грышка не любіў: тугу наганяюць на сэрца.

Грышка ўзяў з-пад альховага куста бітончык з вадою, папіў. Вада пралілася і халоднай жылкаю смыкнула па грудзях. Ён сагнуўся, каб паставіць бітончык зноў у цянёк, і адно цяпер убачыў усыпаны ягадамі атожылак смуроды — сагнуўся і вылез з куста. Ягады былі чорныя, буйныя, як вішні. Грышка адарваў некалькі і ўкінуў у рот — пырснуў кіславата-салодкі сок. «Трэба сказаць Лісаветцы, каб набрала і адвезла Мішу — вітаміны...» — падумаў ён і яшчэ раз глянуў на альховы куст, з якім пабраталася чорная смурода. З задняга боку куст прасвечвала сонца, і ў яго промнях ягады ззялі бы вялізныя барвовыя кроплі.

* * *

Канец снежня нарэшце прынёс зіму і мароз; на кусце бэзу ляжыць снег. Свеціць сонца, і снег пераліваецца мільёнамі фіялетавых пацерак. Па вуліцы праехаў воз з сенам; сена, хоць і сухое, нязвыкла зялёнае ў гэтай белізне і мёртвай сцішанасці. Сена павезла з сабою ўсе забытыя ад лета пахі: пахі травы і кветак. Зімою жывых кветак у вёсцы не знойдзеш, толькі — мёртвыя, з паперы і прапарафіненай марлі.

Лісаветка стаіць перад акном, і святло з яго кладзецца ёй на твар, белымі кропачкамі (маленечкія вокны) скача ў яе задуменных, бліскучых, жывых вачах. Пра кветкі Лісаветцы думаецца не так сабе: з гадзіну назад яна выправіла ў Рэмідоўшчыну сватоў. Міша сам павёз іх на машыне (Ягорыч дазволіў) — Грышку і Ляксея Чубатчышына.

Лісаветка стаяла ўсё яшчэ перад акном, а машына са сватамі пад’язджала да Рэмідоўшчыны. Адсюль, з узгорка, была відаць уся вёска — шырокая вуліца і два рукавы-адросткі, бы клюшні ў рака. За вёскаю звіліста, як пацеркі на нітцы, цямнеюцца кусты: недзе там хліпае пад снегам невялікая рачулка — бяжыць у Сож. На зіму рачулка замярзае, яе заносіць снегам, і адно куцы фіялетавы хмызняк, што расце па берагах, апрымечвае яе.

Міша за рулём, ён зрэдку сам сабе ўсміхаецца ці, можа, жмурыцца ад чыстай белізны снегу, і тады знявечаная левая шчака крывіць яму рот, а знізу левага вока адкрываецца бялок. Грышка з Ляксеем стаяць на кузаве: «Двум весялей і каб на ветры пасвяжэлі галовы». У іх ад марозу чырвоныя насы і вясёлыя вочы. Ляксей пра нешта апавядае, і ў яго бліскаюць зубы, а Грышка моўчкі хітае галавою.

Пару дзён валіў снег, і хаты стаяць сцішаныя, укрытыя таўстою белаю коўдраю, з-пад якой там-сям асцярожна ўецца ружаваты дым — паляць грубкі.

«Дзе тута Барысёнак жыве?» — спытаў з кузава Ляксей, як толькі ўехалі ў вёску і перастрэлі на дарозе жанчыну, абкручаную ў таўстую шэрую пуховую хустку, жанчына ішла з вёдрамі па ваду. Толькі слова пачуў ад яе Грышка — і абамлеў, падкасіліся ногі: «Любка Гранцішына!..»

«Далей... Будзе пошта налева, а тады дзве хаты — і ён... зялёныя вароты»,— тлумачыла жанчына і пільна ўглядалася на кузава, спрабуючы адгадаць, што за людзі і навошта ім спатрэбіўся ўзімку бакеншчык: звычайна яго шукаюць улетку, калі па Сажы пачынаюць хадзіць катэры, баржы, маторныя лодкі. Не хацелася Грышку, каб Любка пазнала яго, затуліўся ў каўнер кажуха, шапку ніжэй на вочы насунуў, адзін нос, чырвоны, як морквіна, тырчыць. Во, ліха! Трэба ж акурат на дарозе патрапілася. Даведаецца, звяне зусім баба: перажываць будзе — чаму, Грышка і сам не ведаў, адно ледзь цеплілася ў ім думка, што, можа, калі прыблукаў бы ён да Любкі, а цяпер — ужо не. Адрэзана яму туды дарога: апошнюю, самую патаемную надзейку забраў у Любкі.

Усё-такі Любка пазнала Грышку, як ні круці, дужа доўга глядзела ўслед машыне, нават хустку расхінула: мабыць, хацела ўверыцца, ці стане машына каля Барысёнка.

Грышка Рэмідоўшчыну збольшага ведаў, а людзей, што ў ёй жылі, канечне, усіх не ведаў: ну, Любку само сабою, ды яшчэ чалавек шэсць-сем — тых, з якімі недзе сутыкаўся, ці далёкіх сваякоў па лініі маці, продкі якой аднекуль з гэтых краёў.

Па вуліцы Міша вёў машыну асцярожна, аглядаўся на бакі. Проці хаты з зялёнымі варотамі яму пастукалі кулаком па кабіне. Ён спыніўся. Грышка і Ляксей злезлі з кузава. Грышка ўзяў з кабіны напакаваную сумку, Ляксей абвязаўся даўгім белым ручніком з вышытымі па канцах чырвонымі пеўнямі.

У Барысёнка хата не тое што ў Любкі, скляпаная «ў лапу», на высокім падмурку, крытая шыферам; веранда, сенцы, паветка, сад. Цэлы маёнтак: адразу відаць, што Барысёнак будаваўся няспешна, трывала, на вякі. Як у горадзе прывыклі ацэньваць чалавека па вонкавым шыку, адзенні, так у вёсцы — па двары. Іменна па ім, па двары, Грышка сам сабе зазначыў, што Барысёнак чалавек, не які-небудзь замухрышка, гультай, а гаспадар, і з ім няблага будзе парадніцца.

Госці-сваты зайшлі ў хату, прынеслі з сабою зябкі холад, а ў душы весялосць, жарты і крыху натужную зухаватасць. Іх тут чакалі: усюды — зразу кінулася ў вочы — было прыбрана, падмецена; нідзе нічога лішняга, зіхацяць люстры, вазы, мэбля. І пах у хаце ўрачысты, лёгкі, свежы. Іх сустрэў гаспадар — Антонавіч, высокі лысаваты мужчына, валасы каля макаўкі ў яго тырчаць, як рожкі; быў ён у сіняй кашулі, у цёмных штанах; твар чыста паголены, аж свеціцца, але ўсё роўна відаць, што брытва па ім не часта ходзіць.

«О-о! — усклікнуў ён, быццам госці ў доме аб’явіліся зусім нечакана.— Хто да нас! Заходзьце, госцейкі, заходзьце...»

«Ну дык што вы тута нам прыбераглі?» — спытаў Ляксей, смела ступаючы ў другую палову хаты. Пасярод вялікай залы стаяў накрыты стол, каля якога (але не за ім) сядзелі маці з дачкою. Яны абедзве пачырванелі, асабліва Ліда, усталі насустрач гасцям. Міша з Лідаю пераміргнуліся.

Гаспадыню звалі Тацяна, а па пашпарце — Тацяна Іванаўна; яе цёмныя валасы былі гладка прычасаныя і адкрывалі каля вушэй, на шыі белую скуру, якая нязвыкла рознілася ад загарэлага да чарнаты твару.

«Ну праходзьце, людзі добрыя, садзіцеся...— Тацяна паказала на канапу, крэслы каля стала.— На машыне прыехалі? — спытала яна, каб не даць патухнуць гаворцы.— Мы і чакалі вас каля абеду...» — «Жаніх нас раней цягнуў,— Ляксей страсянуў за плячо Мішу.— У дзесяць, дзевяць, восем... Так ці не? Дачакацца не мог... І я зараз бачу, чаго ён так ляцеў!»

Лідаю і праўда можна было залюбавацца. Яна была ў ружовым плацці з белым каўнерыкам. Валасы распусціла, ляжалі хвалямі на плячах. Бровы і вейкі былі трошкі падмаляваныя. Ліда, мабыць, пахудзела за апошнія дні, бо нават Мішу, які бачыў яе шмат разоў, вочы здзівілі сваёй велічынёю і нейкай сумнай нерухомасцю.

«Сядайце, сядайце, дарагія сваты!..» — Антонавіч узяў Грышку пад локаць і правёў да канапы. Пстрыкнуў кнопкаю тэлевізара, які стаяў на ножках у куце, побач з буфетам цёмнага дрэва; і ў тэлевізары, і ў буфеце блішчала шкло.

Грышка з «такой місіяй» прыйшоў да людзей першы раз і ніяк не мог скруціць у сабе не то скаванасць, не то страх. Куды яму раўняцца з Ляксеем, лапатуном, які, здаецца, ці не быў сватам боскай міласцю: ён паспеў ужо і Антонавічу нешта дзелавое сказаць, і Тацяну, якая пачала ўвіхацца з талеркамі, шчыпнуць за бок, і Лідзе кінуць слоўца, пасля якога ў яе вугольчыкамі загарэліся кончыкі вушэй. Можа, баяўся Грышка, не хацеў, каб Барысёнкам часам не падумалася, што Міша не варты, нечым горшы за іх дачку. Шыла ў мяшку не схаваеш: ведаюць жа, што Міша і ў дысбаце быў, і ўсё сваё жыццё на злом галавы лётае; во абгарэў — з твару не змыеш. Хоць тут, праўда, ён за дзела паплаціўся, але ўжо калі з лысінкаю, дык што б ні зрабіў, людзі благое падшываюць, нярэдка жорсткаю ніткаю: «Гэты сваёй смерцю не памрэ». Душа ветраная, затое не подлая. Другі, ніцак які-небудзь, носіць у сабе дрэнь усякую, карпее, пыхціць, усё выгаду шукае. А Міша без аглядкі і заглядкі жыве. Сям’ю завядзе во, канечне, патыліцу пачухае, бо не толькі за сябе ўжо рупіцца трэба.

Расселіся вакол стала. Ліда ўключыла ў верандзе электрафон: круцілася пласцінка — музыка была ціхая, лёгкая, не рэзала вушэй. І людзі за сталом не маглі прыцяць галасоў, асабліва Ляксей: сват — яму і карты ў рукі. Ён нават чарку прыгубіў, і гарэлка падагрэла яго болей, чымся астатніх,— круціўся, бы тая пласцінка на чорным крузе электрафона; па адзін бок ад яго сядзелі Міша з Лідаю, па другі — Тацяна. Ён быў самы непаседа за сталом, і гэта добра: усім тады лягчэй, калі хто-небудзь возьме ў застоллі рэй весці. Можа б, другім разам Ляксею дапамог Міша, але сёння ён быў сур’ёзны і ціхі, на знявечанай левай шчацэ выступіла тонкая ліловасць: Міша, мабыць, вельмі хваляваўся.

«Я за свайго Кузьму дзе хочаш вазьму,— рассыпаўся Ляксей прыгаворкамі перад Тацянаю,— а ты са сваёю Марынкай яшчэ паходзіш па рынку... дзесяць, дзевяць, восем, сем — дзён!» — «У кірмашны дзень прадам за любую цану!» — Тацяна таксама развесялілася, не гублялася перад Ляксеем і адказвала ўпапад. Грышку ажно ў паясніцу кальнула: ці не намякае і свацця на тое, пра што нядаўна ён сам думаў,— быццам Міша жаніх браковы. А можа, яму, Грышку, адно думаецца так: рана, яна заўсягды баліць, і з ёю трэба змірацца, а не вярэдзіць. Лепей песню... песню зацягнуць, каб душа ўпрысядкі пайшла і ўсе думкі змрочныя растрэсліся. «Давай, Ляксей, песню рванём, як колісь!» — папрасіў ён. І Ляксей тут жа, ківаючыся, завёў:

Дзяўчына мая заручоная,

Чаго ты сядзіш засмучоная?

Чаго ты сядзіш, чаго нудзіш?

Скажы мне праўду, каго ты любіш?

Неяк разам, суладна песню падхапілі і Грышка, і Тацяна. А Ліда з Мішам усталі з-за стала і пайшлі ў веранду. На вокнах у верандзе віселі блакітныя цюлевыя гардзіны. На дварэ ўжо ссутоньвалася, чыстая, празрыстая сінь разлілася па вёсцы; і снег быў сіні, толькі глыбокія сляды на ім цёмныя. Бледна, тонка блішчала шкло ў машыне, два серабрыстыя шнуркі ззялі на капоце, бы раскатаныя заручальныя пярсцёнкі.

«Глядзі, нашы з табою дарогі! — нечакана расчуленым, новым для самога голасам сказаў Міша, не адыходзіў ад акна.— Роўныя, светлыя і побач».— «Дурненькі мой»,— усміхнулася Ліда; падышла, пагладзіла Мішу па галаве, пакудлаціла валасы. Як даўно хацелася ёй сказаць гэтае «мой», і колькі дзявочага трапятання было ў ім. «Нешта дзіўнае дзеецца на душы»,— сказаў Міша і рэзка павярнуўся да Ліды. Вочы ў яе былі цёмныя, глыбокія, бы тыя сляды на снезе: той і розніцы, што ад іх веяла не холадам, а цёплай мройнасцю. Міша адчуў, як напружыліся ў Ліды пальцы на руках, а ў вачах заскакалі незразумелыя мяккія кропачкі. Гэтыя кропачкі ён бачыў у Лідзіных вачах упершыню. Яны яго і здзівілі, і напалохалі, і ён стаў адразу бязвольны, абыякавы да ўсяго.

«Ты будзеш мяне слухаць?» — спытала Ліда: яна ўжо мела на яго права. «Буду. Я кожнае тваё словачка буду лавіць во гэтымі лапухамі»,— паказаў на вушы: пасля раптоўнага ўпадку яму зноў захацелася жартаваць. Дзіўна мяняўся яго настрой!

Ліда скрывілася: навошта ганьбаваць сябе?

«Міша, я сур’ёзна пытаюся...» — «А я сур’ёзна адказваю».— «Праўда? — Яна не верыла, што наравістая Мішава натура можа быць такою пакладліваю.— Ты будзеш сур’ёзным?» — «Мы будзем з табою заадно...»

Яна, паднімаючыся на пальчыках, пацягнулася да яго вуснамі, і праз імгненне, калі б глянуў з вуліцы праз цёмнае шкло і падсінены цюль, можна было б падумаць, што ў верандзе стаіць адзін чалавек.

У хаце, як і раней, не змаўкалі галасы.

«Ну дык калі?» — пыталася ва ўсіх, а найперш, мабыць, у самой сябе Тацяна. «Недзе там пасля каляд...» — прапаноўваў Грышка, а Ляксей таўхаў яго пад локаць: «Раней!» Хто ведае, якія думкі круціліся ў ягонай ці не першы раз захмялелай галаве; можа, Ліда сваёй красою так яго стрэсла, што ўсе думкі пра Мішу, яго вартасці разляцеліся ва ўсе бакі.

«Давайце ў другую суботу пасля каляд»,— сказала Тацяна і паглядзела на мужыка, ці згодны ён.

«Э-эх, каб на конях!..— сціснуў кулак Ляксей.— Дзесяць, дзевяць... І толькі снег з-пад капытоў!» — «А мы дужа громкае вяселле дзелаць не будзем»,— сказаў Грышка. «Во-во,— згадзіўся Антонавіч, і гэта — было відаць — не спадабалася яго жонцы.— А то часам з вялікага грому няма дажджу».

«Ну, давайце, сваты, закляпаем сватанне,— сказаў Ляксей і наліў усім у чаркі, акрамя сябе.— Дзесяць, дзевяць, восем, сем.... пяць... два, адзін — па конях!..»

У цемнаце на вуліцы галёкалі, смяяліся дзеці. Яны прачулі, што да Барысёнкаў прыехалі сватацца, і, можа, якая цікавінка перападзе: у вёсцы вочы не вельмі памазоліш...

* * *

З начы пайшоў дождж не дождж, а густая цёплая імжа сыпалася з неба бесперастанку. Калі Валодзька Шапялёў выйшаў з дому, на тратуарах блішчалі, як блюда, маленькія лужыны: снегу як і не было. Леташняя трава паўз тратуар агалілася, чыста абмытая, жаўцела, быццам і не была зіму пад снегам, быццам і не быў цяпер пачатак красавіка. Набрынялі, выткнулі з лускавінак зялёныя клейкія дзюбікі пупышкі на каштанах.

Валодзька спусціўся па прыступках з пагорка, на якім раней стаялі прыватныя драўляныя хаты, а цяпер падняўся новы мікрараён, перасек наўскасы вуліцу. На прыпынку было, як заўсёды раніцаю, шмат людзей. Валодзька закурыў. Курыць ён пачаў нядаўна, можа, года паўтара назад; курыць, як і піць, людзі пачынаюць не проста так, і не заўсёды ад свавольства, на гэта бываюць часам сур’ёзныя прычыны. Пад нагамі ў Валодзькі даў трэшчыну адзін з падмуркаў, на якіх, кажуць, стаіць чалавек; здароўе, сям’я, работа. І калі здароўе пакуль яшчэ не запальвала сігналу трывогі, а на рабоце можна было сцярпецца, то ў сям’і спакою не было; не, не тое што Валодзька шукаў лагоднай зацішы для розуму і душы, якраз наўпярок: ён хацеў гарэць, тварыць да бясцямнасці, але яму не ўдавалася, і, здаецца, не ён адзін у гэтым быў вінаваты.

Цяжка сказаць, ці таму, што жонка з’ездзіла адна на курорты, але ўсё збаламуцілася ў сям’і. Не знізваючы з караляў прычын і гэтую зусім не цьмяную і не апошнюю пацерку, Валодзька ўсё часцей і часцей задумваўся, што з самага пачатку ў іх адносінах з жонкаю было надта шмат калючак, якія вельмі марудна прыціраліся; а не прыцёршыся, яны ўвесь час мулялі, іскрылі і запальвалі то спрэчку, то абурэнне, то папрок.

З курортаў жонка прыехала загарэлая, пасвяжэлая і нават як бы памаладзелая; калі яна смяялася, яе белыя, як мармур, зубы проста асляплялі: ну хоць на рэкламу ў часопіс «Здароўе»! Здавалася б, засумаваўшы па сям’і, Наташы, яна хоць нейкі час будзе рахманая, спакойная і вытрыманая. Не, адразу папрокі: на мэблі пыл, падлога брудная, халадзільнік аброс лёдам, гара бутэлек. Пра тыя свае заказы і не ўспомніла, а ён жа, Валодзька, таіў думку, што ўзрадуе яе грыбамі, асабліва сушанымі барвічкамі. «Ну хіба так трэба сустракаць мужа пасля доўгай разлукі?» — дзівіўся Валодзька, сплёўваючы пасля цыгаркі сліну. І што павінна быць важнейшае: ён сам, яго настрой ці гэты пыл на мэблі? Валодзька нават падумаў, што жонка калі не тут, у Мінску, то на поўдні пэўна завяла палюбоўніка; так адно падумаў, але верыць не хацеў, бо, калі б гэта была праўда і была ўпэўненасць у ёй, то, не задумваючыся, падаў бы заяву на развод; і не таму, што быў ашалелы раўнівец і вельмі кахаў жонку ці, прынамсі, да бяспамяцтва даражыў ёю, а таму, што жыць з жанчынаю, якая нясе ў дом, дзе расце дзіця, дзяўчынка, бруд, распусту, не змог бы. Проста б не змог, бо, калі б працягваў з ёю жыць, дарога да роспачы, надлому была б прамая. Але так ці не так, няпрошана выяўлялася тое, што іх караблі з вялікаю нацяжкаю плылі паралельным курсам, а то, мабыць, і зусім ужо адвярнулі насы-кілі адзін ад другога, чаго пакуль не відаць было, але час, пройдзеная адлегласць немінуча пакажуць, што яны аддаляюцца; усё ў тым, з якою хуткасцю яны з жонкаю будуць плыць да тых пунктаў, калі туман недаверу, непрыязнасці і, можа, нянавісці схавае іх; шкада было аднаго: што між імі ў хісткай, маленькай, з нізенькімі бартамі лодачцы будзе плыць дачка, крычаць у адчаі і прасіцца то на мацерын, то на бацькаў карабель.

Валодзька пра ўсё гэта спакойна думаць не мог, як не мог ён змірыцца і з тым, што пад уплывам жонкі, яе няўступчывасці, а можа, і так чаго, можа, і горад тут вінаваты, акружэнне, пачынае страчваць свой воблік; тое, што раней было важным, цяпер здавалася яму звычайным і нікчэмным. Што гэта: бязволле, інертнасць, лянота душы ці проста прыстасавальніцтва? І тое, і другое — страшна! Трэба нешта думаць і браць сябе ў рукі, скручваць у жгут, інакш пагібель, перш духоўная, а ўслед, магчыма, і фізічная. За рукі, за ногі, за душу, за сэрца — чалавека ўвесь час цягне на заняпад, і самае лёгкае аддацца, як кажуць, на волю лёсу, а значыць, і сцерці сябе як асобу; асоба — гэта змаганне: і з сабою, і з тым, куды з салодкім рабалепствам заводзяць цябе чалавечыя слабасці.

І на рабоце, на рэдактарскай пасадзе кінастудыі, цяжка было быць прынцыповым і пастаянным: цэлы феерверк думак, ідэй, і ўсе «геніяльныя», «арыгінальныя», адна другой «лепшыя».

Учора пазваніў старшы рэдактар камітэта Блакітнюк, амаль Валодзькаў равеснік, на два гады раней скончыў інстытут. Валодзьку ён падабаўся: просты, вясковы хлопец, у голасе ніколі і блізка няма настойлівасці або начальніцкай афіцыйнасці, у абалонку якой, бывае, адразу атульваюць сябе маладыя сучасныя людзі.

«Віншую, Уладзімір бацькавіч!»

Што за жарты? Можа, прэмію якую далі: напісаў жа некалькі сцэнарыяў дакументальных фільмаў. Але што наперад радавацца ці выяўляць сваю нястрыманасць і паказваць, што ў ім, як і ва ўсіх, не дрэмле славалюбства,— Валодзька маўчаў.

«Пра тваіх землякоў ужо фільмы здымаюць!..» — Блакітнюк гаварыў, як зазвычай, шчыра, адкрыта, без падвоху, але з жартам.

«Пра каго ж гэта? Пра якіх землякоў?» — адна за другою палезлі ў галаву, закружылі яе думкі.

«Вось заявачка перада мною... Чытаю: «Схватка»... у дужках аб подзвігу камсамольца калгаса... такога-та, такога-та... твайго раёна, Пруцікава Міхаіла Рыгоравіча. Ёсць такі?»

Валодзька адчуў, як галаву трохі вышэй броваў сціснуў тугі мяккі, як папруга, абруч, застукала ў грудзях сэрца. Гэта ўжо не жарт, а лухта нейкая. Пра Мішу Пруцікава... фільм... Аб подзвігу? Можа, наадварот, як адмоўны персанаж выступаць будзе?

«Ты не жартуеш?» — перапытаў Валодзька.

«Якія могуць быць жарты? Яшчэ раз віншую!» — І палажыў трубку.

Валодзька адсунуў ад сябе папку са сцэнарыем, кінуў на стол аловак і ўзяўся рукамі за галаву, быццам хацеў садраць гэты ненавісны абруч, які пачаў сцінаць ўсё часцей і тужэй. Дык што ж гэта робіцца на белым свеце? Ну, пісаў неяк бацька, што Міша Пруцікаў вярнуўся, у калгас пайшоў працаваць... А што далей? На «острые ощущения» ён заўсёды быў хваткі, можа, яшчэ нешта адчыбучыў. Але ж во — «аб подзвігу»... Можа, з іхняй Ленкай зблыталі, яна на БАМе?

Ну і жыццё! Кінакарціна. Валодзька не пераставаў здзіўляцца і сумнявацца яшчэ болей у тым, што пачуў ад старшага рэдактара. Цікава: хто ж гэта падаў заяўку, і не на студыю, а зразу ў камітэт? Валодзька пазваніў Блакітнюку: «А хто сцэнарый будзе пісаць?» Блакітнюк ціха, як не шэптам сказаў: «Ды сынок... аднаго тут нашага мэтра...» — І назваў прозвішча. Валодзька ажно фыркнуў: чытаў ён некалькі сцэнарыяў гэтага сынка: бездапаможнасць поўная, прымітыў. Адно і піша, каб зарабіць капейку. Бацька на пасадзе — падцягваюць сцэнарый: што рэдактар падправіць, што потым рэжысёр... І загуло-паехала! Грошы ў кішэні, на цітрах: «Аўтар сцэнарыя імярэк», а на праглядзе ўсе хваляць.

Валодзька быў у няпэўнасці і разбітасці, сэрца разрывалася ад незадаволенасці, на душы было чорна, як у валёнку, і ён паныла глядзеў у акно: на цагляную змрочную сцяну барака, які стаяў у адным двары са студыяй; на голую, без аніводнай лісцінкі таполю, верхавіна якой была так высока, што і тры баракі яе не дасталі б, калі паставіў бы іх адзін на адзін. Як яна толькі ацалела, таполя гэтая, калі зусім блізка ад яе будавалі дванаццаціпавярховую махіну?

Шкада, што з кабінетнага тэлефона нельга напрамую выйсці на Малінаўку, пазваніць бацьку, спытаць пра Мішу. Трэба чакаць абеду: дырэктар узяўся за дысцыпліну, загадаў сядзець «ад званка да званка». Валодзька быў не проці дысцыпліны, але яго заўсёды абуралі бюракратычныя выхадкі; хлопец жывога тэмпераменту, ён хацеў, каб усё ў жыцці было па-жывому, па-чалавечы, без кайданаў недаверу і зламыснасці.

Падчас абеду ён схадзіў на пошту і пазваніў у вёску; бацькі дома не было, трубку падняла маці. І праўда: Міша Пруцікаў абгарэў, тушачы пажар, яшчэ ўвосень — ратаваў калгасны агрэгат.

На абед Валодзька не пайшоў, папіў кавы ў цесным ціхім кафетэрыі пры гастраноме; не мог адкараскацца ад думак пра Мішу, сцэнарый. Што можа напісаць той сынок пра Мішу, іх Малінаўку, якую з роду не бачыў? Ён вырас у горадзе, сярод камяніц, яго ногі, абутыя, хадзілі па асфальце, а не, босыя, па пяску, па расе, па ігліцы і шышках. Толькі сапсуе сцэнарый, і тады зноў будуць «дацягваць». І чаму бог не пайшоў насустрач Валодзьку — бяры пішы пра Сож, выган, сажалку, дарогі, не вылазячы з кабінета. Валодзька з кабінета, канечне, вылез бы, паехаў бы ў Малінаўку, пагаварыў з Мішам, з дзядзькам Грышам; потым з’ездзіў бы яшчэ раз са здымачнай групай.

Але — сынок... Валодзька ўжо ведаў, як цяжка што-небудзь даказваць таму, хто вышэй цябе — «мэтр». Бацька гэтага сынка лічыўся акурат «мэтрам», вопытным кіношнікам, і хіба ён згодзіцца, каб памяняць аўтара сцэнарыя. І ўсё-такі Валодзька адважыўся паспытаць шчасця. Параіўся з Блакітнюком; той нечакана ўхапіўся за ідэю, нават паабяцаў «празандзіраваць глебу».

...Падышоў тралейбус. Валодзька ледзь убіўся ў яго, дзвярыма заціснула «дыпламат». Горад, горад... Хутчэй бы ўжо збудавалі метро. Валодзька сышоў на прыпынку «Абсерваторыя», далей пайшоў нетаропкай хадою: час яшчэ быў. На вуліцы, на свежым паветры, у патоку мітусні і напаўсоннай засяроджанасці людзей яму спакайней думалася.

Пяць мінут на дзесятую пазваніў Блакітнюк: «Мэтр» дае аўдыенцыю». Валодзька схіліўся над сцэнарыем пра тэхніку бяспекі на чыгуначнай станцыі, але сэнс таго, што чытаў, не ўлаўліваў... Загарнуў папку, звязаў матузкі і кінуў яе ў шуфляду.

Паехаў у камітэт. Сакратар-машыністка, высокая маладая дзяўчына з дзіўным нерухомым позіркам светлых, як у галкі, вачэй дазволіла яму зайсці да «мэтра». Валодзька, павітаўшыся, зразу адрапартаваў, чаму хоча пісаць іменна гэты сцэнарый. Прычына і праўда была важкая, тым болей, як кажуць, «на карысць справе», гэта разумеў і «мэтр». Ён доўга ўздыхаў і панура глядзеў у акно: нічога пэўнага не мог сказаць, круціў-муціў, намякаў; нарэшце ў канцы гэтай непрыемнай, напятай гаворкі ён, не гледзячы Валодзьку ў вочы, выціснуў з сябе, і словы даліся яму зусім не проста: «Пагавары з сынам, ён у мяне хлопец башкавіты, павінен зразумець...»

Як Валодзька ненавідзеў, не прымаў ніводнаю клетачкаю гэтыя бюракратычныя выкруты, гэтыя лапці інтрыг, якія плятуць, каб нячутна ступаць у іх па душах людзей! Коціцца магутнае кола, і паспрабуй спыні яго, звярні з дарогі, хоць зубамі грызні — іскры пасыплюцца, а яно будзе ісці сваім ходам. Але ж і саступаць не хочацца, і Валодзька адчуў, што гаворкі з сынам яму не мінаваць.

* * *

Снег застаўся толькі ў нізінах, густых ельніках ды пад завалінамі хат з ценявога боку; снег — адна назва, а было гэта месіва: снегу, зямлі, бруду і смецця. Затое ўсюды блішчалі лужыны: на двары, на дарогах, на ўзмежках поля. На пагоне каля алешніку крохкі празрысты лядок скаваў старую, жоўтую, бы салома, асаку і счарнелы на вугаль падбел-матачнік. Каля лужын хадзілі ўжо гракі, хрыпата «краа-краакалі», паднімалі ногі, каб стрэсці гразь.

Неба пакуль было маўклівае — густое і шэрае, нізка прыпадала да зямлі, над якою пластаўся туман. Хто ведае: заўтра, паслязаўтра, а можа, і сёння яно абзавецца трапятліваю, свежаю і журліва-звонкаю, бы той ручай на дарозе, песняю жаўрука. Жаўрука заўсёды перш пачуеш, а потым убачыш.

Па дарозе ад шашы, абмінаючы лужыны і перасігваючы ручаі, ішла дзяўчына. У адной руцэ яна несла вялікі чамадан, а на другой дзіця. Дзіця — хлопчык — было апранута ў чорнае мутонавае футра, на галаве жоўтая вязаная шапачка з мяккім бубончыкам.

Адтуль жа, з шашы, ехала акурат машына і падабрала маладую маці з сынам. «Чыя ты?» — спытаў шафёр, пажылы мужчына, цемнатвары, акуратна паголены; вакол шыі ў яго быў абкручаны зялёны махеравы шалік. «Грышкі Пруцікава»,— адказала дзяўчына, папраўляючы ў сына ў роце пустышку. Шафёр быў з Дабранкі і ведаў Грышку Пруцікава. Не то са здзіўленнем, не то з радасцю працягла паглядзеў на дзяўчыну — і праўда: яна кропачка ў кропачку падобна на Грышкаву жонку, Лісаветку.

Шафёр прывёз у кабіне Пруцікавым радасць. Першая выбегла з двара Лісаветка. Кінулася абдымаць, цалаваць унука: «А-авоечкі!.. Што ж ты не напісала, калі сустракаць?..» Хлопчык быў смуглы, з чорнымі вочкамі, боўтаў галоўкаю, ніжняя тоўсценькая губка адвісла, і з яе нітачкаю сцякала празрыстая сліна. Лісаветка працягнула яму рукі, і ён ахвотна пахіліўся да яе. «Ручны, бамавец!..» — засмяялася Лісаветка.

Грышка пацалаваўся з дачкою і з унукам; з твару ў Грышкі не сыходзіла ўсмешка, нейкая вымучаная, як бы стрыножаная, ці што,— скубла душу тая даўняя туга, што і там на беразе, пры гасцях, выкрасала жаль.

Прыбеглі і Міша з Лідаю, ім тут блізка, цераз двор.

Хлопчыка звалі Сярожа. Яго пасадзілі на канапу каля акна, побач села Лісаветка, астатнія хто дзе; любаваліся, глядзелі на Сярожу; ён трос ручкамі, кугакаў пяшчотным, тоненькім галаском, як бы зусім слабенькім, ці што. «Цемечка нешта дужа вялікае...» — памацаўшы галоўку, сказала Лісаветка. «Зарасце!..» — падбадзёрыў Грышка, звёў на нішто жончыны словы.

Ленка пахудзела, уцягнуліся шчокі, на шыі залеглі глыбокія, бы шнуркі, маршчыны. Грышка, украдне паглядваючы на дачку, сцінаўся ад жалю, што ўсё болей і болей падступаў да сэрца, падвясельваў сябе: «Нічога, тута ў нас яна паправіцца хутка... Канечне, клопату хапіла з малым». А Ленка сама не журылася: «Если бы не Сережка, я никогда бы не бросила БАМ, друзей!» — сакатала з Лідаю. Міша сядзеў моўчкі, хаваючы далонню левую шчаку.

Пабеглі дні, як вада ў ручаях. Лісаветка паіла ўнука малаком; дастала з пограба кампоты, варэнне. Люляла Сярожу і прыгаворвала: «Улетку свежанькія ягады будзем есці, праўда, унучак?» Хлопчык пажвавеў, ужо дзябёленька трымаў галаву, на рукі стаў цубкі, смяяліся вочкі. Ленка днямі адсыпалася на печы: «Намёрзлась, теперь нужно отогреваться».

Лісаветка ўпотайкі, нават з жаночаю рэўнасцю паглядала на дачку, якая ўсё жыццё была «Ленка-лялька», а цяпер стала дужаю маладою жанчынаю, і сумавала па сваёй маладосці, па цыганскіх табарах, кастрах, песнях, дзе волі было столькі, колькі ветру... Нічога не скажаш, зух была дзеўка — каблукі на хаду адрывала! Ды што зробіш: жыццё праходзіць, застаюцца ўспаміны, якія часцей засмучаюць, чымся радуюць.

Прайшла і вясна. Песні шпакоў і жаўранкаў патанулі ў дзяркатым крыку птушанят — прасілі есці; адвечны клопат бацькоў — карміць дзяцей.

Сям’я ў Пруцікавых цяпер была вялікая, і яшчэ чакаўся прыбытак: хадзіла цяжарнаю Ліда. Яна і засталася за няньку, з Сярожам, астатнія выбраліся ў маліну. Грыбоў, па прыметах, будзе мала, а маліна «падурэла» — гнуліся атожылкі. Не так сабе, выходзіць, і вёску назвалі Малінаўкаю. Вушлыя былі дзяды нашы, назвы бралі не з паветра, а з мясцовых прымет. Многа маліны — знаць, Малінаўка, растуць імхі — Доўгі Мох, умельцы жывуць — Кавалі, далёка вёска ад свету белага, ад дарог — Пацяраеўка; тая ж Дабранка — людзей, мусіць, добрых шмат у ёй.

Дарога выбегла на пагон: з аднаго боку сядзібы, з другога трава-мурава, тырчаць ружовыя калмаценькія свечкі трыпутніку, цвіце белымі мякішамі дзяцеліна; потым дарога звярнула да калгаснага саду, адсекла яго ад жытнёвага поля. Жыта ўжо адкрасавала, хіталася важкімі, тугімі, як з парафіну, каласамі; сцябліны знізу таўстыя, сіняватыя, вышэй зелянеюць, а каля самага коласа жаўцець пачынаюць ужо, неяк мякка, па-хлебнаму блішчаць. Гэты бляск і гэты іх звон мірсціўся Грышку ў далёкім Данбасе ўвесь час; і з Лісаветкаю ён зразу сышоўся, мабыць, таму, што ў яе імені пачулася яму гэтая навечна заведзеная ў душы музыка жытнёвага поля, патомнымі кампазітарамі якой былі яго продкі.

Грышка ішоў з пустымі рукамі, ён за «павадыра», паказаць, дзе бачыў нечапаныя кусты маліны. І Босы нарэшце сарваўся з ланцуга, вылузнуў галаву з ашыйніка: мабыць, занудзіўся на прывязі і пахудзеў; ён вішчаў, скакаў, прынюхваўся да купін і слупкоў загароды, якою абнесены сад. Грышка маніў-маніў — дзе там!

Грышка адарваў некалькі каласоў, расцёр на далоні, высыпаліся буйныя зялёныя зярняты. «Добрае пражмо было б»,— падумаў ён, прыпамінаючы сваё дзяцінства, аднаасобніцкае жыццё, калі іх, пастушкоў, толькі і выручала ўночы цяпельца ды пукі салодкага пахучага пражма. Грышка перасыпаў зярняты з далоні на далонь, падзьмухаў на іх і высыпаў у рот, пажаваў. Зразу стала соладка-соладка ў роце, бы ад маліны той, і на душы як хто памазаў мёдам.

Паперадзе ішла яго сям’я — зляцеліся да гнязда птушкі! — Лісаветка, сын, дачка. Яны ішлі па той зямлі, па якой хадзілі дзяды і прадзеды, ходзіць ён сам. «Міша, Міша, бляха-муха!..— жмурыліся ў Грышкі вочы, секлася вакол іх старая, пажоўклая скура.— Кажуць, кіно пра яго будуць здымаць, ажно з Мінска... Малады шафёр, пасля арміі застаўся ў вёсцы, пажар, і ўсё такое проччае...»

Звярнулі з дарогі на сцежку — да балота. Грышка, ідучы апошнім, бачыў, як за Мішам, расхінуўшыся, каласы зноў спляталіся, навісалі над сцежкаю, і Міша, здавалася, быў у іх палоне. Босы абагнаў усіх, быў ужо недзе ў балоце. Зняцяйкі, ажно ўсе пераглянуліся, заяхкаў.

«Ці не на вожыка напаў?» — сказаў Міша, трымаючы ў руцэ паўлітровы слоік. «Наўрад,— сказаў Грышка.— Дужа заядліва».

Босы, здавалася, спярша быў зусім блізенька, у кустах, а праз хвіліну яго брэх стаў цішэць, змяніўся гулам.

«Не, мабыць, дзікоў узяў на рэмус,— цвёрда сказаў Грышка.— Тута іх... Ляжалі ў кустах».— «Паглядзець бы»,— сказаў Міша. «Пайшлі».— «О-ой, ды кіньце вы дзяцініцца!» — незадаволена сказала Лісаветка, як і тады, калі збіраліся раненька на рыбу. «Мы хутка»,— кінуў Міша.

І праўда, метраў праз дзвесце пад ялінамі яны ўбачылі свежыя рыцвіны — гайно дзікоў. Грышка, капырзнуўшы ботам копчык чарназёму каля ладнай, бы пасляваенны акоп, яміны, пакруціў галавою: «Сякач ляжаў».

Босага доўга не было. Міша хадзіў яго шукаць, зваў, свістаў. Грышка сядзеў на паваленай сухой алешыне, і грудзі яму распірала трывога: каб чаго не прыключылася. Яго настрой міжволі перадаўся астатнім — і не стала смеху ды перагукаў. Хоць і апрануўся Грышка «па-балотнаму», цела пяклі камары. Яны былі вялікія, рыжыя, даўганогія, Грышка, па нейкай дзіўнай логіцы сваёй, называе іх ад самай вайны «фашысцкай сволаччу»; уелася ў косці яму вайна, не забываецца аніяк і часта напамінае пра сябе нават тым, што да яе і духу не мае: дзікова гайно — акоп, вось камары...

Варочаліся назад ужо не сцежкаю цераз жыта — далёка адышліся,— а лесам, абагнулі поле краем. Яны зразу вачам сваім не паверылі: на дарозе ляжаў Босы. Мабыць, стаміўся, бегаючы за дзікамі, лёг і адхакваецца. Але ж галава не падымаецца і вочы заплюшчаны, толькі вейкі трасуцца. Падбеглі Грышка з Мішам — і селі: жывот у Босага распораты і кішкі вываліліся, у пяску, мухі зялёныя поўзаюць па іх. Нос у Босага сухі, толькі ноздры ў глыбіні яшчэ вільготныя, варушацца. Міша зразу ш-шах з сябе кашулю, разадраў і давай кішкі назад у жывот запіхваць. Босы не падымаўся, толькі слаба-слаба скуголіў, павіскваў, бы той камар, напіўшыся крыві.

Лісаветка з Ленкаю ў слёзы, зашморгалі насамі.

«Ідзіце, ідзіце дахаты! Нюні распусцілі,— сказаў сярдзітым голасам Грышка.— Сярожа там ужо з крыку, мабыць, парываецца».

І яны пайшлі, узяўшыся за рукі і гучна хліпаючы.

«Панясём?» — спытаў Міша. «Не датрывае...» — Грышка далонню гладзіў сабаку па спіне, ледзь кранаўся. І макулінкі сумнення не было: Босага параніў дзік. Сякач, ліха матары, шчоўкнуў ікламі — і кішкі вон. Дзіва што: іклы ў секачоў па цэлай пядзі, сагнутыя, бы серп,— бачыў Грышка, як Мішу ішлі сустракаць. Шкада Босага, вельмі шкада: добры быў сабака, разумны, двор глядзеў, гаспадара, не збродаваў, як другія шаўкі.

Яны сядзелі, бацька з сынам, над сабакам, як над нябожчыкам, і маўчалі. Сабака паміраў. У іх на вачах... Таргануўся апошні раз, выдыхнуў з сябе паветра і астываць пачаў, поўсць на загрыўку натапырылася. Бяда, калі ўжо прырода нішчыць самую сябе.

Рукамі, крывым, бы ікол, жоўтым сасновым сукам выграблі яму пад елкаю, услалі яе чарнічнікам і пахавалі Босага. З яловых шышак на магілцы крыж вылажылі. І ўжо як на дарогу выйшлі, яшчэ раз аглянуўся Грышка, быццам віну сваю там, пад елкаю, забыўся.

Прапаў Босы, і разладзілася сям’я Пруцікавых, ходзяць усе — месца сабе не знаходзяць, асабліва Грышка з Мішам. Лісаветка таксама, канечне, перажывала, але не так глыбока і доўга. Праз колькі дзён яна ўжо смяялася. А Міша па-ранейшаму пануры. Баючыся, каб з сынам чаго не здарылася, яна асцярожна падступілася да яго і сказала: «Я бацьку ўжо два гады трублю, каб выкарчаваў ссохлыя яблыні на гародзе, а ён — «пасля ды пасля». Можа, Мішутка, ты возьмешся?»

Мішу ўжо самому карцела заняцца чым каля хаты, ён зразу і згадзіўся. Узяў у кладоўцы тапор, лапату, і вочы ў яго павесялелі.

«Ну што, дарагуша, аджыла сваё?» — сказаў ціха Міша, стоячы перад яблыняю і дакурваючы цыгарэту. Стукнуў абухам па ствале — што косць: задрыжалі галіны, колькі лісцін з іх упала, адна чыркнула Мішу па носе — заказытала.

Можа, на метр ад ствала Міша ўдзяўбнуў лапату, нагою ціскануў — лапата ўперлася ў карэнне. Эге-е... Міша стаў адкопваць зямлю ўкруг яблыні; дзе карэнне тонкае, перасякаў лапатаю, таўстое пакідаў пад тапор. Міша вельмі хутка ўвапрэў: не так проста, аказваецца, выкарчаваць яблыню: гадамі расла, і корань-цэнтравік глыбокенька зашыўся ў зямлю і, мабыць, яшчэ не згніў, як астатнія, што гарод аплялі. Дзіва што ў бацькі рукі апускаюцца. Хістаецца яблыня, як былка тая ад ветру, а стаіць, трымаецца. Прыгнуў яе Міша, секануў тапаром па напятым корані — і хруснуў ён, разадраўся, і яблыня лёгка ўпала; корань быў ружаваты, як малінавым настоем прапітаны, а ўсярэдзіне руды шнурок — калупнуў Міша ногцем: гніль.

Міша сеў на ствол яблыні, закурыў. Далёка выдыхнуў ад сябе дым, тыльным бокам далоні пацёр нос. Стала маркотна на душы, і самому не зразумела — ад чаго. Мабыць, кожнаму робіцца пагана, калі дрэва губіць?

Яшчэ тры яблыні адужаў, зваліў, а болей не змог. І пляваўся, і па гародзе бегаў, і думаў, бацьку скажа: «Ідзі ды сам карчуй!» — але астудзіўся і цвёрда наставіў сабе: што яшчэ заўтра з раніцы, перад работаю, разміначкай зоймецца.

А як ужо ад весніц глянуў на гарод, дык не паверыў ажно: голым і пустым ён здаўся яму; і новая хата з лазняю як бы пасірацелі. «Фу ты, чорт!..» — вылаяўся Міша і пайшоў у двор з нейкаю важнаю, рашучаю і новаю думкаю ў галаве.