Віхор

Частка другая

Вуліца перасякала праспект пад прамым вуглом, і Валодзька ішоў па ёй, ішоў няспешна, у роздуме. Мінуў стаянку таксі з даўгім хвастом чаргі; каля ларка выпіў маленькі куфальчык квасу. Вуліца была нешырокая, а пасярэдзіне яшчэ пралягала ліпавая алея. Неяк утульна, спакойна было на гэтай вуліцы, і на душы ў Валодзькі сама сабою ўціхамірвалася бура, што абрынулася пасля сваркі з жонкаю. Дзівачка! Лезе куды яе не просяць, нават у дробязі, іншы раз чыста мужчынскія. Ён купіў насуперак яе волі скураны пінжак: перайшоўшы працаваць у кіно, стараўся модна апранацца, гэта была адзіная магчымасць пазбегнуць асуджэння самай прыдзірлівай і яршыстай публікі — мяшчан.

За вуглом дома, на скрыжаванні вулачкі і праспекта, тугім парывам на Валодзьку ўпаў вецер, слізгануў па крысе скуранога пінжака. Верхавіны ліп нервова затрэслі чубамі, і Валодзька зноў падумаў, як добра яму ішлося па зацішнай вулачцы. Вялізныя вокны ў доме напроці, размаляваныя кружкамі каўбасы, бутэлькамі малака і шклянкамі соку, булачкамі, пірожным і пячэннем, верхняй палавінаю адлюстроўвалі белае бясхмарнае неба, а ніжняй — рухомую шчытную людскую раку на тратуары.

Гэты дом з вялізнымі вокнамі, як і рэстаран, каля якога дамовіўся Валодзька сустрэцца з сынам «мэтра», былі пабудаваны пасля вайны. Іх будавалі палонныя немцы — на фасадзе ўсякія выкрунтасы, высечкі, плітачкі, а калоны ўвенчаныя выгнутымі палазкамі гіганцкага лісця адуванчыка.

Валодзька сынка ні разу не бачыў, але адразу пазнаў яго. Ён стаяў, прысланіўшыся спінаю да сцяны і трымаючы кончыкі пальцаў у кішэні штаноў. Непадалёк, на падстрыжаным газоне, ляжаў шэры, як воўк, таўсты сабака і, ашчаперыўшы лапамі, грыз бутэрброд з каўбасою. Не праглынуў, зараза, а пакрысе адкусваў, як бы смакуючы. «Інтэлігентны сабака»,— усміхнуўся Валодзька.

Сынок быў у джынсавым касцюме, калі можна назваць касцюмам пацёртыя, вынашаныя, з белымі ніткамі па рубцах, штаны і ў кароценькай куртцы на заклёпках, з-пад якой віднелася сіняя кашуля ў дробную клетачку. На цемі ў яго свіціліся рэдкія, з саламяна-жоўтым адценнем валасы, канцы якіх былі прылізаны каля правага вуха. Вялікія, трохі выпуклыя вочы былі поўныя спакою, санлівыя, ці што.

— Добры дзень! — падышоў Валодзька.— Вы мяне чакаеце?

Сынок пазяхнуў і кіўнуў галавою. Валодзька падаў руку, назваў сваё імя. Сынок як бы між іншым буркнуў: «Эдзік». Індык важны... Валодзька ўжо даўно прымеціў гэтую асаблівасць напышлівых і недалёкіх людзей — лічыць сябе калі не богам, то нейкім бажаством пэўна, хоць, калі характарызаваць іх гэтым прывабным для іх словам, то лепей за ўсё тут стасуецца ўбоства.

— Пойдзем пасядзім? — прапанаваў Валодзька, ведаючы, што без рэстарана з гэтым тыпчыкам гаворкі не атрымаецца. Эдзік моўчкі пайшоў за ім. Яны селі за столік, на якім у шкляной вазе стаяла сасновая галінка. Валодзька выняў з кішэні пачку «Арбіты». Эдзік таксама закурыў з Валодзькавай пачкі, прыпаліў сваёй запальнічкаю, пусціў дым з шумам, з асалодаю.

— Дык ты, стары, значыць...— пазяхнуў.— Хочаш, гэта самае, каб я табе...— Зрабіў зацяжку, зноў з асалодаю выпусціў дым.

— Не быў бы з маёй вёскі хлопец, не ведаў бы яго — не было б ніякіх пытанняў! — з запалам, як заўсёды, калі наперадзе было шмат непраясненага, сказаў Валодзька.

— Я це нарысую так... Адным словам, ты не запораш гэтую справу?

— Вопыт у мяне ўжо ёсць, я рабіў некалькі сцэнарыяў...

— Гэта няважна. Я це нарысую так... Што, калі мой будзе сцэнарый — фільму гарантаваны поспех...— Эдзік сядзеў у вольнай позе, абапёршыся локцем на спінку крэсла і далёка выпрастаўшы пад стол ногі ў рудавата-чорных замшавых туфлях.

— Ужо ж і я пастараюся!

— Гэта што ты будзеш старацца... Я це нарысую так... У кіно старанні часам нічога не значаць.

Ісціны Эдзік не адкрываў, Валодзька сам ведаў, што часам зусім слабому фільму на праглядзе пляскалі ў ладкі, а таленавіты, незвычайны, адметны разносілі ў пух і прах. Усё залежала ад таго, хто сцэнарыст, рэжысёр, аператар, па чыёй рэкамендацыі здымаўся фільм.

Падышла афіцыянтка ў сіняй сукенцы і белым, лёгкім, як з папяровай сурвэткі, фартушку. Валодзька сказаў ёй, што прынесці, папрасіў адкрыць бутэльку мінералкі. Наліў Эдзіку і сабе ў шырокенькія зеленаватыя фужэры — на сценкі аселі драбнюткія белыя, як ртуць, пузыркі. Эдзік па кропельцы адпіваў мінералку, не мігаючы глядзеў на Валодзьку. Канечне, ён ставіў сябе куды вышэй за Валодзьку, гэтая фанабэрыстасць не з’явілася цяпер, ён прыйшоў з ёю, у яго душы змалку сядзела пагарда да вясковых людзей, іх звычак, адзення, мовы. Ён быў з таго кола заскарузлых мяшчан, якім няма чым надаць сабе вартасці, акрамя як тым, што яны — «гарадскія», а таму і носьбіты сапраўднай культуры і маюць права звысоку глядзець на выхадца з вёскі, няхай ён будзе талент, нават геній. Такіх людзей Валодзька называў тармазамі веры, ён абураўся імі, адчуваў, што і жонка яго недзе блізка каля іх, цынічная да ўсяго зямнога; і цяпер ён мог бы паслаць далёка-далёка гэтага спешчанага фанфарона, калі б не трэба было выпрошваць у яго аўтарства на сцэнарый. Загнаны ў кут, ён раптам з пранізлівай яснасцю зразумеў: што толькі суіснаванне, дыпламатычнасць, кампрамісы могуць выратаваць яго, пакуль ён зноў адчуе сілу.

Афіцыянтка прынесла цёмны пузаты графінчык, салату. Эдзік узяў графінчык, доўга трымаў яго над чаркамі не наліваючы.

— Калі шчыра, я не стаўлю ніякіх славалюбных мэт,— сказаў Валодзька.— Мая душа проста адчула патрэбу напісаць іменна гэты сцэнарый.

— У кіно без славалюбных мэт няма чаго рабіць. Запішы сабе на лбе.

— Дык я ж ніякі не прафесіянал, я раблю для душы, як кажуць.

Эдзік хвацка счысціў відэльцам з нажа маянэз.

— Я це нарысую... Башні тут прывабныя. Можна выганяць толькі так!.. Дарэчы, у цябе не знойдзецца пазычыць мне чырвончык?

Валодзька выняў з кішэні партманет, раскрыў.

— Дзесятка якраз ёсць,— аддаў паперку Эдзіку.

Той не схаваў яе ў кішэню, а палажыў на рог стала — як прыклеіў. Гэтым ён паказваў, што на падачкі не ласы, не нейкі там пабірушка, проста яму на нешта спатрэбіліся грошы і не хапае дзесяткі.

— Я це нарысую...— Вочы ў Эдзіка зацягнуліся туманнаю млявасцю.— У кіно пасрэднасці можна хадзіць у геніях, купацца ў грашах, і наадварот...

— Ды мяне гэта не цікавіць зусім! — Валодзька адчуў, што яго пачынае нерваваць Эдзікава занудлівасць.

— А ты паслухай разумнага чалавека! Спатрэбіцца... Я це нарысую... Трэба стварыць вакол сябе ажыятаж. Геній! Кінуць на гэта ўсе сродкі. Засталбіў, што называецца, сябе, і тады ніхто цябе і тваё не зверне. Не зробіш гэта своечасова, вышэй генія ў прызнанні, і то няшчырым, сваіх сяброў не па-ды-меш-ся.

— На ўсякія такія мудраванні патрэбны, відаць, здольнасці.

— Лагічна мысліш... Я це нарысую. Здольнасці большыя, чым творчыя. Трэба, гаварыў адзін, бачыць каналы, у якія закідваць вудачку, каб выцягваць рыбак удачы і поспеху.

— Я тут зусім кепскі рыбак! — шчыра, і не толькі з горыччу, але і з гонарам сказаў Валодзька.

— Вучыся! Ламай сябе, сваю вясковую псіхалогію... Я це нарысую. Дарэчы, ты бачыў мой фільм «Дарогі-алеі»?

— Пра выпускнікоў медвучылішча? Бачыў.

— Ну як?

— Глядзяцца белыя халацікі, толькі сцэна, у якой дзяўчаты, узяўшыся за рукі, бягуць насустрач парывам ветру, на мой погляд, банальная.

— Слухай... Я це нарысую. Напішы пра яго водгук у газету. Здаецца, табе не супрацьпаказана крытычнае пяро.

— Раскрытыкаваць? — затаіў усмешку Валодзька.

— Ну, дзеля гэтага я цябе не прасіў бы! І так з кукішамі ў кішэні многія каля мяне ходзяць. Я це нарысую так... Распішы, каб усе ахнулі! Шэдэўр!

Валодзька адчуваў, што Эдзік зацягвае і зацягвае яго ў гнілую багну сваіх выкрунтасаў, пошлых інтрыг; яму рабілася не па сабе, сціналася душа, і, каб даць ёй палёгку, ён больш не спрачаўся з Эдзікам, моўчкі слухаў, ківаў галавою, а думаў пра іншае, ужо пра сваё: як будзе пісаць сцэнарый, як сустрэнуцца з Мішам Пруцікавым.

Яны выйшлі з рэстарана. Да іх тут жа падбег той шэры, як воўк, таўсты «інтэлігентны» сабака, які, відаць, увесь час дзяжурыў тут, каля рэстарана; у сабачых вачах сядзела такая галодная туга, быццам і праўда цэлы тыдзень у яго не было ў роце расіны. Эдзік тупнуў нагою: «У-у, звяруга!»

Развіталіся яны суха, хоць Эдзік доўга і не выпускаў Валодзькавай рукі: «Я це нарысую, стары... Сцэнарый — твой! Дару! Я це нарысую...»

Дамоў ісці не хацелася, хоць ужо цямнела, і Валодзька пайшоў уніз, да Свіслачы: рэчка, вада заўсёды яго лагодзілі. На праспекце не было такой мітусні, шуму, гулу, як удзень: некалі трэба адпачываць і гораду, канечне, не глуха, мёртва засынаць, тыя нешматлікія машыны, адзінокія пешаходы, ляск таварнякоў праз усю ноч няхай будуць яму ціхамірным сном.

Раней такога не было, гэта апошнім часам Валодзька заўважыў, што яго не цягне дамоў пасля работы; нават дачка не выклікае таго жадання хутчэй бегчы, якое было яшчэ год назад. І часта ён бязмэтна блукаў па вуліцах, сядзеў на лаўцы ў скверы, зімою (калі холадна) заходзіў у фае кінатэатраў, студэнцкія інтэрнаты. Там ён губляўся сярод людзей, забываўся на жонку, адтавала душа, сплывала з яе жуда, і ён цёплымі вачыма глядзеў на свет, на аранжавыя ў святле ліхтароў ліпы, блакітны роўны снег, на бліскучыя лужыны з абернутымі ў іх дамамі, і нават на жанчын, сярод якіх, ведаў, не сумняваўся, ёсць і такія капрызулі, як яго жонка, і капрызлівасць — не самае горшае водгулле іх мінулага жыцця.

Колькі разоў яму навязвалася думка завесці сабе жанчыну, як кажуць, «на старане», добрую, памяркоўную, спагадлівую, і ў ласцы ды пяшчоце з ёю тапіць усе жыццёвыя няўдачы. Але настойліва адганяў гэтую думку: не тое што баяўся кінуць лішнюю жменю гразі ў і так ужо ўскаламучаны сямейны калодзеж, а проста не хацеў на душу сваю садзіць яшчэ адну пякучую больку. Развядуцца, тады іншы каленкор. Тады ён, канечне, улічыць свае пралікі ў жаніцьбе. Вонкавая прыгажосць жанчыны, ці толькі яго аднаго яна абпальвала? Часта чуеш: прыгожая жанчына — сапсаваная жанчына, сапсавана іменна фальшам, мужчынскім. І з такою — няхай мужык хоць ангел! — жыцця не будзе. Ёй насілі і яе на руках насілі, а тут трэба самой насіць дзяцей, сумкі, цяжар хатніх клопатаў. Як яны баяцца гэтага, як уцякаюць, пераступаючы нават крайнюю мяжу жорсткасці. Валодзьку проста скалануў адзін выпадак, яго расказаў на кінастудыі Эдзік тады, калі здымалі фільм. Валодзька не хацеў гэты выпадак успамінаць, намагаўся выкрасліць яго з памяці назаўсёды, але ён часта, хваравіта-ўражліва паўставаў перад ім проці яго волі. Адна маладзенькая сімпатычная навучэнка медвучылішча зацяжарала. Адразу аборт нешта перашкодзіла ёй зрабіць, пасля было позна. Хадзіла, уціскалася так, што ні сяброўкі, ні на рабоце не маглі заўважыць. Прыйшоў тэрмін раджаць. Уначы пачалося... Яна ў інтэрнаце ў пакоі, пад коўдраю. Сяброўкі пачулі стогн: «Што з табою, Света?» — «Так, нешта жывот баліць... Мабыць, халвы аб’елася».— «Можа, святло ўключыць, «хуткую» выклікаць?» — «Не трэба...» Праз нейкі час зноў стогны, воханне, дзіўнае пакрэхтванне. Уключылі святло. Дык яна ўжо нарадзіла, уся ў крыві і амаль непрытомная, торкае голкаю немаўлю ў галоўку — цемечка шукае... І гэта — будучы медык, прадстаўнік самай гуманнай прафесіі!

Душэўная непрытульнасць упершыню зарадзіла ў Валодзькі думку, што горад, мабыць, не прыняў яго ў сваю імклівую плынь, не растварыў яго ў ёй дарэшты. Ён і тырчыць, як вітка на быстраку — усім відаць яе горасная адзінота, і тое, што яна, нахіленая, уся дрыжыць-хістаецца. Але ж чаму тады і вёска, як падумае пра яе, не выклікае ў душы вялікай радасці, трапятання. Хіба што на хвіліну? У горадзе выратоўваюць вуліцы, натоўпы. А ў вёсцы куды дзенешся? Забярэшся, як мядзведзь, у глушэчу, у маліннік і будзеш там сядзець?

Гэтая раздвоенасць пачуцця паласавала Валодзькаву душу. Абмінуўшы помнік Янку Купалу, клумбы з бела-фіялетавымі талерачкамі астраў, ён выйшаў да Свіслачы. На бетонным бар’еры набярэжнай сядзелі белыя чайкі з шызымі крыламі і чырвонымі кручкаватымі дзюбамі; яны зусім блізка падпусцілі яго да сябе, былі спакойныя, надзьмутыя, мабыць, абначыліся тут, насупраць скверыка. Каля моста на чорнай вадзе плавала чарада дзікіх качак. На мосце стаялі дзяўчаткі-школьніцы, шчыпалі булачку і кідалі качкам. Тыя з кэрханнем, адна перад адною шырокімі дзюбамі лавілі на вадзе кавалачкі булкі. «У маім дзяцінстве было б неверагодным дзівам карміць з рук дзікіх качак»,— падумаў Валодзька. Успомніўшы дзяцінства, траву і птушак, сярод якіх яно кулялася, бегала, скакала, ён адчуў, што ўхапіў нітачку радасці, і зразумеў: трэба ісці за ёю, куды яна прывядзе.

* * *

Уначы Грышка блага спаў, а можа, і зусім не спаў: ляжаў з адкрытымі вачыма ці ў паўсне, усё роўна перад ім стаяў Босы, адданы, шчыры, як ніхто на свеце, самаахвярны, і вочы добрыя, разумныя, як у чалавека. Раніцаю Грышка не сказаў нікому пра свае жаласныя сны; але і другую ноч карціна паўтарылася. Сярод ночы Грышка ўстаў з ложка, падышоў да акна: што за насланнё, ці не з глузду з’ехаў ён з гэтым сабакам? Не, здаецца, не, бо галава ясная, усё разумее, хоць ён і не спіць другую ноч і за акном усё бачыцца яму як ёсць: куст каліны з цяжкімі гронкамі ягад, кожная ягада прасвечваецца месяцам, і ўнутры яе відаць цёмная костачка; пацямнелы ад расы штыкетнік, белая, як стружка, сцежачка па той бок...

І яго раптам апаліла здагадка: абы-як, чэрства, не па-чалавечы ён абышоўся з Босым! І праўда, як сабаку прыкапалі, і ўсё на гэтым. А ён жа, Босы, служыў яму колькі, верай і праўдаю, не здрадзіў ні разу, цярпеў, хоць Грышка часам і несправядлівы да яго быў. Жыццё аднаго разу, лічы, выратаваў Грышку. Алешыну таўстую на Глубцы валіў. Падкляваў яе з усіх бакоў, як той бабёр абгрыз усё роўна. Алешына стаяла-стаяла, а тады неяк хвіцнулася ўбок — Грышка хацеў адскочыць, зачапіўся за ламачыну і ўпаў. Алешына і накрыла яго, добра што адно нагу прыціснула. Мяккая зямля, дык не пераламала нагі, а так бы... Пацеў-пацеў Грышка, крахтаў — алешыны не адсунеш, не бульдозер. Босы падбег, панюхаў алешыну, поўсць на загрыўку ўздыбіў, забурчаў. Падбег да Грышкі, лізнуў яго ў твар. У Грышкі ажно сляза выкацілася. Трохі ачуўшыся, стаў думаць, як выбавіцца з пасткі. Уся бяда, што на жывот ён упаў, не перагнешся надта, каб адгрэбці зямлю каля нагі. Як мог, наколькі яго старыя косці дазволілі, пераламаўся, стаў ногцямі драпаць зямлю. І Босы тады як завішчыць, як заскача — і давай зубамі ды лапамі зямлю рваць. Праз якое паўгадзіны, адчуў Грышка, паслабела нага, ён і выцягнуў яе з-пад алешыны. Паманіў Босага, ашчаперыў дзвюма рукамі ягоную галаву і пацалаваў у брудны нос. Во што было...

Яшчэ нацямку падхапіўся Грышка, пайшоў пад павець. Выбраў пару лаўчэйшых аполкаў, што засталіся ад шалёвін, прайшоўся па іх тапаром. Палажыўшы на вярстак, рубанкам шаргануў — забялеліся. Усталі ў хаце — застукала, забразгала. Лісаветка выйшла карову даіць. Грышка ўжо нарэзаў роўненькіх метровых дошчачак.

— Што надумаўся? — спытала Лісаветка сонным голасам, падсоўваючы пад хустку валасы на патыліцы.

— Не скажу,— буркнуў Грышка, схмурыўшы бровы.— Міша там устаў?

— Ці ж я ведаю! — кінула Лісаветка незадаволена: не спадабалася, што мужык утаіў ад яе, не сказаў, што сабраўся рабіць.— Схадзі паглядзі.

«Што маладых турбаваць?» — падумаў ён. Сеў на вярстак, ногі падагнуў на пярочкі, што злучалі наўскасы ножкі. Закурыў: дым і валасы ў прыцьмеласці раніцы былі белыя, як пакулле,— і тое і другое лёгенька варушылася; і кольцы стружак вецер качаў па двары. «Забава малому» — усміхнуўся сам сабе.

У пуні біліся ў вядро струмені малака, пакрыквала Лісаветка: мабыць, неспакойна (збіла ўчора на пашы рог) стаяла карова, у шчыліны дзвярэй раз-пораз вырывалася пара ад яе дыхання.

Грышка затушыў недакурак, узяў малаток, цвікі.

Міша вынырнуў з-за пуні, у майцы, з цыгарэтаю ў роце: пачуў, што бацька грукае, і прыйшоў.

— Грыбаварню новую? — усміхнуўся Міша.

— Труну раблю,— сказаў Грышка ціхім голасам.

— Ты што, бацька, таго? — Міша ляпнуў сабе далонню па галаве.— Зрух па фазе?

— Босаму.

— Каму-каму? — Міша застыў ад нечаканасці, дробненька заморгаў вейкамі (гэта пасля пажару ў яго так), быццам іх таксама варушыў вецер.

— Што чуеш... Прыкапалі мы яго з табою абы-як... А ён жа таксама жывая душа. Дзярэ мяне, бы кіпцямі, боль грудзі... Дзве ночы ўжо. Спаць не магу... Чалавек не заўсёды чалавек, а сабака — заўсёды не толькі сабака...

Міша ўзяў дошчачку, прыжмурыўся, змераў вокам, ці роўная. Грышка палажыў на вярстак яшчэ дзве абгабляваныя дошчачкі.

— Глядзі і гэтыя, а то ў мяне ўжо зенкі не свецяць. Калі роўныя, трымай, а я...

Міша шчытна сціснуў на верстаку адну каля аднае дошчачкі, Грышка палажыў перак іх вузкую планачку і пачаў забіваць у яе цвікі; потым другую прыбіў на другім канцы.

— Дно гатова,— сказаў Грышка.

Потым збілі бакавіны, вечка. Труна нечым падобная на свіное карыта, толькі вышэйшая, сумна свяціла на верстаку, і Грышка з Мішам адводзілі ад яе вочы, быццам зрабілі яны нешта вельмі бессаромнае.

— Паснедаўшы, пайду ў лес,— сказаў Грышка, але ў хату не пайшоў. Зноў сеў на вярстак і курыў, курыў, пакуль не прыйшла Лісаветка ды не таўханула ў плечы: «Снедаць ідзі, гаркотнік!..»

Называецца, паснедаў Грышка, толькі за сталом і пасядзеў-панудзеў: не лезла нічога ў рот, падпёрла нешта пад грудзіну, як ужо было не раз.

Узяў лапату, малаток, пару цвікоў. Труну на плячо і пайшоў да лесу. Хто бачыў яго з двара, дзівіўся: куды гэта Пруцікаў выправіўся і з чым? Ці не карыта панёс, але ж не бярозавік у чэрвені ставіць. Гадалі, меркавалі дый тут жа забываліся, бо свой пільны клопат вісеў на носе і забіраў пад абладу думкі.

Грышка мінуў поле, да лесу набліжаўся, і змрочная туга клалася яму на душу ўсё цяжэй і цяжэй, быццам зямлю хто сыпаў наверх ці ўзваліў тую алешыну, што нагу прыдавіла.

Пясок пад елкаю падсох, стаў белы, сівенькі, акурат попел. Разгроб яго рукамі Грышка, адгарнуў ад сабакі — асцярожна, не кранаючыся поўсці, быццам не Босы гэта быў, а нейкая дагістарычная жывёліна, а ён не Грышка Пруцікаў з Малінаўкі, а вучоны з якой важнай акадэміі. Узяў Грышка ўжо адублага сабаку за халодныя, тонкія, як цапкі, ногі, палажыў на чарнічнік. У ямцы на дне жвавенька караскаліся два невялікія бліскучыя чорныя, бы семкі, жучкі.

Грышка лапатаю пашырыў і паглыбіў ямку, каб труна ўлезла, тады ўжо ўзяў сабаку спаднізу і акуратна палажыў яго ў труну; убачыў на жываце ў таго рудога мураша, змёў далонню. Забіў цвікамі вечка і апусціў труну ў ямку. З хвіліну, можа, пастаяў над ёю ў скрусе, кінуў туды прыгаршчамі пяску, а тады ўзяў лапату. Шах! шах! — лезла ў пясок лапата з кожным разам глыбей і глыбей. Спярша пясок запаўняў прамежкі з бакоў, потым вечка стаў засыпаць, з аднаго краю, з другога. Схавалася пад зямлёю труна, быццам некуды глыбока-глыбока правалілася. Але ж зямля не вада, яна ўсё ў сабе трымае, помніць...

Насыпаў Грышка гарбячок зямлі, абгладзіў, размазаў кулаком на твары слязу і пайшоў з лесу. Дзіўная рэч: ішоў з пахавання, а на душы калі не светла, то, факт, было вальней, чым усе гэтыя дні, асабліва па дарозе ў лес. Быццам неймаверна важны справунак здзейсніў Грышка, ад якога ўсё жыццё яму будзе лягчэй дыхацца. Ён саступіў з дарогі, да бярозы падышоў, прытуліўся шорсткай шчакою да цвёрдай парэпанай кары і доўга так стаяў, усхваляваны, расслаблена-бездапаможны... Госпадзі!.. Што за сіла звязвае яго з усім жывым, сабакам, рыбкаю, канём, во гэтай каструбаватай бярозаю? Адарві адно ад другога — адзічэе, душа счэзне, сэрца трымцець перастане, цяпла ў свеце паменее. Чым даўжэй капціў Грышка неба, тым даражэйшым станавілася ўсё сваё, вясковае, зямное, чым жыў, дыхаў, на што вачыма глядзеў, што вушамі слухаў і рукамі мацаў... От жа тое самае на чужыне, ды — не тое для цябе, не грэе. Помніцца, іх полк спыніўся ў невялікім мястэчку ў Цюрынгіі. Час адпачыць быў, набрацца сілы перад апошнім, рашаючым боем. Раніцаю, пасля пад’ёму, выйшаў Грышка на ўзлесак... Цуд! Казка! Роўненькі, як дыван, зялёны луг, туманок над ім, а ўдалі рэчка люстэркам бліскае, «зайчыкі» ў вочы пускае... Карціна знаёмая, усё такое, а не сваё, радасці няма, хоць трэсні.

Ледзь адарваўся Грышка ад бярозы, ішоў — кругі ў вачах плылі. Перш чым у хату зайсці, да грыбаварні скіраваў, выкурыў там дзве папяросы і зусім чалавекам сябе адчуў. Не развучыліся яго вусны ўсмешку строіць — усміхнуўся.

* * *

Вярнуўся дамоў Валодзька позна. Дзверы былі замкнутыя. Націснуў кнопку званка і адразу адхапіў палец: баяўся, каб не разбудзіць дачку, якая, ведаў, павінна ўжо спаць. За дзвярыма званок не адазваўся. Адключыла, чарговы фокус... Валодзька стаў адмыкаць дзверы ключом — не адмыкаліся, значыць, запёртыя на верхні замок, які звонку (калі шчоўкнуць тры разы) не адмыкаецца. Што рабіць? Высадзіць дзверы, як гэта робяць іншыя пры такіх выбрыках жонак? Да такога вар’яцтва Валодзька яшчэ не дайшоў. Валодзька пастукаў у мяккую дэрмацінавую абіўку. Цішыня. Жонка, канечне, пачула, але затаілася.

— Не сарамацься ты перад суседзямі,— сказаў Валодзька, прыхінуўшы твар да вушака.

Жонка абазвалася нечакана, відаць, што яду на спрэчку набрала даўно.

— Ідзі начуй, дзе гуляў!

— Ды не гуляў я. Дзелавая сустрэча.

— Прыдумай што-небудзь новенькае!

Гэта не была рэўнасць, жонка яго, здаецца, ужо даўно не раўнавала, гэта было самадурства, тупое, зацятае, зламыснае, каб паздзекавацца з яго.

— Што, ламацца? Суседзяў трывожыць?

— Няхай чуюць.

Валодзька з суседзямі мала знаўся. Вітаўся добразычліва, адгукаўся на іх рэдкія просьбы, але ніколі не лез у чужое жыццё, не імкнуўся нешта ўведаць ці пачуць плётку, але і не любіў, калі нехта лез у ягонае — нахабна, проста, часам з нетактоўнай жорсткасцю, як гэта рабілі жончыны сяброўкі, а часам і бацькі.

— У цябе сумленне ёсць? Дванаццаць гадзін ночы...

— Не хачу дачкі будзіць, таму і пускаю.

Шчоўкнуў замок: раз, другі, трэці. Валодзька адчыніў дзверы. Жонка ўжо была на кухні, не ад боязі, канечне, яна шмыгнула туды, проста паказвала сваю абыякавасць да яго.

Якою драбязою атручваюць жыццё людзі, жахаўся Валодзька, на што трацяць сваю энергію. Змізарнелі, маленькімі мэтамі жывуць. Дзікасць! Адкуль яна прыйшла ў прыроду «чалавека разумнага»?

Валодзька зняў туфлі, сунуў ногі ў пантофлі; спаласнуў у ваннай рукі.

— Слухай, Каця, колькі мы будзем мучыцца? — сказаў ён, прыйшоўшы на кухню.— Трэба нешта вырашаць...

Каця сядзела за сталом, глядзела на нізенькую алюмініевую каструльку, у якой варылася кава.

— Я ўжо вырашыла: разводжуся з табою,— сказала з такою непахіснасцю, быццам Валодзька пасля гэтых слоў павінен упасці перад ёю на калені і маліць, адгаворваць. Зразумеўшы, што ўсіх мужчын стрыгуць пад адзін грэбень, жанчыны сталі нахабныя і незалежныя, і жонка яго адна з іх. Пазіцыі яе і яго, за якімі стаяць характары, розум, звычкі, культура, не сумясціш, некаму аднаму трэба здаваць сваю пазіцыю, і калі гэта зробіць той, у каго пазіцыя больш хісткая, нежыццёвая, недалёкая,— сям’я захаваецца.

— Я таксама на гэта настроены,— адказаў Валодзька суровым голасам, які прымусіў жонку крыху запнуцца і шукаць маленькі кампраміс.

— Ты зусім не дапамагаеш мне...

— Ну і нахабніца ж ты. Хіба гэта не помач жонцы, калі мужык нічога абсалютна не патрабуе ад яе? Сам ва ўсім сябе абслугоўвае, варыць есці, мые, прасуе...

— У нас ёсць яшчэ дачка, выхаванне якой ляжыць не толькі на маці, як вядома.

— Я займаюся ёй не менш, чым ты. Ваджу ў сад, а ты забіраеш.

— А калі ты ёй апошнюю кніжку чытаў?

— Учора.

— Якую?

— «Алёнчыны казкі».

— Нешта я не бачыла.

— А дзе ты ўбачыш, калі ў лазні была?

— А пасуду ты памыў? — Жонка не мела ніякай логікі ў сваіх развагах, хапалася за ўсё падрад, каб папракнуць Валодзьку, што ён гультай, а ўсе астатнія мужчыны — працавітыя пчолкі. Каб збэсціць мужа, яна гатова была нават апрыскаць французскімі духамі ванючага казла.

— Не толькі за сабой, але і за табой. Раніцаю ты кінула ўсё і пайшла, а я мыю...

Яны хадзілі, як заўсёды ў спрэчках, па замкнутым крузе: жонка вінаваціла ва ўсіх грахах Валодзьку, а ён бачыў гэтыя грахі ў ёй самой. Калі чалавека не любіш, не ляжыць да яго душа — бачыш у ім толькі благое і самай заблытанай сямейнай праблемаю будзе: каму памыць талерку? Можа, і наіўна, але Валодзька лічыў: калі жанчына гаспадарлівая, яе няма за што папракаць.

— З табою гаварыць мала толку. Заўтра нясём у суд заяву.

З каструлькі паднялася рудая, мутнаватая пена, і жонка выключыла газ.

— Добра,—сказаў Валодзька і павярнуўся да дзвярэй.

— Каву піць будзеш?

— Я і так блага сплю,— сказаў Валодзька і пайшоў у спальню. Адгаворваць жонку не будзе, не той варыянт. Віны сваёй ён не бачыў, не адчуваў ні ў чым, і жыццёвая пазіцыя была не хісткая, калі не лічыць сям’ю. І не здрадзіў ён ні разу жонцы. А нават разу хапіла б, каб ужо сумнявацца, што праўда за табою. Няўжо яна настолькі дурная, каб не разумець, ці гонар ёй засляпіў вочы?

Дзіўныя змяненні бываюць: раней, увярэджаны, Валодзька мог не заснуць праз усю ноч, цяпер жа заснуў хутка і спаў як забіты. Гэта ён зразумеў раніцаю, калі прачнуўся ад тупату жончыных ног,— арганізм, канечне, не дурань, як казаў адзін доктар: ведаючы, што перажыванняў хопіць, вырашыў адпачыць як след, ці што.

— Так, не забудзь пашпарт,— напомніла жонка, каб вярнуцца да ўчарашняй вячэрняй размовы. Вочы ў яе падпухлі, мабыць, позна лягла і не выспалася.

— Я ўжо даўно нашу яго з сабою.

— І пасведчанне аб нараджэнні Наташы пашукай...— Яна не супакойвалася, чаплялася да яго.

Напамін пра Наташу балючымі, гарачымі абцугамі сцяў сэрца: якая незайздросная доля выпала ёй — жыць без бацькі. Не, ён, канечне, не адкінецца ад яе, будзе прыходзіць, прыносіць ёй ласункі, забіраць з садзіка, гуляць, хадзіць у цырк, на стадыён, але потым... потым усё-такі пойдзе ад яе, у свой «дом». Вось і кватэру — радасці было: двухпакаёўка ў Мінску! — давядзецца дзяліць, колькі тлуму будзе.

Валодзька падышоў да даччынога ложка. Наташа спала, роўненька склаўшы далонькі пад шчакою. Белыя валосікі разбэрсаліся, і адна пасмачка ляжала на шчацэ. Валодзька ўзяў гэтую пасмачку і асцярожна паказытаў нос, вочы.

— Уставай, дачушка...

Наташа салодка ўздыхнула, пацягнулася, ажно костачкі хруснулі: так хочацца яшчэ паспаць! Але парадак ёсць парадак, у восем зарадка.

— Адзявайся, доча... Адзенне во на тумбачцы.

Жонка ў ваннай перад люстрам падмалёўвала вусны.

— Хутчэй, мне няма калі! — падспешвала яна, паказваючы, што ёй хочацца хутчэй падаць заяву, а на самай справе чакала, пакуль Валодзька скажа: «А можа, адкладзём?»

— Зараз Наташу завяду...

Наташа адзелася і, не падышоўшы да маці, сказала:

— Я гатова, тата.— Яна была надзіва старанная, ахайная дзяўчынка, яе хвалілі выхавацелькі ў садзе, і Валодзьку заўсёды прыемна было гэта чуць, ён лічыў, што нешта ёй перадалося ад яго.

Валодзька ўзяў дачку за руку, і яны выйшлі на вуліцу. «Якая цудоўная раніца!» — ледзь не ўсклікнуў ён, і чамусьці ўспомнілася вёска. Ён так любіў тады ранкі. Пасля сну выходзіў на гарод, шызы і як бы шкляны ад густой расы, асабліва яна была відаць на лапках кропу; слухаў посвіст шпакоў, гуд пчол на ліпах. Чаму іменна сёння востра ўспомнілася вёска, малая радзіма, як яе называюць. Можа, зноў-такі, каб даць яму моцы ў жыццёвай крутаверці? А можа, і праўда ён ніколі не бачыў у горадзе такой прыгожай раніцы. Што за неба? За мяккаю ліловаю смугою рознакаляровая посцілка — быццам адна з тых, што ткала колісь бабка Надзёжа (ён помніць, дапамагаў намотваць на цэўкі ніткі, падносіў бёрды, націскаў на панажы): знізу цёмна-сіняя палоска, на краі размываецца, і з гэтай размытасці пачынаецца ўжо чырванаватая, потым жоўтая, зялёная, светла-блакітная, белая...

— Глядзі, доча, якое неба! — не мог стрымаць захаплення Валодзька.

— Як піраміда — кольцамі.

«Во, у яе зусім іншая асацыяцыя...» — падумаў Валодзька і сказаў:

— На маляванні ты намалюй такое неба.

— Такое не бывае!..— Дачка з усмешкаю паглядзела яму ў вочы.

— Як не бывае? Бачыш жа...

— Смяяцца будуць.

— Ну і што? Затое гэта будзе толькі тваё неба.— І падумаў: «І нам, творцам, як няпроста, таксама пад насмешкамі, уколамі скептыкаў, дурняў трэба адстаяць права іменна на сваё. Але ведай: няўмека ў чужой працы бачыць недахопы, а майстар — майстэрства».

— Добра, тата, я паспрабую...

Гаркота зноў сціснула Валодзькава сэрца: як жа, мабыць, збедніцца даччын свет, калі яна будзе жыць з адною маці. Была б яшчэ маці як маці, клапатлівая, самаахвярная, не так перажываў бы, а то ж толькі сябе і глядзіць, толькі сабою і займаецца: лазня, дыета, аэробіка — апошняя прыхамаць цывілізаванай жанчыны.

Валодзька вярнуўся ў кватэру. Жонка чакала яго, пад вачыма ў яе ляжалі густыя зеленаватыя цені.

— Ты, бачу я, не спяшыш разводзіцца? — сказала яна, робячы маленькую ўступку.

— З чаго ты ўзяла? Якая розніца, сёння ці заўтра. Зразумела адно, што адносіны мы не наладзім. У нас розныя з табою жыццёвыя пазіцыі.

Тое, што Валодзька не пайшоў на пакору пасля жончынага кампрамісу, хваснула балючым бізуном па яе самалюбстве.

— Ну добра! Будзеш шкадаваць!

— Гледзячы хто...— Валодзька быў спакойны, можа, нават абыякавы: чалавек, як вядома, да ўсяго прывыкае — размоў, хвароб, той жа аэробікі.— Шукай сабе такога, які будзе маліцца на цябе толькі за тое, што ты ёсць, нічога не маючы ўзамен на сваю ласку.

— Горш не будзе! — сказала жонка хоць і з годнасцю, але няўпэўнена: спытай у яе, што цяпер блага, яна не зможа пэўна адказаць.

— Кожны будзе, як казаў мой адзін разведзены сябра, лавіць рыбу на сваёй глыбіні.

— Давай хутчэй! — Жонка дэманстравала сваю нястрыманасць, іменна дэманстравала, а ў душы ёй хацелася як далей адцягнуць той пакутлівы момант, калі трэба класці заяву на стол суда. І гэтае Валодзькава назіранне пацвердзілася, калі яны ішлі ўжо на прыпынак і ён сказаў:

— Ну што, прамою дарогаю ў суд?

— Ведаеш, мне трэба адпрасіцца на рабоце...

— Пазвані і скажы, што затрымаешся.

У жонкі прапаў увесь яе азарт.

— Не. Разумееш, начальніку званіць...

У Валодзькі з’явілася рашучасць, і ён паехаў з жонкаю на пошту, дзе яна працавала тэлеграфісткаю. У аўтобусе жонка раптам узяла Валодзьку пад ручку, нібыта каб трымацца, але гэта азначала, што яна здае яшчэ адну прыступку сваёй пыхі. Дык што ж рабіць, задумаўся Валодзька, можа, яна абразуміцца? Але наўрад... Колькі ўжо было зарокаў! А жыццё тым часам ідзе па краі прорвы, якую капаюць штодня сваркі, знявагі, крыўды, прыдзіркі. Урэшце прорва можа аказацца такою глыбокаю, што і не выберашся з яе потым, тады стаў на жыцці кропку. На якім жыцці? Яшчэ такім кароткім і няплённым? Апошнім часам Валодзька адчуў, што гэтая сямейная няпэўнасць выбівае яго з каляіны і ў рабоце: чытае сцэнарый, а ў галаве нічога не застаецца — думкі пра іншае: што рабіць? Выходзіць, жонка не толькі белы свет, але і розум, душу яму завязала. І гэты сцэнарый пра Мішу Пруцікава, можа, апошняя спроба праверыць сябе, сваю сілу і здольнасці, колькі іх яшчэ ў ім засталося.

Жонка пайшла на пошту, а Валодзька спыніўся чакаць яе ў двары. Трохпавярховы будынак пошты стаяў, мабыць, у садзе; вакол раслі магутныя, кражыстыя яблыні і грушы. Яблыкі паспявалі, асветленыя сонцам, яны яркаю жаўцізною кідаліся ў вочы, на іх блішчалі сінія расінкі. Валодзька сеў пад яблыню на лаўку, чамусьці баючыся, каб яму, як таму Ньютану, не ўпаў на галаву яблык: на траве было густа насыпана яблыкаў, мабыць, падалі чарвівыя.

Жонкі доўга не было, але Валодзька сядзеў бяздумны: усё ўжо даўно абдумана, да апошняй макулінкі — і пра тое і пра другое, як кажуць. Ну, дачка — гэта зразумела... Шкада было і бацькоў, будуць перажываць. Але ж не менш ім перажыванняў і ад таго, што бачаць, як сын мучыцца.

Ляпнулі дзверы, на ганак выйшла жонка. Выраз твару ў яе быў рашучы і ганарлівы. Бакавым зрокам Валодзька раптам убачыў, што ў акне на трэцім паверсе нейкі мужчына крадком выглянуў з-за фіранкі і тут жа хуценька схаваўся. Кіно! Хто гэта: выпадковы чалавек ці, можа, палюбоўнік? Вельмі падобна, што не да начальніка хадзіла раіцца жонка. Але Валодзька падумаў: не трэба праясняць, навошта псаваць сабе нервы. Цяпер ужо ўсё роўна, слоў было даволі, нават лішняга ў запале нагаварыў, незаслужана навінаваціў.

— Пайшлі! — жалезным голасам сказала жонка. Дзяўчынка ты, дзяўчынка, падумаў з горыччу Валодзька, шкада цябе. Колькі легкадумнасці ў тваёй галаве, няйнакш, хапіла б на цэлы жаночы корпус. Ён ужо не адзін раз задумваўся: адкуль у некаторых жанчын гэтая, модна кажучы, інфантыльнасць? Адукаваныя, начытаныя, пры пасадах... Здавалася б, сур’ёзны погляд павінен быць на жыццё, падзеі, рэчы. Не, з такою лёгкасцю і без аглядкі ідуць на ўсякія непрыстойныя ўчынкі, знаёмствы, здрады, разводы, што нельга не давацца дзіву. Няўжо ўсё толькі ад таго, што мужыкі благія, грубыя, негаспадарлівыя, п’яніцы? Дык жа легкадумнасць, можа, яшчэ большая, і ў тых, чые мужыкі, як кажуць кіношнікі, «стопрацэнтныя ва ўсіх адносінах». Дзе, калі, чаму і што змянілася ў псіхалогіі жанчыны, якая спакон веку аберагала сямейнае цяпельца.

У такім скрушлівым роздуме Валодзька часам як бы пераконваўся: тая жанчына лёгка ператвараецца ў мяшчанку, нават мяшчаначку, якая не ставіць перад сабою ў жыцці высокай мэты, зводзіць яе да вузенькага, абмежаванага «мірка», які бачыцца ёй скрозь трубачку цыгарэты: усё дзеля сябе, дзеля таннага форсу, прыгожага, бестурботнага жыцця. Як зрабіць гэтую шчыліну шырокай, каб хлынула ў яе святло шырокай ракою, ці заканапаціць яе зусім?

* * *

Ночы стамілі Грышку. З раніцы балела галава, увесь дзень пачуваўся млява. Хацелася спаць, але сон не ішоў. А тут у абед прылёг на ложку на верандзе і заснуў, балазе ніхто не дурыў галавы. Лісаветка тырчыць у Мішы, як адвезлі ў бальніцу Ліду, а Ленка з малым некуды гуляць пайшла.

Прахапіўся Грышка ад стуку. Пакуль расшалопаў, што і дзе,— здаецца, нехта тузаў весніцы ў варотах. Во, гэта ж ён выпускаў парасят, дык запёр весніцы на завалу, а потым парасят, як трохі пачухалі па двары, загнаў у пуньку, а весніцы адперці забыўся. Хто тамака ламаецца? Можа, п’яны хто? Ад Паўлюка Аўгіннінага зачыняюцца ўсе людзі, каб не слухаць яго п’яную балбатню, дык ён, бы той сабака, праз весніцы перакінецца. І не выганіш яго, не адпрэчыш: Паўлюк першы на вёсцы «спец» па кабанах. Баба касы не паспее заплесці, як ён кабана заваліць, абсмаліць, на кавалкі тушу пакроіць, а тым часам у гаспадыні патэльня ўжо сквірчыць на стале. І дзвюх гадзін не прайшло, а Паўлюк з песнямі, з ружжом і торбаю свежыны на плячы ідзе дахаты. Але Грышка з ім варагаваў, не ішоў на прымірэнне, хоць той колькі разоў і вініўся, нават п’яную слязу пускаў,— была ў іх заварушка, была...

Грышка патрухаў глядзець: хто там грукаецца. У акно ўбачыў Людку Чубатчышыну, паштарку. А чаго яна не засоўвае газеты ў паштовую скрынку? Адпёр Грышка весніцы — Людка смяецца:

— Забарыкадзіраваўся ты, дзядзька Грышка, са сваім сямействам — носа не ўткнуць.

— У каго доўгі, той уткне,— пажартаваў Грышка, хоць яму было не да жартаў.— А ты што...— Грышка хацеў спытаць, чаму патрэба такая, у хату ісці, пенсію ж нядаўна атрымаў, але нешта як замкнула рот — бытта боязь ці асцярога якая.

— Зноў вам нейкае саліднае пісьмо... друкованае,— падала Людка газеты і наверсе канверт, і зноў усмешка да вушэй. Ну і здаравушчая баба! Адным вокам толькі глянь, і адразу відаць: чалавек не ведае хвароб. Твар круглы, цёмны, загарэлы, вочы ясныя, гараць, і ў паваротах, рухах столькі дужасці, спрыту, а лыткі — як плахі. Што значыць чалавек усё жыццё — бяжком і бяжком, як і матка яе. Гэта ж чатыры вёскі абыдзі, ну няхай аб’едзь на веласіпедзе, але той веласіпед яна болей у руках водзіць.

Грышка засунуў газеты пад паху, а канверт трымаў у руках і не ведаў, што з ім рабіць. Людка таксама стаяла і не адыходзіла, вопрама глядзела на Грышку, можа, думала, стане пры ёй адкрываць канверт, чытаць, што ў ім хаваецца. Ага, дурня знайшла, такой адно пачапі што на язык — мітульгою разнясе па ўсіх вёсках: «А ў Грышкі Пруцікава зноў...» Лёпалка яшчэ тая...

А пісьмо і праўда было «саліднае», як і тады на Мішу з часці, аддрукаванае на машынцы, з пячаткаю нейкаю. Затрэсліся ў Грышкі калені, але суняў сябе, не даў разыграцца нервам. Убачыўшы, як Грышка нахмурыў твар і завёў на пераноссі бровы, Людка падумала, што на яе раззлаваўся, і пакаціла невясёлая з двара. Дзякуй богу!

Грышка сеў на калодку пад хатаю, доўга не асмельваўся адкрыць канверт, сціраў з твару пот. Нарэшце выняў з канверта паперыну з сінім, як васілёк, гербікам зверху. Упіўся ў яе вачыма: «Копія.

Паважаны таварыш Пруцікаў Рыгор Мацвеевіч!

На Вашу скаргу ад...»

Фу! Грышка апусціў рукі і колькі хвілін сядзеў нерухома, як здранцвелы, а ў галаву на змену трывожным прыходзілі радасныя думкі: усё-ткі адгукнуліся, уважылі. Далей Грышка ўрыўкамі прабег вачыма па лісце: «Камісія праверыла Вашу скаргу... устанавіла... на дзень праверкі аказалася, што ў магазіне... Факты, выкладзеныя ў Вашым пісьме, не пацвердзіліся...»

Грышка ажно з калодкі ўстаў. Дык што ж гэта такое? Як «не пацвердзіліся»? «На дзень праверкі...» Загнулі казе хвост! Ты цяпер ідзі паглядзі. Зноў на прылаўках адзін адэкалон ды шмаццё ўсякае. Бач, як лоўка выкруціліся! Але не-е, браточкі, дуктавы-жлуктавы, я выведу вас на чыстую ваду...

Грышка зноў злажыў ліст па ўжо намечаных рубчыках, засунуў у канверт і пайшоў у хату. Не сказаць каб ён быў упэўнены, што пасля яго скаргі магазін заваляць таварамі, але і такой адпіскі-адмашкі не чакаў. Пыл у вочы, лухта непадмазаная. А столькі валаводзілі!.. Год, лічы...

Увесь астатак дня Грышка быў хмурны, Лісаветка гэта бачыла і не назаляла мужу, нават па ваду на самакаце паехала.

А назаўтра Грышка з раніцы надзеў чыстую блакітную кашулю, новы касцюм, наваксаваў туфлі і паехаў у райцэнтр. Дарога прывычная — колькі ад’ездзіў, як рабіў у «Сельгастэхніцы».

Па вуліцы горада Грышка ішоў невясёлы, з апушчанаю галавою, і вочы яго лавілі то мысы сваіх новых туфляў, то ўсякую драбязу-пацяруху на тратуары. Во нешта круглае, жоўценькае, бы малюпасенькая лісічка-пупсік, мільгнула ў вачах... Грышка ў задуменні яшчэ ступіў крокі два, але вярнуўся. У асфальт была ўціснута новенькая капейка. Сотні абцасаў ступалі на яе, адчышчалі, аддрайвалі, бы салдат гузік, але ніхто не сагнуўся, не падняў — атлусцелі, уніжэнне, бачыце... А яна ж, капейка гэтая, таксама грошы. На яе нехта рабіў, кроплю поту праліў, каб зарабіць, няхай сабе і не кроплю, а макулінку, ды ўсё роўна ёсць ёй цана чалавечай працы, нездарма на мазоль падобна, во колькі такіх «капеек» у яго на далоні. Грышка прысеў на кукішкі, цяжка яму было, хрумсцела ў каленях; азірнуўся вакол і калупнуў ногцем капейку. Дзе там — хоць і ногаць жалезны, шкло можна рэзаць. Як уплавілася, урасла. Канечне, сонца смаліла, асфальт размякчваўся, яна і ўехала туды, бы ў воск. А можа, і трыбухан які наступіў на яе, дык яна ў камень уплішчыцца, не тое што ў асфальт. Грышка калупнуў яшчэ раз, але толькі набраў пад ногаць чорнага асфальту. Устаў, галава закружылася... Што рабіць? Вунь чалавек насустрач яму ідзе, метраў пяцьдзесят яшчэ да яго. Можа, у яго ножык ёсць, свой складанец, як на тое, не ўзяў. Але чалавек раптам спыніўся, звярнуў з тратуара і перайшоў на другі бок вуліцы, і ўжо тады Грышка пазнаў Дуктава. Папаўся як муха ў кісель! Той прыпыніўся каля кіёска, купіў газету і, унурыўшыся ў яе, пайшоў далей. «Не хоча сустракацца...— падумаў Грышка.— Я табе яшчэ падсыплю солі...» Паляпаў па кішэні — зазвінелі медзякі. Во, можа, капейкаю... Ён выбраў сярод медзякоў пятак і, прысеўшы, выкалупаў ім капейку. Разам з іншымі медзякамі засунуў яе ў кішэню і пасміхнуўся з несур’ёзнасці сваіх разважанняў ды занятку. Убачыў бы хто — чаго б толькі не прыпісаў.

Райком партыі — белы высокі яшчэ даваенны будынак — стаяў у гушчыні клёнаў, ліп і кустоў бэзу, які ўжо адцвіў і выпрастаў акуратныя «елачкі» маленькіх зялёных струкоў. У праходзе да параднага пад’езда стаялі лаўкі, на якіх сядзелі людзі, мабыць, чакалі свае чаргі на прыём.

Грышка адразу пайшоў на трэці паверх. Пастукаў у прыёмную; спытаў у дзяўчыны-сакратаркі, ці можна да Елавікова. Яна глянула на яго, здалося, здзіўлена, затрымала позірк на планцы ўзнагарод і сказала пачціва: «Калі ласка!» Грышка павярнуў да дзвярэй направа, прыпамінаючы, што заходзіў сюды, калі атрымліваў ордэн, і ўжо ўзяўся за ручку, але сакратарка спыніла яго: «Не туды». Грышка спярша падумаў, што дзяўчына з яго пацыкаецца, але твар у яе быў сур’ёзны.

— Во сюды, калі ласка...— Дзяўчына шчыра ўсміхнулася і паказала на левыя дзверы. Выйшла з-за стала, узяла Грышку за локаць і падвяла да самых дзвярэй.

У кабінеце за сталом і праўда сядзеў Елавікоў — здалося Грышку, больш пасівелы, пастарэлы. Дзіва што, гады нікога не шкадуюць.

«Во ёлупень! — абурыўся Грышка на сябе.— Сам жа чытаў у раёнцы, што Елавікова абралі першым сакратаром...»

Елавікоў не адрываў вачэй ад папер, а калі ўбачыў Грышку, падняўся яму насустрач. Ён быў у белай кашулі, пінжак вісеў на спінцы крэсла.

— Добры дзень! Добры дзень! — жвава павітаўся ён з Грышкам за руку.— Сядайце, калі ласка, да стала.

Грышка нясмела сеў, не ведаў, куды дзець рукі. Хваляваўся. Праўда, не так, як тады, калі прыходзіў скардзіцца на Родчанку. Тады асабістая бяда ў яго была, цяпер жа як бы і не яго, а ўсіхная. Але ён не ведаў, з чаго пачаць, як сказаць, каб адразу ўразіла яго просьба і каб не падумалася Елавікову, што глупствам займаецца на старасці год чалавек. Ды Елавікова, здаецца, зусім не трывожыла, што зараз скажа яму Грышка, а падобна, ён хацеў проста пагаварыць, быццам не надакучае яму гэтая гаварыльня з дня ў дзень.— Як здароўе, Рыгор Мацвеевіч?

— Якое ўжо ў мяне здароўе! Няма чым хваліцца ў мае гады.

— А на выгляд вы — бравы казак!

— Ну, яшчэ ж паміраць не збіраюся,— усміхнуўся падбадзёраны Грышка. Малады ці стары, а скажы, што ён здаровы,— чалавек заўсёды радуецца.

— Рана, рана... Спраў у нас багата.

— Хапае! Чортведама з чаго пачаць?

— Пачынаць трэба з сябе.

Грышка падняў вочы на Елавікова: пра каго ён, пра сябе ці пра яго, Грышку. Елавікоў улавіў гэтую яго разгубленасць.

— Так-так, кожны з нас павінен пачаць наводзіць парадак на сваім месцы... А то разбасячыліся!

— Ета правільна. Правільна... І я так думаю. Але, можа, вы гаворыце толькі пра мяне, а я тут ні пры чым, я ўсё жыццё чэсна, з мазаля жыў і ўсё жыццё вінаваты быў... Перад Родчанкам, перад Міротнікавым! Помніце, і да вас прыходзіў? Не зразумелі і вы мяне... «Правільна Родчанка соткі ў вас забраў... Вы — ужо не член калгаса». А што жылле рваў дзеля гэтага калгаса — няшчот?

— Ну, гэта тады было, памылкі...

— Дык увесь час, палучаецца, памылкі!.. Раней памылкі, цяпер памылкі. Начальнікі іх робяць, сабе пузы ды кашалькі набіваюць, асабнякі ставяць, а вінаватыя Грышкі-шышкі... Во што. Іх круцяць, перакручваюць і так і сяк— што б з іх выціснуць? А што з мяне выціснеш, апроч мазаля на далоні? А трасяні любога начальніка...— Грышка ўжо не думаў, дзе ён знаходзіцца, яму ўсё роўна, важна, што гэта, можа, апошні шанец выспаведацца перад чалавекам, які ў нечым можа зразумець яго і, галоўнае, ва ўладзе якога нешта паправіць. Што насіць гэты груз у сабе, што спрачацца на лавачцы з такімі, як сам, што абурацца на Лісаветку, якая топчацца ў задрыпаным фартуху каля печы? Пустое дзела! А слова маё нешта ж значыць, нехта ж павінен пачуць, калі бога няма.

— Калі шчыра,— Елавікоў пераплёў на грудзях рукі, заківаўся ўзад-уперад, пераступаючы з пяткі на насок,— раней я вас не падтрымаў бы, у лепшым выпадку прамаўчаў бы, а хутчэй за ўсё аспрэчыў бы. Бо прызнаваць — значыць самому і дзейнічаць: змагацца, выганяць, здымаць! А цяпер скажу: ёсць праўда ў вашых словах, Мацвеевіч. Рвалі, граблі пад сябе і міністры, і старшыні, і загадчыкі баз... Больш пра ўласную кішэню дбалі. Не дабрабыт людскі турбаваў іх, а цёплае крэсла пад задам страціць баяліся, а таму і рабілі нешта... Крыку ж — на цэлую Еўропу! Не ўсе, канечне, такія, але шмат такіх. Цяпер нам усім трэба пра грамадства думаць, пра народ... таго, хто, як вы кажаце, «жылле рве».

Грышка не верыў таму, што чуў, быццам падмянілі Елавікова, у адну дудку з ім дзьме. А тады, гадоў пятнаццаць назад, ён, Грышка, яму пра Кузьму, а той — пра Дзям’яна: «Вот з вамі, Рыгор Мацвеевіч, і размаўляй. Нізкая ў вас свядомасць, атрымліваецца: замест таго каб вам, удзельніку вайны, сталаму, заслужанаму чалавеку, быць з намі заадно, выхоўваць масы, вы наракаеце, скардзіцеся: гэта вам не так, тое вам не падабаецца! А што ўжо пра іншых гаварыць?»

— Правільна! — набраўся смеласці, як не стукнуў Грышка па стале, але пабаяўся — яшчэ праломіць.— Рэжце мяне, біце, паліце, але самая чыстая душа ў чалавека простага, у цёмнага, забітага, як раней казалі... у таго, што па зямлі ходзіць. Газеты чытаю, тэлевізар гляджу: аднаму міністру па шапцы далі, другога за рашотку... А ён жа, калі такі, як я, да яго прыходзіў, уга якім святошам браўся, якімі слоўцамі сыпаў. А сам — і аферыст першай маркі, і п’яніца, і бабнік...— Грышка аж запыхаўся бедны.

— Партыя навядзе парадак, разбярэцца з разгільдзяямі. Цвёрда вам кажу, па старой дружбе...

— Навядзе, яшчэ як навядзе! — Грышка акурат прыгразіў некаму.— Толькі і вам у нас у раёне трэба хутчэй брацца... Хопіць тыцкаць пальцам у брыво, трэба праўдзе ў вочы глядзець.

Елавікоў дабрадушна засмяяўся.

— Канечне ж, бярэмся. Бюракратаў, што пазаселі, паўкараніліся, бярэм за кіршэнь. Крэпенька бярэм! Закруціў віхор!..

— Увесь час казалі: бярэмся! А што мянялася? Я нашчот крамы,— Грышка ўдала падлавіў момант, калі сказаць, чаго прыйшоў сюды.

— А што крама? — Елавікоў наморшчыў лоб — склалася гармонікам скура. Вопыт, канечне, браў сваё: з самага пачатку не сумняваўся Елавікоў, што не так сабе, абы языком памянціць, прыйшоў Пруцікаў, часцей за ўсё вядуць у райком людзей крыўда, бяссілле перад валакітчыкамі, калі ўжо выпрабаваны ўсе сродкі, страчаны ўсе надзеі, а справа ні з месца. Трэба хадзіць у райком! Хадзіць, як у свой дом.— Далёка ці зусім няма?

— Столькі ў раёне, маглі б і ведаць,— падкалупнуў Грышка.

— Дзе тут! Каля сарака тысяч гектараў сельгасугоддзяў. Усё, усякі закутак ведаць не будзеш.

— Ага... Дык ёсць, крама ёсць, але от... палучаецца, што як бы і няма яе. Я ўсю праўду вам далажу. Пісаў я у вобласць, праверка была, але мяне абмінула...

— От жа людзі! — абурыўся Елавікоў, зразумеўшы з першых слоў, што прывяло Грышку Пруцікава.— А чаму перш з намі не параіліся?

— А што раіцца, падумаў... Вы ўсе тута адзін з адным звязаны. Закруціце, замуціце, і толку не даб’ешся.

— Не давяраеце, выходзіць? Дарэмна вы. На скаргі з месц стараемся рэагаваць канкрэтна... Дык што ў вас там з магазінам... э-э, крамаю? — з тонкаю ўсмешкаю на вуснах глянуў на Грышку Елавікоў — чалавек, які любіў гумар і жартаваў усюды: і на рабоце, і нават на трыбуне, не кажучы ўжо пра сям’ю і таварыскія кампаніі.

— А тое, што забываюць часценька на яе, бытта ў яе і людзі не ходзяць. Няхай нас прыгаршчы, як той казаў, але ж і мы курыць хочам,— Грышка ўсміхнуўся, пранікліва глянуў на сакратара райкома.

— Не завозяць прадукты?

— Завозяць гады-наўрады. А перад праверкаю нябось усяго навезлі. Рыбы, каўбасы, масла... хоць на спіну маж!

— Меры мерамі, а спяцоў вочы замазваць хапае! — ужо хмурнеючы не толькі лбом, але і вачыма — хавалася ясная сінь,— сказаў Елавікоў і зняў тэлефонную трубку.— Ды яшчэ колькі такіх! — Крутнуў некалькі разоў катушку.— Аркадзь Фаміч? Елавікоў. Што там у цябе з малінаўскім магазінам? Ага, скардзіцца прыйшлі...

Па твары Елавікова Грышка зразумеў: пык-мык, нічога сказаць не можа Дуктаў, круціцца, як той вуж, калі прышчэміш яму хвост.

— Дык кажуць, што толькі перад праверкаю...— Елавікоў жмурыўся яшчэ больш.— Ну добра. Гадзіны ў чатыры чакаю вас з намеснікам. Так, Міротнікавым...— Палажыў трубку, некалькі імгненняў засяроджана глядзеў перад сабою; падышоў да карты раёна, што вісела на сцяне, змераў пядзяю адлегласць.— І недалёка ж! А як дарога?

— Цяпер хоць бокам каціся. Новы старшыня асфальт палажыў.

— Новы? Малайчына! Не глядзіць, маленькая вёсачка ці вялікае сяло.

— Ягорычам мы давольны... Не дае распусты! Во трактарысты. Раней што напішуць сабе ў нарад, за тое і плоцяць. А Ягорыч сам правярае пуцёўкі... Спярша бурчэлі, нават мацюгалі, а пасля прывыклі.

— Дысцыпліна ёсць дысцыпліна, у ёй сіла свядомага чалавека...— Елавікоў вярнуўся да стала, пачаў гартаць паперы, але безуважна неяк, абы заняць рукі.— Як, ветэраны вайны, не ў крыўдзе?

Грышку мёдам на сэрца лягло: гэта ж чалавек не забыў і пра іх, удзельнікаў вайны, спытаў, як ім жывецца. Нічога такога, а прыемна, чорт! Часам добрага слова і не хапае людзям, каб мірна жыць. Развучыліся людзі спачуваць, падтрымліваць, шкадаваць адно аднаго. Так і стараецца каторы языком-асцюком укалоць.

— Нам шмат не трэба — трохі павагі, трохі ўвагі,— бадзёрым голасам сказаў Грышка.— І пуцёўкі ў санаторый даюць кожан год... Але я не езджу, кажуць, каб справіцца там з усякімі працэдурамі — туды трэба здаровым ехаць,— засмяяўся лагодна Грышка.— Мы там лішнія людзі, а ў калгасе, слава богу, не лішнія. Умеем, вопытныя, бітыя...

— Малайцы, старая гвардыя! І з крамаю вашаю ўсё будзе добра. І мякенькі хлеб пенсіянерам будзе...— Елавікоў гаварыў суха, упэўнена, быццам хацеў надаць упэўненасці і Грышку.

Грышка ўстаў, недаверліва глянуў на Елавікова, падаў яму руку. Ішоў, турбаваўся, нават пабойваўся, успамінаючы ранейшае, а тут быдта паразуменне з першым сакратаром выйшла. Не сыходзіў Грышка па прыступках з трэцяга паверха, а ляцеў уніз, бы які свавольны калыглуз. Вылецеў на вуліцу — і спыніўся: перад зелянінаю, аблітаю сонцам, яркімі чырвонымі плакатамі, светлым дамком на другім баку вуліцы, каля якога гулялі ў пясочніцы пад стрэшкаю-мухаморам дзеці. Туга раптам сціснула сэрца ў клубочак болю, а туга заўсёды сеяла ў ім сумненні ды расчараванні. Зняверыўшыся за сваё некароткае жыццё, прывыклы, што адусюль яго штурхалі, выправаджвалі, гналі, ён сумняваўся: ці верыць яму ва ўсё, што пачуў ад Елавікова, ці спраўдзяцца яго надзеі? Гэта ж манер у начальнікаў такі — абяцаць. Людзі ідуць, ідуць, а начальнікі ваду льюць, льюць... І ўсё застаецца як і раней. А што ўжо ён, Грышка, такога несусветнага хоча, дабіваецца? «Трохі павагі, трохі ўвагі?» А навошта яму ўсё гэта, для чаго — каб хто растлумачыў? Толькі для таго, што ён — чалавек і што ў яго душы, як ва ўсіх, жыве і точыць сум і па радасці, і па чужой жаночай ласцы, і па вялікім, проста боскім прызнанні ягоных заслуг, даражэй за якія, часам здавалася яму, няма нічога на свеце... Ёлупень ты, Грышка! Пнешся, пнешся, а дарога-то вядзе не ўверх, а ў зямлю. Жахліва, але так.

Ён пачуў за спінаю шапаток на лаўцы — там, дзе сядзелі два пузатыя дзядзькі: «Во які расчырванелы! Няйначай персанальную выбіў?» Схамянуўся, але не аглянуўся нават Грышка, пайшоў у бок аўтастанцыі.

* * *

Ад Грышкі Пруцікава пайшла ў Малінаўцы мода на «самакатах» ваду вазіць. Лічы, кожны двор займеў самакат гэты: на вёску ўсяго два калодзежы, і паспрабуй кіламетр два вядры пранесці. Іван Лукіч Шапялёў таксама зрабіў сабе вадавозку — схадзіў на трактарны стан, і яго былы вучань, які рабіў кавалём-газазваршчыкам, сын Паўлюка Аўгіннінага, змайстрачыў яму за гадзіну. Залатыя рукі ў хлопца былі, рабіў санкі, каляскі, качэргі, вілкі, завесы, матыкі... Але чарка загубіла, па бацькавых слядах пайшоў. Таго хвароба не бярэ, а сын... Напіваўся да чорцікаў, да бясцямнасці. У нядзелю не прадавалі гарэлкі. Паехаў па вёсках на матацыкле шукаць. Там няма, там няма... Не вытрымала сэрца — і на дарозе, акурат каля могілак, зваліўся, а матацыкл яшчэ метраў пяцьдзесят бег...

Доўга не мог Іван Лукіч бітона дастаць, але шэфы з Магілёва прыязджалі буракі палоць дый пакінулі пасля сябе бітон у школьнай сталоўцы.

Валодзька ўзяў першы раз у рукі самакат, і адразу адкінула памяць назад: яны, хлапчукі, чаго толькі не рабілі: і самакаты, і канькі, і нават лыжы; гэта пазней на змену ўсё магазіннае прыйшло. А помніцца і са шчымліваю радасцю ўспамінаецца якраз тое, самаробнае.

Валодзька начапіў на крук бітон і выруліў з двара. Завярнуў у завулак і ўбачыў, што каля калодзежа нехта ў белай сукенцы стаіць — бы мятлушка пырхае. Бліжэй пад’ехаў — ф’юць! — Ленка Пруцікава ваду бярэ. Даўнавата не бачыў яе: сэрца аж застукала ў грудзях. Што яму там не месціцца? Ногі хоць і абвялі, але борздка панеслі да калодзежа. Ленка круціць калаўрот ёмка, хвацка, ажно сукенка туга напінаецца на ёй: ногі то вышэй, то ніжэй адкрываюцца — загарэлыя, стройныя. І сама Ленка ўся як спружына, сіла ва ўсім целе адчуваецца.

Валодзька звярнуў, каб пераехаць на другі бок вуліцы,— бітон забразгаў вечкам на калдобінах, Ленка павярнула галаву —і вядро з рук у калодзеж выпала. Засвістала ручка, як бізун у вопытнага рамізніка, закруціўся шалёна калаўрот, не спаймаеш, так дасць у пальцы, што толькі хруснуць, як сучкі. Ленка трымала далонь высока над калаўротам, а сама не зводзіла з Валодзькі вачэй, і думкі круціліся ў галаве з шалёнасцю калаўрота. Засаромелася, відаць, шчокі чырванню наліліся, як памідоры сталі, тугія, сакавітыя.

Валодзька павітаўся. Ленка невідучымі вачыма глядзела і лавіла ручку калаўрота.

— Давай памагу,— сказаў Валодзька і, прыставіўшы да частакола свой самакат, узяўся за ручку.

Вядро чаплялася за выступы, няроўнасці кольцаў, і Валодзька круціў павольна, падпраўляў рукою ланцуг на сярэдзіну калаўрота. Звінелі, пайшлі ў перапляс на вадзе ў глыбіні кроплі, з калодзежа дыхала халадком.

З непрывычкі ледзь выцягнуў няпоўнае вядро, стаў ліць у Ленчын бітон: там было толькі палавіна; вада палілася і міма бітона на зямлю, і на босыя Ленчыны ногі, звужаныя ў пальцах, белыя, бліскучыя, як дзве ёмкія плоткі. Валодзька, сам у красоўках, збянтэжыўся, падняў вышэй вядро. Рукі не слухаліся, служылі як не свае. Ленка трымалася адной рукою за цёмнае дубовае шульца, у замасленым прарэзе якога ляжала вось калаўрота.

— Як БАМ? — спытаў Валодзька, апускаючы вядро ў калодзеж.

— Калі б не малы, яшчэ засталася б,— сказала Ленка, упершыню глянуўшы Валодзьку ў вочы.

— Спадабалася, значыць.

— Моладзі многа,— сказала Ленка такім тонам, каб было зразумела Валодзьку: гэта адна з прычын, якая яе прымусіла завербавацца на БАМ.

— Ведаеш, апошнім часам у мяне самога ёсць жаданне куды-небудзь з’ехаць... «Дороги дальней стрела-а-а...» — хацеў Валодзька напець, ды Ленка засмяялася:

— Шкадаваць не будзеш?

— Калі з табою — не,— няўдалым жартам вырваліся ў Валодзькі словы.

— У мяне ж малы,— сказала Ленка, каб Валодзька часам не падумаў, быццам яна ўтойвае, што ў яе сын. Яна і праўда ўжо не саромелася, што ў яе дзіця без шлюбу, хоць спярша баялася нават паказацца з ім на вуліцу. Бо калі выносіла, кожны, хто праходзіў міма, стараўся падысці да малога, бяскрыўдна, з прыязнасцю зачапіць яго, пагладзіць па галоўцы: «Харошы хлопчык», «Вялікі расці»,— і пацмокаць языком. Хто даваў цукерку ці печанёк, хто зусім браў на рукі і чукаў, хоць у саміх было такое дзіця і надакучыла ўжо. Такая дабрачыннасць ішла з чалавечых душ ад асаблівай шкадобы да малога дзіцяці наогул, не кажучы ўжо пра дзіця, якое не мае бацькі; гэта адно, а па-другое, такою ласкаю людзі стараліся паказаць, што не асуджаюць Ленку, што разумеюць і прымаюць яе бяду. А што вярэдзіць сэрца дзеўцы, якая ўжо і так пакарана? Цяпер Ленка паводзілася нават трошкі ганарліва і задзірыста, як баючыся знявагі.

— Няхай Міша глядзіць,— жартаўліва сказаў Валодзька, наліваючы бітон.

— У Мішы свой...

— Ужо свой? Я і не ведаў, не гаварыў ніхто...

— Два месяцы хлопчыку.

— А дзе зараз ваш Міша?

— Паехалі з татам да сватоў браць падцёлка... Міша пуню пабудаваў.

— О дае! Гаспада-а-ар. Малайцом! Мне ён патрэбен...— Валодзька ў душы быў рады, што знайшлася гаворка з Ленкаю, што цяпер яна перакінулася на Мішу.

— Прыходзь надвечар,— запрасіла Ленка.

Валодзька наліў абодва бітоны, і Ленка пакаціла ў адзін бок, а ён у другі. Нешта засела ў Валодзькавай душы, карцела павярнуцца, глянуць услед Ленцы, але трываў, не хацеў расслабляцца перад гаворкаю з Мішам: не сумняваўся, будзе яна няпростаю, цяжкаю, бо Мішу ён трохі ведаў.

Надвечар Валодзька ўбачыў у акно, як патарахцеў па вуліцы на трактары Пруцікаў Міша. З паўгадзінкі пачакаў і пайшоў да яго.

Міша акурат сядзеў на ганку, курыў. Чорны, як чорт, загарэлы, толькі на твары бледна-ліловыя плямкі — сляды апёкаў. Убачыў Валодзьку, устаў, захваляваўся як быццам. Паціснулі рукі адзін аднаму. Прыселі на ганак, і Валодзька закурыў. Слова за слова — Валодзька расказаў, чаго прыйшоў. Міша тут жа нахмурыўся, нос адвярнуў:

— Ніякага кіна не трэба.

Але Валодзьку таксама не возьмеш за рубель дваццаць, цяміць тое-сёе ў псіхалогіі.

— Ну, не дзеля фільма, так давай прагуляемся, на пагон, да азерца сходзім... Успомнім, як коней пасвілі, ездзілі на іх.

Міша ўздыхнуў, абцасам раздушыў недакурак. Пайшлі яны гародам у напрамку пагона. Быў ціхі, мяккі вечар, адзін з тых, што бываюць толькі ў чэрвені, калі траскучыя навальнічныя дні змяняюцца яснымі, цёплымі, духмянымі, калі ўсё зялёнае расце дружна, як бы ўзахапкі.

Азерца ляжала спакойнае і роўнае, бы шкло, ад цішыні, што навісла над ім і, здаецца, аж звінела. Ці, можа, гэта звінела ў Валодзькі ў вушах ад таго, што напружваў памяць, узнаўляў у ёй малюнкі дзіцячых гадоў? Тады на месцы азярца была звычайная сажалка, зарослая «пухоўкамі», як яны называлі рагоз. Валодзька бегаў з сябрамі ламаць гэтыя «пухоўкі» — рудыя дзябёлыя таўкачыкі; падсушвалі іх на чарэні, і тады з іх лёгка выскубваўся пух, гэты пух чаплялі адзін аднаму на спіны, у валасы, і ад яго доўга нельга было атрэпацца. Але — было гэта даўно, тады і пагон быў не такі — пыл, пясок ды рыцвіны,— а сапраўдная пожня, якую касілі: што ў калгас, што сабе; на ёй вяліся кучамі чмялі, цяпер іх са свечкаю не знойдзеш, патруціла хімія. Было многа гнёздаў жаўтапузкі — так называлі амялушку, якую Валодзька любіў слухаць пасля таго, як аднаго разу знайшоў у ягадах падлётка і выкарміў яго.

Цяпер замест канавы роўненькі канал з голымі берагамі, пясчаным дном, чыстаю, халоднаю крынічнаю вадою — станеш: ногі імгненна нямеюць, а холад па жылах, здаецца, падымаецца да самых кончыкаў вушэй. Во дзе загартоўка! У такой вадзе не толькі рыба ці ўюн, а нават звычайны жук-плывунец ці п’яўка ў спячку залягуць. А раней жа ў канаве, сажалцы столькі было карасёў, уюноў — рукамі лавілі. Неяк Валодзька з каробкаю ад процівагаза прыйшоў і начэрпаў, ледзь панёс.

Цячэ, мяняецца не толькі вада, аказваецца...

Яны стаялі на беразе азярца, і Валодзька прыпамінаў, а чым дзяліўся ўслых з Мішам. Міша больш маўчаў, ён не настолькі быў апустошаны цывілізацыяй чалавек, каб хваравіта перажываць за такія дробязі, як жывуць п’яўкі ў азерцы ці не. Ён думаў пра сваё: як адчапіцца ад гэтага Валодзькі з яго «кіном».

— Не, ты скажы, ці страшна табе было? — ужо каторы раз пытаўся той.

Міша маўчаў, як вады ў рот набраў з азерца, і цішыня аглушала. Па небе плыла з-за лесу невялікая круглая папялова-ружаватая хмара. Ад таго, што ішла проці сонца, яна гусцела з кожнаю хвілінаю, і ўсё болей ды болей налівалася ў ёй пагроза кароткага, але дужага, яркага дажджу.

«Ці страшна?..— хмыкаў у душы Міша.— Прычапіўся: раскажы ды раскажы пра пажар...»

— А скажы, ну чаму ты... што цябе штурхнула? — разумеў Валодзька, што пытае казённымі, сухімі словамі, якія, бадай, і незразумелыя да канца Мішу, і ўсё роўна не мог спыніць сябе: яму хацелася пачуць ад Мішы нешта такое, што можна было б потым уставіць у сцэнарый.

— Слухай, Валодзька, не дуры галавы! — Міша сплюнуў пад ногі недакурак.— А то мяне, ведаеш, доўга ўгаворваць не трэба: раз, два — і сыграю ў косці.

— Ну ўсё-такі.

— А я не думаў, што мяне штурхала! Што робіцца, тое і робіцца. Значыць, так трэба.— Міша глянуў незадаволена на Валодзьку. Бляск вады адбіўся ў ягоных вачах, і яны ззялі густым, цёмным бляскам, акурат рудыя гузікі на механізатарскай куртачцы, што вісела наапашкі на ім.

— Ну, подзвіг жа...

— Стукну, чэсна кажу, стукну!

— Ну хіба не подзвіг? — не здаваўся Валодзька.— Другі на тваім месцы, можа, кінуў бы ўсё ды сваю шкуру ратаваць... У агонь бы не палез. Усё-ткі нешта кіравала табою?

— А чаму я павінен быў думаць, што мною кіравала?

— Ну як жа!.. Чалавек так сабе не будзе рызыкаваць жыццём. У імя мэты будзе. Яна ім і кіруе, няхай у падсвядомасці...— Валодзька выводзіў Мішу на правільныя словы.

— Дзіўна мне! Падсвядомасць нейкую прыплёў...

— Добра, няхай не думаў у той момант, як кідаўся тушыць. А тады... ужо ў бальніцы, пра што думаў?

Міша першы раз за гэтую нялёгкую для яго размову ўсміхнуўся, неяк стрымана, суха, акурат баяўся выпусціць усмешку і загнаў яе глыбей у сябе, як заганяюць пад ногаць стрэмку зусім не чуючы болю.

— Пра любоў.

— Да зямлі?

Міша не ўтрываў, звонка рассмяяўся.

— Сур’ёзнае дзела, і давай, браце, па-сур’ёзнаму,— ужо раззлаваўся не на жарт Валодзька.

— З-за вас, сур’ёзных, няма праступу простаму чалавеку. З газеты ўжо прыязджалі, чапляліся... Думаў...— Міша ўздыхнуў.— Думаў! Што не ўратаваў я АВМ — во пра што думаў!..

Ластаўка праляцела нізка над азерцам, чыркнула грудкаю па шкляной вадзе, патрывожыла яе, пусціла ў бакі «стрэлы».

— Усё-ткі ж думаў.

— Думаў!

— А чаму?

— Маць з атцом мяне так васпіталі, разумеш? — Міша дзёрзка паглядзеў у вочы Валодзьку, той ажно сцяўся.— Што робіцца, тое і робіцца.

Цікава, падумаў Валодзька, падмеціўшы, што Міша другі раз паўтарыў фразу: «Што робіцца, тое і робіцца». Калі разабрацца, дык гэта свая філасофія. Тут, канечне, важна: што робіцца. Ва ўсякім разе, гэтая філасофія не адымае натуральнасці чалавечых паводзін, натуральнасці жыцця, яна пазбаўлена фальшу. Бо ёсць жа людзі, якія ідуць і жывуць проці сваёй сутнасці, маскіруючыся, і адно таму, што так загадвае розум. Трыумф розуму — гэта добра, але высокі палёт розуму яшчэ не заўсёды азначае высокі палёт духу. Валодзька, ударыўшыся ў высокія матэрыі, зусім забыўся пра Мішу, які стаяў побач і глядзеў удалеч.

Раптам з таго краю азерца нахапіўся мацнаваты вецер, пахіліў асаку, прычасаў яе, і яна заблішчала, узялася сівенькаю зыркасцю, як ураз выліняла ўсё роўна. І хмарка ўжо навісла над галовамі, пагнала разам з ветрам рабізну па вадзе, і азерца перастала быць падобным на шкло, а хутчэй на лапік узаранага і паскароджанага чарназёму. Толькі падумаў так Міша, як пайшоў дождж, зашумеў па вадзе, бы сухі авёс з парванага мяшка.

— Уцякаем? — Валодзька, не вымаючы з рукавоў рук, нацягнуў на галаву джэмпер.

— Зараз пройдзе...

І праўда, хутка дождж пацішэў, злёг вецер, толькі падалі рэдкія кроплі. Азерца зноў стала гладзенькае, бы шкло, і было відаць, як кроплі малявалі на ім кругі. Кропля — і круг. Кропля — і круг... Кругі расплываліся па ціхай вадзе, быццам запісвалі на пласцінку нейкую сваю, незямную, музыку. Музыка гэтая патанала недзе ў глыбіні вады. Во каб агучыць неяк яе, раптам падумалася Валодзьку, які ўсё яшчэ быў у палоне фантазёрства, і на душы ў яго стала незвычайна лёгка і да тужлівасці хораша.

Дождж зусім перастаў, і вецер пабег гуляць кудысь далёка за вёску, у глухі, цёмны лес, аж за Панітоўшчыну.

Зноў стала ціха, але толькі на імгненне. З куста лазы зацокалі ў ваду кроплі; па тоненькіх жалабках асакі пабегла серабрыстая нітка, на закручаных канцах асачын яна «плавілася» і капала ў ваду. Мабыць, каб сагрэцца, хутчэй абсохнуць, ярасна зацыкаталі ў траве конікі. Паднялася і трывожна (як заўсёды) кігікнула кнігаўка, незвычайна белая ў надвячэрнім астуджаным дажджом паветры, у мяккіх промнях залатога сонца. У гэтае гукавое ажыўленне ўнёс сваю траскучую ноту і трактар на бульбяным полі. Гукі змяшаліся, паплылі па наваколлі, і Валодзьку ўжо здавалася, што гэта і ёсць тая музыка, запісаная на ціхай вадзе дажджом, якую так хацелася яму разгадаць, агучыць і якая гэтак лашчыць слых і душу, з такою лёгкаю прастатою, якая можа быць толькі ў сне...

Ён засумаваў у горадзе па такой музыцы, простай, шчырай, натуральнай, там адурылі-аглушылі траскуча-барабанныя ўдарнікі і звон струн, усякія джазы і рок-н-ролы; напачатку як быццам і падабалася іх слухаць, нават здавалася, яны ўзбагачаюць душу, а потым, асабліва як пачала рушыцца сям’я, раздражняла, стамляла, і ад яе хацелася збегчы куды-небудзь у глухую зялёную заціш. І цяпер Валодзька быў у гэтай зацішы і ледзь не фізічна адчуваў, як гаючыя пахі, гукі, колеры ўліваюцца ў яго звярэджаную душу, як любы яму становіцца свет, і сам ён у ім не здаецца абузаю, і час не пакутліва цягнецца, а ляціць на хуткіх крылах імклівай кнігаўкі-чайкі.

Каб гэтую музыку раз і другі (асабліва ў дзяцінстве) паслухала жонка, можа б, і яна змянілася ды задумалася, можа б, і ў яе душы абудзіліся чыстыя, светлыя парыванні, што так неабходныя чалавеку, каб не даць забранзавець душы ў чарапашым панцыры эгаізму, трымаць яе калі не ў вострай чуйнасці да чужога гора, то хоць бы ў чысціні звычайнай прыстойнасці. Але жонкі ў вёску не зацягнуць: нудна там, кажа. Як прыпамінае Валодзька, толькі раз яна і ездзіла з ім у адпачынак да яго бацькоў, недзе на пачатку сумеснага жыцця. Смяяліся потым суседзі, Паўлюк кінуў калючку: «Выкачала нявестка ўсю траву ў Шапялёва на гародзе». Гэта — яна загарала. Не, каб памагчы свякрусе, тую ж бульбу паматычыць, жукоў абабраць. Памкнулася была разам з ім дровы з балота выносіць, але за другім паленам кінула, куст маліны аб’ела і назад дахаты пайшла. Маўчаў бацька, маўчала маці, нічога не гаварылі Валодзьку, але можна было ўявіць, як спачувалі яны ў душы сыну. Ды што зробіш? Так яна выхавалася ў сям’і, дзе маліліся не на кнігі, а на рэчы.

Эх, не хочацца больш кроіць сваю душу сярод такой прыгажосці, лагоды, спакою! Махнуў Валодзька рукою на свае беды, лепей з Мішам размову да толку давесці.

— Ну, дык мы прыедзем да цябе... здымаць,— сказаў ён, як бы сцвярджаючы, але ж відаць было, што і пытае дазволу ў Мішы.

— Не трэба.

— Як не трэба? Усюды ўжо ўсё дамоўлена, узгоднена.

— Глядзі, Валодзька, каб не падвёў цябе,— не то прыгразіў, не то папярэдзіў Міша. Падышоў да вады, зачэрпнуў цэлыя прыгаршчы, выліў на бераг: на пяску затрапятаўся апалонік, наклейваў празрыста-студзяністы хвост на сваё пукатае, як арэх, мяккае серабрыстае брушка.

— Укінь назад, няхай не мучаецца,— сказаў Валодзька, і Міша паглядзеў на яго здзіўленымі вачыма. Узяў апалоніка за хвосцік і асцярожна апусціў у ваду галавою ўніз.

* * *

Зажыў Грышка, што і казаць: куды ні сунуцца, у лес ці ў бес, дык араваю — Міша з Лідаю, Ленка... А то ж было сам усё ды сам, ну Лісаветку калі-нікалі за сабою цягнуў. А калі шанцуе, тады ва ўсім шанцуе. Як пастарэў Грышка, з Глубкі перабраўся ў Максімаўскае балота. Там стаў выбіваць асаку, падалешнік, вятроўнік, бусельнік, адным словам, усё балотнае засілле. Глядзіш, стажкі тры-чатыры і паставіш. Нізіну на сядзібе — край, што ад канавы,— цімафееўкаю засеяў: бульба ўсё роўна, лічы, кожны год вымакае, а калі ўжо дажджы, як летась, то і гаварыць няма чаго. Бульба што, бульбы на такую сям’ю з ліхвою, а яшчэ Мішу даў калгас пяцьдзесят сотак: хоць у футбол гуляй. З сенам — от! — заўсёды загваздка. Хоць бы ў тым балоце, накосіць Грышка капу якую і дрыжыць, баіцца, каб старшыня не даў каманды ў калгас забраць ці... Было аднаго разу, яшчэ пры Родчанку. Стажок Грышка склаў, попаўзнямі прыціснуў, альховымі галінкамі закідаў: няхай, думае, стаіць да маразоў. Вартаўнік калгасны, Паўлюк Аўгіннін, асачыў, увёў Родчанку ў вушы. Той сам на грузавой машыне прыехаў забіраць. Грышка загрудкі: «Ета сена нічэйнае! Яго тута ніхто не косіць, усё роўна прападае...» Родчанка, доўга не думаючы, запалку чырк — і на стажок. Дзве мінуты — і попел вецер развеяў. Попел развеяўся, але не развеялася Грышкава крыўда на Паўлюка: свой жа чалавек, малінавец, а подласць такую... Выслужыцца хацеў, гад! Ды на вайне за такія штучкі я б цябе...

А Ягорыч здзівіў. Свет здзівіў, не тое што Грышку. І гэта ўжо не шанцунак, а цэлае шчасце. Выклікае Грышку ў праўленне ўчора раніцаю: «Як жыццё-быццё, Мацвеевіч?» — «Ды так, жывём — хлеб жуём, як гаворыцца»,— адказвае Грышка. Ягорыч вясёлы, смяецца — шчокі надзімаюцца, як пузыры. Чысты хамячок з жытам за шчокамі! Грэх вялікі, канечне, на душу Грышка ўзяў: старшыню з хамячком параўнаў, але надта ж весела на сэрцы стала. «Сена як вам даецца, Мацвеевіч?» — пад канец Ягорыч пытае. Што гарод гарадзіць, падумаў Грышка і сказаў усю праўду: «Ой, не кажыце, Ягорыч! Убійства! Як ужо мне сена ета даецца...» — «На Тым Баку мы вам, як ветэрану, паўгектара выдзелілі».

Прыляцеў Грышка з канторы, месца сабе не знаходзіць, слова вымавіць не можа. Бачыць Лісаветка: ад радасці. Цвеліцца сваім вострым чорным вокам, як каліна гараць яе шчокі.

— Што з табою, Грышута?

— Уважыў! Старшыня ўважыў, сена даў!..

— Ха! А я думала, ён цябе на банкет запрасіў!..— пырснула Лісаветка смехам, ды хутка ў жменю яго сабрала, бо глянуў на яе Грышка грозным, як у цара, вокам:

— Ты мне смешачкі кінь! Такое дзела... Во што!

— Дзе далёка? — ужо сур’ёзным голасам спытала Лісаветка: заклапаціла яе, ці трэба ногі біць. На сваё сена, на «працэнты» калгас звычайна машыну не дае.

— На Тым Баку!

— На Тым Баку...— не то перапытала, не то сказала ўжо з ацэнкаю Лісаветка.

Тым Бокам у Малінаўцы называлі луг за Сажом, каб трапіць на яго — трэба пераплываць рэчку.

Закруцілася карусель — нядзелі дачакацца не маглі. Грышка з Мішам узялі косы, «бабы» — Лісаветка з Ленкаю — граблі. Наладавалі харчам сумку, у бітончык налілі халоднай калодзежнай вады. Можна, канечне, і з Сажа папіць, але не той цяпер Сож, і на водмелі, бывае, дна не ўвідзіш — муць. Во табе і самая чыстая рака Еўропы!

Ва ўсіх зубы, вочы блішчаць — настрой, як у цырку. І толькі Ленка — сумная, туга ў вачах плавае.

— Можа, хворая? — спытала ў яе Лісаветка.— Дык заставайся ў хаце з малым, а Ліда няхай пройдзе з намі...

— Не, мама,— сказала Ленка, так і не растлумачыўшы, што з ёю, толькі не была б з цыганскага племені Лісаветка: як тут скеміла, па мужчыну марнее дачка. Шапялёвага гэтага, мабыць, ніяк з галавы не выкіне. Ты глядзі, як яно з малых гадоў усё вядзецца.

Ленка была ў сіняй сукенцы, абсыпанай рудзенькімі кветачкамі з трыма пялёсткамі, і каса на ўсю спіну, хоць ты сена ёю ўвязвай. Нагу ставіць — зямля дрыжыць, на корань спатыкнулася — іскры пасыпаліся. Ідучы ўслед за дачкою, Лісаветка любавалася ёю, а да сэрца падкочвалася не радасць, а шкадаванне: не зладзіла сям’і Ленка — такая дзеўка! А што, хіба Валодзька Шапялёў благі хлопец? І з твару нябрыдкі, і вучоны... А таксама, кажуць, дрэнна з жонкаю жыве. А дрэнная сям’я — няшчасце большае, чым адзінота. Па сваіх бацьку і маці ведае: грызліся колькі і жылі, той сваё, тая сваё...

Дарога-пятлянка, як не па-гаспадарску кінутая вяроўка, ляжала праз лес. Якая любата прайсціся па халадку, у цяні сосен, удыхаць густую, смалістую духмянасць лясных красак, жывіцы, ягад. Грыбы, грыбны водар як галаву кружыць! Вясковаму чалавеку, канечне, гэтай прыгажосцю няма калі захапляцца, у касавіцу і пагатоў: кожная хвіліна дарагая. Дачнікі як прыязджаюць з Масквы, Ленінграда, Кіева, дык усё цмокаюць языкамі: ах, ох, любата, улонне!..

З лесу выйшлі адразу на вёску, маленькую вёсачку, двароў на пятнаццаць. І назва дзіўная — Самадумка: даўным-даўно, яшчэ пры панах, яе заснавалі людзі па сваёй волі, без дазволу ўлад. А за вёсачкаю — Сож, толькі трэба спусціцца з крутога берага, па шырокім пясчаным рове.

На вадзе прывязаныя ланцугамі да ўкапаных у бераг таўстых слупкоў зыбаліся лодкі. Іх шмат, лічы, кожны двор мае. Але перавозіць цераз Сож звычайна адзін чалавек — аднаногі мужчына-бабыль, яго называюць Штатным, бо калгас наймае яго за плату.

Сонечная, шырокая, імклівая плынь у Сажы, з зеленаватаю падсветкаю. Міша глядзіць і жмурыцца. Яны чакаюць, пакуль прыплыве з таго берага перавозчык. Пра яго ўсякае кажуць: адны — што яму адбіла нагу ў партызанах, другія — што немцам рыбу глушыў, ды шашка выкаўзнулася з рук. А толкам ніхто і не ведае ці, можа, проста не хоча ведаць: загадкі-загадкі, як гэта, лічы, з кожным бывае, хто хоць трохі пажыў на свеце.

Лодка тыцкаецца носам у бераг, напалавіну ўзлазіць на пясок. Перавозчык зарос рудымі, як восеньскі дубовы ліст, валасамі, адны вочы блішчаць, а барада заўсёды акуратна падстрыжаная. Жанчыны ступаюць у лодку, і яна калышацца, як начоўкі на арэлях. Далоні ў перавозчыка шырокія, аблапістыя, грабе вяслом — лодка ляціць, як птушка.

Ленка апусціла за борт руку — вада ўдарыла ў пальцы, туга, як вяроўкаю ўсё роўна.

Па лузе ўжо рассыпаліся касцы, шукаюць свае палосы, галёкаюць, махаюць рукамі.

— Пазнавата выбраліся мы сваім табарам! — пакруціў галавою Грышка.

— Паспе-е-ем!..— супакоіла Лісаветка.— Трэба легкавічку купляць... як людзі. Сеў і паехаў.

Грышка як не пачуў, нахіліўся над галінкаю з завялымі лісцікамі, што тырчала з травы, вырваў яе.

— На-ка, сын, прачытай, без акуляраў не бачу.

На саструганай мецінцы хімічным алоўкам было напісана: «Пруцікаў Р. М.»

— Наша,— сказаў Міша і памахаў рукою маці і Ленцы, якія адсталі і пра нешта між сабою перашэптваліся.

— Дай-ка хустку,— сказаў Грышка Лісаветцы. Тая неахвотна зняла з галавы белую хусцінку. Грышка ўзяў яе, наматаў на граблі.— Ідзі, Міша, на той канец і кіруй мною...

Міша ведае: бацька хоча адвесці «след» з правага боку, з левага Чубатчышын Ляксей ужо адвёў і адкасіў.

Грышка пачакаў, пакуль Міша зайшоў на той канец паласы і паставіў граблі. Цэлячыся на іх, Грышка пайшоў, ледзь соўгаючы па траве нагамі, быццам шукаў упоцемку грыбы: ззаду заставалася сцежачка-след, яна і раздзяляла палосы. Бывае, што трапіцца сквапны сусед, тады ўсчынаецца сварка з-за гэтага «следу»: ты маю траву закасіў, ты маю. Быццам і праўда набярэш сена з таго «следу». Смех...

Адвялі «след». Міша скінуў з сябе кашулю, майку, узяў у рукі касу. Махнуў ёю. Дужае, моцнае ў хлопца цела, вузлы мышцаў так і заварушыліся, бы змеі, пад скураю. Толькі вось сляды апёкаў — як намуліны на скуры, быццам Міша доўга ляжаў на траве і ўстаў.

Косы ўжо звінелі-спявалі на ўсе лады, і ў іх хор далучыліся яшчэ дзве мелодыі — Грышкава і Мішава. Парванай струною дзвынкалі каля вуха злыя, патрывожаныя галодныя чмялі.

Раскідвальніцам пакуль што не было чаго рабіць, і Лісаветка пайшла да гурту баб, якія нешта ажыўлена абмяркоўвалі, як потым выявілася: Мар’я Чубатчышына скардзілася, што ў іх на паласе азярына, а камісія і пядзі не набавіла, «ета несправядліва».

Ленка колькі часу панаглядала, як бацька з Мішам косяць: даўжэюць за імі пакосы, высокія, калматыя, бы той мядзведзь у тайзе, на якога напаролася Ленка са сваім кавалерам, калі пайшлі гуляць далёка ад лагера. На скошаным залацістымі шлейкамі блішчаць дарожкі ад ног — акурат сляды ад палазоў узімку. Косы ў руках мужчын ходзяць лёгка, хвацка, але, ведае Ленка, гэта адно так здаецца: цяжэйшай работы, чым касьба, наўрад ці знойдзеш, пасля яе ўсё баліць. На БАМе што ні рабіла — капала, рэйкі, шпалы насіла, раствор мяшала, і стома, здаецца, не вельмі брала яе, а ўзялася аднаго разу за касу, як на хату прайшла пакос — назаўтра ні рукой ні нагой паварушыць не магла.

Успамін пра БАМ яшчэ болей згусціў тугу на сэрцы. Паверыла яна Трышчанку, майстру з іх брыгады, штодня ў каханні кляўся, на каленях стаяў, замуж усё абяцаў узяць, а як дайшло да... адным словам, зацяжарала яна — адразу ў кусты, балазе іх у тайзе хапае. А ён, гэты Трышчанка, прайдзісветам аказаўся, яшчэ адна дзяўчына клюнула на яго салодкія слоўцы, потым раўла, як бялуга тая ў Амуры. Праўда, і ён паплаціўся, вытурылі яго з майстроў, пайшоў ломам мярзлячча дзяўбаць. Ды Ленцы ад гэтага не лягчэй. Куды цяпер, да каго?

Каб не труціць душы бацьку і маці сваёй змаркатнеласцю, Ленка пайшла з вачэй. Дзе-небудзь у ціхім месцы, за кустамі пасядзіць, пагаруе, можа, і праясніцца ў яе на душы. Яна ўзяла з пакосу сцябліну лугавой чымы і, накручваючы на палец яе вусік, падалася да Сажа.

Ужо як бліснула скрозь прыбярэжны лазняк рака, згледзела на беразе чалавека: здаецца, ён лавіў рыбу. Набліжаючыся, думала, куды лепей звярнуць, управа ці налева, і раптам пазнала чалавека, гэта быў Іван Лукіч Шапялёў. Сорамна ўсё-такі абмінаць свайго настаўніка, і яна падышла. Ён не рыбу лавіў, а выграбаў шуфлем з затокі глей і нешта ў ім шукаў.

— О-о, Лена Пруцікава! — абрадаваўся ён.— Можа, скупнуцца хочаш, а я затоку заняў? Тут вада цёплая, што ў лазні...

— Ды не, Іван Лукіч! — зачырванелася Ленка.— Проста гуляю...

— А-а, самы раз, пакуль не накасілі вашыя касцы,— сказаў Іван Лукіч і падняў вышэй на макаўку саламяны брыль. Быў ён у сіняй безрукаўцы, цёмных штанах, калашыны якіх былі закасаныя да калень; на пяску стаялі чаравікі, з іх тырчалі шэрыя шкарпэткі. Па-вясковаму загарэлы, але той жа час і з яснаю далікатнасцю ў твары, якая сведчыла пра яго інтэлігентнасць, а можа, яснасць гэтая ішла ад позірку вачэй — праніклівага, адкрытага і лагоднага — і ад думак, што знаходзілі заўсёды нечаканы паварот і гумарыстычнае адценне.

— Там мама засталася...— Ленка сышла на пясок.

— Малайцы, усе разам, як мурашкі! А нам жа, настаўнікам, сена не даюць, дык я во...— паказаў шуфлем на глей.— Прынаду рыбу лавіць шукаю.— Прысеў на кукішкі, стаў рукамі разграбаць фіялетавы глей. Чаго толькі ў ім не было: і тонкія, як ніткі, рудыя чарвякі, і скручаныя ў бараноў рог смаўжы, і зеленаватыя крохкія ракавінкі, і жоўценькія, бліскучыя сліняўкі, якія дрыгалі ножкамі і скакалі, бы конікі ў траве, і нават «скарпіёны» — плоскія, на даўгіх нагах вадзяныя павукі... Але ўся гэтая ўсячына не цікавіла Івана Лукіча, ён ці то не звяртаў на яе ўвагі, ці то кідаў назад у ваду. Шукаў у глеі нешта такое, да чаго трэба пільна прыглядацца.— У нас неяк прывыклі лавіць толькі на дажджавога чарвяка, а людзі на ўсё ўмеюць: хлеб, пярлоўка, гарох, рачынае мяса, птушыныя кішкі... На матыля ловяць. Гэта я матыля і шукаю... Хадзі паглядзі во! — Іван Лукіч і тут, за такім, здавалася б, дробязным заняткам заставаўся настаўнікам. Толькі цяпер Ленка заўважыла на беразе паўлітровы слоік — на дне быццам малінавае варэнне. Яна ступіла яшчэ два крокі, сагнулася: у слоіку варушыліся маленькія ярка-чырвоныя чарвякі з чорнымі галоўкамі і чорнымі ножкамі.

— У спякоту на чарвяка брацца не хоча, а на матыля клюе,— Іван Лукіч ступіў у ваду, паставіўшы тарцом шуфель, пацягнуў яго па дне да сябе.— Гэта Валодзя мой нядаўна прыязджаў... да Мішы вашага, дык параіў мне.

— Во, трэба будзе і сваім сказаць,— падхапіла Ленка.

— Скажы. Міша ж рыбак... А можа, Валодзя з ім падзяліўся ўжо? Казаў, у іх у Мінску ледзь не ўсё Камсамольскае возера выграблі, шукаючы гэтых матылёў. Некаторыя... забулдоны ўсякія, прадаюць, запалкавы карабок — рубель.

Валодзя... Валодзя... Ленка адчула, як прыліло ў душу цяпло, стала ясна ў вачах, і вада, здаецца, у Сажы пасвятлела. А можа, і не таму, што пра Валодзьку гаворка тут была. Можа, сустрэча з настаўнікам падвесяліла Ленку, засланіла сабою ўсе нягоды і маркоты: Іван Лукіч ветлівы, добры, гасцінны, з ім заўсёды і проста, і прыемна. Нездарма ж яна, Ленка, колісь, яшчэ школьніцаю, жарцікі строіла: «Ні ў жысць мяне не возьме ваш Валодзька, а я хоць зараз згодна за яго замуж...» Журба адпала, і Ленцы зноў жартаваць хочацца, сказаць што-небудзь гарэзлівае, але ж не дзіця яна ўжо, і Іван Лукіч не на падпітку, а то б спыталася, ці будзе ён, Іван Лукіч, цяпер сватаць яе сыну. Зароіліся думкі вакол гэтага жарту, і Ленка, каб часам у запале не ляпнуць чаго лішняга, падумала, што лепш пайсці.

— Ну не буду вам замінаць, пайду...

— Што ты, Лена! З табою, наадварот, весела заўсёды.

Ні цені незадаволенасці ці насцярожанасці нейкай не ўбачыла Ленка ў паводзінах, словах Івана Лукіча, наўпярок, прыязнасць, адкрытасць, і гэта яшчэ больш вяртала яе думкі да Валодзькі, да іх сустрэчы каля калодзежа. У яе, канечне, тады сэрца апала, затрапятала, як злоўленая ў сіло сініца, і ажно праз усю ноч стаяў перад вачыма Валодзька, яго пальцы на тонкай восілцы вядра...

Яна ішла каля самай вады і глядзела задуменнымі вачыма на шырокае, круглае, як блінцы, лісце гарлачыкаў: спакойна ляжыць, не варухнецца, як прыліпла ўсё роўна. І думка пра Валодзьку прыліпла да яе гэтаксама, не адагнаць, не адбіцца. Нельга нічога з сабою зрабіць, хоць плач. «Дурніца, дурніца нейкая! Што тут скажаш...» — бэсціла сябе Ленка, адчуваючы, як мутнее яе позірк, быццам яна ўваходзіць у ваду...

* * *

Аўтобус быў маленькі, куртаты, аранжавага колеру, на баку яго — ніжэй вокнаў — белымі, трохі прыпудранымі пылам літарамі напісана: КІНО. Аўтобус акружылі вясковыя хлапчукі, і Ляксееў Жэнька тут жа правёў пальцам палоску, якая перакрэсліла ўсе літары, выявіўшы ярчэй і белую, і аранжавую фарбы.

Пярэднія дзверы з рыпам, як бы нехаця, расчыніліся, і з аўтобуса па праву гаспадара першы выйшаў Валодзька Шапялёў. За ім барадаты дзяцюк у вузенькіх пакамечаных штанах-дудачках і белай сплюшчанай з брыльком кепцы. Пакуль хлапчукі разглядалі іх, не заўважылі, як выйшлі з аўтобуса астатнія. Нізенькі, круглатвары, як памідор, лысаваценькі мужчына з маленькімі шэрымі вочкамі, якія ўмелі шустра бегаць па баках і імгненна спыняцца, як застываць. Другі чалавек быў ганарыстага выгляду, спакойна-развязны ў рухах, нягледзячы на маладжавы ўзрост, ужо сівы. Хлапчукі адразу і ахрысцілі іх: Памідор і Сівы Дзед. І мы з дазволу хлапчукоў так будзем называць іх, чаргуючы Сівога Дзеда з рэжысёрам, а Памідора — з дырэктарам фільма. Апошні мог бы і не быць, не ехаць у такую далеч, але вельмі любіў вясковыя стравы і не мог перасіліць спакусы іх адведаць, бо як і многія нашы сучаснікі, ужо даўно трапіў пад абладу абжорства. Белая Шапачка, што вылезла з аўтобуса ўслед за Валодзькам Шапялёвым, павінна была здымаць і называлася інакш — аператарам.

Іван Лукіч Шапялёў ведаў, калі прыедуць кіношнікі, і падрыхтаваўся да сустрэчы. Ён адчыніў шырока вароты, паказваючы, што аўтобус можна загнаць і на двор; павітаўся з кожным за руку — інтэлігент, ён і ёсць інтэлігент, у чыстай светлай кашулі, адпрасаваных штанах (на рэмені), у туфлях па апошняй модзе — з вузенькім носам і на высокім абцасе.

— Заходзьце, таварышы, у хату,— запрасіў ён гасцей, звяртаючыся да Памідора, па інтуіцыі адчуўшы, што гэта — галоўны.

Валодзька першы ступіў за бацькам, паказваючы астатнім, што не трэба марудзіць, муляцца і скоўваць сябе: як кажуць, свае людзі. Госці, праўда, і не думалі таптацца, дружна, як гусяняты, пайшлі ўслед.

— Во памыйцеся з дарогі,— паказаў Іван Лукіч на рукамыйнік, што вісеў на дубовым слупку, які падпіраў невысокую стрэшку; тут жа на табурэце стаяла вядро з вадою, ляжала ў мыльніцы мыла; махровы зялёны ручнік вісеў на рагу сталюгі.

Госці няспешна памыліся, прычасаліся, а Памідор толькі прыгладзіў далонню каля вушэй рэдзенькія цямнявыя валасы.

Валодзька пацалаваўся з маці, яна ставіла на стол талеркі, здаецца, ці не ўпершыню неяк востра, балюча ўбачыў, што ў маці пасівелі валасы, памаршчынеў твар і глыбей пад лоб схаваліся вочы.

— Добры дзень у хату! — загрукалі госці каля парога нагамі.

— Не разувайцеся, не трэба,— сказаў Іван Лукіч.— У нас тут не наразуваешся, сто разоў выйдзеш за дзень з хаты.

Селі за стол — раскладны, таму і даўгі, як састаўленыя два звычайныя сталы.

— Як бываю ў вёсцы, самая лепшая яда мая — тваражок,— сказаў Памідор, зачэрпваючы лыжкаю з вялікай місы тварог; на мезеным пальцы ў яго бліскаў залаты пярсцёнак-пячатка.— Што за цуд, гэты тваражок! А калі яшчэ са смятанкаю ды з мядком...

— Ешце, ешце, такога дабра ў нас хапае,— засмяялася гаспадыня, Марыя Піліпаўна: у яе гладка, да бляску прычасаныя русыя валасы, з якіх вылузнуты маленькія белыя круглыя вушкі.

На стале і праўда была адна смаката. У крышталёвай талерцы залітыя смятанаю свежыя гурочкі. Смажаная курыца з ружоваю падпечанаю скураю, абкладзеная долькамі салёных памідораў і зялёным гарошкам і пасыпаная кропам. Параная бульба, аблітая падсмажанаю на тлушчы зялёнаю цыбулькаю. Роўны веярок скрылікаў паляндвіцы адліваў сіняватым перламутрам, як у маладой ракавінкі. А яшчэ самаробная каўбаска, парэзаная на даўгаватыя паленцы, з бліскучаю падсохлаю зверху скуркаю.

Насы гасцей дружна цягнулі ў сябе густыя, апетытныя пахі, якія на нейкі час прымусілі ўсіх за сталом маўчаць.

— Дык мы адразу пасля абеду і пачнём? — нарэшце пачаў дзелавую размову Сівы Дзед, глянуўшы на Валодзьку, які першы палажыў на пусты сподак відэлец. Не хацелася зусім есці, перасыхала ў роце.

— Дзе сёння Міша Пруцікаў, не ведаеце? — спытаў Валодзька ў бацькі і не змог стрымацца, злёгку пачырванеў: пытаў пра Мішу, а думаў пра Ленку.

— Здаецца, з раніцы сілас вазіў... Цяпер, можа, на абедзе, хаця ён на абед рэдка прыязджае.

Белая Шапачка і Сівы Дзед пераглянуліся: сцэна ёсць.

Знадворку, на ніжнім краі рамы раптам паявіліся пальцы, потым высунулася стрыжаная макаўка галавы і цікаўныя насцярожаныя вочы Ляксеева Жэнькі.

«Пайду спытаю ў яго, ён будзе ведаць»,— падумаў Валодзька і ўстаў з-за стала. Выйшаў на двор. За вёскаю трашчалі, раўлі трактары, адтуль далятаў глухі мужчынскі крык.

Каля хаты ні Жэнькі, ні каго іншага з хлапчукоў не было: ага, абманеш ты іх, пачулі, што нехта выйшаў з хаты, і бліснулі куды-небудзь, бы тыя зайцы.

— Эй, Жэнік, хадзі, значок дам! — гукнуў Валодзька, але ніхто не абазваўся, і ён павярнуў у завулак.

Вёска, аплытая крамянай, сакавітай зелянінаю, выглядала як бы прытоенаю і соннаю. Не варухнецца галінка. І ў гэтым спакоі рагачы антэн над хатамі здаліся Валодзьку дзвюма збліжанымі грудкамі вастракрылымі ластаўкамі, што раз-пораз белымі іскрынкамі мільгалі па вуліцы нізка над зямлёю.

Бліжэй, у радзе завулка, стаяла хата дзядзькі Грышкі, а ў яе за глухою сцяною, пад ліпамі,— Мішава. Нейкаю непадуладнаю сілаю Валодзьку пацягнула да ганка старой хаты, карцела, так карцела яму пабачыць Ленку зноў і сорамна было прызнавацца самому сабе, што ўвесь гэты час думкі пра Ленку не-не дый прыходзілі да яго, асабліва пасля жончыных выпадаў. Чорнаю маркотаю глянула на яго сваім вялікім вокам сабачая будка. Звычайна, пачуўшы крокі, з яе вылазіў Босы, віляў хвастом ці насцярожана бурчаў.

Валодзька не ўбачыў на гародзе цётку Лісаветку, яна абвязвала памідоры, а яна яго згледзела і, калі ён зайшоў у хату, падбегла да веранды і прыціснулася вухам да дзвярэй.

Валодзька з прыдзелка пераступіў у чыстую палову хаты. Яму насустрач ішла і прыпынілася акурат каля акна Ленка. Яна была ў лёгкім блакітным плацці, у тапачках. Яна застыла ад нечаканасці, і Валодзька нейкі міг не мог паварушыцца, не зводзіў з яе вачэй...

«Якая яна прыгожая!..» Нешта гордае і строгае, як у маладой, набрынялай мацярынскаю сілаю аленіхі, і разам з тым пакорлівае, млявае было ў павароце галавы. Чорныя валасы, разабраныя насярэдзіне, шчытна, бы хусткаю, атулялі лоб, скроні, спадалі на шчокі, да самых плячэй, за якімі спляталіся ў таўстую і цвёрдую, як таўкач, касу. Казалі, помніцца Валодзьку, у маладосці такая каса была і ў цёткі Лісаветкі. У Ленчыных вачах убачыў Валодзька і радасць, і тугу, што выбівалася з самых зрэнак. А можа, і не туга гэта, а шкадаванне — што нешта важнае не здзейснілася, прайшло міма, праплыло, як воблака, з якога не ўпала і расінкі дажджу.

Здаецца, упершыню ўбачыў Валодзька, што Ленка — ужо не тая хутканогая, імклівая, «як шабля» (так з усмешкаю называла яе Валодзькава маці), дзяўчына, а — сталая жанчына. Адно дзіўна, што сталасць прыйшла да яе не ў строгай апратцы самаўпэўненасці, а ў лёгкай сукенцы сарамлівасці: як толькі Валодзька затрымаў на ёй позірк, яна густа зардзелася, апусціла вейкі і ногцем сашкрэбвала з цыраты чарнільную плямку.

Валодзька адчуваў, што Ленцы ў глыбіні душы ўсё ж няёмка перад ім: за сябе, за свой няўдалы паварот лёсу, за тое, што гадуе дзіця адна, і з усяго гэтага сам сабою прасіўся на язык прысуд, быццам яна і не вартая лепшай долі, пустая дрындушка, легкадумнасць якой і прывяла да такога фіналу. Можа б, хто іншы і асуджаў Ленку, кпіў з яе, дакараў, толькі не Валодзька, які таксама апынуўся на раздарожжы, калі не сказаць — на мяжы прорвы. Дый, зрэшты, не гэта стрымлівала яго, а тое, што ён спазнаў ужо, на ўласным карку адчуў: вонкавы бок жыцця чалавека не ёсць копія яго душэўных памкненняў, часам на першы погляд шчаслівы чалавек тоіць у сабе, сваёй душы невыказную трагедыю.

— Прывітанне, Лена! — сказаў Валодзька з наўмыснаю лёгкасцю ў голасе, якая заўсёды надавала размове раскаванасць.

— Здрасце! — адказала Ленка, пераплёўшы пальцы апушчаных рук, сарамліва захіталася.

— Адна? — спытаў Валодзька, хоць і зразумеў ужо, што яму, як і першы раз, не пашанцавала: Мішы няма дома.

Ленка кіўнула на спальню, і Валодзька ўбачыў, што на ложку накрытае коўдраю спіць дзіця.

— Мама на гародзе, Міша возіць сілас, а тата павёз у раён здаваць грыбы,— адразу пра ўсіх расказала Ленка, бо ведала, што Валодзька прыйшоў не да яе, і каб не падумаў ён, быццам яна вельмі радая яго прыходу.

— Як жыццё? — Валодзька не знайшоў іншага пытання, акрамя гэтага банальнага, якое страшна не любіў, калі задавалі яму, і раззлаваўся на самога сябе: «Дурань, паспрабуй сам адкажы!» — і каб выручыць Ленку, стаў гаварыць далей: — Памаленьку жывём, скажы... Я таксама кручуся: сям’я-работа, работа-сям’я...

— Каму-каму, а табе скардзіцца!..— здзівілася Ленка, падняўшы чорныя бровы, пад якімі сінела дробнымі жылкамі скура.

— Усё адносна, таварыш Лена...

Ох, як яму карцела разняволіцца, выказаць усё набалелае, надуманае, не ўтаіць і пра заяву на развод... Але стрымліваў гонар: мужчына і плачацца, ды хто — Валодзька Шапялёў. Няўжо і ў яго можа нешта не ладзіцца? Усё ж так гладка, роўна, бы па рэйках, бегла, ішло, кацілася з самага дзяцінства. Якая гэта памылка — думаць, што толькі адзін ты няшчасны!

— Жонка гарадская...— сказала Ленка, як падкусіла.— Сядай, а то я не запрашаю.

— Няма калі. Гэта ж мы ўжо прыехалі Мішу здымаць... А што да жонкі, то якая розніца, адкуль яна. Кажуць: абы чалавек добры быў, так? На жаль, пра гэта мы пачынаем думаць пасля...

— Ты гаворыш так, быццам дрэнна жывеш з жонкаю,— падобна, у голасе Ленкі скрозь іронію прабівалася калі не радасць, то задавальненне, што ён, Валодзька, прамахнуўся ў жаніцьбе. «Во, во як табе, не хацеў мяне браць!» — быццам гаварылі Ленчыны вочы ці, можа, яму адно так здавалася. Ён уздыхнуў: расказваць ці не? Яшчэ разнясе па вёсцы. Завіхураць плёткі... Плётак Валодзька баяўся як агню, і ён змаўчаў, не сказаў, што ў яго расклеіліся адносіны з жонкаю, перавёў гаворку на жарт:

— Бог яго ведае, у народзе кажуць: мілыя чубяцца — толькі любяцца.— Але жарт не падсаладзіў гаркоту на душы, сорамна было перад Ленкаю: бясхітрасная дзяўчына, а ён круціць-муціць.— А ты, Лена, чыстая прыгажуня,— каб павініцца за сваю няшчырасць, сказаў Валодзька, разумеючы ўсю недарэчнасць сваіх слоў.

— Прыгажуня, ды ты не паглядзеў,— раптам зусім сур’ёзна, нават з крыўдаю сказала Ленка і з большаю зацятасцю зашкрэбала ногцем па цыраце.

— Яшчэ не позна паглядзець,— напаўжартам, напаўсур’ёзна сказаў Валодзька, і доўга не сыходзіла ўсмешка з яго твару, а вочы глядзелі на Ленку, шукаючы сустрэчы з яе вачыма.

— Гавары, гавары,— аж пачырванела Ленка, гэта Валодзька ўбачыў, але не мог ён пачуць, як застукала пад блакітным плаццем дзявочае сэрца.

— Ну пакуль! — развітаўся ён, адчуваючы, што яму трэба ісці, што ён не можа зараз падаць ніякай надзеі Ленцы.— Няма часу. Прыходзь на здымкі — буду рады...— Ён гаварыў і злаваў на сябе, што словы ў яго нежывыя, не свае, чутыя ад іншых.

Валодзька павярнуўся. Ленка скранулася з месца, але не пайшла праводзіць, а потым з-за фіранкі доўга глядзела Валодзьку ўслед. «А што? І прыйду!» — ад сораму, ад прыхлынутай раптоўнай тугі, упартасці, што не раз густа замешвалася ў ёй, гарачыла яе напаўцыганскую кроў, аж застукала ў патыліцу, а ў вачах запырхалі зноў тыя жоўтыя мятлушкі, што аб’явіліся ўпершыню ў радзільнай палаце...

Закрахтаў на ложку, піснуў Сярожа. З нейкаю хваравітаю апантанасцю кінулася яна да яго, баючыся, каб ён не ўпаў.

* * *

— Так-так, давай, хлопчык,— падштурхваў да трактара, да Мішы Ляксеева Жэньку Сівы Дзед.— Прасіся ў дзядзі на трактар... Во-о-о, так! Усміхайся, жмурся!

Жэнька, загарэлы, з ліловым носам, распатлачанымі белымі, як пух, валасамі, падступаўся да Мішы, але рот бы сашчаміла прышчэпкаю: не мог асмеліцца сказаць слова, баяўся, што Міша турне яго ад трактара. Так яно і было б, калі б гэта было ў звычайны дзень, а не на здымках. Мішу ўгаварылі «даць якому-небудзь мальцу патрымацца за руль», маўляў, цікавасць да тэхнікі з дзяцінства. Колісь і праўда Міша аціраўся каля трактароў-машын. Што аціраўся, то аціраўся, і не толькі каля тэхнікі, жывую «тэхніку» любіў — коней, пругкіх, гарачых, імклівых, як вецер, як вярхушка полымя, якое рве ў комін неўтаймоўная цяга.

Міша бярэ Жэньку за падпашкі, ставіць у ажно гарачую кабіну. Жэнька ўплятаецца бруднымі рукамі за руль, круціць яго, нахіляючыся то ў адзін бок, то ў другі.

Стракоча кінакамера — Белая Шапачка прысядае, жмурыць незаслоненае акулярам вока — трасуцца вейкі,— перабягае на другі бок, цэліцца камераю ў запыленае шкло кабіны; з галавы спадае белая кепка, падае ў пясок, але аператар не зважае. Кепку падымае Памідор і стукае ёю аб калена — з яе пылу, як з порхаўкі. Рэжысёр падымае ўказальны палец: цы-с-с-с.

— Герой ляпае мальца па плячы! — падказвае Мішу Сівы Дзед.

Міша ўжо ведае, што «герой» — гэта ён. Нехаця, з кіслаю ўсмешкаю Міша штурхае Жэньку ў худы плячук.

— Смялей, натуральней! — зноў крычыць рэжысёр. Мішу ўжо абрыдла, іржою ў пячонкі ўелася гэтая «рысоўка», гульня: паўдня глумяцца. Перш здымалі яго самога за рулём у кабіне — вязе сілас. Вясёлы, радасны, усміхаецца, песенькі высвіствае... Потым, наўпярок, сумнага, паніклага, здымалі на збожжатоку, каля агрэгата вітаміннай мукі, які ён ратаваў ад агню. Якраз туды і Ягорыч пад’ехаў, заступіўся за Мішу: «Што трактарыста мне мучыце?» Але ён хацеў сказаць: навошта гэтая паказуха?

І яшчэ чортведама колькі сцэн трэба: сярод аднавяскоўцаў, у сям’і, на возеры... «Ну і гад жа печаны гэты Валодзька! — злаваўся Міша.— Уламаў! Пад’ехаў, задурыў-затлуміў...»

А сонца смаліць, пясок скрозь падэшву пячэ, глядзі, засмярдзіць гума.

Надвечар спякота спала. Лісце на ліпе, яблынях аж пабялела, мяккае стала, бы вата, бы валосікі на галаве ў немаўляці, бы душа беларуса. На пагоне над азерцам павісла рэдкая, белаватая плевуцінка. На ўсім ляжала стомленасць, адно конікі зацята, ядрана цвіркаталі ў сухой, запыленай траве, і Валодзьку, які слухаў іх, здавалася, што ў яго на зубах трашчыць пясок.

— Хлопцы, ды стаміўся я!.. Якая рыба? — маліўся Міша на двары сваёй хаты.— Адстаньце. Я не магу, калі маю душу няволяць!

— Бяры-бяры,— соваў яму ў рукі вудачку Сівы Дзед.— Чаго бушуеш?

У кароткай сукенцы, якая адкрывала ёй ногі вышэй калень, стаяла крыху воддаль у цяні пад яблыняю Ленка і басаножкаю вадзіла па зямлі. Яна не саромелася кіношнікаў, прывыкла да іх яшчэ на БАМе, сама не раз красавалася перад камераю. Яна чакала, каб Валодзька зноў запрасіў яе ў кампанію. Валодзька паглядаў на яе, але, пакуль упіраўся, не хацеў ісці на рыбу Міша, ён не мог падысці да яе. І толькі Міша махнуў рукою: «Ладна, згода, пажабінякаюся вам яшчэ... Але, запомніце, апошні раз!» — Валодзька тут жа падышоў да Ленкі і, падаўшы руку, запрасіў — бы на танец. Яе чорныя вочы, абведзеныя выразнаю чорнаю рыскаю, былі вялікія, магічныя і незразумелыя.

Міша ўзяў вудачку, і ўсе пайшлі з двара. Белая Шапачка забег наперад, прысеў і пачаў здымаць Мішу на фоне хаты. Якраз у гэты момант на ганак выйшла Ліда з дзіцём на руках — у малога чысты, як месячык, твар, і такім жа, мабыць, ён будзе свяціцца з кадра як дакор грубасці і ўпартасці дарослых.

Валодзька ішоў побач з Ленкаю. Ішлі па завулку, прамою дарогаю на пагон. Валодзька не баяўся, што яго ўбачаць людзі разам з Ленкаю, абы толькі на яе не лёг цень — што прычапілася да жанатага. Людзі на язык лёгкія, раз-два, і панеслася шэраю ваўчыцаю па вёсцы плётка, злаві тады яе за хвост. Гэта ў горадзе чалавек тоне, бы ў віры, і шмат чаго з яго жыцця застаецца тайнаю. Для каго? Смех! Для суседзяў па пляцоўцы ці дзесятка чалавек з работы? Горад, можа, больш за ўсё імпанаваў, прыцягваў, вабіў Валодзьку, што ў ім можна было растварыцца, укрыцца ад стрэл людской зайздрасці, хцівасці, звычайнай разявацкай цікаўнасці. Так, слізгане хто позіркам, нешта ў табе ўгледзеўшы ці падумаўшы, што — знаёмы.

Вёска, з яе ліпучасцю да новага чалавека, цяпер Валодзьку палохала. Дзіўна, бязглузда, неразумна, але так — палохала. І ўсё роўна ён ішоў з Ленкаю, усміхаўся, трохі асцерагаючыся, каб не злякнуцца, як аднекуль з варот ці з-за вугла пачуецца: «Цілі-цілі цеста, жаніх і нявеста...»

Азерца бліснула, заззяла абернутай крышталёвай талеркаю, у сярэдзіне якой сабраліся ў пучкі жоўтыя, зялёныя і ружаватыя, бы ад запалкі, агеньчыкі — сонца, як той мяч, скакала па няроўным версе альховага балота, як бы выбіраючы лацвейшае месца, дзе апусціцца на абначоўку.

— Рабі ўсё як трэба,— гаварыў Сівы Дзед Мішу, калі яны ўсе гуртам спыніліся на беразе азерца. А камера не пераставала стракатаць-журчэць, цэлячыся выпуклым вокам то на ваду, то на мяккае, нязыркае сонца, то на чубчыкі асакі з парудзелымі вострымі і сагнутымі ў кручкі верхавінкамі.

Міша разматаў жылку, начапіў чарвяка і закінуў вудачку. Удзяўбнуў вудзільна ў мяккі, сыты чарназём.

— Не-не, у руку, у руку бяры вудачку,— Сівы Дзед замахаў крыж-накрыж рукамі: «Адставіць!»

Міша ўздыхнуў, палапаў далонямі па кішэнях — шукаў цыгарэты. І раптам крутнуўся на пятцы, бы юла.

— Не, братва! Баста! Хоць страляйце, больш нічога рабіць не буду. Знайшлі дурня!

Валодзька перапалохаўся, ён ведаў нораў Мішы: паставіцца — не зрушыш. Чаго добрага, фільм змарнуе. Чым тады апраўдацца? Сам жа набіўся ў сцэнарысты. Сынок яго закляйміць.

— Можна мне замест яго? — Ленка, скрывіўшы маленькую прыгожую галоўку, смеючыся аднымі вачыма, падышла да Сівога Дзеда.— У мяне ўжо вопыт ёсць. З Масквы здымалі...

— Дзяўчынка, адыдзі, калі ласка! — ці то рэжысёр быў вялікі псіхолаг, ці то выпадкова ў яго вырвалася гэтае «дзяўчынка», але ён пацэліў акурат: Ленка пыхнула чырванню, быццам сонца аддало ёй усе свае фарбы, адступілася і апусціла галаву.

— Заработала! — выскаліў ва ўсмешцы белыя, ажно сіняватыя зубы Міша.— Ім палец у рот не кладзі. Людзі цёртыя!

Валодзька зрабіў выгляд, што ўсёй гэтай сцэнкі не бачыў: сагнуўшыся, вырваў з вады белаваты пруцік рагозу з шорсткім, бы «ёршык», верхам, з якога ўжо абляцеў пух. Позірк яго ўпаў на ваду на паплавок — даўгенькі пластмасавы чоўнік.

— Клюнула! — стоена прашаптаў ён.

Міша падбег да вудачкі, на міг забыўшыся, што і рыбная лоўля сёння, як і ўсё іншае, што было,— прыдуманая, бязглуздая. А Белая Шапачка наструнена, як сабака перад дзічынаю, сцярог момант: стаўшы на калена блізка каля вады, у самую твань, ён скрозь асаку здымаў Мішу, як той сутаргава тузануў на сябе вудачку, потым доўга лавіў у паветры ладную трапятлівую рыбіну, аблітую чырванаватым, ясным бляскам сонечнага святла. І ў вачах у аператара гэты міг такім жа ясным сонечным святлом гарэла бязмежнае, разняволенае шчасце. Яму сёння проста шанцавала, ён быў у цудоўным настроі: выпадкова яму ўдалося зняць бусла, які апусціўся ў разлітую салярку, мабыць, зблытаўшы яе з лужынаю вады. З белага стаў чорным, «экзатычным» для гэтых краёў.

— Ёсць кадр! — аж падскочыў Сівы Дзед. Нават Памідор, які ўвесь час спакойна сядзеў на жалезнай зялёнай скрыні і курыў цыгарэту за цыгарэтаю, кідаючы на ваду недакуркі, устаў, адтатурчыў кароценькі загнуты вялікі палец: «О!»

— Та-а-ак, засталася яшчэ адна сцэна: у сям’і,— Сівы Дзед задаволена цёр шыза-ружаватыя, з белымі таўстымі сухажылінамі рукі.— Напомні, Шапялёў, што там у цябе ў сцэнарыі?

— Сям’ёю, з граблямі, віламі, ідуць на луг... сушаць, грабуць сена,— сказаў Валодзька, папрасіўшы прабачэння ў Ленкі і падышоўшы да рэжысёра.

— Ага, успомніў,— сказаў Сівы Дзед, так, што было відаць: ён не забыў, які эпізод у сцэнарыі, а проста намякаў, што сцэнарый не вельмі ўдалы і трэба прыдумаць нешта іншае.— Так-так,— ён глядзеў, не мігаючы, проста ў вочы Валодзьку.— Луг, касьба — гэта ўсё-ткі работа... Рабочыя кадры ў нас ужо ёсць, патрэбны досуг, хобі... сямейныя! Заўтра ж нядзеля.

Валодзька ў душы засмяяўся, і калі б не ведаў, што рэжысёр чалавек гарадскі, то яшчэ і пакпіў бы з яго: «Якія ў вёсцы досугі і хобі? Хадзіць на выстаўкі, у тэатр, на канцэрты, стадыён, у парк? Хобі адно, навек і для ўсіх — работа, работа...»

— Трэба падумаць,— пайшоў на выручку яму Сівы Дзед.— Але на сёння хопіць, наперадзе цэлая ноч, і мы прысвецім яе творчым пакутам і высокаму ўзлёту духу.

О, як яны, кіношнікі, умеюць гаварыць, напышліва і хвацка! Ну проста салаўі красамоўства.

Міша, які чуў гэтую іх размову, з’едліва хмыкнуў сам сабе: «Дудкі вам!» З твару ён быў вясёлы: нарэшце скончылася муштра, перасталі з ім гуляць як з лялькаю.

Валодзька ў гэты міг якраз думаў, як і рэжысёр, што, лёгшы спаць, адзін, у спакоі, перабярэ ў памяці сённяшні дзень, падрабязнасці сцэнарыя і намеціць, што рабіць заўтра, але не ведаў ён, што ніякага сну ў яго не будзе, а будуць зноў перажыванні, якія наўрад ці прысніліся б яму, стомленаму, у гэтую ноч.

* * *

Павярнулася ўсё нечакана, як і кожная хвіліна жыцця тоіць у сабе нечаканасць і нават небяспеку. Дзядзька Грышка запрасіў здымачную групу ў госці, на вячэру.

— Прыходзь і ты, Валодзя,— сказаў асобна яму, Валодзьку. Марыя Піліпаўна чула, як запрашаў Грышка, і толькі ён адышоў, сказала сыну: «Чаго ты пойдзеш?» — «Ну як, мама, чаго? За кампанію. Што падумаюць мае калегі, калі я не пайду...» Не паспелі пагаварыць — прыляцела Лісаветка і пацягнула Валодзьку: кемлівая, бы ліса, жанчына, няўжо яна нешта магла наперад прадчуваць?

Ён з цяжкасцю пазнаваў цётку Лісаветку, дзівіўся: адрасла назад жанчына. Твар падмаляваны, нарумянены, у валасах чырвоная стужка. Сама ў даўгім чорным плацці з вясёлымі белаватымі кветкамі, у светлых туфлях-лодачках. Маладзіца як царыца! А вось дзядзька Грышка ссівеў зусім.

Усе вокны новай — Мішавай — хаты свяціліся, таўстыя слупы святла рэзалі густую цемру, клаліся ў спелы бульбоўнік, на частакол, на чорны ствол ліпы, маладыя бухматалістыя яблыні, і здавалася, што хата апіраецца на зямлю; а то і зусім пойдзе зараз па зямлі, як той лунаход па Месяцы. Неба над хатаю густое, зацягнутае мутнаю малінаваю наміткаю, праз якую ледзьве зырчэюць жаўтлявыя дзіцячыя кулачкі зорак, і сярод іх маладая скібачка месяца, цікаўнага, зіркастага, рахманага сузіральніка ўсёй зямлі.

З хаты на вуліцу ляцелі вясёлыя крыкі, крамяны смех, і месяц іх, канечне, не чуў, затое ён падгледзеў, як з дзвярэй на ганак выкаўзнуліся адна за другою дзве постаці — белая і чорная. У белым плацці, і толькі на спіне цёмным — закрывалі валасы,— была Ленка, а побач з ёю Валодзька. Яшчэ перад застоллем Ленка, вылучыўшы момант, з крыўдаю ў голасе сказала Валодзьку: «Твои артисты меня оскорбили...» — «Ды кінь ты! — сказаў Валодзька незадаволена, але тут жа зразумеў, з балючай бязлітаснасцю адчуў, што за гэтай дробязнай Ленчынай крыўдаю тоіцца і нераўнадушша да яго, жаданне паставіць хоць бы ў маленькую залежнасць.— Пагаворым пасля...»

Ноч была халаднаватая. Па нагах шастаў бульбоўнік. Яны ішлі па сцежцы між барознаў. У канцы гарода пад частаколам былі складзены дровы, пра гэта сказала і вяла туды Валодзьку Ленка. І трывога, і хваляванне, і прызабытая юнацкая зухаватасць — усё разам перапаўняла яго, кіпела ў сэрцы, рабіла нерашучым і нейкім тупавата-бязглуздым.

На акораным сасновым сухастоі матава льсніліся тоненькія, бы дроцікі, палоскі, тупымі гладкімі бычынымі рожкамі выпіралі гузакі. Дровы былі цёплыя, ноч яшчэ не забрала ад іх дзённага цяпла, і Валодзька з Ленкаю сядзелі бы на чарэні печы ў маленстве, калі, адгойсаўшы паўдня на марозе, спяшаешся хутчэй адагрэць анямелыя ногі.

— Давай забудзем пра артыстаў... Ведаеш, Лена, апошнім часам я часцей і часцей успамінаю сваё дзяцінства, юнацкае жыццё тут, у вёсцы, нас з табою...— Ён павярнуў твар да Ленкі: яна глядзела на яго даверліва, з затоенаю нецярплівасцю ў вачах: «Што далей? Што далей?» — Сорамна цяпер прызнавацца, але ты падабалася мне ўжо тады. Асабліва я любіў чамусьці назіраць за табою, калі ты ездзіла на веласіпедзе. Вецер матляў твае валасы за спінаю, і мне хацелася ўтапіць у іх свой твар. Дзіўна ўсё гэта, праўда? — Не дзіўна было Валодзьку, а прыкра — за сваю незразумелую запозненую чуллівасць і адкрытасць.— Цяпер я аналізую, свядома ўсё то было ці несвядома? Можа, кожны ў юнацкую пару на ўсё і на ўсіх глядзіць добрымі, улюбёнымі вачыма, а пасля ўжо становіцца і злым, і подлым, і зайздрослівым, і нахабным... Я тады іншы раз палохаўся гэтага свайго любавання табою. Ты была зусім юная, пяцікласніца, здаецца... У цябе такога не было?

— Тады — не. Пазней, ужо калі ты прыязджаў з Мінска, мне так хацелася, каб ты правёў мяне з танцаў, але ты... не заўважыў мяне. Я і адзявалася модна, каб не здавацца забітаю вескаўчанкаю... джынсы, імпартная кофтачка, туфлі на шпільцы... Чапурылася!

— Ведаеш, гад я, відаць, наўмысна прытупіў, забіў у сабе тыя першыя яркія пачуцці!..

— Я бачыла... Я бачыла, што ты зусім абыякавы да мяне, і жартавала скрозь слёзы, калі Іван Лукіч сватаў мяне да цябе.

— Паверыш ці не,— Валодзька накрыў сваёй далонню Ленчыну руку, якая ляжала на бервяне,— я цяпер шкадую, што не даў развіцца пачуццю да цябе... Куды там: я — у горадзе, студэнт, яна яшчэ школьніца, без адукацыі... Які цынізм! І што перад ім — першае каханне, самая шчырая, самая тонкая чысціня пачуццяў... Я, як і ўсе мае кіношнікі, гавару, мабыць, надта цвяроза, высокімі словамі і, можа, не зусім зразумела, але да гэтага мяне прывучыла маё новае жыццё, у якім я са сваімі «ета» ды «ідзець» быў бы пастаяннай мішэнню для іроній і рэплік. Мяне ў душы да вар’яцтва абурае любая фальш, падтасоўка, артысцызм... і тут я разумею Мішу вашага. Сам многае не прымаю ў кіно. Не прымаю, але нічога не магу зрабіць. Не падабаецца мне і мой сцэнарый — шаблонны, сухі, прэсны,— але я не рву яго, па ім здымаюць фільм. Я адчуваю, што ўсё маё яшчэ наперадзе, яно чакае мяне, яно ляжыць недзе ў падсвядомасці мёртвым грузам, зародкам... Ці, можа, гэта толькі так здаецца ад маёй незадаволенасці жыццём? Шчыра кажучы, я разгубіўся...— Захмелены чаркаю наліўкі за сталом, загадкаваю цішынёю вясковай ночы, блізкім Ленчыным дыханнем, усім гэтым месяцава-зоркавым ззяннем, што квола, як скрозь марлю, цадзілася на іх з недасяжнай вышыні, Валодзька разгаварыўся да канца, спавядаўся, ачышчаючы душу ад набалелага і наспрасаванага ў ёй.— Я не хачу таіць нічога і ад цябе... Я нават бацьку з маці нічога не гаварыў, а табе скажу...— Ён, змоўкшы, адчуў, як пахаладзелі Ленчыны пальцы пад яго далонню.— Я разводжуся з жонкаю.

Яе рука тузанулася і выслізнула з-пад ягонай далоні, бы рыбіна, калі яе ловіш у траве. Яна глядзела на яго шырока адкрытымі, поўнымі жаху вачыма, быццам яе аглушылі. Але навіна гэтая не была для яе вялікай нечаканасцю, Валодзька не мог гэтага не заўважыць. Можа, маці яе, цётка Лісаветка, ужо пранюхала нешта: зямля чуткамі поўніцца, а тым болей што апошнія месяцы ні ён, Валодзька, ні жонка не хавалі свайго разладу. Лёгка расколваецца любы цурбак, нават кражасты, у параўнанні з расколам сям’і. Валодзька ведаў, колькі сілы ён забярэ, як стоміць, знервуе, а можа, і зусім загоніць у якую хваробу, і ўсё роўна наважыўся: рана ці позна трэба ставіць кропку, дык лепш цяпер, пакуль маладзейшы і здароўе моцнае. Але хоць і не быў пакуль Валодзька ў ролі разведзенага, ён добра разумеў, што яму, асабліва на першым часе, не будзе ставаць душэўнай утульнасці, спакою, добрага сну. У гэтым стрэсе патрэбна будзе нейкая апора. А што можа лепей паслужыць апораю, падняць апушчаныя крылы, як не каханне, сапраўднае, першае, хоць і прыглушанае, перацёртае ў жорнах часу? Лепей позна, чым ніколі,— калі народ сачыняў гэтую прымаўку, дык, можа, акурат і меў на ўвазе вяртанне да чыстага і яснага, у чым бы яно ні выяўлялася. Нават травінка з-пад асфальту прабіваецца, калі ў яе ёсць прага жыцця, святла. А ў кахання такая сіла!

Закалыхаўся на пагоне ў нізіне туман, пацягнуў адтуль вільготны ветрык, студзіў гарачую Валодзькаву галаву, цела скрозь лёгкую баваўняную тэніску. Ленка пахілілася да яго бліжэй, зябка сцепанула плячыма, яе востры локаць упёрся Валодзьку ў бок.

— Во не апрануў пінжака, акрылася б,— сказаў ён.

Яна з хвіліну маўчала і сказала зусім спакойным голасам, неяк залішне па-дзелавому:

— Абнімі.

Ён абняў яе за плечы. Так сядзелі доўга. Ужо ў хаце сціхла гамана, толькі на кухні гарэла святло. І над усёю вёскаю стаяла мёртвая, глухая, як у падзямеллі, цішыня. Але — дзіўнае адчуванне: нібыта ад вялікага круглага і тонкага месяца плыла незямная, малочна-туманная музыка, нейкі эфір мройлівасці, быццам нехта закінуў на неба жоўтую пласцінку, і яна грала бясконцую чуллівую песню.

— Мне так добра,— сказала Ленка ўжо летуценным голасам, гледзячы некуды ўдалеч: на пагон, на балота, спавітае да самага верху белым укладзістым туманам.

«Няўжо ўсё так лёгка і проста можа вырашыцца?» — думаў Валодзька, яго калацілі дрыжыкі, сутарга зводзіла сківіцы — пачні гаварыць, будзеш заікацца. Ён фізічна адчуваў, які ў яго халодны кончык носа. Няўжо Ленка — гэта выратаванне, боская міласць? Няўжо яна верне яго ў той свет, у якім рос і ў якім было так утульна, радасна і бестурботна, нягледзячы на шматлікія дзіцячыя засмучэнні і непаразуменні з дарослымі, бацькам і маці? Ужо адна думка пра гэта рабіла яго шчаслівым, і ён баяўся, што нешта грубае, бязлітаснае, як вастрыё мяча, перашкодзіць яму, не дасць збыцца жаданню, адсячэ яго.

— Гэта будзе нешта незвычайнае,— сказаў Валодзька няпэўным голасам, лунаючы думкамі на самай вяршыні мар.

— Ты пра што? — не зразумела Ленка ці зрабіла выгляд, што не зразумела.

— Я думаю, што будзе, калі мы, няўдачнікі, зладзім наш новы саюз,— сказаў ён наўмысна з пафасам, каб прыдаць словам трохі жартаўлівае адценне — на выпадак, калі Ленка рэзка яму запярэчыць. Яна, можа б, і запярэчыла, калі б сама не жыла гэтаю мараю.

— Папляўкаюць, папляўкаюць людзі языкамі дый змоўкнуць,— Ленка нібыта баялася, каб ён не перадумаў ці не аб’явіў свае словы жартам.— А да каханага я па любым дзярме пайду...— надзіва суха і нечакана сказала яна.

Яны нічога не чулі, а толькі ўбачылі, разам павярнуўшы галовы, постаць — каля частакола: прыгнутую, у фуфайцы. Чалавек, бы злодзей, ціхенька шапацеў па бульбоўніку. Іх ён не бачыў.

«Міша?..» — амаль адначасна мільгнула ў іх галовах. Так, гэта быў Міша. Куды ён? Не на рыбу, хоць і ў ботах, але без вудачкі, без вядзерца.

— Міша, куды ты? — гукнула Ленка. Міша выпраміўся, на імгненне замёр, як воўк, пачуўшы стрэл, а потым ірвануў з месца так, што бульбоўнік, адрываючыся, узлятаў вышэй галавы.

— Стой! — закрычаў Валодзька, зразумеўшы, што Міша ўцякае, хаваецца ад кіношнікаў, і, саскочыўшы з гары дроў, кінуўся наперахапкі.— Стой, пагаворым! Пачакай, ну!..

Дзе там Мішу дагоніш: ён натрэніраваны, што вецер. Паляцеў да балота, і неўзабаве туман праглынуў яго, быццам і не Міша то быў, а нейкая здань.

— Маліце богу, што хоць так даўся вам зняць,— сказала Ленка, смеючыся: зубы ў святле месяца былі белыя-белыя, як прасвечаныя знутры лямпачкаю.

Калашыны ў Валодзькі абрасяніліся і холадам ліплі да ног.

— От ужо натура! — сказаў Валодзька, не то асуджаючы Мішу, не то захапляючыся ім.

— Ён не любіць у нас пахвалы,— сказала Ленка.— Змалку такі шаламшывы. Раскажа вершык — мама яму цукерку. Усё. Болей не дапросішся расказаць.