Як пакахаць ружу

ДЗЕСЯЦЬ ГОД ПАЭЗІІ

Восень 1980 года. — На першым пасля летніх вакацый паседжанні універсітэцкага літаб'яднання «Узлёт» кіраўнік аб'яднання А. А. Лойка задае нам, першакурснікам, нескладанае пытанне: «Якіх вы ведаеце маладых беларускіх паэтаў?» У адказ — насцярожанае маўчанне. Асабіста я ўспамінаю ў гэты час, як пісаў у школе сачыненне пра маладога паэта Рыгора Барадуліна. Можа, назваць яго? Але ж нехта з аднакласнікаў пісаў сачыненне пра маладога паэта Алега Лойку, а ён, як аказалася, — зусім дарослы, прафесар, доктар навук... Нарэшце ўзнімаецца з месца студэнтка трэцяга курса Ала Канапелька i пачынае пералічваць: Алесь Емяльянаў, Мікола Мятліцкі, Хведар Гурыновіч, Кастусь Жук, Алесь Пісарык, Мікола Пракаповіч, Уладзімір Мазго, Алесь Пісьмянкоў... Упершыню чую гэтыя прозвішчы, даведваюся, што некаторыя з паэтаў зусім нядаўна вучыліся на нашым філалагічным факультэце, ды i ўвогуле добрая палова беларускіх пісьменнікаў — выпускнікі Белдзяржуніверсітэта, так званае бязмежнае «філалагічнае пакаленне».

*

1980 г. — Выйшаў першы зборнік Міколы Мятліцкага «Абеліск у жыце» — праграмная кніга тагачаснай маладой паэзіі з усімі яе вартасцямі i недахопамі. Нават сама назва зборніка — сімвалічная i таксама ў нечым праграмная. Можа не падабацца «афіцыйная» тэматыка вершаў, традыцыйная манера выяўлення паэта, але тое, што М. Мятліцкі значна вылучаўся прафесійным узроўнем сярод іншых маладых аўтараў — бясспрэчна.

Калі схематычна падзяліць усю маладую паэзію 80-х гадоў на два напрамкі: традыцыйны i наватарскі, — то лідэрам першага з ix трэба, безумоўна, прызнаць Міколу Мятліцкага, ва ўсякім разе — да 1984 года.

Некалькі слоў у абарону паняцця «традыцыйны». Так атрымалася, што намаганнямі некаторых нашых крытыкаў традыцыйнасць пачала атаясамлівацца ў апошні час з кансерватызмам, банальнасцю i іншымі малапрыемнымі з'явамі, а наватарства само па сабе пачало лічыцца прыкметай таленавітасці. Напісаць пра пісьменніка, што ён традыцыяналіст, а не наватар—азначае чамусьці абразіць яго. Такім чынам, атрымалася, што ўсе паважаныя літаратары ў нас — наватары, але адначасова яны з'яўляюцца i таленавітымі прадаўжальнікамі нацыянальных мастацкіх традыцый, прычым — усіх адразу, нават. самых супярэчлівых i супрацьлеглых. Там, дзе трэба адзначыць творчую арыгінальнасць, самабытнасць паэта ці празаіка — мы вывешваем прэстыжную шыльду «наватар». З другога боку, не кожны аўтар з наватарскімі памкненнямі з'яўляецца таленавітым майстрам. Бо важна, як заўважыў Пікаса, не шукаць, а знаходзiць. Вільгельм Кюхельбекер быў не менш любімым паэтам Юрыя Тынянава, чым Аляксандр Пушкін, хаця першага з ix Тынянаў называў архаістам, а другога—наватарам.

*

1981 г. — Да 90-годдзя з дня нараджэння Максіма Багдановіча на нашым філалагічным факультэце праводзіўся конкурс на лепшы верш, прысвечаны аўтару «Вянка». Потым, зразумела, пераможцамі былі абвешчаны ўсе ўдзельнікі конкурсу, хаця лепшымі відавочна былі вершы Сяргея Сокалава i Ірыны Сабачэўскай. С. Сокалаў у той час не быў яшчэ Сокалавым-Воюшам, не спяваў свае вершы над гітару i нават сам наўрад ці здагадваўся, што праз некалькі год стане вядомым бардам, улюбёнцам беларускай нефармальнай моладзі. Але нават па трох яго вершах пра Янку Купалу, Францішка Багушэвіча i Максіма Багдановіча можна было зразумець, што перад намі — цікавы, самабытны паэт рамантычнага складу, з абвостраным пачуццём патрыятызму i нацыянальнай годнасці. С. Сокалаў паставіў перад сабой дзіўную i пачэсную задачу: стварыць беларускі гераічны эпас, які адсутнічаў у гісторыі нашай літаратуры («напісаў жа на пачатку XX ст. шэраг выдатных героіка-эпічных твораў латышскі паэт Ян Райніс!»). Праз чатыры гады С. Сокалаў здзейсніў задуманае, але вынікам эксперыменту было суджана яшчэ доўгі час заставацца неапублікаванымі, знаходзіцца па-за літаратурным працэсам.

*

1981 г. — У «дарослай» паэзіі значная падзея: пад рэдакцыяй Уладзіміра Караткевіча, з прадмовай Пімена Панчанкі i з пасляслоўем Варлена Бечыка, пры актыўнай падтрымцы Міхася Дубянецкага выйшла ў рэшце рэшт шматпакутная кніга паэзіі Алеся Разанава «Шлях-360». З гэтага часу ўсіх маладых літаратараў стала магчымым падзяляць на прыхільнікаў паэзіі Разанава i на яе праціўнікаў. Папярэдняя кніга А. Разанава «Каардынаты быцця» (1976) не аказала такога моцнага ўплыву на маладых паэтаў, ды i наступная, «Вастрыё стралы» (1988), — таксама.

*

1982 г. — Выдадзены цэлы шэраг першых зборнікаў маладых паэтаў: «Планета маёй душы» Кастуся Жука, «Неад'емнае» Міколы Пракаповіча, «Зоркі ў кронах» Уладзіміра Марука, «Пад небам бусліным» Змітрака Марозава, «Скразная лінія» Алеся Каско. Усе гэтыя аўтары прыйшлі ў літаратуру на пераломе 70-х i 80-х гадоў, усе яны — прадстаўнікі традыцыйнага накірунку ў беларускай паэзіі, таму шмат у чым ix зборнікі былі сугучныя «Абеліску ў жыце» М. Мятліцкага, выдадзенаму два гады назад, хаця відавочна прайгравалі яму ў выразнасці, праграмнай завостранасці, тэхнічнай завершанасці. Ужо самі назвы зборнікаў адлюстроўвалі ix тэматыку i стылістыку, выяўлялі пэўную агульнасць творчых манер ix аўтараў. Складвалася ўражанне, што ўсе адрозненні, адметныя рысы вершаў былі найперш звязаны з родам дзейнасці, працай таго ці іншага з гэтых паэтаў ды яшчэ з асаблівасцямі тэмпераменту: лірычны герой К. Жука — рабочы, З. Марозава — хлебароб, У. Мазго — учарашні салдат; лёгкія, камунікабельныя вершы М. Пракаповіча кантраставалі з засяроджанымі, спакойнымі вершамі У. Марука.

*

1982 г. — У перыёдыцы з'яўляецца некалькі «нязвыклых» вершаў Леаніда Дранько-Майсюка, з прыкметным уплывам сучаснай маскоўскай паэзіі, у прыватнасці—паэзіі Юрыя Кузняцова. А яшчэ — зусім не падобныя на вершы слоўныя канструкцыі Адама Глобуса. Здаецца, радавалі яны спачатку не столькі сваім наяўным зместам i формай, колькі самім фактам з'яўлення на старонках афіцыйных выданняў. У той час, калі маладыя паэты паспяхова ўсвойвалі ад старэйшых таварышаў прынцып адпаведнасці таго, што пішаш, таму, што можа быць надрукавана i паўсюдна друкуецца, — абнадзейвала, што хоць хтосьці мае магчымасць на пачатку творчага шляху друкаваць такія вось «абуральныя» вершы.

*

1983 г. — Гэты год выдавецтва «Мастацкая літаратура» магло смела абвясціць «годам маладога аўтара». У кнігарнях з'явіліся зборнікі Л. Дранько-Майсюка, Л. Тарасюк, А. Пісьмянкова, П. Ламана, З. Дудзюк, В. Хамчук, А. Пісарыка, В. Шніпа, Я. Хвалея, a ў дадатак да свята — калектыўны зборнік «Сцяжына». На рускай мове выдадзены ў Маскве зборнік З. Марозава «Огонь и жито», які, праўда, не прынёс усесаюзных лаўраў ні асабіста аўтару, ні маладой беларускай паэзіі ўвогуле. Зборнікі 1983 года сведчылі, што ix аўтары — таксама прыхільнікі традыцыйнага напрамку ў беларускай паэзіі, у гэтым сэнсе 1983 год з'явіўся лагічным працягам папярэдняга 1982-га. Выключэннем з'яўляўся «Вандроўнік» Леаніда Дранько-Майсюка, які ў агульнай плыні ўспрымаўся, аднак, не як нешта новае, наватарскае, а проста як найбольш арыгінальнае, прафесійнае. Астатнія зборнікі, хаця i адносіліся да аднаго напрамку, мелі паміж сабой істотную розніцу з пункту гледжання мастацкай дасканаласці вершаў. Так, відавочным поспехам традыцыйнай паэзіі стаў «Белы камень» Алеся Пісьмянкова, малавыразныя атрымаліся кнігі ў Зінаіды Дудзюк i Валянціны Хамчук, не вельмі парадаваў перспектыўны па агульнаму меркаванню Віктар Шніп. Безабаронна-слабымі па свайму мастацкаму ўзроўню выглядалі «Белы май» Алеся Пісарыка i «Прычасце» Яўгена Хвалея.

Сярод дванаццаці аўтараў калектыўнага зборніка «Сцяжына» вылучаліся Валянціна Аколава, Станіслаў Валодзька, Алесь Цвях, але найбольш прываблівалі вершы Валерыя Маслюка, невялічкія казачнафантастычныя гісторыі з сучаснага гарадскога жыцця, i «хімічныя» вершы Галіны Булыка, традыцыйныя па форме, злёгку наватарскія па зместу.

*

Снежань 1983 года. — У якасці маладога крытыка, удзельніка лімаўскай дыскусіі па праблемах сучаснай беларускай паэзіі, мне давялося быць на чарговым семінары творчай моладзі ў Каралішчавічах. Семінар той быў, пэўна, адным з самых прадстаўнічых за 80-я гады: там я сустрэў Алега Мінкіна, Адама Глобуса, Сяргея Дубаўца, Ігара Жука, Сяргея Сокалава, Галіну Булыка, Вінцэся Мудрова, Лявона Неўдаха, Ірыну Жарнасек, Язэпа Янушкевіча, Эдуарда Акуліна, Алеся Бадака, Алеся Жамойціна i многіх іншых, большасць з ix я ўбачыў i пачуў упершыню.

Асабліва ўразілі вершы Алега Мінкіна, паэта, у творчасці якога нацыянальная мастацкая традыцыя гарманічна спалучалася з арыгінальнай, сучаснай манерай выяўлення. A Мінкін адносіцца да той фенаменальнай катэгорыі паэтаў, якія нават з самага рызыкоўнага эксперыменту ўмудраюцца зрабіць класічны, дасканалы ў мастацкіх адносінах твор.

Там, у Каралішчавічах, пазнаёміўшыся з наватарскімі творамі А. Мінкіна i А. Глобуса, з тэматычнай навізной вершаў С. Сокалава i Г. Булыка, я ўпершыню рэальна адчуў прыкметы з'яўлення новай плыні ў маладой беларускай паэзіі.

*

1984 г. — I ўсё ж гэты год стаў годам трыумфу традыцыйнай паэзіі — годам «Таемнасці агню» Леаніда Галубовіча. Выйшлі акрамя таго зборнікі традыцыяналістаў А. Жыгунова, I. Рубіна, калектыўны зборнік «Крыло», але аб'ектыўна яны трапілі ў цень кнігі Л. Галубовіча, на якую скіравалася асноўная ўвага i чытачоў, i крытыкаў. «Асноўная падзея года—выхад першай паэтычнай кнігі Леаніда Галубовіча», — пісаў у аглядным артыкуле пра маладую паэзію 1984 года крытык Яўген Гарадніцкі (характэрна, што артыкул Я. Гарадніцкага называўся «Навізна традыцыі»), Традыцыйнасць паэзіі Л. Галубовіча падкрэсліваў Рыгор Барадулін на вечары ў Доме літаратараў: «Леанід Галубовіч — з тых паэтаў, якія здолелі наліць у старыя мяхі маладое віно». Леаніда Галубовіча можна смела назваць новым лідэрам традыцыйнага напрамку ў маладой беларускай паэзіі. Цікава, што яе былы лідэр, Мікола Мятліцкі, які вельмі хутка перайшоў у «дарослую паэзію» (фактычна, пасля выхаду ў 1985 г. зборніка «Мой дзень зямны» ніхто пра М. Мятліцкага як пра маладога паэта больш не пісаў) аказаў Л. Галубовічу самую актыўную падтрымку, i ў тым, што «Таемнасць агню» выйшла не ў выглядзе падборкі ў калектыўным зборніку, a ў выглядзе саліднай не толькі па зместу, але па памеру кнігі — не ў апошнюю чаргу заслуга Міколы Мятліцкага.

A ў калектыўным зборніку «Крыло» былі змешчаны дзве падборкі вершаў свядома наватарскага напрамку: Алега Бембеля i Уладзіміра Сцяпана, Вершы У. Сцяпана пры сваёй знешняй навізне i незвычайнасці формы не вылучаліся, аднак, глыбокім унутраным зместам i мастацкай дасканаласцю. Што датычыцца А. Бембеля, то выданне яго зборніка цалкам стала б адметнай з'явай у беларускай паэзіі, тыя ж некалькі вершаў з «Крыла» самі па сабе не ўяўлялі вялікай цікавасці, бо, відаць, былі адабраны з мноства твораў паэта як найбольш нейтральныя.

*

1985 г. — «Сурма» — цудоўны паэтычны зборнік Алега Мінкіна, які можна перачытваць бясконца, атрымліваючы амаль эстэцкую асалоду ад мастацкай дасканаласці вершаў, ад беспамылковага густу аўгара. На жаль, зборнік гэты быў няправільна зразуметы крытыкамі, якія шукалі ў ім адпаведнасці рэальнаму жыццю i адпаведнасці гісторыі, амаль не звяртаючы ўвагу на паэзію,

«Груд» — карэктура зборніка Адама Глобуса. Выключна рэдкі выпадак у выдавецкай практыцы: аўтар атрымоўвае на рукі карэктуру сваёй кнігі, атрымоўвае палову ганарара, а потым яму нечакана паведамляюць, што па нечаму высокаму загаду набор на паліграфкамбінаце рассыпаны i амаль гатовая кніжка знішчана. Без вытлумачэнняў.

Выйшлі два невялічкія калектыўныя зборнічкі: «Вусны» i «Маладыя галасы». Першы з ix уяўляў сабой чарговы зборнік вершаў універсітэцкага літаб'яднання «Узлёт» i нічым прынцыпова не адрозніваўся ад папярэдняга зборніка «Вёсны», выдадзенага ў канцы 70-х гадоў. «Маладыя галасы» былі складзены Л. Дранько-Майсюком з газетных i часопісных публікацый, таму выхад гэтага арыгінальнага па задуме зборніка быў нечаканасцю нават для некаторых з яго аўтараў.

*

1985 г. — З'яўленне першых зборнікаў адразу чатырох маладых паэтак (Л. Паўлікавай, I. Багдановіч, А. Канапелькі, М. Баравік) засведчыла, што i надалей жаночая паэзія не збіраецца здаваць сваіх модных пазіцый у беларускай літаратуры. Акрамя дэбютантак 1985 г. заўважнымі фігурамі сярод маладых паэтак сярэдзіны 80-х гадоў з'яўляюцца Л. Тарасюк, З. Дудзюк, В. Аколава, В. Хамчук, Г. Булыка. За выключэннем апошняй, усе яны—прадстаўніцы традыцыйнага напрамку ў беларускай паэзіі, хаця некаторыя вершы I. Багдановіч сведчаць пра магчымую эвалюцыю аўтаркі «Чаравікаў маленства» ў напрамку наватарскай паэзіі.

*

1986 г. — Калі ўмоўна абвясціць 1984 г. годам «Таемнасці агню» Л. Галубовіча, а 1985-ы — годам «Сурмы» А. Мінкіна, то 1986-ы справядліва будзе назваць годам «Над пляцам» Л. Дранько-Майсюка. Калі ўлічыць, што ў гэтым жа годзе выйшаў i «Сінтэз» Г. Булыка, а з прадстаўнікоў традыцыйнага напрамку выдаў кнігу адзін М. Пракаповіч, 1986 год аказаўся відавочна шчаслівым для наватарскай плыні. Менавіта ў гэтым годзе смела i паспяхова дэбютаваў на старонках перыядычных выданняў Анатоль Сыс.

A лідэр традыцыяналістаў Леанід Галубовіч на старонках штотыднёвіка «Літаратура i мастацтва» выказаў слушную думку пра існаванне двух напрамкаў у маладой беларускай паэзіі, вось толькі даволі неабгрунтавана прызначыў лідэрам наватараў А. Сыса. Цяжка сказаць, хто сярод паэтаў-наватараў з'яўляецца лідэрам i ці ёсць ён сярод ix увогуле. Але наўрад ці нядаўні дэбютант мог павесці за сабой Л. Дранько-Майсюка, A. Мінкіна, А. Глобуса — паэтаў, у якіх ужо склалася творчая манера, вершы якіх упершыню з'явіліся на старонках газет i часопісаў яшчэ ў пачатку 80-х гадоў.

*

1987 г. — Зборнікаў—шмат: «За тым лугам зеляненькім» Валянціны Аколавай, «Лабараторыя» Паўла Шруба, «Зялёны прамень аеру» Яўгена Хвалея, «Вершаліна» Уладзіміра Мазго, «Ліст рабіне» Уладзіміра Марука, «Пошук радасці» Віктара Шніпа.

Паэзіі — вельмі мала. За зеляненькім лугам у В. Аколавай мы ўбачылі ўсяго толькі новы луг, такога ж колеру, як i першы. Што рабіць з зялёным праменем аеру пасля загалоўка не зразумелі ні чытачы, ні сам аўтар. Вершаліна аказалася без каранёў, хаця наконт гэтага i ўзніклі спрэчкі. Лабараторыя займалася ў асноўным вершаскладаннем; зусім мала радасці прынеслі ўпартыя пошукі В. Шніпа. Некалькі цікавых старонак змяшчаў ліст рабіне, але i ён аказаўся зразумелы пераважна аўтару i адрасату.

Шмат у чым гэты год аказаўся падобны на 1982 г. i не прынёс вялікіх здабыткаў ні традыцыйнаму напрамку ў паэзіі, ні маладой беларускай паэзіі ўвогуле.

*

1987 г. — Пры СП БССР утварылася Таварыства маладых літаратараў, а сярод нефармальных аб'яднанняў узнікла новая суполка— «Тутэйшыя». Зрэшты, вельмі хутка высветлілася, што гэта адно i тое ж. Большасць сяброў таварыства «Тутэйшыя» былі па роду літаратурнай дзейнасці паэтамі, што i праявілася на знакамітым восеньскім выступленні «Тутэйшых» у Доме літаратараў. Аказалася, што i ў наш празаічны час паэзія можа сабраць перапоўненую залу слухачоў.

*

1988 г. — Хаця традыцыйная паэзія ў гэтым годзе ўзбагацілася вялікай колькасцю зборнікаў («Чытаю зоры» А. Пісьмянкова, «Зямнаяноша» К. Жука, «Абрысы лета» З. Дудзюк, «Тваё святло» Л. Паўлікавай, «Хлеб i памяць», «Хлебны верасень» З. Марозава і інш.), а наватарская — толькі трыма («Парк» А. Глобуса, «Агмень» А. Сыса, «Вяртанне» А. Аркуша), 1988 год будзе правамерна занесці ў актыў наватарскай паэзіі. Па-першае, яна відавочна ўзмацніла свае пазіцыі ў выдавецкіх планах, бо ўпершыню прадстаўлена ажно трыма зборнікамі. Па-другое, з традыцыйных зборнікаў, выдадзеных у гэтым жа годзе з трыма наватарскімі можа па мастацкаму ўзроўню канкурыраваць хіба што кніга Алеся Пісьмянкова. Ды i сярод чытачоў, як паказалі анкеты «Чырвонай змены» i «Крыніцы», найбольшай папулярнасцю карысталіся Анатоль Сыс i Адам Глобус.

*

1988 г. — I ўсё ж такі галоўная падзея года—узнікненне серыі «Бібліятэка часопіса «Маладосць», сярод першых шасці выпускаў якой i зборнікі А. Сыca, A. Аркуша. Маладыя аўтары атрымалі магчымасць не толькі больш друкавацца, але i хутчэй, што значна паскарае літаратурны працэс. Напрыклад, той жа Алесь Аркуш без «Бібліятэчкі» наўрад ці выдаў бы свае вершы асобным зборнікам раней за 1991 год. A самі вершы напісаны да 1988 года! Калі б не «Бібліятэчка», чытачы наўрад ці пазнаёміліся б ca спробамі А. Сыса ў жанры паэмы, бо «Алаізу» i «Агонь-птушку» часопісы ў свой час друкаваць адмовіліся; невядома, ці ўхвалілі б ix у выдавецтве «Мастацкая літаратура» ды i ці захацеў бы сам паэт убачыць гэтыя творы ў зборніку «Пан-Лес». А паэмы ўсё ж заслугоўвалі таго, каб ix надрукавалі!

*

1989 г. i далей. — Калі чытач будзе праглядваць гэтыя нататкі, напісаныя на пачатку года, — ужо з'явяцца ў кнігарнях i кіёсках паэтычныя зборнікі Сяргея Сокалава, Анатоля Сыса, Ірыны Багдановіч, Алеся Шамойціна, Алеся Бадака i некаторых іншых маладых паэтаў. Чытач зможа самастойна ацаніць мастацкую вартасць гэтых зборнікаў i вызначыць, да якога напрамку, традыцыйнага ці наватарскага, яны адносяцца. Ёсць усе падставы меркаваць, што 1989 год стане плённы для развіцця маладой беларускай паэзіі.

А што ж далей?

Ці зможа традыцыйная паэзія пачатку 90-х гадоў пазбавіцца канфармізму, які, на жаль, быў адной з характэрных яе прыкмет на працягу 70-х i 80-х гадоў?

Ці здолее наватарская паэзія наступнага дзесяцігоддзя ўзняцца на якасна вышэйшую ступень i стаць вядучым напрамкам у беларускай паэзіі?

Анатоль Дэбіш, Ігар Бабкоў, Андрэй Гуцаў, Галіна Дубянецкая, Таццяна Сапач, Вольга Куртаніч, Сяргей Вераціла, Людміла Рублеўская, Сяргей Сыс — што яны (i ці яны) прынясуць новага ў беларускую паэзію?

А можа, найбольш парадуюць чытача А. Бембель, У. Сцяпан, В. Маслюк, А. Цвях, паэты перспектыўныя i арыгінальныя, якія толькі заявілі пра сябе, але па тых ці іншых прычынах не раскрыліся ў поўнай меры?

Як ні трывіяльна гэта гучыць, але на ўсе вышэй пералічаныя пытанні адказ зможа даць толькі Яго Вялікасць Час.

*

...Перад лекцыямі ў першакурснікаў філфака i журфака праводжу невялічкую анкету, адно з пытанняў якой гучыць так: «Якіх вы ведаеце маладых беларускіх паэтаў?» Большасць студэнтаў пакідае гэтае пытанне без адказу, некалькі — называюць Адама Глобуса i Анатоля Сыса, хтосьці — Анатоля Вярцінскага i Генадзя Бураўкіна, а нехта, самы дасведчаны, — запісаў А. Сыса, адказваючы на адно з папярэдніх пытанняў: «Якіх вы ведаеце беларускіх пісьменнікаў дакастрычніцкага перыяду?»

Што ж, усё ў жыцці паўтараецца.