Прысьвячаю Ніне Сокал і Аркадзю Лахновічу, бацькам
АПАВЯДАННІ
Важкае пытаньне
Да Дзяругі прыехаў у адпачынак сын, афіцэр-падводнік. Пасьля абдымкаў і пацалункаў хуценька, па-ваеннему сабралі на стол і добра пасядзелі. Назаўтра абодва прачнуліся з хворым і галовамі:
- Сынок, прынесьці што на пахмелку ці сходзім у “Сьлёзкі”?
“Жаночымі сьлёзкамі” ў мястэчку называюць сталовую, дзе спрадвеку гандлююць расольнікам, катлетамі, півам і гарэлкай.
- Лепей сходзім разам. Не люблю чакаць.
- Чакаць ды даганяць – няма горш. А ці не занізка табе будзе ў сталоўцы выпіваць? – непакоіцца старэйшы Дзяруга, якому хочацца і пахмяліцца, і паказаць землякам сына, і захаваць ягоны “імідж”.
- Нармальна, тата. Я ж не па форме. А нават калі б і па форме, я што – не чалавек? Войска – гэта частка народу, - цытуе малодшы завучаную формулу, - і… - далей ідзе імправізацыя, - … і “чмыхнуць” у яго асяроддзі – наш абавязак. Як сказануў?
- Балбатун. Ты “чмыхнеш” і паедзеш, а мне потым выслухоўвай, як цябе людзі абгаворваць будуць, - паблажліва бурчыць бацька, - ну добра, збірайся ўжо.
* * *
- Што, Дамінікавіч, сынок у госьці прыехаў? – лісьліва сустракае Дзяругаў буфетчыца. Яна працуе тут гадоў дваццаць і ведае ўсіх мясцовых.
- Ага, сын. Во, які ён у мяне вырас. Афіцэр… - з гонарам вымаўляе бацька. – Зіначка, нам пляшку гарэлкі і піва… Табе, Леанід Пятровіч, колькі піва?
- Што гэта вы мяня, тата, так ганарова клікаць пачалі, - сьмяецца “Леанід Пятровіч”, - забыліся, як лейцамі лупцавалі? Мне дзьве.
- …І тры піва, - хмурыцца Дамінікавіч. – І прыкусіць чаго-небудзь.
- Ёсьць катлецікі і каўбаска варананя…- буфетчыца наразае хлеб і каўбасу, адначасова задавальняючы жаночую цікаўнасьць, - Лёнечка, вы надоўга да нас? Ці не з сям’ёй? А дзе сям’ю пакінулі? Вы ўсё там, дзе і раней служыце – у Мурманску?
Толькі селі за столік, падыйшоў нейкі дзядзька з хударлявым тварам, па-вясковаму апрануты. У руках шклянка і сподак з “катлецікам”.
- Дзень добры, Дамінікавіч. Ці можна да вас прысуседзіцца? – на Лёніка аніякай увагі.
- Сядай. Добры дзень! Во, сын у адпачынак прыехаў.
- Лёнік! Ты глянь, ніколі б не пазнаў! Як людзі мяняюцца! Памятаю хлапчуком – даўгалыгі такі быў, бы журавель. А ты мяне памятаеш?
- Твар знаёмы, але не прыпамінаю, мабыць даўно не бачыліся, - крыху ніякавее Лёнік.
- У-га! Гадоў можа дванаццаць, а мо й пятнаццаць. Ты з бацькамі на вясельлі ў Федзі Вялічкі быў. Зусім хлапчуком. Я ж сын стрыечнай сястры тваёй бабкі Насты. Так што мы крыху сваякі. Так, Дамінікавіч?
- Ага, нешта крыху ёсьць…- падцьвярджае той.
- Ну, дык што, Лёнік? За прыезд! І дай Бог, не апошнюю, - падымае шклянку сваяк. – Дамінікавіч, будзьма!
Глынуўшы гарэлкі закусілі, потым запалілі цыгарэты. Сваяк пачаў цікавіцца:
- Ты, Лёнік, дзе працуеш?
- У Мурманскай вобласьці…
- Ён у мяне афіцэр. Падводнік, - удакладняе старэйшы Дзяруга.
- Дык ты падводнік? – падымае бровы сваяк.
- Падводнік, ага…
- Слухай, даўно цікаўлюся, не было ў каго спытацца… Як вы там пад вадой па паўгода?
- Нармальна… Не заўсёды па паўгода… Як калі. Я, да прыкладу, сама больш тры месяцы быў.
- Тры месяцы! І ні разу наверх не падымаліся?
- Ні разу. Скрытнасьць…
- Як там? Страшна? Столькі вады зьверху…
- Не, чаго страшна? Вось як тут у памяшканьні сядзім. Толькі бяз вокнаў.
- Як бяз вокнаў? Вы што там, нічога не бачыце, куды плывяце?
- Ну, вы тут наглядзеліся кіно пра “Наўцілуса”, а на самой справе на падлодках няма ілюмінатараў. – Лёнік паблажліва, як дзіцёнку, усьміхаецца, - мы па карце ідзем. Там, на карце, усе мелі, глыбіні абазначаны.
- Ну, а калі айсьберг, яго ж нельга на карце абазначыць, ён жа плавае!
- Лёня ў мяне гідраакустык, - уторквае свае тры грошыкі Дамінікавіч, - ён гэты айсьберг пачуе і аб’едзе.
- Трэба казаць не “аб’едзе”, а “абыдзе”, тата – папраўляе Лёнік.
- Ат! Мяне ўжо запозна перавучваць, - махае рукой бацька.
- Як гэта ён пачуе айсьберг? – не верыць сваяк. – Ён што, з маторам? Ён жа цішком плыве, не шуміць…
- Шуміць. – Лёніку падабаецца адчуваць сябе далучаным да нечага такога, што большасьці невядома і таемна, - з айсьберга цякуць ручаі – чуваць. Адкалваюцца кавалкі – таксама чуваць як у ваду плюхаюцца.
- А як там у вас наконт жаночага полу?
- Ніяк.
- Як гэта – ніяк? А там…, ну - паварыхі, прачкі?
- Усе мужыкі. Старшы кок – мічман. Кокі, двое – матросы. Бялізну выдаюць разавую, праз кожныя дзесяць дзён мяняем. Кашулі самі мыем.
- Дык што, жанчын зусім няма?
- Я ж кажу – няма…
- Лодка – атамная? – сваяк кідае позірк на Лёнікаву лысіну.
- Атамная, а як жа…
- Я і гляджу, ты ж малады зусім, трыццаць гадоў ёсьць?
- Дваццаць пяць.
- Во, дваццаць пяць, а лысіна большая, чым у бацькі. Радыяцыя!…
- Не думаю. Аблысеў яшчэ ў ваеннай вучэльні, да таго, як гэтую лодку першы раз убачыў. Відаць – парода…
- Не! Глянь – бацьку за пяцьдзесят, а ён толькі крыху лысаваты, а ў цябе ажно да патыліцы.
- Што табе да яго лысіны, - крыўдзіцца за сына Дамінікавіч, - гэта ад фуражкі. Галава парыцца.
- Каб так было, то ўсе ваенныя і мянты былі б лысыя. Не, гэта – радыяцыя!
- Дык я ж кажу, што аблысеў яшчэ як вучыўся, пачынае губляць цярпеньне Лёнік, а пра сябе думае: “Ну, зараз пярэйдзе да маіх мужчынскіх здольнасьцяў”.
- Слухай, а…
- А з гэтым усё ў парадку.
- Ха-ха! У парадку! Гэта добра, што ў парадку. Давайце вып’ем, каб елася, пілося, хацелася й маглося.
Дапілі гарэлку, ”прыкусілі”, узяліся за піва.
- Слухай, Лёнік, усё ж як вы там па паўгода трываеце без жанчын? Вы ж маладыя, старых не пашлюць…
- Што “як”? Ну без жанчын і без жанчын…
- А я вось чуў, што вам зь Японіі гумовых закупляюць. Праўда?
- Ну, праўда, праўда…- Лёнік крыху захмялеў, сваяк ужо не здаецца нудным, захацелася “прыкалоцца”.
- Не, сур’ёзна. Мне ж цікава. Быць не можа, каб дзяржава не забясьпечыла. Гэта ж ваша здароўе… Нельга паўгода цярпець!
- Ну, я ж кажу – праўда.
- А ты спрабаваў? Ну, ляльку гэтую?
- Супыніся, што гэта за гутарка? – перарывае сваяка Дамінікавіч, для якога Лёнік усё яшчэ дзіця. – Давайце пра што-небудзь іншае.
- Не, ты мне скажы, - не сунімаецца сваяк. – Спрабаваў?
- Я не спрабаваў. Мой сябра, Віця, той спрабаваў, - падводзіць Лёнік сваяка да “прыкольнага” пытаньня.
- Ну і як? Распавядаў?
- Распавядаў. Казаў, усё як з жывой, нават трыпер падхапіў…
І ўсе трое, ды яшчэ буфетчыца, якая ўвесь час уважліва сачыла за гутаркай, рагочуць. Усім весела. Цяжар у Лёнікавай галаве даўно зьнік, дзень бачыцца сьветлым і радасным, хочацца вастрасловіць, і сам сабе Лёнік здаецца вельмі незвычайным і значным. Дамінікавіч спрабуе разьвітацца са сваяком, але той хуценька падхопліваецца і прыносіць яшчэ пляшку. Плюхае па шклянках, жадае ўсім добрага здароўя. Потым падпірае галаву рукой: “Не, Лёнік, ты мне ўсё ж растлумач – як вы там трываеце бяз баб?”
1992 г.
Пачатак сезона
О, паляваньне! Сапраўдная ўцеха для сапраўдных мужчынаў! Трапяткое чаканьне адкрыцьця сезону, гутаркі да позьняй ночы з калегамі па хобі, назапашваньне пораху, шроту, гільз. Сварка з жонкай з-за пасечаных на клакі валёнак. Пошукі стрэльбы, якая за лета зьнікла з жалезнай скрынкі і апынулася сярод хлуду на антрэсолі.
Нарэшце, ура! Жнівень. Зь вечара вы едзеце на рыбгас, дзе на сажалках “аж чорна” качак. Гэта каб заўтра пачаць яшчэ на золку. Некалькі разоў пераглядаеце рэчавы мяшок. Так, хлеб узяў. Вараныя яйкі ўзяў. Памідоры, агуркі, цыбулю ўзяў. Так, гарэлка. Дзе другая бутэлька?
- Хопіць адной! – рашуча запярэчвае паплечніца, - а то перастраляецеся там…
Вы тлумачаце, што на сьвежым паветры, пад зорамі дзьве пляшкі – проста мізэр, што дурныя бабы нічога не разумеюць і атрымліваеце ў адказ нешта пра хлеб, які “мы наеліся з твайго паляваньня” і пералік рысаў вашага характару, зь якіх самае пяшчотнае – “прыдурак”. Прапусьціўшы гэтую тыраду паўз вушы, вы ўручаеце сваёй палове “Даведнік паляўнічага”, закладзены на рэцэптах прыгатаваньня дзічыны, і чуеце зьдзеклівы сьмех.
На месцы збору вас віншуюць з пачаткам сезону і цікавяцца, колькі набояў вы ўзялі. О-о, едучы на рыбгас трэба браць не меней за дзьве сотні, інакш там няма чаго рабіць. Тут вы раптоўна пацееце. І хоць вяртацца – благая прыкмета, нічога не зробіш. Як кажуць, кепская памяць дапамагае трымаць у форме ногі…
Захэкаўшыся, вы прыбягаеце да кампаніі сапраўдных мужчынаў, калі яны ўжо расьселіся па легкавушках, і заціскаецеся ў адну зь іх. Недзе хвілін празь пяць, ужо выехаўшы за горад, вы бачыце, што пярэдняя машина мяняе курс на 180 градусаў. Усе астатнія спыняюцца і абмяркоўваюць, што б гэта магло значыць. Ага, вунь той, што відавочна “адзначыў” пачатак сезону, забыўся на лаўцы перад домам стрэльбу. Пашчасьціла, вярнуўся своечасова…
Разьмясьціўшыся на дамбе паміж сажалкамі, вываліўшы свае запасы ў агульную кучу, па крузе пускаецца шклянка. Гучаць тосты ў гонар паляўнічага братэрства, пажаданьні добрага палявання, праклёны незьлічоным хмарам камароў. Зрэшты, на камароў пасьля трэцяй перастаюць зьвяртаць увагу.
Вечарэе. За хмызы апускаецца барвовы дыск сонца. У паветра падымаюцца чародкі крыжанак і з характэрным посьвістам крылаў праносяцца над галовамі. Уся вашая істота, падагрэтая паўкілаграмам “Беларусі”, імкнецца да зброі. Але сезон пачынаецца з нуля гадзін, і вы з намаганьнем аддаяце прыярытэт чалавечым законам перад геннымі інстынктамі. Яшчэ нядаўна шумная, узбуджаная кампанія разьбіваецца на млявыя групкі па двое-трое. Тэмы – пра жанчын, пра палітыку, але найбольш, натуральна, пра паляваньне. Самыя “прасунутыя” абмяркоўваюць філасофскую тэзу, што забіваць можна калі хочаш есьці, альбо калі цябе хочуць зьесьці.
…Роўна апоўначы ўсё навакольле ўзрываецца кананадай стрэлаў. І вы разам з усімі пасылаеце ў зорнае неба пару зарадаў. Салют. Пасьля вы лежыцё на траве, утаропіўшы вочы на далёкія зоры. Сьвет вакол вас зьлёгку пагойдваецца, вы слухаеце як пераклікаюцца ў трысьнягу качкі, як стракочуць у траве конікі. Вам добра…
Народная прыкмета: калі вечарам вам добра, то раніцай будзе кепска. Прачнуўшыся ад моцнага высьпятка пад скабы, адчуўшы ўсю прывабнасьць адмысловай беларускай хваробы пад складанай назвай “Смага, агульная млявасьць і абыякавасьць да жыцьця”, вы напружыўшы ўсю волю зьбіраеце дубальтоўку і, падперазаўшыся патранташам, шукаеце свайго сябра, зь якім так чакалі гэтага моманту. Дзе ж ён? А, вось сьпіць, захінуўшыся з галавой у “куфайку”. Спробы пабудзіць выклікаюць з глыбінь яго падсьвядомасьці некалькі словаў на “великом и могучем” і рэзкія рухі рукамі і нагамі ля вашага твару. Зразумеўшы безперсьпектыўнасьць гэтых спробаў, пакідаеце яго і ўдзельнічаеце ў распрацоўцы плану паляваньня.
Качкі збіваюцца ў чараду пасярэдзіне сажалкі, зь берагу да іх не дастрэліць. Таму адзін з нас (выпала таму, каторы забыўся стрэльбу на лаўцы) павінен падплыць да іх на чаўне (ўчора заўважылі ў чароце нейкія начоўкі), качкі будуць разьлятацца і тут ужо не лаві варон.
Золак. Сьцелецца туман. У небе лёгкі посьвіст качыных крылаў. Пасярэдзіне сажалкі цёмная сіплагалосая пляма. Вы замаськіраваліся ў прыбярэжных хмызах і чакаеце. Ад берага павольна адплывае човен з “загоншчыкам”, набліжаецца да качак.
…На працягу трох гадзін навокал грымяць стрэлы, шчыльнасьць стральбы – быццам полк ў абароне. Па небе з хуткасьцю рэактыўных зьнішчальнікаў і амальна гэткай жа вышыні мітусяцца качкі. Вы, падхоплены азартам, зайздросьцячы кожнаму чужому стрэлу, раз за разам кідаеце ў сусвет зарады шроту. Вынік такі ж, як пасьля “салюту”.
Урэшце рэшт побач плюхаецца падбітая недзе крыжанка і пасьля вашага снайперскага дуплету, не пасьпеўшы шмыгануць у чарот, перакульваецца дагары нагамі. Сарваўшы адзеньне, загразаючы ў муле, аблеплены з ног да галавы тваньню, вы, бы той спаніэль, “апарціруеце” здабычу на бераг.
Сонца даволі высока. Поедам ядуць камары. Сарамліва кінуўшы свой трафей у агульную кучу, вы з чыстым і ясным позіркам распавядаеце, што растралялі ўвесь патранташ, зьбілі тузін качак, але, халера на іх, усе пападалі ў трысьнёг і чарот. Шкада, што няма якога спаніэля або сэтара, бо знайсьці іх там без сабакі – марная справа. Ды і не палезеш жа з-за нейкай качкі ў гэткую жужлу…
Падводзяцца вынікі ранішняга паляваньня. Страты: амаль усе набоі растраляныя, човен утоплены, “загоншчык” мокры, а ягоная шматпакутная стрэльба утоплена. Набыткі: на кожнага, улічваючы “загоншчыка” і праспаўшых, па тры качкі, ратаваньне стрэльбы было пасьпяховым і яе гаспадар зараз самы шчасьлівы з усіх.
Ваш сябра праводзіць рэвізію хатулёў з мэтай знайсьці лекаў ад “беларускай хваробы”. Знаходіць. І даволі шмат. Можна сьнедаць.
Ізноў па крузе пускаецца шклянка, гучаць віншаваньні “з полем”, жарты, досьціпы. Нехта выхваляецца трапнай стральбой, нехта кляне камуністаў за меліярацыю і паніжэньне ў сувязі зь ёй качынага пагалоўя. Ваш сябра, а зь ім і тыя, што не здолелі ранкам прачнуцца, задавальняюцца, арганізаваўшы “стэндавую стральбу” па бутэльках. Усе стомлены і вырашаюць не чакаць вечара, тым больш, што набояў амаль не засталося.
Дома вы ганарыста кідаеце на стол сваю долю ад агульнай здабычы і загадваеце жонцы давесьці трафеі да розуму. У адказ ваша урбанізаваная палова, якая дагэтуль толькі тэарэтычна ўяўляла качак у пер’і, прапаноўвае заняцца імі самому. Бо па-першае, яна ніколі нічога не скубла і не ведае, як гэта робіцца, па-другое “ты здабыў, ты і займайся”, па-трэцяе, ёй “шкада бедных птушачак”. І толькі пасьля строгага тлумачэньня, што для мужчыны-беларуса ганьба скубці птушку і чысьціць рыбу, гэта традыцыйна жаночы абавязак, неахвотна бярэцца за справу. Не застаюцца без працы і астатнія. Сын чысьціць стрэльбу, дачка разьбірае рэчавы мяшок і вешае на прасушку вопратку. Галава сям’і прымае ванну.
Празь некаторы час, уладкаваўшыся на канапе, вы ўглядаецеся ў экран тэлевізара, але галава ваша цяжка хіліцца на падушку, павекі закрываюцца і перад вамі лятуць і лятуць качкі. Вас агортвае глыбокі сон, і там вы зноў на беразе, сэрца ваша расьпірае ад радасьці, вы ціхі і шчасьліва ўсьміхаецеся…
1993
Золата князёўны
Сонца, як сабака высалупіла язык і цяжка дыхала. Мурзатыя босыя падлеткі, падымаючы воблакі гарачага пылу, гулялі ў “пікара”. На званьніцы, што адначасова была і брамай, мітусіўся званар, склікаючы праваслаўных на абедню. Звон, цягучы і густы як мёд, расьцякаўся над Ракавам, над ракою, над навакольнымі лясамі, перасякаў дзяржаўную мяжу. Быў чуцён аж у Вялікім Сяле, якое навісала над мястэчкам, бо разьмяшчалася на сьхіле Менскага ўзвышша. Вялікае Сяло было “пад Саветамі” і землі вялікасельскага калгасу прымыкалі амаль да агорожы з калючага дроту. Нягледзячы на нядзелю, на калгасных палетках працавалі. Тым ракаўцам, што жылі бліжэй да мяжы, на левым беразе Іслачы, было чуваць, як галосяць велікасельскія бабы. Яны таксама хацелі аддаць сёмы дзень тыдня Богу, але ім не дазвалялі.
Міхоль Пупкін, які з-за малога росту меў сярод местачковых яўрэяў мянушку “Дзі Фэртэле” – “чвартка” – сядзеў на вынесеным зэдліку у цяньку ля сьцяны сваёй хаты. Хата адначасова служыла і крамай, таму мела ганак з трох прыступак, які без усялякіх там сенцаў і тамбураў проста ад ходніка вёў да ўваходу. Над уваходам вісела шыльда, вохрай па чорным – “Sprzedaz komisowa. M. Pupkin”.
Па твары Міхоля сьцякаў пот, і ён раз-пораз сьціраў яго ручніком, што вісеў на шыі. Абыякавым позіркам праводзіў людзей, якія накіроўвалія ў царкву, ведаў – пакуль не скончыцца літургія, кліентаў у краме не будзе. Міхоль сварыўся з жонкай.
- Міхоль, гэта ж аферысты, як ды дазволіў сябе абдурыць, - магутным басам крычала з разяўленых дзьвярэй крамы Фіра, вусатая кабета грэнадзёрскага росту. – І гэта соль? Яна ж чорная, як маё жыцьцё з табой! І за няшчасныя сто фунтаў ты аддаў гэтым пагромшчыкам пяць злотых! Ай вэй! Які ты дурны! Не дарэмна мая мама, хай яе душы будзе лёгка, казала, - глядзі Фіра, ён пусьціць цябе і тваіх дзяцей жабраваць!
- (Ха! Яна будзе мяне вучыць гэшэфту…) Фіра, золата маё! Ну чаго ты сярдуеш! Пра якое жабрацтва ты кажаш? Ці не твае сыны вучацца ў Валожыне ў ешыбоце. І да іх будуць зьвяртацца “рэбэ”… Ці не я сяджу ў сінагозе разам з грэйсэ балебацім – тварам да ўсіх астатніх? Ну што табе гэтыя сто фунтаў солі! Гэтыя кантрабандысты ня хочуць хадзіць на той бок таньней. Фірачка, можа ты хочаш каб я сам пайшоў ноччу ў гэтую Траскоўшчыну? Можа ты захацела пабыць удавой? (…А каб ты ведала, колькі я яшчэ плачу гэтаму кацапу, што “не заўважае” маіх людзей…). Фіра, а можа ў цябе няма шчупакоў, і ты не можаш прыгатаваць да шабату фіш?…
Пупкін змоўк. Грукочачы па бруку коламі набліжаўся лёгкі вазок на рэсорах, запрэжаны белым канём. Вазок параўняўся зь Міхолем і спыніўся. Той борзьдзенька ўскочыў і падаў руку: адтуль ступіла маладая прыгожая жанчына ў доўгай , да пят, белай шаўковай сукенцы і саламяным капялюшыку, абвязаным як хусткай белым шалікам. Пазнаў дачку князя Друцка-Любецкага, летні маёнтак якога быў тут непадалёк, у Новым Полі. Лецішча князёў засталося на тым баку, у “таварышаў”.
- Дзень добры, дзень добры, панна Канстанцыя! Як я рады бачыць такую гжэчную панну ў нашых палестынах! Як здароўе ягамосьці князя, вашага таты, хай Бог падорыць яму дзьвесьце гадоў. Прошэ, прошэ – заходзьце! Ах, як вы вырасьлі! Сапраўдная нявеста! Ай вэй, які шчасьлівы будзе той, хто мецьме гонар узяць вашу руку і сэрца! Праходзьце, праходзьце ў залу. Тут няма чаго купіць для высакароднай панны. Які там наш гандаль! Сьлёзы! Усе хочуць падмануць беднага жыда! Каб знайсьці нейкі тавар, прыходзіцца гойсаць што той сабака. То ў Вільню, то ў Варшаву. І ніхто не скажа слова падзякі, кожны называе скурадзёрам. А каб жа яны ведалі, як лёгка ў наш час займацца гэшэфтам! Якія гэта расходы! А дзеці? Чым большыя дзеці, тым большыя клопаты…
- Добра, добра, пан Пупкін. – зь мяккай усьмешкай перарвала струмень словаў князёўна. – Не прыбядняйцеся.
Яны ўвайшлі ў вялікі задні пакой, што месьціўся далей па калідору за “крамным”. Вялікі дубовы буфет зь медным сямісьвечнікам ля процілеглай сьцяны, масіўны стол з моранага дуба, мясцовай работы, цьвёрдыя крэслы з высокімі сьпінкамі вакол стала.
- Сядайце, калі ласка, панна Канстанцыя. Можа што зьясьцё? Праўда у нас усё па-простаму…, мы – бедныя жыды…
- Не турбуйцеся, пан Пупкін. Кавы, калі ласка.
- Фірачка! Кавы гжэчнай панне! О, у нас кава, дык кава! Ажно з Кракова!
- Пан Пупкін, я ведаю дакладна – кава ў Кракаве не расьце… Я хачу да вас зьвярнуцца, пан Пупкін, мне людзі параілі. Так, адна прапанова. Вы здолееце на гэтым добра зарабіць.
- Так-так. Слухаю вас?
- Там, у лецішчы, у Новы Полі засталося нешта вельмі важнае. Калі расейцы занялі, мы былі ў Італіі. І цяпер я хачу забраць тое…, тыя дакументы. Яны для нашай сям’і маюць надзвычайнае значэньне.
- Так-так, панна Канстанцыя. Але ж прайшло ўжо амаль год, кацапы там, у вашым маёнтку усё перашукалі… Мабыць вашы дакументы даўно чытае ў Маскве Фэлік Дзяржынскі…
- Не, яны надзейна захаваныя. Пад ганкам насупраць левай калоны. Трэба толькі выняць пару камянёў з бруку і памацаць жалезным прутом. Пан Пупкін, я ведаю, што вы пасылаеце туды, за мяжу сваіх людзей, якія носяць тавар. Я вельмі добра заплачу – і вам і таму чалавеку.
- Хай Бог сьцеражэ! Панна Канстанцыя! Якія людзі! Якія тавары! Я прыстойны гандляр. Я шукаю тавары афіцыйна. Я не парушаю законы Рэчы Паспалітай. Ня ведаю, хто вам такога пра мяне нагаварыў, плюньце яму ў вочы, каб яго разьбіў паралюш, каб ён загніўся язвамі. Я не займаюся ніякай кантрабандай, панна Канстанцыя!
- Пан Пупкін. Вы стары, разумны чалавек. І хітры. Бачыце, як я адкрылася перад вамі… І я і вы ведаем, хто з ракаўцаў трымае ў руках большасьць кантрабандных шляхоў. Не адмаўляйце мне. Слова гонару, вы не пашкадуеце!
- Не, не, панна Канстанцыя! Раней, можа і было крыху, а зараз кацапы ўсталявалі на мяжы такую ахову! Сабе даражэй займацца чымсьці супрацьзаконным. У мяне дзеці, сыны. Вучацца ў Валожыне. Дасьць Бог – ня будуць такімі гаротнымі гандлярамі, як іх тата. Я быў бы рады дапамагчы чымсьці такой высакароднай панне, але ня маю магчымасьці. Выбачайце.
- Вельмі, вельмі шкада, пан Пупкін. – У вачах князёўны заблішчэлі сьлязінкі. Яна імкліва ўскочыла, крутанулася на абцасіках. Загрымелі па бруку колы, зацокалі капыты.
- Міхоль, ты звар’яцеў! У гэтых людзей столькі грошай, што табе не можа прысьніцца ў самым лепшым сьне… Чаму ты не дазволіў ім падзяліцца з намі?
- Ой, Фіра! Дарагая мая Фіра! Ты такая разумная і я дзіўлюся, што гэта табе не зразумела. У гэтым Новым Полі стаіць гарнізон кацапаў. Ты ведаеш, што мне каштуе знайсьці чалавека, які ходзіць празь мяжу? Не, ты не ведаеш, што мне гэта каштуе! Пупкін не рызыкуе дарэмна, з-за нейкіх там дакументаў. Калі раптам я згублю там свайго чалавека, мне гэта выйдзе даражэй.
- Можа я штосьці і не разумею, Міхоль, але … О, зараз будзе марока на маю галаву. Гэтыя праваслаўныя такія злодзеі, калі ёсьць сярод іх хтосьці з прыстойным характарам, то гэта вялікая раскоша…
З царкоўнай брамы натоўпам павалілі вернікі, расьцякаючыся па плошчы. Літургія скончылася.
* * *
Палын патыхаў так, што круцілася галава. Круглы месяц высока ў небе пабялеў, зоркі зьніклі. У пойме Іслачы сьцяліўся густы туман. Ён амаль па шыю хаваў белага каня. Справа і зьлева, на высокіх сьхілах абалоны чарнеў хваёвы лес. Шарэла. Ззаду, дзе застаўся Ракаў, чуцён быў шум кірмаша. Вершнік на кані, танклявы, амаль бязважкі спалохана круціў галавою, баючыся кожнага гуку – броханьня бабра ў рацэ, трэску ламачча ў лесе. Апрануты ў мужчынскае, але зь першага погляду было відаць – дзяўчына.
Канстанцыя, атрымаўшы адказ Пупкіна, спачатку хацела шукаць кагосьці іншага – не ён адзін арганізоўвае “рэйды” кантрабандыстаў у Вялікае Сяло, Траскоўшчыну, часам нават у Менск – але падумаўшы пабаялася залішняй агалоскі. Вырашыла дабрацца да схованкі сама. Перш трэба ўверх па Іслачы дайсьці да вусьця Чорнага Ручая, потым Чорным Ручаём амаль да Новага Поля, дачакацца цемры, пракрасьціся да лецішча…
Конь спыніўся, упёршыся ў калючы дрот. Агорожы няма толькі ў рэчышчы. Падпарадкоўваючыся вершніку, конь ступае ў ваду…
…Ігнат, салдат рэвалюцыі, зь цяжкасьцю змагаўся са сном. У галаве муцілася, вочы, шурпатыя, як засыпаныя пяском, заплюшчваліся. Усё навокал здавалася нерэальным – і ўсхліпы ручая, і шум лесу, і белы маладзік на ярка-блакітным небе. Яно то зьяўлялася ў сьвядомасьці, то некуды зьнікала, і тады Ігнат трос галавой, або мачыў твар вадою. Каб зараз хто спытаў яго – што самае прыемнае ў сьвеце – ён ні хвіліну не разважаючы адказаў бы “сон”.
Побач проста на лясной ігліцы,адшпіліўшы шаблю і падклаўшы пад галаву кулак, спаў напарнік, Федзя. Калі Федзя пачынаў занадта моцна храпці, Ігнат нямоцна штурхаў яго ў бок. Яны былі “у сакрэце” на белапольскай мяжы. Навязалі зь вечара коней пасьвіцца на лузе, а самі захаваліся каля агарожы, на беразе ручая, што ўпадаў у раку з чысьцюткай вадой.
Цішыня расьсціралася навокал. І ў гэтай цішыні данесьлася ў затуманеныя ранішняй стомай Ігнатавы мазгі рытмічнае плёханьне. Як дым плыў над поймай туман. І выплыў зь яго – сам белы як туман – конь зь вершнікам, танклявым як лаза. Працёр Ігнат запясочаныя вочы і дабравата тыцнуў ботам пад скабы напарніку.
І адразу закрыў яму рот далоньню, каб не крыкнуў чаго спрасоньня. І прашалясьцеў яму на вуха: “Гля…Нарушитель…Баба”. А конь тым часам павярнуў з ракі ў ручай і спакойным крокам набліжаўся да “сакрэту”. Выцягнулі чырвоныя байцы з похваў шаблі і сталі за стаўбурамі хвояў, якіх тут расло незьлічона.
А калі параўняўся конь з байцамі, выступілі яны з-за дрэваў і Федзя спакойна ўзяў каня за вобраць. Ускрыкнула Канстанцыя, пашкадавала што так саманадзейна насьмелілася на гэтую небясьпечную гульню. Але ўжо тузануў яе за руку кацап у шапцы з вострым верхам, падобным на цыцку каровіну, сьцягнуў з каня, кінуў на зямлю. “Конік мой конік, чаму ты не пачуў небясьпеку, чаму не панёс назад?” – думала Канстанцыя пакуль чырвоны баец прывязваў коніка да дрэва і яшчэ не ўсьведамляла, што гэта найвялікшая няўдача яе жыцьця.
- Ну, что пани? Отъездилась? Показания – откуда, куда, зачем – будешь кому надо давать. А нам – просто – давать. Скидавай порты, прелюбодействовать будем… - А калі ўбачыў, што не разумее яго дзяўчына, проста нахіліўся і рыўкам разарваў кашулю да пояса, агаліўшы тугія грудзі. Ускочыла князёўна на ногі, апякла позіркам гвалтаўніка, уськінула руку. А ў руцэ – пісталет, не пісталет нават, а цацка небясьпечная, малюсенькі такі. Блізка было, хапіла б Фёдару гэтай цацкі каб пакінуць сьвет, але малодшы сябра і напарнік яго, Ігнат Порфір’ев, салдат рэвалюцыі, пагрузіў сваю шаблю у сьпіну паненкі, аж вастрыё паміж грудзямі вылезла. Захлынулася крывёй дачка класавага ворага, выпусьціла з рота чырвоную бурбалку і абсела на зямлю, дзе Чорны Ручай з Іслаччу зьліваецца. І зьявілася ў Ракаве магіла-склеп пад чатырохскатным дахам-капліцай і кароткай эпітафіяй “Загінула ад бальшавіцкіх рук”. На могілках каталіцкіх, побач з гасьцінцам. Нябожчыкаў ракаўцы здавён хаваюць асобна – юдэяў, каталікоў і праваслаўных.
* * *
Зьвінелі над Ракавам касьцёльныя званы. Несьлі на руках труну з дзіўнага чырвонага дрэва. Ляжала ў труне ў шлюбным убранстве Канстанцыя. І была яна нават прыгажэйшая, чым у жыцьці. Адпяваў князёўну кардынал ажно з Кракава. Праводзіць сабраліся амаль што ўсе ракаўцы – каталікі, праваслаўныя, юдэі. Калі працэсія праходзіла паўз дома Пупкіна, той зьняў кіпу, ды прыстроіўся ў хвасьце даўжэразнай калоны.
* * *
Вярнуўся прыгаломшаны, выцягнуў зэдлік і сеў ля ганку на ўлюбёным месцы. Сядзеў доўга, пераводзячы вочы ад сьценаў сінагогі, што месьцілася за царквою, на званьніцу. Нарэшце вымавіў сам сабе: “Ай-ай! Што ты скажаш на гэтае няшчасьце? Хто ж мог падумаць, што гэтае дзіцё рашыцца дзейнічаць само…” Потым змоўк і зноў перакідваў погляд пукатых чорных вачэй са сьцен царквы на сьцены сінагогі. А калі вярнуўся ў хату, Фіра сказала:
- Міхоль, я маю ў запасе пару словаў…
- Кажы, Фіра.
- Там ніякія не дакументы…
- І я так думаю, Фіра.
- Трэба паслаць туды надзейнага чалавека, Міхоль. Пашлі Кур’яна, ён шмат разоў насіў табе кантрабанду…
- Не, Фіра. Кур’ян хітры. Ён праверыць што нясе. Трэба новы чалавек. Трэба мужык зь вёскі. Чэсь Пякарскі зь Міхалова прасіў пазычыць грошай. Хоча купляць зямлю.
- Ты даў, Міхоль?
- Ён не адказаў, як зьбіраецца вяртаць, Фіра. Я не такі багаты, каб рабіць прэзэнты мужыкам.…
* * *
- Слухайце, Чэсь, - сказаў Міхоль Пупкін Пякарскаму, паклікаўшы таго ў “залу”, – я не сквапны, як вы маглі пра мяне падумаць. Я хачу даць вам магчымасьць самаму зарабляць неблагія грошы. Празь нейкі час вы здолееце сабраць патрэбную суму.
Чэсь, высокі, – Міхоль ледзьве даставаў яму да грудзей, – хударлявы прыгорблены мужчына гадоў трыццаці пяці, у пацёртых нагавіцах і дашчэнту стаптаных чаравіках, нярвова камячыў кепку. Слухаў уважліва, баючыся прапусьціць хоць адно слова. У ваччу сьвяцілася надзея.
- Толькі, Чэсь. Наша гутарка – У “крамнай” палове хаты былі кліенты, таму Міхоль панізіў голас, – не павінна стаць нікому вядомай. Нават жонцы.
- І жонцы? А як жа ж…
- Праца, якую я маю прапанаваць будзе займаць не шмат часу. Разы тры-чатыры на месяц. І то – начамі. Жонцы трэба што-небудзь прыдумаць. Але, Чэсь, праца будзе небясьпечная. Затое і заробкі большыя, чым у вашага пана Маслоўскага. Ці згодзен?
- А гэта… Не красьці? Ці гэта…Не рабаваць?
- Не-не! Ну што вы, Чэсь! Ці ж я падобен на злодзея, ці на бандыта? Звычайны гэшэфт, толькі крыху незаконны. Трэба будзе хадзіць за мяжу, насіць туды і адтуль тавары. Калі зловяць, будзеш казаць, – шукаў карову, заблукаў, а мяшок знайшоў. Ну? Дык вы згодны?
- Добра. Я, гэта… сапраўды на тым тыдні карову шукаў. Спачатку ля Казакоў, потым ля Пярэжыраў, Выганічаў. Потым сьцямнела, дык я ў цемры вакол Паморшчыны ды за Вялікае Сяло зайшоў. І не заўважыў тае мяжы. Як разьвіднела, бачу – я ўжо далёка. Спалохаўся, думаў памежная стража зараз схопіць – і ўсё. Гамон. Дык нават не бачыў той стражы. Ні “таварышчаў”, ні палякаў.
- Вы вельмі гаваркі, Чэсь. Я ўжо думаю забраць сваю прапанову назад. Вы не адказалі, ці згодны?
“От жа хітры жыд! – Падумаў Чэсь. – Ужо амаль наняў, а пра аплату яшчэ ні слова не вымавіў. Як жа ж гэта каб не прагадаць…”
- Ты ж не сказаў, колькі будзеш плаціць. Калі меней чым дзесяць злотаў за адзін раз, дык тады сам цягай свае тавары…
- Фэ, Чэсь! Клянуся долам маёй мамы, мне здаецца, што вы грубіян. Дзесяць злотых! Скажу вам, як казаў цар Саламон – і неразумны , калі маўчыць, мудрым здаецца. Гэта пра вас, Чэсь. Слухайце сюды. Я плачу вам чатыры злоты за адзін рэйс, і мы паціскаем рукі! Так? Вы не ведаеце тое-сёе, Чэсь. Кажу гэта выключна для вас. Я плачу дзесяць злотаў таму кацапу, што вартуе дрот. Так што я раблю вам страхоўку, Чэсь! Добра! Я буду плаціць пятнаццаць злотаў вам, але хай той кляты кацап па вас страляе! Згода?
Чэсь, які сапраўды тыдзень таму зблудзіўшы трапіў за мяжу (драцяная агарожа, відаць была не паўсюль) і нацярпеўся там страху, калі пачуў пра “страхоўку”, палагаднеў. Урэшце сышліся на пяці злотах за адно падарожжа не далей Траскоўшчыны, і дваццаці злотах – у Менск.
- А зараз, пан Пякарскі, - сказаў Міхоль, і адчыніў буфет. – Ці не будзе вам гідка выпіць зь нехрышчоным па сто пяцьдзесят?
Чэсю гідка не было. Выпілі па сто пяцьдзесят.
- Як клічуць вашу жонку? Ці маеце дзяцей? Ну, то вось для вашай кабеткі прэзэнт. Фіра, прынясі тую хустку, з кветкамі… І насып малому Янку Пякарскаму цукерак. Чэсь, першы рэйс будзе заўтра ноччу. Падрыхтуйце сваю жоначку, што начаваць будзе адна. І нікому ні слова, як дамовіліся.
***
Сонца апускалася недзе за Страпляўцамі. Яго апошнія пурпуровыя промні заблыталіся ў крыжах былой уніяцкай царквы Перамяненьня Гасподняга, якой ўжо дзевяноста гадоў карысталіся праваслаўныя.
Пупкін, косячыся на дзьверы, інструктаваў Чэся Пякарскага:
- …ад дальняга кута агарожы трыццаць крокаў у хвойнік. Там ямка, закіданая ламаччам. Пад ламаччам – мяшок. Не, не цяжкі… Чэсь, я плачу вам пяць злотаў не для таго, каб вы ведалі, што ў мяшку. Потым увесь час – лесам уздоўж гасьцінца. Калі падыдзеце да агарожы… Вы ўмееце крычаць качкай, Чэсь? То тры разы крыкніце качкай. Нічога, што ў лесе няма качак. І далей ідзіце сьмела. Мяшок перакінеце, а сам –пад дрот. Слухайце сюды, Чэсь. Тры разы качкай. Дойдзеце лесам да дарогі на Траскоўшчыну – і там тры разы качкай. Да вас падыдуць. Аддасьцё ім мяшок, заберыцё тое, што дадуць яны. І – назад. І што? І за гэты шпацыр я павінен плаціць пяць злотаў! У іншых краінах за такі шпацыр па хваёвым лесе плоцяць тыя, хто шпацыруе! Гэта ж курорт!
* * *
Сонца апускалася за Страпляўцы. Яго апошнія пурпуровыя промні заблыталіся ў крыжах…
- Сёньня у нас Новае Поле. – Міхоль ставіў перад Чэсем новае заданьне. – Вы калі-небудзь былі ў Новым Полі? Вельмі файна! Чэсь, сёньня я пасылаю вас у вельмі небясьпечнае месца. Там стаіць кацапскі гарнізон. Таму – колькі вы хочаце надбаўкі за рызыку? Яшчэ пяць злотаў? Добра, Чэсь. Я даю вам дзесяць злотаў надбаўкі. За вельмі лёгкую справу. Але сёньня да вас ніхто не падыдзе. І барані Бог вас, Чэсь, трапіць у рукі памежнай стражы. Ну, там ля дроту будзе як заўсёды. Так, качкай.
Слухайце, Чэсь, я перадумаў, я дам вам зьверху пятнаццаць злотаў. Гэта вельмі харошы гешэфт. Але небясьпечны. Мне замовілі бомбу. Ну, людзі, якія забясьпечваюць маю краму рыбай. Таму з грузам трэба быць больш асьцярожным, чым зь дзіцем. Ніякіх страсеньняў і ўдараў! Вы ведаеце маёнтак князя ў Новым Полі?. Трэба незаўважна падкрасьціся да галоўнага ганку, насупраць левай калоны выняць два-тры камяні і патыцкаць пад калонай вось гэтым, – падаў Чэсю завостраны металічны прут. – Як намацаеце цьвёрдае, выкапаць вось гэтай кельняй. Слухайце сюды, Чэсь! Што вы там убачылі? Паўтараю: з грузам абыходзьцеся вельмі асьцярожна. Вазьміце заплечнік, так будзе зручней.
* * *
Палын патыхаў так, што круцілася галава. Высока ў чорным небе, падобная на круглы бабскі твар з перавязанай шчакой, на зямлю глядзела поўня. Яна залівала ўсё навакольле прывідным сьвятлом. Нізіны заплывалі туманам. Летні маёнтак князёў Друцка-Любецкіх стаяў на высокім узгорку, на сьхілах узгорку ляпіліся хаты паспалітых навапольцаў. Атачаў Новае Поле лясны масіў.
…Да маёнтка Чэсь падыйшоў з боку Заслаўя, лесам, імкнучыся не выходзіць на адкрытыя месцы. Прабіраючыся, ледзьве не атрымаў разрыў сэрца, калі за некалькі крокаў раптам зароў самец казулі. І яшчэ доўга разносіліся па лесе ягоныя хрыплыя адрывістыя рыкі, падобныя здалёк на брэх вялікага сабакі. Гэта было кепска, бо магло насьцярожыць вартавых, калі яны былі.
Вартавыя былі. Прынамсі адзін. Калі, сьлізгаючы як вужака, Чэсь перапоўз пустку паміж лесам і будынкам княскага лецішча, у яркім месячным сьвятле заўважыў на ганку постаць у шапцы “з пупам”. Вартавы сядзеў на ганку, прыхіліўшыся сьпіной да правай крайняй калоны. Доўгая вінтоўка са штыхом-іголкай ляжала ўпоперак на каленях. Галава схілілася да грудзей. Ён спаў. Нават пахрапваў у сьне.
Уздоўж франтальнай сьцяны – дзе паўзком, дзе на кукішках – Чэсь падабраўся да ганка. Потым прыкрываючыся ганкам – да левай, бліжняй, калоны. Паляжаў, аддыхваючыся і назіраючы за вартавым. Той спаў, раз-пораз плямкаючы губамі. Аддыхаўшыся, Чэсь намацаў прут, які тырчэў завостраным канцом з заплечніка, выцягнуў яго і утыркнуў паміж камянямі бруку, што пачынаўся ад ганка. Потым пачаў разгойдваць яго, імкнучыся загнаць глыбей. Урэшце першы камень заварушыўся і з нягучным скрыгатаньнем вывернуўся зь зямлі. Асьцярожна, баючыся стуку, Чэсь адклаў яго ў бок. Астатнія чатыры пакінулі свае месцы без супраціву і зусім ціха. Тады Чэсь загнаў прут пад ганак, пад калону. І адразу натрапіў на нешта больш цьвёрдае, чым зямля. Сэрца, якое і дагэтуль стукала так, што здавалася магло пабудзіць вартавога, затрапятала як у птушаняці. Нават стала крыху млосна. Чэсь адпоўз за калону, сеў і ськінуўшы заплечнік, дастаў кельню. Вярнуўся да дзіркі ў бруку і асьцярожна пачаў капаць. Ціхае скрыжатаньне, зь якім кельня ўваходзіла ў зямлю здавалася яму грымотамі. Праз хвіліну адклаў інструмент і сунуў абедзьве рукі ў выкапаную пячору. Рукі намацалі невялікі прадмет, закручаны ў мяккае. Учапіўся і з намаганьнем вырваў прадмет. Зноў адкаціўся за калону і ліхаманкава пачаў пакаваць яго ў заплечнік. Рукі не слухаліся і засунуць здабычу не ўдавалася. Нават забыўся, што гэта бомба, рухаўся рэзка і нервова.
Унутры будынка, за дзьвярыма пачуліся крокі і Чэсь пакінуў спробы засунуць скрутак у заплечнік. Схапіў усё ў бярэмя і на сагнутых нагах шмыгануў уздоўж сьцяны за вугал. Дзьверы завішчэлі, адчыніліся, і на ганак нехта выйшаў. Прачнуўся і ўскочыў вартавы, упусьціўшы вінтоўку на брук, было чуваць як яна бразнулася. Чэсь не стаў чакаць і колькі было сілы кінуўся да лесу. Калі па твары ўжо пачалі хвастаць галінкі, пачуў ззаду воклічы і некалькі стрэлаў.
Мяжу прыйшлося перасякаць ажно ля Старога Ракава на досьвітку. Па лесе ішоў выглядаючы кожны крок, каб не храбуснула пад нагой сухая галінка. Калючы дрот заўважыў здаля. Лёг, і з паўгадзіны плазаваў по роснай траве, падлез пад дрот, прапоўз далей. Калі зусім вымак у расе, устаў і накіраваўся да Ракава. Падыйшоў да мястэчка, калі ўжо добра разьвіднела. Захаваў заплечнік у траве ля Урбановічавага плоту, а сам дварамі – ля сінагогі, ля царквы, потым праз вуліцу – і пастукаўся да Пупкіна.
Дзьверы адчыніліся адразу, быццам Пупкін сядзеў і чакаў. У вачах сполах:
- Дзе заплечнік? Што тавар, не знайшоў?
- Чаму не, знайшоў. Сьветла ўжо, дык я ля плоту схаваў.
Зноў сполах:
- Пад плотам? Ніхто не бачыў?
- Ды не, здаецца.
- На, во , мех. Ідзі адразу ж і прынясі. Толькі спакойна ідзі. Вялікі…бомба?
- Ды не…
- Ну, то падыдзеш, разуйся, і чаравікі ў мех, і… тавар. І…надзяры травы, з паўмяшка, і напхай зьверху. І адразу да мяне, але не сюды, праз заднія дзьверы.
Праз дваццаць хвілін шчасьлівы Пякарскі, сьціскаючы ў кішэні жменю манетаў, агульнай сумай у дваццаць злотаў амаль подбегам шчыраваў у заходнім накірунку, у бок Міхалова. Міхоль Пупкін, зачыніўшы зьнешнія дзьверы на засову, зайшоў у камору, запаліў газавы ліхтар і дастаў зь меха заплечнік, а з заплечніка цяжкі скрутак спарахнелай тканіны. Абарваў тканіну і вызваліў цёмную ад часу металічную бляшанку. Некалькі імгненьняў – і ў далонях Міхоля бліснула чырвоным. Бляшанка цалкам была запоўнена манетамі з выявай апошняга расейскага цара. Манеты акуратна складзены ў слупкі і кожны слупок – у скураную панчошку.
* * *
Палын патыхаў так, што круцілася галава. Вечар, шэры вечар, бо промні заблыталіся недзе ў тлустых шэрых аблоках, ператварыўся ў ноч. Насьмяглая зямля прасіла дажджу. Цёмныя хвоі таксама прасілі дажджу. Паветра было гарачае і цяжкае, як хваравіты потны сон. Вецер пачынаў гуляць у верхавінах. Х-гу-у-у-у-у! – крычалі совы. І было жахліва. Цела пакрывалася пухірчыкамі і халодным потам.
Чырвонаармеец Афоня Ягораў сутаргава сьціскаючы вінтоўку – патрон у патроньніку, палец на спуску – з жахам углядаўся ў цемру. Пост, абсталяваны дахам -“грыбком” знаходзіўся непадалёк ад калючай агарожы ў паўсотні мэтраў ад брукаванкі. Дарога перагароджвалася рухомай заслонай – казламі з жэрдак, заплеценымі тым жа калючым дротам. Побач з заслонай – будка з дошак. Там, у будцы ягоны напарнік. Ён ахоўвае дарогу і забясьпечвае рэжым пропуску. Які там пропуск! Сьпіць, мабыць, на ўслоне.
Ён, Афоня, пісар. І трапіў у гэты жах выпадкова. Пару дзён таму вартавы, які сёньня павінен быць тут, пад гэтым вось “грыбком”, заснуў і ледзьве не здарылася бяды. Вораг рыхтаваў тэрарыстычны акт. Пачаў капаць яму для закладкі фугаса пад ганак казармы. І толькі выпадковасьць – аднаму з чырвоных байцоў захацелася па патрэбе – спудзіла тэрарыста. Няладны вартавы трапіў на месяц у “карцэр” – сутарэньне гэтага ж будынку – а ён у гэты страшны лес, дзе празь некалькі дзесяткаў мэтраў варожая тэрыторыя.
Х-гу-у-у-у-у, крычаць совы. Ш-ш-ш-ш-ш, шумяць верхавіны. Страшна! К-ш-шы-к! К-ш-шы-к! К-ш-шы-к! А гэта не страшна. Гэта дзікая качка.
І раптам! Крокі! І нешта цёмнае, вялізнае, гарбатае – павольна, як у страшным сьне і зусім блізка! Якія там “Стой, кто идёт! Стой, стрелять буду!” Якія папераджальныя стрэлы ўверх! Афоня здрыгануўся і націснуў на спуск. У кронах загуло і на зямлю абрынулася страшэнная залева.
Так асірацеў Янка Пякарскі і панёс страты Міхоль Пупкін. Афоня паехаў у падмаскоўныя Мыцішчы ў пазачарговы адпачынак, а камісар навапольскіх памежнікаў на месяц атрымаў тэму для выступленьняў перад асабовым складам.
* * *
Сонца як сабака высалупіла язык і цяжка дыхала. Мурзатыя босыя падлеткі, падымаючы воблакі гарачага пылу, гулялі ў “пікара”. Па белым ад сьпёкі небе ў бок Менску раз-пораз праляталі самалёты зь белымі крыжамі. Калі яны праляталі, падлеткі кідалі гульню і задзіралі галовы. Самалётны звон, ад якога сьвярбела скура, расьцякаўся над Ракавам, над ракою, над навакольнымі лясамі. Дзяржаўную мяжу не перасякаў, яе не было зь верасьня трыццаць дзевятага. Толькі ракаўцаў усё роўна не пускалі ў Вялікае Сяло і Траскоўшчыну, а велікасельцаў – у Ракаў.
Міхоль Пупкін, які з-за малога росту меў сярод местачковых яўрэяў мянушку “Дзі Фэртэле” – “чвартка” – сядзеў на вынесеным зэдліку у цяньку ля сьцяны сваёй хаты. Хата больш не служыла крамай, але ганак з трох прыступак, без усялякіх там сенцаў і тамбураў проста ад ходніка вёў да ўваходу. Над уваходам выдзяляўся сьлед ад колішняй шыльды.
Па твары Міхоля сьцякаў пот і ён раз-пораз сьціраў яго ручніком, што вісеў на шыі. Абыякавым позіркам праводзіў людзей, якія часам праходзілі ля зачыненай царквы. Міхоль гутарыў з жонкай.
- Міхоль, пра гэтых фашыстаў кепска пісалі ў газэце. Велвел па мянушчы “Гуле”, той, што з Юрздаўкі, я не вельмі яму давяраю, ён замнога меньціць языком, але ён добра чытае па-руску, дык Велвел казаў, што фашысты ні за што забіваюць яўрэяў. Міхоль, ідзе вайна, а ты сядзіш ля ганку і нечага чакаеш. Ты хочаш мець непрыемнасьцяў, Міхоль? У цябе двое сыноў, трэба нешта рабіць.
- Золатка маё, Фіра! Ты рвеш мне сэрца. Я не ведаю, што рабіць, Фіра. Палякі давалі нам гандляваць, але ненавідзелі нас. Прыйшлі рускія, сказалі што яны ўсіх любяць – і зачынілі сінагогу, разрабавалі краму. Прыйдуць немцы – паглядзім, Фіра. Скажу табе па-сакрэту, - Міхоль азірнуўся ў бакі, - я маю тое-сёе на чорны дзень…
Пупкін змоўк. Грымячы па бруку коламі, з тарахценьнем на плошчу выехалі тры матацыклы з вазкамі. Дзятва спыніла гульню і цікавала. На кожным па двое, ў жалезных шапках і з кароткай зброяй на грудзях. На вазку устаноўлена яшчэ нейкая зброя, даўжэйшая. Абдалі сьмярдзючым дымам, затармазілі. Міхоль ускочыў, неўпрыкмет зьдзёр з галавы кіпу і засунуў у кішэнь. Халера іх ведае, можа балбатун Велвел такі мае рацыю. Хацеў даць лататы ў хату, але падумаў, што гэта выкліча падазрэньне. Не ўсьведамляў, што гэта найвялікшая памылка яго жыцьця.
Немцы, запыленыя, з чорнымі, сьпечанымі сонцам тварамі, пакінулі матацыклы, спакойна агледзеліся. Выглядалі сыта і ўпэўнена. Той, што быў бліжэй утаропіўся на Міхоля:
- Ком гір! – І падмацаваў рухам пальца, паклікаў.
- Фіра, зачыні дзьверы! – не азіраючыся кінуў Міхоль, стараючыся інтанацыяй не выклікаць пярэчаньняў. Падыйшоў. Зірнуў немцу ў вочы. Бледна-блакітныя яны выражалі стому і абыякавасьць.
- Юдэ? – Рэзка як пошчак пугі, запытальна.
- ? – Зрабіў выгляд, што не разумее.
- Ду біст юдэ? Ты ест еврэй?
- Не, паночку! Я тутэйшы, беларус! – Павярнуўся паўабарота управа, да царквы, старанна перажагнаўся “трыма пярстамі”. – Вось!
Немец не міргаючы глядзеў на яго абыякавымі сваімі вачыма. Погляд ад твару апусьціўся ніжэй, на круглаваты жывот, на вузенькую скураную дзяжку, што трымала нагавіцы. Ямчэй узяў зброю і раптоўна шарнуў руляй па жываце. Зьверху ўніз. Балюча. Дзяжка лопнула. Нагавіцы спалі да каленяў. І адкрылі тое, што спрадвеку адрозьнівала юдэя ад хрысьціяніна. “Машынэнпістоль” загаўкаў, плюючыся агнём, у хаце нема закрычала Фіра.
* * *
Сонца як сабака высалупіла язык і цяжка дыхала. Мурзатыя падлеткі ў “кетах”, падымаючы воблакі гарачага пылу гулялі ў “цюка”. Па вуліцы, пакрытай сьмярдзючым, мяккім ад сьпёкі асфальтам туды-сюды гойсалі машыны. Ад іхняга гудзеньня і выхлапаў балела галава і круціла суставы.
Іван Пякарскі, доўгі, худы і прыгорблены, якому ракаўцы невядома з-за чаго прыляпілі мянушку “Дзудзаль”, сядзеў на бярвенцы у цяньку ля сьцяны сваёй хаты. Хата была старая і мела асаблівасьць – ганак з трох прыступак, без усялякіх там сенцаў і тамбураў вёў ад ходніка проста да уваходу. Над уваходам цямнела вялікая прамакутная пляма. Відаць даўней тут вісела шыльда.
Іван быў “навалаччу” – так называлі карэнныя ракаўцы некарэнных (тыя ў адказ называлі карэнных “грашамі”). Пятнаццаць год таму ён набыў гэтую хату і пераехаў зь Міхалова.
Па твары Івана сьцякаў пот і ён раз-пораз сьціраў яго рукавом кашулі. Абыякавым позіркам праводзіў людзей, якія часам заходзілі ў браму званніцы. Іван сварыўся з жонкай.
- …А каб ты апруцянеў! Каб ты сам застрэліўся гэтымі патронамі! А каб табе гэтыя тры рублі ў труну паклалі! Паламаю я тваю стрэльбу! Далібог, паламаю! – вісклівым дзярпучым голасам крычала з разяўленых дзьвярэй хаты маленькая разбэрсаная кабетка. – Я зьбіраю, зьбіраю гэтыя капейкі! Каб унучкам цукерачку купіць! А ты адразу тры рублі! А каб ты гэтымі патронамі задушыўся!
Іван езьдзіў у Валожынскую бальніцу да рэўматолага і там купіў на тры рублі
набояў да сваёй “кольбы” – раздзёўбанай курковай дубальтоўкі шаснаццатага калібру. Гэтым на погляд жонкі зьдзейсьніў бессэнсоўную трату. Іван любіў паляваньне.
- Ад цукерак зубы гніюць. – Агрызнуўся. Пагрозу паламаць стрэльбу ўсур’ёз не прыняў. Жонка паважала матэрыяльнае і нанесьці шкоды рэчам не магла.
- А каб у цябе рукі адгнілі! Каб у цябе ногі пакруціла! Каб ты не дайшоў да гэтага лесу! Шмат мы наеліся зтвайго паляваньня?! – Яшчэ больш уськіпела жонка.
- Сьціхні! Сьціхні, курва! Сьціхні, горш будзе! – Рукі і ногі балелі даўно і слухаць праклёны было надзвычай крыўдна. Баба нарывалася.
Навучаная працяглым сумесным жыцьцём, Рэня імгненна сьціхла. Ведала – пасьля “курвы” справа можа дайсьці да кухталёў. Пакрыўджана зашмыгала носам і шуснула з хаты. Да дачкі, а мо да сына. Дзеці даўно жылі ў сталіцы саўгаса “Ракаўскі”, а ўнукі былі ўжо стоадсоткавымі “грашамі”.
Горача. Іван падняўся па прыступках, зачыніў на гак дзьверы, калідорам прайшоў у “залу”, уключыў тэлевізар “Горизонт”, які стаяў на масіўным дубовым стале. Яшчэ убранства пакоя складалі два ложкі зь нікеляванымі сьпінкамі. Лёг на ложак. Экран тэлевізара засьвяціўся і ў пакой уварвалася жалобная музыка. Голас дыктара за кадрам з пастаўленымі стрыманымі рыданьнямі агалосіў: “Внимание! Внимание, товарищи!…Сегодня после долгой и продолжительной болезни…”
- Цьху, ты! – падняўся і пачаў шчоўкаць, пераключаць на другую праграму. На другой была тая ж жалобная музыка. Тузануў з разеткі электрашнур. Экран лыпнуў і звузіўся да памераў капейкі. Капейка доўга сьвяцілася, паступова зьнікаючы. Зноў лёг на ложак.
Промні сонца ляглі на падрапаную скрыпучую падлогу прамакутнікамі. У промнях лётаў пыл і добра было відаць, як яго шмат. Быццам зачараваны палётам пылінак, Іван пагрузіўся ў діўны стан, калі зусім няма думак. Толькі промні і пыл. Ціха. Чуваць, як шашаль грызе драўніну. Пад падлогай прабегла мыш, ці пацук – быццам конь праімчаўся .
У куце зашкрэблася. Праз зусім маленькую шчыліну – і як толькі пралазіць! – вылез вялізны пацук. Іван не варушачыся сачыў за зьвярком. Іван быў паляўнічым-рамантыкам, хоць і не ведаў гэтага. “Паглядзець” для яго заўсёды было важней за “ўзяць”.
Пацук увайшоў у сонечны прамакутнік і нешта кінуў. Яно доўга і меладычна зазьвінела і бліснула чырвоным. Іван варухнуўся, і пацук зьнік, зноў зьдзівіўшы неадпаведнасьцю сваіх памераў і шчыліны.
Спачатку здалося – медная манета, дзьве капейкі. Але ўбачыў мужчынскі профіль з барадой і адразу ўзгадаў гутаркі са старымі. Уключыў сьвятло ў каморы, дастаў сякеру…
…Пад падлогай на спарахнелай бляшанцы знаходзілася гняздо. У ім варушылася ружовае. Іван наклаў побач груду старых анучаў і асьцярожна перанёс гняздо. У бляшанцы стаялі цяжкія слупкі ў скураных панчошках…
Пры дарозе
Дрэвы паміралі мужна. Уздрыгвалі кронай, рыпуча стагналі і з трэскам гупаліся на зямлю. Праз прарваную кару бялелі касьцяной бельлю сукі – як адкрытыя пераломы. Паабапал шашы паваленыя таўшчэразныя таполі. Дарога, нядаўна заціснутая ў тапаліную цясьніну, зараз незнаёмая і чужая.
Бабіна лета. Ніводнага воблачка не гуляе па глыбока-блакітным небе. Высока-высока, ледзьве бачныя плывуць ў ім пункціры гусіных чародаў. Чацьвёра мужчынаў у аранжавых камізэльках разваліліся на краі дарожнага насыпу. Пяты зьвяглівай бензапілой завіхаецца ля маладога дуба. Піла надрыўна вішчыць і плюецца вохрыстым пілавіньнем. Чацьвёра засяроджана назіраюць працэс валкі. Смокчуць цыгарэты.
- Дзе ты рэжаш! – Крычыць брыгадзір з барвовым тварам. – З таго боку выразай! Каб ад дарогі ўпаў!
Рабочы з прыліпшымі да мокрага твару апілкамі непрыязна косіцца.
- Алё-о! Каму кажу – з таго боку пілуй! – Злосна вырачае чырвоныя зенкі брыгадзір, але дубок у гэты момант здрыганушыся, бляшана грыміць пажоўклым лісьцем, рыпіць, і трэснушы падае кронаю ад дарогі.
- Не вучы бацьку дзяцей рабіць. – Рабочы заглушыў пілу і выцер кепкай твар. – Ты мне вось што растлумач, пан брыгадзір... Нафіга мы ўсе дарогі вакол горада распранаем? Што гэта за дурнота? Такія алеі прыгожыя былі! Летам цянёк!... Узімку ад сьнежных заносаў закрывалі...
- Табе што за справа? Сказана сьпілаваць – ты і пілуй. – Брыгадзір мудрагеліста круціць далонямі перад тварам. – А будзеш шмат размаўляць – хуценька апынешся на вуліцы!
- Ды я і так, здаецца, не ў кабінэце... А што гэта ты за моду ўзяў – палохаць?“Выганяць, выганяць!...” Калі ты не настукаеш, то і не выгняць. Ды і дзе вы яшчэ такіх дурняў знойдзеце – за капейкі ад цямна да цямна тут жылы рваць. І ў сьпёку, і ў дождж, і ў сьнег з марозам!...
- Кажуць, што таполі вельмі шкодныя дрэвы. Ад іх... эт самая... алергія, ад пуху іхняга... – Утыкае тры грошыкі адзін з курцоў. Астатнія з абыякавымі тварамі слухаюць, толькі пажылы зьедліва ўсьміхаецца. – Зараз ведаеш колькі гэтых..., ну, у каторых алергія, разьвялося?...
- А дубок вось навошта завалілі? Што, ад жалудоў – алергія? Дык ты жалудоў не еш, не парсюк...
- Не ведаю я! – Брыгадзір крыху сьцішвае напор. – Мне загадалі, я выконваю... Начальства ня любіць, калі лішнія пытаньні... Ды мне і ня вельмі цікава...
- А ты б меней перад імі прагінаўся...
- Ціха, хлопцы! – Уступае у гутарку пажылы. – Паб’ецеся зараз! Спакайней трэба. Спакайней... Чуў я, што дрэвы загадалі ўздоўж дарог сьпілаваць пасьля таго, як тут вось, аб гэты дубок нейкі важны генерал забіўся. Ці то з КГБ, ці з расейскай ФСБ... Вунь на дубе і кара зьдзёртая – ад той аварыі...
- Дык ці мала аб дрэвы вакол дарог людзей б’ецца? Нажлукцяцца гарэліцы – і за руль. Асабліва маладыя. Што – цяпер усе абсады павыразаць? Добра яшчэ, што не павесіўся – наша начальства магло закамандаваць навакольныя лясы высекчы!...
- То людзей, а то генерал... Як тут забіўся, то ў нас у горадзе адразу вуліцу ягоным імем назвалі. У паўночным мікрараёне. Вуліца Асмана, здаецца. Была Кастуся Каліноўскага, стала Асмана. Мой кум з-за гэтага хоча жыльлё мяняць. Вар’ят...
- Турак генерал быў? Блін, што ні назва вуліцы – усё нейкія нянаскія прозьвішчы!
- Ага! Турак! Хоць у сінагогу вядзі! Остман! Вуліца Остмана! Зямляк наш, ну, у тым сэнсе, што кар’еру гэб’ёвую у нас пачынаў. Сам, калі мне памяць не..., з Рэчыцы. – Кажа маладзейшы. – Чытаў я пра яго. Да вайны у НКВД служыў у нашым горадзе, таму ў гета не трапіў і жывы застаўся. Партызаніў. Пасьля ў КГБ – у Расеі, у Сярэдняй Азіі. Пасьля, як СССР ляснуў – у Маскве. У нас тут нейкі бізнас меў. Здаецца залу гульнявых аўтаматаў. Таму і наведваўся сюды часьцяком. У тым памяшканьні, дзе зараз аўтаматы, павінны былі выставачную галерэю адчыніць, але зьявіўся гэты генерал і відаць нашым выканкамаўцам нешта паабяцаў...
- Бачыш, брыгадзір – генерал забіўся, і з-за гэтага мы абсады выразаем. – Той, што зь пілой выцягвае з кішэні моркаўку, абцірае яе цьвярдой далоняй і смачна храбусьціць. – Лепш бы ты тут вяцнуўся. Цэлая была б алея. Прыгожа было...
- Дурны ты... – Крыўдзіцца брыгадзір. – Ох, дурны!...
* * *
“Дын-н!” – апоўднем грымнуў стрэл, і з купала езуіцкай царквы сьвятога Станіслава пасыпаліся кавалкі дахоўкі. Непадалёк, на плошчы перад царквою пастаўлена гарматка і чырвонаармейцы штодзень страляюць зь яе па царкоўных вежах. Гарэзьнічаюць. Горад месьціцца на левым, вышэйшым беразе ракі і калі часам вызваліцелі прамахваюцца, снарадзік ляціць над бяскрайнімі балотамі і куды трапляе – невядома. Нешматлікія прахожыя хрысьцяцца. Хто “трыма пярстамі”, хто – пяцярнёй.
Масіўны будынак прымыкае да царквы з поўдня. Каменьчыкі зацокалі па ягонаму ганку, паднялі фантанчыкі пылу. Эмануэль Остман уцягнуў галаву ў плечы. Яму ўсяго сямнаццаць, ён зусім не хацеў бы, каб на сінюю фуражку ляснулася што-небудзь цяжкое. Пакінуць ганак не можа. Ахоўвае ўваход у аддзел НКВД, Эмануэль зь нядаўняй пары ягоны баец. Новая ўладзе, што прыйшла з усходу, для супрацоўніцтва з войскам саюзьніка, вермахтам – непадалёку мяжа –патрабаваліся знаўцы нямецкай мовы. Остман крыху ведаў.
- Эдзік! Зайдзіся да мяне! – Крычыць з закратаванага вакна Корч, начальнік.
- Не магу пакінуць пост, таварыш Корч! – Бадзёра адказвае “Эдзік”, перапоўнены важнасьцю выконваемай місіі.
- Ідзі сюды, кажу, сукін сын! Я табе начальнік, ці хрэн з бугра!?
Ну вось! Халеру яго разьбярэ. То вучы напамяць інструкцыю – “...павінен...не пакідаць паста, пакуль не будзе зьменены ці зьняты, нават калі жыцьцю пагражае небясьпека. Самавольнае пакіданьне паста зьяўляецца злачынствам...”. Можа гэты вокліч праз вакно лічыцца зьняцьцем з паста?
У кабінэце начальніка чалавек восем.
- Так, таварышы чэкісты! Сёньня перад намі пастаўлена важная задача! – Напорыста і сур’ёзна, націскаючы на “р”, цэдзіць скрозь зубы Корч. – Для патрэбаў гарадскога партыйнага камітэту загадваю вызваліць ад шляхты дом па вуліцы Інжынерскай. Кожны з вас павінен усьвядоміць, што ён зачышчае прастору для ўзмацненьня кіруючай сілы нашага грамадства. Вы павінны разумець, што будынак, намечаны для разьмяшчэньня гарадскога камітэту камуністычнай партыі зараз заселены класава чужымі элементамі. Таму вашыя сэрцы павінны быць спакойныя ад усялякіх пакут сумленьня. Там – ворагі! Не глядзіце, што гэта могуць быць дзеці ці жанчыны. Разам з тым аперацыю правесьці максімальна ціха і хутка. На зборы шляхце – дваццаць хвілінаў. Дазваляецца браць толькі рэчы першай неабходнасьці, колькі здолеюць несьці ў руках. Кожнага высяляемага абшукваць на наяўнасьць прадметаў з каштоўных металаў і канфіскоўваць. Пры спробах супраціўленьня – арыштоўваць! Ну, і ў астатнім –па абставінах. Старшым назначаю таварыша Егорова
- Таварыш Корч, я першы раз іду на баявую аперацыю, – пачынае Эмануэль, потнымі далонямі сьціскаючы ложа трохлінейкі, – ня ведаю, што рабіць... – Заканчвае амаль шэптам, бо вочы начальніка бялеюць ад разьюшанасьці.
- Што камандзір загадае, тое і будзеш рабіць! Шмат размаўляеш! Загадае дзярмо жраць – будзеш жраць! Егоров! Інструктаж кожнаму, пакуль не зразумеюць задачу! Глядзі ў мяне! І хопіць семкі лушчыць! Разьвялі сьмецьця!...
- Ну, мы пойдзем, ці што? – Не зважаючы на раптоўнае шаленства Карча мармыча Егоров і абцірае ад шалупіньня рот. – На інструктаж...
...Ціха не атрымалася. Вішчэлі і галасілі бабы, плакалі дзеці, кідалі ненавідзячыя позіркі мужчыны. Эмануэль спачатку шкадаваў іх. Але адзін з шляхцюкоў даў па твары Зьміцеру Паўлючэнку, той ажно ўпаў. Эмануэль упярыў шляхцюку ў плечы прыкладам, потым адцягнуў абмяклае цела і дапамог зьвязваць. Пасьля гэтага жаль зьнік і больш не вяртаўся.
Зьміцер абшукваў клункі. Адкладваў убок залатыя пярсьцёнкі, срэбныя бранзалеты і посуд. Калі дайшла чарга да прыгожай “пані”, у дадатак да рэчаў вырашыў абшукаць яе асабіста. Рабіў гэта старанна, асабліва спыняючыся на найбольш рэльефных месцах. Тут і атрымаў па барадзе. Ворагі! Нават сучаня іхняе, смаркач гадоў дзесяці, кідаўся і спрабаваў кусацца!
Шляхцюка клічуць Сяргеем Крыўдай. Егоров кажа, што Крыўда, відаць – беларускі нацыяналіст, польскі фашыст і шпіён. Як гэта, Эмануэлю незразумела. Але сьледства разьбярэцца...
* * *
Гудзе ля маста людскімі галасамі надрэчны кірмаш. Вазы з задранымі ўгору аглоблямі, чаўны на трэць выцягнутыя з вады. Мігцяць у ваччу рознакаляровыя хусткі, наміткі, капялюшыкі, вышываныя кашулі, сукенкі. Вішчаць сьвіньні, рыкаюць каровы, фыркаюць коні. Разьліваецца ў паветры пах піражкоў, смажаных на алеі, бліноў з лоем, выганяе ў Пётрыка сьліну. Але цікавяць Пётрыка Крыўду больш за ўсё коні. І нават не самі коні, а конскія хвасты. Няпростая справа – вырваць з хваста валасіну і не атрымаць ад гаспадара пугай, або каб конь барані Бог не ўбрыкнуў...
...Надраўшы конскіх валаскоў сплятае іх Пётрык па два і моцна зьвязвае адмысловым рыбацкім вузлом, якому тата навучыў. Будзе добрая вуда. Хлопчыкі з багатых сем’яў, што маюць вуды з крамнай жылкі, - яе прадае Хаім у маленечкай краме на кірмашовай плошчы, - хоць і задзіраюць насы, але з рыбалкі вяртаюцца, налавіўшы два-тры дзесяткі верхаводак ды плотак. А ў Пётрыка ёсьць свае таемныя месцы, дзе ён прыкармлівае параным гарохам ды ячменем вялізных – па локаць сазаноў, язёў, ды ляшчоў. Часам рвуць яны пётрыкаву снасьць, тады прыходзіцца зноў круціцца вакол коней на кірмашы, не-не, ды і атрымоўваць пугай па голых лытках. Ох і балюча – пугай па лытках! Але як нясе пасьля рыбалкі на кукане з лазовага дубца такіх веліканаў, слухае зьдзіўленыя воклічы дарослых, ловіць зайздросныя позіркі аднагодкаў – забываюцца непрыемнасьці. А калі дома, ў іх цеснай кватэрцы, тата ўзважыць у руцэ рыбу і зробіць сур’ёзную міну: “Паважаю...”, а мама пагладзіць па галаве: “Мой ты кармілец!” – Пётрыкава сэрца ажно трапечыцца ад шчасьця. Толькі найбольш шчасьлівы ён калі сядзіць з вудзільном ля вады і не адрываючыся глядзіць на патанак з гусінага пяра. Вось здрыгануўся, нахіліўся і паціху пайшоў убок. Падсечка – і на тым канцы жылкі заварушылася, затузала цяжкое...
...Цёпла. Вясна заканчваецца. Заграбаючы босымі нагамі мяккі пыл, Пётрык шпарка крочыць пасярод вуліцы. На лазовым дубцы, прасунутым праз жабры – два ляшчы. Яны вялізныя і цягнуцца хвастамі па зямлі. Пётрык выгінаецца ад іх цяжару ўбок і часта мяняе рукі. Вуду ён прыхаваў у зарасьніках трысьнягу ля ракі. Вось ужо і будынак былога тэатру, дом з пётрыкавай кватэрай адразу за ім. Даўно, год таму у тэатры ставіліся сьпектаклі і такімі вечарамі іхняя вуліца запаўнялася сьвяточна прыбранымі парамі. Мужчыны, вітаючыся прыпадымалі капелюшы, а жанчыны з прыемнымі ўсьмешкамі важна сьхілялі галовы: “Вечар добры, панове Вялічкі!” – “Добрага здароўя, панове Жылінскія!”. Часам хадзілі ў тэатр і тата з мамай, ад іх тады вельмі прыемна пахла. Ад мамы кветкамі, а ад таты нечым, падобным адначасова на кмен і палын. А калі летась зьявіліся рускія, іх усе называлі “таварышчамі”, сьпектаклі скончыліся. У памяшканьні тэатру спачатку жылі рускія жаўнеры. Яны насілі вострыя шапкі з зоркамі, а лыткі закручвалі анучамі, як сяляне ў час сенакосу. Гаворку “таварышчаў” Пётрык амаль не разумеў, хоць у ёй і траплялі знаёмыя словы. А яшчэ яны вельмі часта ўжывалі выразы, казаць якія мама строга забараніла, а што яны азначаюць не растлумачыла, толькі чамусьці пачырванела.
Ну і нічога, што сьпектакляў зараз няма. Жаўнеры летась пажылі крыху ў тэатры і перабраліся некуды, а там зараз так файна ў вайну гуляць! І ў школу хадзіць не трэба! Пётрык скончыў ужо тры класы. Ну яе, гэтую школу! Рвецца Пётрыкава сэрца на рэчку, а там сядзі за партай і не варухніся, а перапынкі такія кароткія, і так рэдка!
Добры ўлоў – гэта выдатна, але задавальненьне ад яго няпоўнае, калі ніхто не ўбачыць і не ацэніць.“Зараз завярну за кут, - думае Пётрык, - прайдуся да брамкі. Там заўсёды на лаўцы бабулі сядзяць. “Хар-ро-ошая рыба! – Скажа якая-небудзь. – Добры хлапец у Крыўды, ня вісус які, што па чужых садох шастае.” А дома мама: “Мой ты здабытчык! А якія вялікія! Як табе ўдаецца?!”
Калі папраўдзе, бывае, лазіць Пётрык цёплымі летнімі вечарамі па садох, у якіх ажно тонуць гарадскія ўскраіны, але цяпер у гэта неяк нават самому не верыцца. Каб хто спытаўся: “Латашыш чужыя яблыні?” – зусім шчыра адказаў бы, што не, не латашу.
Пётрык завярнуў за кут і скамянеў. Стала млосна і пакутліва захацелася па малой патрэбе. Насустрач два жаўнеры са стрэльбамі за плячыма вялі пад рукі тату. Яшчэ адзін, з рэвальверам у руцэ ішоў ззаду. Больш за ўсё Пётрыка ўразіла тое, што рукі таты закручаны назад, валасы раскудлачаны, а увесь твар запэцканы чорнай засохлай крывёю.
- Тата! – Не ведаючы навошта, Пётрык кінуўся ўперад, але дабегчы не пасьпеў. Той, што вёў зьлева вольнай рукой як шлагбаўмам спрытна перагарадзіў шлях. Балюча ткнуўшыся шыяй аб ягоны локаць – ногі прабеглі далей – з усяго маху грымнуўся ў вулічны пыл, выцяўся сьпіной і патыліцай аб зямлю, прыкусіў язык і раськідаў рыбу. Не памятаючы сябе ўскочыў і кінуўся на жаўнера – “Пусьці тату!”. Той злавіў Пётрыка за каўнер, затрашчэла тканіна. Пётрык крутануўся, учапіўся зубамі ў жаўнерскае перадплечча. Адчуў рэзкі пах нямытага цела і ў галаве ўспыхнула бліскаўка. Ачомаўся на траве пад плотам. Першае, што ўбачыў – заплаканы мамін твар. Як потым трапілі ў вёску, да бабулі зь дзядуляй, Пётрык не запамятаў.
* * *
Як трапіў у гэтае сутарэньне з падсьлепаватым газавым ліхтаром у канцы калідора, Сяргей Крыўда запамятаў цьмяна. Спачатку яго запхнулі ў памяшканьне без асьвятленьня. Пахла пылам. Сяргей абмацаў вакол сябе, памяшканьне нагадвала пенал, пастаўлены вертыкальна. Паміж супрацьлеглымі сьценамі было меней, чым расстаўленыя ўшыркі рукі. У галаве муцілася, ўсё цела балела, відаць яго доўга білі ўжо непрытомнага. Сяргей прысеў на кукішкі, абапёршыся сьпіной аб шурпатую сьцяну, і пагрузіўся ў нейкае здранцьвеньне – ні думак, ні адчуваньня часу.
...Зарыпеў у дзьвярах ключ, грымнула клямка.
- Выходзь! – Сяргей з цяжкасьцю падняўся на зацёклых нагах, выйшаў у калідор. Ліхтар ужо, здавалася, даваў даволі святла. – Да сьцяны! Рукі назад!
Зачынілі дзьверы ў “пенал”.
- Уперад! – Прайшлі ў канец калідора. – Да сьцяны!
Зноў рыпеньне ключа ў замку, грукат засаўкі і высокі, аж мурашкі па скуры, ськіргат завесаў.
- Заходзь! – Ззаду зноў ськіргат, грукат, рыпеньне.
Вільготная жывая цемра дыхае ўперадзе. Ад яе сьмярдзіць застояннай мачой. Сяргей пакрыху, выцягнуўшы перад сабою рукі, прасоўваецца ўперад.
- Асьцярожна! Не спатыкніся аб парашу. – Хрыплым барытонам папярэджвае цемра. Ногі Сяргея намацваюць унізе нейкі бар’ер. Гэта невысокі памост з дошак. На ім упокат шчыльна ляжаць людзі.
- Здымі абутак і сядай сюды, ля мяне. – Кажа барытон і бярэ Сяргея за руку. – Ну, братка, чым правініўся перад Савецкай уладай?
- Перад уладай – не. Так, даў па мордзе аднаму. НКВДзісту. – У цемры задаволена загаманілі:
- НКВДзі-істу! Ну ты і ўляпаўся!... Што, вось так проста, ні з таго, ні з сяго даў у пысу рыцару рэвалюцыі?
- Ну не так проста... Было за што...
Пакрыху, пакрыху – распыталі ўсё. Праз круглае акенца ў дзьвярах у камеру трапляе крыху сьвятла з калідора, і калі вочы прывыклі, Сяргей здолеў агледзецца. Ля дзьвярэй невялікі квадрат бетоннай падлогі, там абутак і драўляная кадушка з “вушамі” – параша. Астатнюю прастору займае драўляны насьціл, падняты над бетонам на вышыню калена. На насьціле варушыцца чалавечае месіва. Вольнага месца няма. Людзі, іх шмат, скурчыўшыся сядзяць, або ляжаць паклаўшы ногі адзін на аднаго. Большасьць па пас распранутыя – вельмі горача і вільготна.
- Кажаш – прыйшлі выганяць з кватэры? А кватэра твая, ці арандаваная?
- Як сказаць... Не, не мая... Я на фанернай фабрыцы працую... працаваў. І дом наш – уласнасьць Давыда Лур’е, гаспадара былога фабрыкі... Я і плаціў яму за кватэру. Аж пакуль летась ён не ўцёк, ну, калі таварышчы прыйшлі. З таго часу ня стала каму плаціць. Я, дурань, радаваўся – думаў так заўсёды будзе. Аж сёньня ўвальваюцца ў сініх фуражках: “Дваццаць мінут на зборы! Толькі лічныя вешчы!” І жонку мацаць!
- Пабілі моцна? – Спагадліва пытае гаспадар барытона.
- Косьці, здаецца цэлыя... Але ўсё цела баліць. І галава. І млосна мне. Тут вады няма? А то зараз званітуе.
Грыміць збоку ля сьцяны бляшаная накрыўка, і Сяргею падаюць кубак з цёплай вадой. Ад яе пахне жалезам. Астаткі вылівае на галаву. Так крыху лягчэй. Сяргей прымошчваецца сярод целаў і зноў, як у “пенале” ўпадае ў здранцьвеньне. Гэта і сон і не сон. Сяргей чуе, як навокал храпуць, кашляюць, размаўляюць людзі, перыядычна хтосьці падыходзіць да парашы, і тады вочы выядае едкая хваля. Ад ляжаньня на голых дошках нямее цела, прыходзіцца варочацца, непакоячы суседзяў...
...Вішчаць дзьверы, у праёме постаць: “Кахнюк! Васкалей! За пайкай!” – Двое борзьдзенька ўскокваюць, пераступаючы праз ляжачых спускаюцца з памоста, абуваюцца і зьнікаюць. Праз дваццаць хвілін заносяць у камеру вялізны бак, вешаюць на цьвік у сьцяне газавы ліхтар. Выносяць парашу.
Бляшаных місак на усіх не хапае. Ядуць па чарзе. Урэшце Сяргею перадаюць міску нейкай мутнай вадкасьці з пахам гнільля, і драўляную лыжку. Лыжка без ручкі, і каб зачарпнуць прыходзіцца мачаць у вадкасьць пальцы.
- Ты ня думай, што цябе хутка адпусьцяць. – Вучыць Сяргея Парамон, што з барытонам. – Як яно будзе, адзін Бог ведае, а калі чакаць, што вось-вось адпусьцяць – сэрца сабе парвеш. Лепей думай, што гэта, братка, надоўга. Што няма ў цябе ні жонкі, ні сына. Цяжка сябе ў гэтым пераканаць, але ты імкніся. Тады можа і здолееш сябе зьберагчы. На допыты пачнуць цягаць, то трымай язык на кароткай шворцы. Невядома, што табе шыць будуць, але ж будуць. Ніякіх прозьвішчаў не называй. Калі будуць казаць, што ўсё пра цябе ведаюць – не вер. Могуць знайсьці знаёмых, распытаць пра ўсялякія дробязі – ну, калі, дзе, зь кім, напрыклад выпівалі, аб чым гутарылі. А потым скажуць табе: “Мы ўсё ведаем. Вось такога і такога ты з такім і такім піў там і там, казаў тое і тое. Мы ведаем, што ты удзельнічаў у такой і такой арганізацыі. Мы ведаем. Мы толькі хочам, каб ты сам гэта пацьвердзіў, каб упэўніцца ў тваёй шчырасьці...” Ты і пачнеш... пацьвярджаць у шчырасьці. І сам не заўважыш, як распавядзеш тое, пра што лепей бы маўчаць.
- Ды я на самой справе акрамя, што таму па барадзе заехаў, нічога кепскага...
- Нічога, дык нічога... Я так, тэарэтычна... На ўсялякі выпадак. Або пачнуць з табою таргавацца: “Ты нам усё расказваеш, а мы паклапацімся, каб вырак быў як мага лягчэйшы” – Ня вер! Як толькі штосьці распавядзеш, падпішаш – забудуцца пра ўсе свае абяцанкі. Гэтак сама могуць прымусіць слухаць, што тут у камеры робіцца і ім дакладваць. Вунь тыя, Кахнюк з Васкалеем, - Парамон нахіляецца да сяргеевага вуха, - кожны раз як парашу вынясуць, ці за пайкай сходзяць – тытунём сьмярдзяць. За што іх там турэмшчыкі тытунём частуюць? Во-ось! Думай!
- Няўжо за паганую папяросу на сваіх дакладваюць?
- Ня ведаю... Людзі розныя... Іншыя хоць забівай іх – подласьць не зробяць, а іншыя самі шукаюць – як прадацца. Хоць бы і за недакурак абсьлінены. Такія рэчы ты сам павінен ведаць – не хлапчук ужо.
- Слухай, а што рабіць, калі зьбіваць пачнуць?
- А скуль я ведаю?... Кажуць, ёсьцека ў іх пара вялі-ікіх адмыслоўцаў па гэтай справе. Тут думка мая такая: Гледзячы ў чым прызнацца хочуць прымусіць. Бо могуць і замардаваць, а справы было – ну, скажам на гадоў на колькі там зьняволеньня. То ў такім выпадку лепей падпісаць, ды жывым застацца. А ўвогуле – не ўгадаеш, у іх як што – куля ў патыліцу. Не, не ведаю я...
Маркотна Сяргею на душы. Ня верыцца нават, што гэта ён, зьбіты сядзіць зараз у сьмярдзючым сутарэньні пад будынкам былога калегіюма. Здаецца яму, што гэта сон, што варта толькі прачнуцца і ўсё будзе на сваіх месцах – маленькая, але ўтульная кватэра з двух пакояў, Пётрык, жонка. Дзе яны зараз? Што зь імі?
- Як пана на імя? – На плячо кладзецца нечая рука. – Чы то вы, пане Крыўда?
- Ойча Казімеж, вы? Дык і вы тут! А летась, калі службу забаранілі, то казалі – вас некуды ў Сібір гэты кляты зьвезьлі. Амаль кожную ноч цягнікамі звозяць.
- Не, былэм пад сьледствам. Але юш вкрутцэ – на Сібэр’я. Естэм шпэгам Ватыкану. – Казімеж горка ўсьміхаецца. – Пятнасьце лят увензьненя.
- О-ёй-ё-ёй ! Пятнаццаць гадоў! І цэлы год сьледства ішло? І суд быў?
У цемры засьмяяліся:
- Пра які суд ты кажаш? Прыйшлі сюды, зачыталі вырак. Нейкая тройка завочна судзіць. Клопов – сакратар гарадскога камітэту бальшавіцкага, Корч – начальнік НКВДэшны, і яшчэ нехта трэці. А сьледства... сьледства, братка тут па-рознаму. Можа пару тыдняў, а могуць некалькі месяцаў марнаваць бязь ніводнага допыту.
Сяргей сядзіць на краі памоста абхапіўшы галаву і качаецца ўлева-управа, улева-управа. “Спокуй! Спокуй, пане Крывда!” – сьвятар кладзе яму на лоб халодную далонь, і Сяргею лягчэй. Ён падцягвае ногі да падбародка і засынае. І там усе падзеі сёньняшняга вечара здаюцца яму сном.
* * *
Ды-н-н-к-г! – Ляснула так, што зазьвінелі шыбы і са сьценаў пасыпалася тынкоўка. Эмануэль уціснуў галаву ў плечы, звыкла чакаючы дажджу з каменьчыкаў. – Не, гэта не гарматка чырвонаармейцаў. Гук нашмат мацнейшы і час занадта раньні, толькі-толькі сонца выкаціла над зялёным морам трысьнягу за ракой. Азірнуўшыся – ці не бачыць хто – Эмануэль пакінуў ганак і забег за кут будынка. Чорны слуп дыму падымаўся над заходняй часткай горада.
- Вартавы, т-т-ваю маму распранагіб-бон...! Дзе вартавы! – О, халера! Начальства прынесла апраметная. І трэба ж якраз тады, калі пакінуў ганак на хвілінку! Ой, як несвоечасова! Ну, зараз пачнецца...
- Тут я, таварыш Корч! – Што гэта зь ім? Чырвоны, потны, быццам ад сабак уцякаў, расхрыстаны. – Я тут. Глядзеў, што гэта там грымнула.
- Праз дваццаць хвілін – да мяне! – І пераскочыўшы праз чатыры прыступкі зьнік у праёме. Здаецца, пранесла. Але што там гарыць?
...У прасторным кабінэце Карча прахалодна, хоць заканчваецца чэрвень. Чэкісты, грукаючы затыльнікамі вінтовак па брудным дубовым паркеце расьселіся на шырачэзных, падваконьніках, на нешматлікіх крэслах, прысланіліся да сьценаў. Голас начальніка нязвыкла згубіў іранічна-скандальныя ноты, гучыць трывожна і няўпэўнена:
- Хлопцы, здаецца – вайна. У парткам тэлефанавалі – сёньня немцы перайшлі мяжу. С-с-саюзьнічкі, дышла ім в жупан!... . Потым сувязь прапала. Добра, каб гэта было толькі правакацыяй, але трэба рыхтавацца да горшага. Першае – у нас пяцьдзесят два чалавекі ў сутарэньні. Выпускаць іх нельга. Там усе – ворагі народнай улады, дарма, што сьледства ня скончана. Да вечара, сама пазьней заўтра іх трэба ліквідаваць. І – каб ціха. Месца для ліквідацыі – лясны масіў за вёскай Гарадок. Якраз недалёка чыгунка. Да Гарадка – ў вагоне, пад выглядам эвакуацыі, каб не панікавалі і не паспрабавалі зьбегчы. Далей – такая легенда: немцы разбамбілі чыгунку і трэба прайсьці колькі там пехатой... Ліквідацыяй зоймуцца ты, ты, ты,... - пачаў тыцкаць пальцам Корч, пазначыўшы чалавек дзесяць. – Старшым, і адказным за ход аперацыі назначаю... будзеш ты, Эдзік... Эману...ля, цьху, язык зломіш!, Остмана! Эдзік, потым застанешся – падрабязна пагутарым.
Далей! Ты, ты, ты і ты – падрыхтоўка дакументацыі і маёмасьці да эвакуацыі... – На стале слаба дрынькнуў тэлефон. – Слухаю, Корч! Так! Так! Ну, і што? Я вам што – пажарны? Аляксей Ахрэмавіч! Зьбірай паперы, тыя што найбольш важныя, ахову вам і дакументацыі арганізую, а пажар тушыць – выбачай, не мая справа. Добра. Добра! Разам! Мае хлопцы і твае. Прышлі каго, хай зброю атрымаюць. І наконт транспарту паклапаціся. Што ў мяне? У мяне адзіная палутарка, і тая ледзьве дыхае! – Абвёў вачыма падначаленых. – Клопов тэлефанаваў, сакратар. Здаецца, наклаў у штаны. Будзем дапамагаць ім даваць дралу... Раніцай самалёт бомбу на збройны склад ськінуў, гэта ён зараз гарыць... Ну, і хай сабе. Ня наша справа!
... Так, Эдзік... – Корч, застаўшыся сам-на-сам з Эмануэлем ходзіць ад сьцяны да сьцяны, заткнуўшы вялікія пальцы за жоўтую дзягу. – Расьцеш, Эдзік! Давяраю вельмі адказную сакрэтную аперацыю. Але калі барані Бог хтосьці з шляхцюкоў уцячэ, Эдзік, адказваць будзеш па ўсёй строгасьці... Ну, ты хлапец разумны, учэпісты, сакратар камсамольскі, не табе распавядаць... Значыцца, так! Першае! Зараз чалавека на вакзал – дамовіцца з вагонам. Вагон праверыш сам, каб ніякіх там шчылін, гнілых дошак..., ну,... зразумела? Потым выберыш месца ля станцыі, недалёка ад Гарадка, але так, каб стрэлаў не было чуваць, кіламетры за тры-чатыры, у лесе. Яму хай твае хлопцы самі выкапаюць. Яно лепш было б, каб шляхцюкі самі, але здагадаюцца, могуць узбунтавацца. Аперацыя сакрэтная, таму, калі нехта з мясцовых убачыць – іх таксама ліквідаваць. Нам лішнія сьведкі абсалютна непатрэбныя! Ну, што ты ў твары зьмяніўся? Нічагусенькі, прызвычаешся. Чалавека, а тым больш ворага забіць – гэта гонар! Ды і ўвогуле – ім куля як падарунак дарагі. Ворага, Эдзік, калі па-сапраўднаму, трэба доўга на той сьвет не пускаць, доўга таптаць! А стрэл – гэта лёгка і няправільна! Проста – часу зараз няма. Ты ж мужчына! А то ёсьць такія – парася закалоць не могуць. Гэтыя, я лічу, не маюць права нават нагавіцы насіць! Вось, памятаю, у Іспаніі... Але... як-небудзь потым распавяду...
Добра! У Гарадку паведаміш легенду, што немцы чыгунку разбамбілі, што далей трэба крыху пёхам. Пазьвязваеце ім рукі назад – зноў сам правер, каб якасна зьвязалі – і агульнай вяроўкай па дзесяць-дванаццаць. На кожную такую зьвязку – па двох нашых хлопцаў. Што? Дзе вяровак узяць? І рыдлёвак? Не злуй мяне, Эдзік!
І яшчэ! Вінтоўкі вашы для такой справы не вельмі прыдатныя. Атрымаеш на ўсіх “Наганы” і патроны да іх. Зьвязкі хай ідуць праз гадзіну. Яму капайце глыбокую. Падводзіце, кладзіцё на зямлю на краі, усю зьвязку ў радок, і – стрэл пад чэрап. Вельмі надзейна. Потым ськідаеце і крыху прысыпаеце. Так – пяць пластоў. Якраз за пяць-шэсьць гадзін справіцеся. Потым засыпаеце і маськіруеце шыльнікам, ламаччам там... Ды глыбакавата закапвайце, каб зьвяр’ё потым не адкапала!
Як закончыце – назад у горад. Будзем парткам суправаджаць. Трэба да вайсковых часьцей прыбіцца. І глядзі, Эдзік, яшчэ раз кажу – калі хто ўцячэ, лепей табе самому адразу застрэліцца! А зробіш усё якасна – далібог да ўзнагароды прадстаўлю!
* * *
На вуліцы насупраць партыйнага камітэту мітусьня. Упараныя партпрацаўнікі разам з сінефуражачнікамі цягаюць мяшкі і скрынкі з паперамі. Сакратар Клопов стаіць на ганку са счарнелым, стомленым тварам. Дае каманды: “ У кузаў! Гэта спаліць! Спаліць! На машыну!”. Большасьць папераў тут жа ідзе ў вогнішча, што раскладзена пасярод вуліцы. Вогнішча вялізнае, аж гудзе. Ад яго ўгору разам з дымам узьлятаюць палаючыя аркушы.
- Аляксей Ахрэмавіч, ты б дзе ў іншым месцы паперы паліў. – Абыякава кажа сакратару Корч. – Сухмень якая! Пажараў наробіш...
- А-а! Няма часу! Згарыць што, дык немцу не дастанецца... А ты свае дакументы зьнішчыў? А што з падсьледсцьвеннымі?
- Не хвалюйся! У мяне ўсё гатова. Дакументы, зброю, частку асабовага складу ўчора вечарам цягніком на ўсход адправіў. І арыштантаў таксама – куды трэба. Як дамаўляліся. Вунь той хлапец усё зрабіў. Вельмі нам падхадзяшчы. Аж страшнавата. Будзе толк, калі лёс захавае... Ты да яго прыглядзіся. Я яго табе, у сэнсе нам, у ахову ўзяў.
- Выбачай, не да яго. Зараз пра свой лёс час паклапаціцца...
- Так то яно так. Але раю ўслых такія рэчы не вымаўляць... Мы тут пастаўлены ведаеш дзеля чаго...
- Мы ж свае, Васіль Рыгоравіч!
- Тота ж бо, што свае!...
...Горад пакінулі на сьвітанку. Над балотамі ўздымаўся ранішні туман. Патыхала вільгацьцю, аерам і балотнай мятай. З палёў вярталіся чароды качак, з шумам разьбівалі вадзяныя люстэркі сярод чаротавых джунгляў, якія падымаліся паабапал старой дарогі. Усё было як спрадвеку, быццам і не было вайны... Падскокваючы на калдобінах старога гасьцінца, плюючыся сьмярдзючым чорным дымам у паўночным накірунку няшпарка рухаліся чэкістская “палутарка” з дзесяткам узброеных людзей у кузаве, і сакратарская легкавушка, у якой дзяўблі насамі Корч і Клопов. Як праехалі Стычанічы – балотную выспу з парай дзесяткаў прысадзістых хат, пакрытых пухнастымі трысьняговымі дахамі – грузавік заглух.
- Ну, сакратар, што рабіць будзем? – Зьвяртаецца да Клопова Корч, калі канчаткова стала зразумела, што ўдыхнуць жыцьцё ў рухавік не ўдасца. – Далей удвох небясьпечна, наскочым на немцаў – як адбівацца будзем? Прапаную адправіць зараз тваёй машынай некалькі хлопцаў у Стычанічы, хай двое-трое калёс у кулакоў рэквізуюць. О! Хай легкавік твой на падводы зьмяняюць! Ха-ха! Ашчасьлівяць шляхцюкоў! Бо калі мы машынай, то наша ахова за намі не пасьпее. Дні за два да Івацэвічаў дабярэмся, там нашых сустрэнем. А грузавічок трэба з дарогі прыбраць – можа ўвагу з паветра прыцягнуць...
...- Даюць нам, здаецца, па мордзе, сакратар. “Есьлі завтра вайна, есьлі завтра в паход...!”, курва! “Будзем біць врага на яго церыторыі...!” – Разьлёгшыся на сярэднім возе бурчыць Корч, калупаючы ў зубах сухой саламінкай. – Што гэта ты такі невясёлы? Боязна?
Твар Клопава сапраўды невясёлы і пакамечаны.
- Сам думай, што ўслых казаць! Нічога! Усёроўна мы пераможам! – Сьцішана, амаль шэптам адказвае сакратар і вачыма паказвае на сьпіну Эмануэля Остмана, што з дубцом сядзіць уперадзе, за фурмана, і раптам крычыць дзіка, вылупляючы вочы: Ціха! .Ціха, кажу!
Перабіваючы рыпеньне колаў уперадзе, за паваротам дарогі, чуцён трэск рухавікоў.
- Дачакаліся, р-рудая п-піцунда! – Твар Клопова са счарнелага робіцца зеленкаватым. – А можа нашы?
- Якія нашы?! Матацыклеты! Гэта немцы! – Корч ускоквае на ногі. – Хлопцы! Усе ў трысьнёг! Падрыхтавацца да бою!
Як гарох з сыпанулі з дарогі. Зачвякала пад коламі, захрабусьцеў трысьнёг. З-за павароту выехала чорная легкавушка. Ззаду і сьпераду – матацыклы з вазкамі. Немцы. Пярэдні падняў руку. Спыніліся.
* * *
...Фрыдрых Мейнэ, зручна ўмасьціўшыся ў вазку матацыклета, трымаючы правай рукой за рукаятку “Машынэнгэвэр”, з задавальненьнем разглядаў чужы дзікі пейзаж. На павароце дарогі, што зарасла паабапал высокім трысьнягом, яны дагналі басаногага бруднага хлапчука з вудай і трыма вялізнымі рыбінамі, начэпленымі на лазовую галінку. “Багатая краіна. – Падумаў Фрыдрых. – Няблага было б атрымаць тут маёнтак. Калі ўжо смаркачы могуць лавіць такіх монстраў... Зямлі мала, але можна арганізаваць гадоўлю рыбы. Загарадзіць сажалкі, разьвесіць над імі электралямпачкі. Тут шмат балотаў, значыць павінна быць шмат камароў, начных матылёў. Яны будуць ляцець на сьвятло і падаць у ваду. Рыбу не трэба будзе падкармліваць...”
Закончыць думку не далі. “Опель”, за якім яны ехалі, спыніўся. На пярэднім матацыкле суправаджэньня ўперадзе заўважылі фурманку, што нырнула ў трысьнёг.
...Пётрык Крыўда з цікавасьцю разглядаў нябачаныя траскучыя машыны, што дагналі і спыніліся ля яго. Той, што сядзеў у легкавушцы нешта гергетнуў і махнуў рукой. Задні матацыклет з кулямётам на вазку асьцярожна аб’ехаў легкавушку, затрашчэў мацней, шпарка, хістаючыся і падскокваючы паімчаўся ўперад. Праехаўшы метраў трыста, ён раптам, не збаўляючы хуткасьці вільнуў з дарогі і перакуліўся. “Тах-тах-тах” данесліся праз некалькі імгненьняў вінтовачныя стрэлы. Легкавушка не разьвярнуўшыся ірванула задам па дарозе адкуль прыехала, а кулямётчык з матацыкла, што застаўся даў некалькі чэргаў па трысьняговых зарасьцях. Потым паімчаў сьледам. Усё адбылося так хутка, што Пётрык не пасьпеў нават спалохацца. Стаяў і глядзеў, як яны аддаляюцца. Калі немцы ўцяклі, патэпаў уперад, да перакуленага матацыкла.
Сонца падала на дарогу праз трысьняговую сьцяну. Тварам уверх ляжаў на дарозе чалавек у шэра-зялёным адзеньні. Чорная кроў запяклася на тым твары. Як у бацькі, калі яго забралі з дому. Дзе ён? Чаму не вяртаецца? Мама нічога не адказвае, толькі плача, калі Пётрык пытае яе пра тату.
- Мальчык, немцы зьехалі? – Трысьнёг зашамацеў, заварушыўся, і на дарогу выбраўся жаўнер, мокры і брудны. У сіняй фуражцы. Той самы, што вёў тады тату. Пётрык насупіўся і маўчаў.
- Эдзік! Правер, ці жывыя матацыклісты? Асьцярожна падыходзь! Вазьмі на мушку!
Трымаючы нагатове рэвальвер жаўнер сьхіліўся над акрываўленым немцам, потым падыйшоў да другога, той ляжаў нагамі ў балоце, тулавам на сухім.
- Гэты гатовы!... А гэты дыхае, здаецца! – Затрашчэў трысьнёг, загаманілі людзі, зачвякала балота. Храпучы, коні вывалаклі на дарогу тры сялянскіх вазы.
- Хлопчык, ты дадому ідзеш? То ідзі! Раскажы там людзям, маўляў партызаны ўступілі ў бой з вялікай колькасьцю немцаў і ў тым баі перамаглі. – узбуджана кажа Клопов. Увогуле зараз усе узбуджаныя, гаманкія і ўсьмешлівыя. – Васіль Рыгоравіч, што з тым немцам?
- Жывы... Аглушыла, відаць як з вазка вываліўся аб зямлю вяцнуўся добра... Хлопцы! Паліце яго вадой, хай ачухаецца!
Праз пару хвілінаў са сьмехам і жартачкамі падвялі немца.
- Васіль Рыгоравіч, відаць трэба яго дапытаць?
- Зараз... Эдзік! Остман! Дапытай немца.
- Што пытацца?
- Ну... Зь якой часткі... Нахалеру нам яго частка?. Спытайся, як клічуць.Чаго ехалі – І, панізіўшы голас, зьвярнуўся да Клопова: - Аляксей Ахрэмавіч, думаю – нам на Івацэвічы зараз рухаць нясьледуе. Нарвёмся яшчэ, і не раз. Давай вернемся назад у горад, там будзем думаць, што далей. Дакументы, што вязём – у балота. Ніхто іх тут ніколі ня знойдзе.
- Згодзен. А што нам з гэтым немцам? Не цягаць жа з сабою!
- Разьбяромся... Эдзік! Дапытаў?
- Значыцца, так! Клічуць немца Фрыдрыхам Мейнэ. Суправаджаў палкоўніка ў якасьці аховы. Больш нічога не ведае.
- Добра. Давай, арганізуй зараз – мяшкі з дакументамі, і немцаў таксама – у балота. Ну, што ты ў твары мяняешся? Ты ж ужо гэтым займаўся, трэніраваны...
... Пётрык, асьцярожна ступаючы па абочыне, дзе расла трава, бо дарожны пыл распаліўся на сонцы і пёк ногі, пачуў ззаду два стрэлы. Азірнуўшыся, убачыў, як жаўнеры раскачалі і кінулі ў багну немцаў. Балота забурчэла, выпусьціла сьмярдзючыя бурбалкі, сквапна засмактала, паглынаючы здабычу...
...Вечарэла. На даляглядзе за балотамі вісеў барвовы шар, кідаючы на навакольле доўгія цені ад скарлючаных дрэў і зарасьнікаў ракіты. На ямах, залітых вадой, плюхаліся, перакульваючыся ўніз галовамі крыжанкі. Аднекуль здалёк прыляцела сойка з жалудом у дзюбе. Пакінуўшы на дарожным пыле крыжыкі сьлядоў, па-зладзейску азірнуўшыся, яна шмыганула ў прыдарожную траву, прыхавала жалуд, і з пераможным крыкам паляцела назад у лясы.
Высока ў небе, раськінуўшы вострыя крылы плыў у блакіце сапсан, азіраючы прастору бязьлітаснымі зоркімі вачыма. Сойка нават не пачула імклівага посьвісту сакаліных крылаў... Так на ўскрайку шашы, былым гасьцінцы, над невядомай магілай нямецкага салдата Фрыдрыха Мейнэ, падняўся праз гады адзінокі дубок.
* * *
Вечарэла. Барвовы шар амаль схаваўся за даляглядам. Гарэлі асушаныя балоты. Дымы тарфяных пажараў расьцякаліся па навакольлі і ў паветры стаяў іх удушлівы пах. Пётрык Крыўда – так і застаўся Пётрыкам, нягледзячы на сьсівелую галаву – прыціснуў локцем лейцы, разьлёгся на пахкім сене. Сьледам за ягоным возам паўзла белая на фіялетавым небе поўня, ўзбуджала цьмяна акрэсьленыя думкі і тугу пад сэрцам. Маленькі вараны конік спакойна цокаў капытамі па асфальце, ціха шамацелі гумовыя колы. Конікам не трэба было кіраваць. Пётрык драмаў, змораны доўгім, ад цямна да цямна, працоўным днём. Сны мітусіліся вакол яго, блытаючыся зь явай. Часам узьнікалі твары маці і бацькі. Няма ўжо маці, а бацьку як схапілі НКВДзісты напярэдадні вайны, так і прапаў. Зрэдку расплюшчваў вочы і дзівіўся, як за ягонае жыцьцё зьмяніўся навакольны пейзаж. Вось там, дзе зараз малады дуб, рускія на ягоных вачах застрэлілі немца і кінулі ў балота. Зараз ад балота не засталося і сьледу...
...Цямнела. Зручна разьмясьціўшыся за штурвалам грузавога “Мэрсэдэса”, Вольфганг Мейнэ з хваляваньнем разглядаў нязвыклы дзікі пейзаж. Далёка, аж пакуль сягае пагляд, раськінулася плоская як стол раўніна, перарэзаная сеткай меліярацыйных каналаў, парослая там-сям непралазнымі хмызьнякамі і невялікімі выспачкамі маладых хвойнікаў. Куды ні павернеш галаву – зарывы пажараў. І непрыемны пах тарфянога дыму... На краі раўніны паказаліся агні горада. Недзе ля гэтага гораду на пачатку вайны з рускімі прапаў бацька, Фрыдрых. Колькі дзесяцігоддзяў таму позірк яго спыняўся на гэтым даляглядзе, на гэтай рацэ... Можа, дзесьці тут ляжаць ягоныя косьці? На сэрцы Вольфганга было ўрачыста і горка...
...Эмануэль Барысавіч Остман ціснуў на акселератар “Джыпа”, не тармозячы нават калі праносіўся праз цёмныя, без ніводнага агеньчыка вёскі. Сяляне кладуцца рана. Вочы сачылі за дарогай, рука ляжала на штурвале, думкі былі далёка. Абдумваў чарговы артыкул кніжкі мемуараў.
Жыцьцё амаль удалося. Ён – генерал. Ён быў прыбліжаны і аблашчаны самымі высокімі людзьмі... І нават зараз, на пенсіі, ён не губляе сувязяў з моцнымі. Яго не забываюць. Тое, што яго, сёньня жыхара другой краіны, аб’явілі ганаровым грамадзянінам гэтага гарадка, дзе пачалася кар’ера, вельмі грэе самалюбства... Хоць якая Беларусь іншая краіна, калі Федэральная Служба Бясьпекі робіць тут што хоча! Вось – дазволілі ганароваму грамадзяніну разьмясьціць тут сваю справу. Нават памяшканьне далі. Гэта, натуральна крыху каштавала, але тое, што для маскоўскага генерала – капейкі, для мясцовага чыноўніка вялізныя грошы... Адзінае, што ўсе апошнія гады не дае спакою, дзярэ і цісьне знутры – несправядлівасьць, зь якой прыйшлося сутыкнуцца. Чаму? Чаму так абышліся менавіта зь ім? Ён жа пра гэтага Клопова ведае ўсё. Хто ён такі, гэты Клопов? У мемуарах будзе так: “У чэрвені сорак першага быў пакінуты ў тыле ворага членам падпольнага камітэта КП(б)Б, а ўжо ў верасьні ён пакінуў сваіх таварышаў, сышоў у родную вёску, адсядзеўся там, адпусьціў бараду, потым перайшоў лінію фронту і апынуўся ў шыкоўнай “зямлянцы” гасьцініцы “Масква”. Прасядзеў у сталіцы да верасьня 1942 года. Потым самалётам закінулі Клопова ў Беларусь, ужо сакратаром падпольнага камітэту партыі. Праз некалькі месяцаў – прысвоілі званьне генерал-маёра, а потым і Героя Савецкага Саюза. За што? Немца жывога ў вочы не бачыў.”
Сапраўды не бачыў. Нават тады, калі ў пачатку вайны ўзялі ў палон таго... Фрыдрыха...?, так, Фрыдрыха, як Энгельса клікалі, а вось прозьвішча забыўся. Нешта з валасамі... Хаар? Не, не Хаар. Як па-нямецку “грыва”? Мейнэ! Дакладна, Фрыдрых Мейнэ! Дык як яго прыйшлося ў распыл пусьціць – бо не цягаць жа з сабою, калі абстаноўка такая няясная! – то званітавала будучага Героя. Чыстаплюй! Толькі і мог, што растрэльныя сьпісы падпісываць! І гэтаму – Герая! А яму, Эмануэлю Остману – хрэн з гарчыцай.
Дарэчы! Дарэчы вось недзе тут тое ўсё і было! Як усё памянялася! Не пазнаць! Во, помнік нейкі ля дарогі. Абстракцыя нейкая. Можа тым падзеям?
...Уперадзе заблішчэлі чырвоныя “габарыты”. Фура. Нумары нямецкія. Зачасьцілі фрыцы. Відаць, гуманітарку вязуць. Так, пераключыцца на бліжняе сьвятло, і на абгон. Акселератар па плешку!
І раптам у бліжнім сьвятле фараў, - зусім блізка, - воз з сенам! Па левай абочыне, с-сука! Тармазіць! Позна! Управа! Фары на імгненьне выхапілі стаўбур дрэва, потым трэск і моцны ўдар у грудзі. Апошняе, што ён убачыў, былі чырвоныя ліхтары “Мэрсэдэса”...
Помста
Па Іслачы плылі раздутыя трупы. Плынь паласкала іхныя раскручаныя абмоткі, падобныя на доўгія водарасьці. Начамі ў вокны хат асьцярожна стукалі і патрабавалі ежы. Вайна, як сялянскі воз па бруку, прагрымела паўз Ракаў і заціхла ў менскім накірунку, пакінуўшы новую ўладу ў выглядзе трох паліцыянтаў.
Ядзя Макіцкая, дэпутатка Вярхоўнага Савету, сабірала рэчы для ўцёкаў. Каторы ўжо дзень угаворвала Тодара, мужа:
- Сабірайся, пойдзем у Душкава да сястры, там перачакаем, паглядзім што будзе. Бо чуе маё сэрца – прыйдуць за намі…
- Ага! Разумная! А гаспадарку хто глядзець будзе? Скаціну куды – на вуліцу, ці можа суседзям раздаць? Не-е, любачка! Табе, можа і трэба дзе перачакаць, а зь мяне які спрос? Я ў “таварышчаў” не засядаў!
- Можна і суседзям… Жыцьцё даражэй…
Загрукалі на ганку прыступкі, ляснула клямка, у хату ўварвалася расчырванелая, задыханая суседка. Садрала з галавы хустку, выцерла ўпацелы твар:
- Ядзя! Курлян са сваімі паліцаямі сюды ідуць! У-уцякайце! Бо заб’юць!
- Ну, Тодар! – У вачах адчай. – Прашу цябе!
- Мяне не зачэпяць, што я ім? Бяжы, давай! Як усё сьціхне – прыеду ў адведкі. – Падхапіў клунак і падштурхнуў Ядзю да задніх дзьвярэй. – Хуценька агародам у лес, потым вакол Паморшчыны. І на чыстае не выходзь, хмызамі ды лесам старайся.
Правёў у канец агароду, дапамог перабрацца праз плот, падаў клунак. Мядзьведзявата, сарамацячыся, абняў:
- З Богам! – Спрытна, як шашок шуснула ў лес. Лес пачынаўся адразу за агародам.
Тодар вярнуўся, падпёр кійком заднія дзьверы, у прабой пярэдніх уставіў трэску, каб відаць было, што нікога няма. Выйшаў за брамку і пакрочыў у цэнтр мястэчка. Насустрач небясьпецы.
Курляна сустрэў на мосьце. Аднаго. Хацеў кіўнуць і шмыгануць міма, але той загарадзіў дарогу і падступіў ушчыльную. Аж патыхнула самагонкай і часнаком. Пырскаючы пенай з вывернутых чырвоных вуснаў, прасіпеў:
- Здароў…
- Дзень добры, Сідар… - пад сэрцам засмактала і Тодар пашкадаваў, што не паслухаўся Ядзю.
- Што чуваць?
- Ну…, дык…, усё добра. Дзякуй Богу. – Тодар, рассыпаючы тытунь засьлініў самакрутку. – Прыпаліць ёсьць чым?
- Я табе зараз прыпалю! – Зьняў з пляча карабін. – Ты гэтта… Дзе твая сучка? – Погляд мутных вачэй цяжкі і непрыемны.
- Хто!? Якая яшчэ сучка!?
- Бальшавіцкая сучка, жонка твая дзе?
- Думаеш – стрэльбу ўзяў, і ўжо над усімі пан? Сучка – твая матка! – Ухіліцца не пасьпеў. Удар прыклада зламаў нос і кінуў на брудныя дошкі. Потым доўга, мо хвілін дваццаць Сідар тоўк Тодара нагамі. Калі змарыўся, хістаючыся і мармычучы нешта пад нос пакрочыў назад, у цэнтр мястэчка. Кроў працякла праз шчыліны насьціла і буйнымі кроплямі падала ў хуткія шкляныя струмені ўтвараючы мутныя ружовыя воблачкі. Вакол іх круціліся чародкі гаркуш і верхаводак. Спалоханыя вочы бялелі з-за шыбаў. Спалоханыя фурманы, што ехалі з кірмаша ў Паморшчыну і Вялікае Сяло асьцярожна абміналі непрытомнае цела. Падабралі калі сьцямнела…
…Пахла цьвільлю і дымам. Бледныя промні месяца ліліся скрозь падсьлепаватыя шыбы. На стале захліпалася газавая лямпа. За ёй цемра глядзела на Тодара горкімі вачыма. “Дзе я?” – спытаў у вачэй Тодар. “Бу-бу-бу” – сказалі яго разьбітыя губы. Вочы выплылі зь цемры. А-а, сястра жонкі… А як…? А дзе…?
- Ачуняў? Я ўжо думала, памрэш. Тры дні бяз памяці. Суседка прывезла, Марыля. А Ядзя хутка павінна быць. У Пяршаі пайшла, кажуць там партызаны, будзе да іх прасіцца. Зараз юшкі курынай паясі, тры дні ні каліва ў роце, толькі вадой губы мачыла. Пашанцавала табе, што паліцай п’яны быў. Цьвярозы забіў бы.
Цёпла-салодкае палілося на губы, на шыю, крыху трапіла ў рот і сагрэла страўнік. У распухлы нос патыхнула мясам і Тодар адчуў страшэнны голад. І пачаў глытаць. Ажно пакуль швагерка не сказала: “Ну, хопіць пакуль. Нельга адразу шмат”. Тады Тодар прыслухаўся да свайго цела і разбурэньні здаліся яму не вельмі вялікімі. Толькі круцілася і балела галава. І кожны ўдых болем аддаваўся ў скабах.
* * *
Гасьцінец ад Менску да Ракава і далей застаўлены кінутай нямецкай тэхнікай, а ў навакольных лясах процьма зброі. Маладзік мокне ў хвалях сьцюдзёнай Іслачы. Распранутыя трупы плывуць па іх. Сідар Курлян сьпіць у берагавых хмызах. Калі спрабаваў залезьці ў кузаў грузавіка, каб ехаць зь немцамі на захад, атрымаў высьпятка кованым ботам у твар. Зараз немцы ўжо далёка, а ён вымушаны хавацца. Рускія забралі ў сваё войска ўсіх дарослых мужчын, а падлеткаў сагналі ў “істрабіцельны” батальён. Людзі клічуць іх “ястрабкамі”. Ястрабкі шукаюць па лясах і вясковых лёхах дэзертыраў і такіх як ён, Курлян, былых паліцаяў.
Ноч росная і халодная. Курлян спрабуе закруціць грузнае сваё цела ў паліто, рассьцеленае на зямлі. У кішэні ляжыць “Парабелум” і муляе бок. Ранішні сон самы прыемны, а тут холад і “Парабелум”. І яшчэ вельмі хочацца есьці.
Над хвалямі Іслачы туманок. Чэзьне маладзік. Двое рыбакоў, адзін з “таптухай” і торбай, другі з шостам. Босыя ногі чырвоныя ад холаду.
- Правей, правей заходзь! Давай! Давай! Не ўпусьці! – чуе крык Курлян, падхопліваецца і кідаецца ў раку, на той бераг, дзе яму здаецца лягчэй уцячы. Паліто і “Парабелум” застаюцца зьдзіўленым рыбакам.
Хутар гарбаціцца сярод елак побач з брукаваным гасьцінцам. Да яго лёгка падысьці незаўважна. Сідар ценьню сьлізгае сярод елак і ўваходзіць у хату. Тры пары сініх, як валошкі вачэй глядзяць на яго спалохана. Дзяўчынка і двое хлопчыкаў.
- Дзень добры ў хату. Дзеткі, а дзе мама ці тата? – У хаце пахне кіслай капустай і цяплом. Сьліна цячэ ў рот Сідара як з прарванай гаці.
- Мама ў Лакаве на кілмашы, а тата на лыбе… – адказвае самы маленькі. Дзяўчынка штурхае яго локцем, і той раптам змаўкае.
- Цябе як клічуць? – пытае Сідар дзяўчынку, але тая апускае вочы і маўчыць. – Ну чаго маўчыш? Цяляты язык аджавалі?
Дзяўчынка адмоўна хітае галавой, высоўвае кончык языка, маўляў усё на месцы, але маўчыць.
- Я тут пасяджу, у вас. Тату, маму пачакаю. – Курлян садзіцца на ўслон ля вакна, кладзе рукі на стол.
Цёпла. Галава Сідара хіліцца, прытомнасьць мякка расплываецца і вось ужо ён сёрбае зь вялізнай місы вараную капусту. Сёрбае, і не можа наесьціся.
Стукнула нешта на падворку, і прахапіўся Курлян. Па-воўчы прахапіўся, бадзёрым, пругкім. Толькі сьліну сьцёр, што на шчацьцё нацякла. Зірнуў у вакно – і адскочыў. Лёгкая брычка ў двары, запрэжаная конікам вараным, танклявым, нянаскім. А ад брычкі да ганку, – Сідар яго адразу пазнаў, – Тодар Макіцкі ідзе, камандзір “ястрабкоў”, галоўны ястраб. ППШ правай рукой за шыйку прыклада трымае, руляй уніз.
Шыкнуў страшным голасам на дзяцей Курлян каб маўчалі. Не ведаў, што Макіцкі яго ўжо ў шыбе заўважыў і таксама пазнаў. Заціснуў Сідар вялікае сваё цела, хоць і схуднелае апошнім часам, за печ, куды толькі дзіцё магло заціснуцца. І сьцішыўся, як мыш.
Адчыніў Тодар дзьверы ў хату, сам за вушак схаваўся, аўтамат перад сабой. Агледзеў пакой:
- Дзеці! Хуценька на вуліцу! І за хлеў! – Дзяўчынка схапіла малодшых за рукі і ўсе разам патэпалі з хаты.
- Курлян! Я ведаю, што ты тут. Вылазь. Адбегаўся. І без глупстваў. Я цябе страляць не хачу, я цябе ў лагер, каб доўга гніў. Таму ты мне жывы патрэбен. – Твар Макіцкага бледны, твар хворага чалавека. Далося ў знакі зьбіцьцё і тры гады ў Налібоках у зямлянцы. Таму і ў войска не ўзялі.
У пабелцы, у пыле выбраўся Курлян са шчыліны. Вочы запалыя, абкружаныя чорным, злыя як у загнанага зьвера. А гутарка лісьлівая:
- Тодарка, зямляк! Ты за тую бойку злуешся? Ну прабач, зямляк, п’яны быў, нічога не памятаю.
- Зброя ёсьць?
- Якая зброя? Нахалеру мне тая зброя? Німашака нічога! – Вывернуў кішэні, расьхінуў крысьсё фрэнча, задраў кашулю. – Во! Нахалеру яно мне!
- Ну, то выходзь. – Тодар крыху адступіў у бок і прапусьціў Сідара ўперад.
Выйшаў Сідар на ганак, і – шусь пад парэнчу, ды за вугал, ды з усяе сілы – праз падворак, да лесу.
- Стой, Курлян! Не ўцячэш! – закрычаў Макіцкі і паклаў свой ППШ на парэнчу. – Стой, кажу!
Ня слухае Курлян, ляціць што лось, нават галаву як лось закінуў. Выцаляў тады Тодар і ляснуў адным стрэлам. І разьбіла куля апошні пазванок у хрыбетніку. Прамазаў Тодар, ніжэй цаляў, па мяккаму.
Пагрузіў зьнерухомелага Курляна і ськінуў ажно ў Ракаве, на мосьце. Сам, мармычучы нешта пад нос, паехаў дадому і там добра-ткі напіўся. Сам-адзін.
Спалоханыя вочы бялелі з-за шыбаў. Спалоханыя фурманы, што ехалі з кірмаша ў Паморшчыну і Вялікае Сяло асьцярожна абміналі нерухомае цела. Кроў працякла праз шчыліны насьціла і буйнымі кроплямі падала ў хуткія шкляныя струмені ўтвараючы мутныя ружовыя воблачкі. Вакол іх круціліся чародкі гаркуш і верхаводак. Падабралі калі сьцямнела…
***
Курляна не судзілі. Краіне патрэбны былі працаздольныя зэкі. Моцы ў ім яшчэ заставалася на дваццаць пяць гадоў. Ён правёў іх на ложку ля вакна, што выходзіла на ракаўскае возера, сярод якога ўздымаецца старажытны курган.
А Макіцкі згарэў хутка, як сьвечка.
Неспасьцігальныя задумы Твае, Госпадзе…
Апошні нячысьцік
(ненавуковая фантазія аб мутантах)
Вясну перажылі двое, Кырр і Куга. Вяртаючыся з Выраю птушкі прынесьлі на крылах Мору, і шмат іх засталося ўскалмачанымі рознакаляровымі купінамі ляжаць на берагах рэк і азёр. Драпежнікі аб’ядаліся падлай. Потым Мора разьятралася, як дзік, што адчуў смак крыві, і накінулася на людзей. Людзі трэсьліся, пакрываліся пухірыкамі, заходзіліся сухім дзярпучым кашлем і на пяты дзень сыходзілі ў Вырай. Целы ахвяраў закапвалі ля ўваходаў у буданы, а калі Мора ахапіла ўсё племя і закапваць ужо не было каму, засталіся ляжаць. Ад іх па навакольлі расьцякаўся цяжкі пах тлену. Мядзьведзі і ваўкі ішлі на гэты пах і расьцягвалі трупы па навакольлі.
Кырр прачнуўся на досьвітку ад гукаў ваўчынай грызьні ў суседнім будане. Працягнуў руку за зброяй – палкай з уціснутым і моцна абвязаным у расшчэп на канцы вострым крэменем. Выйшаў з будана і заплюшчыўся – вочы балюча разанула няяркім яшчэ ранішнім сьвятлом. Вельмі балела галава і скура, яна была адчувальнай як адкрытая рана. Ваўкі з разьдзьмутымі жыватамі стаялі непадалёку і разглядалі яго строгімі жоўтымі вачыма. Кырр хрыпла закрычаў, замахнуўся дроцікам. Потым падняў ламачыну, кінуў. Ваўкі ляніва адскочылі і зьніклі ў падлеску. Пайшлі ў бок ракі. Наеўшыся мяса ваўкі заўжды п’юць.
“Яшчэ пяць разоў я ўбачу ўзыход Яра. – Падумаў Кырр. – І сустрэнуся з бацькамі, з братамі”. Цела калацілі дрыжыкі, выламвала суставы, гэта было вельмі пакутліва і Кырр хацеў хутчэй трапіць у Вырай.
Разьдзіраючы кашаль пачуўся аднекуль зьверху. Кырр падняў галаву і высока на дрэве заўважыў гняздо складзенае з галінак сярод тоўстых сукоў. Кашлялі там. Рукі і ногі не слухаліся, сэрца калацілася і Кырр, пакуль дабраўся да гнязда ўвесь пакрыўся халодным, ліпкім потам. Там, раськідаўшыся на скуры аленя ляжала Куга, дзяўчына зь іхняга племя. “Тут нас разьдзяўбуць, гэта лепш, чым быць зьедзенымі ваўкамі, нашы целы стануць птушкамі і будуць блізка ад Яры, а ўвосень яны палятуць у Вырай. Цікава, ці пазнаем мы там свае целы ўвасобленыя ў птушак?” – Падумаў хлопец, прымошчваючыся каля Кугі.
* * *
…Кырр ляжаў за паваленым дрэвам на краі вялізнай паляны. Цікаваў за статкам аленяў. На паляне пасьвілася дзічыха, узьдзіраючы пласты зямлі доўгім магутным лычам, за ёю зь віскам корпаліся маленькія паласацікі і леташнія чорна-бурыя, падрослыя ўжо падсьвінкі. Дзічыха – чорная і гарбатая, з хібам на ўзноўні Кырравага падбароддзя – выглядала сярод свайго статку як курган сярод купін. Дзікі пакрысе набліжаліся і можна было б паспрабаваць здабыць падсьвінка, але Кырр добра ведаў нораў дзічыхі, ня раз ужо ратаваўся ад яе на дрэвах. Таму ўсю ўвагу засяродзіў на аленях. Іх было шмат – каб падлічыць не хапіла б пальцаў на руках і нагах разам у Кырра, Кугіы і іхняга малога, што нарадзіўся дзьве Луны таму. Сярод аленяў дурэлі, пацешна скакалі на доўгіх танклявых ножках шэра-рыжыя, у белых плямах аляняты. Тыцкаліся пысачкамі да матчыных цыцак, смакталі, потым адыходзілі і клаліся ў траву – зьнікалі, губляліся сярод блікаў, што пасылаў на зямлю скрозь лістоту Яр. Кырр ведаў – малыя аляняты будуць таіцца да апошняга, а старыя проста ўцякуць.
Так і здарылася. Прыкмеціўшы месца, дзе лягло аляня, Кырр выйшаў са сваёй схованкі і ня тоячыся накіраваўся ў той бок. Дзічыха гучна рохнула, статак яе спакойна і дружна схаваўся сярод нізкіх, спушчаных да зямлі яловых галінах. Алені пачулі трывожнае “гу-х-х” дзічыхі і паднялі галовы на доўгіх шыях, углядаючыся ў бок Кырра. Потым усе разам кінуліся ўздоўж паляны, робячы вялічэзныя скачкі над кустоўем, што дзе-нідзе трапляла на іх шляху. У ваччу ажно замігцела ад белых азадкаў.
З травы цікавала фіялетавае вока. Само аляня зьлілося з лугавой посьцілкай. Нават знаходзячыся ўсутыч незаўважнае. Кырр заўсёды зайздросьціў іх здольнасьці маськіравацца. Яшчэ крок, і малое ірванулася прэч, але прабітае кінутым дроцікам перакулілася праз галаву і забілася ў агоніі. Кырр падскочыў, папрасіў аляня дараваць яму, і двума рухамі крамнёвага нажа перарэзаў на шыі жылу. Кроў пульсуючым струменем ударыла адтуль. Яе Кырр акуратна зьліў у ямку на зямлі. Зьвярнуўся з падзякай да духа лесу. Потым аднёс тушку на край паляны, у цень. Там спрытна ускрыў трафею жывот, выцягнуў і закапаў бэбухі, напхаў у чэрава крапівы і мяты, зьвязаў асакой ногі, уськінуў на плечы…
…Яр закатваўся за возера. Ягоныя чырвоныя промні заблыталіся ў русявых валасах Кугі. Ад водблеску валасы здаваліся цяжкімі, як доўгія водарасьці на імклівай плыні. Сьхіліўшы твар, яна карміла немаўля.
Кырр насыпаў на кавалак бярозавай кары жменьку пылу, што застаецца пасьля шашаля і ўдарамі крэменя аб крэмень выбіваў іскры. Хутка, падняўся блакітны дымок, запахла паленым. Лёгкім дыханьнем падзьмуў на тлеючы драўняны пыл. Загарэлася бяроста. Неўзабаве запылала вогнішча. Калі ламачча згарэла, Кырр разьмясьціў над вугольлем тушку аляняці, пранізаную сырой алешынай.
На вугольлях, спачатку ярка-пунсовых, потым барвовых як вячэрні Яр, зьяўляўся лёгкі белы прысак, з тушкі капаў тлушч, і тады ў паветры разьлівалася смачным, ажно гнала сьліну. Дзіцянятка, ружовае ў мігатлівых успышках іскраў крактала і плямкала ля матчынай цыцкі. Куга ціха ойкнула і заварушылася, адхіляючы малога ад грудзей.
- Кусаецца? – Спытаўся Кырр.
- Не, шчыплецца. – Куга паказала Кырру плячо, пакрытае маленькімі сінякамі. – Ён такі дужы!
- Немаўляты ўсе вельмі чэпкія…
- Раней, да таго, як Мора забрала нашых людзей, я ніколі не бачыла такіх дужых дзяцей! Глядзі! – Куга паднесла малога да дрэўца. Дзіцёнак адразу ўчапіўся за галінку і павіс. Потым лёгка падцягнуўся на двух руках і голымі дзяснамі пачаў сьлініць кару. Куга з цяжкасьцю адарвала малога ад галінкі, дала яму ў адну руку сучок, які ён сьціснуў у маленечкай далоньцы, другой дала прычапіцца да ранейшага дрэўца. Немаўля павісела крыху на адной руцэ, потым гэтак жа лёгка падцягнулася і радасна агукаючы зноўку пачало мусоліць галінку.
- І яшчэ ён умее зьмяняць колер скуры, як драўняная яшчарка. Сёньня, калі ты быў на паляваньні я паклала яго на сухую траву. Празь некаторы час ён зрабіўся жоўта-карычневы, у палоску, зусім як трава, на якой ён ляжаў. Я нават не адразу яго разгледзела. Спалохалася, думала што зьнесьлі драпежнікі. Вось, паглядзі. – Куга зьняла ружовага хлопчыка з галінкі, на якой ён ужо з хвліну вісеў, падцягнуўшыся на адной руцэ, і паклала ў траву. Немаўля радасна піскнула і папаўзло, на вачах мяняючы ружовы колер скуры на зялёны зь белымі, чорынымі і карычневымі плямамі, становячыся зусім незаўважным нават з блізкай адлегласьці.
- Ён падобен на вялікую травяную жабу. – Кырр быў уражаны. – Можа духі лесу пачулі маю зайздрасьць да жывёл, да ўменьня быць нябачнымі, і падаравалі нашаму сыну гэтую здольнасьць? Прыкладзі яго да хвоі.
Праз хвіліну дзіцятка, моцна ўчапіўшыся за няроўнасьці кары, нагадвала вялікі нарост на дрэве.
- Шмат якія дзіцяняты жывёлаў вельмі добра маськіруюцца пакуль малыя. А калі становяцца большымі, мяняюць афарбоўку на іншую. Калі наш сын захавае гэтыя здольнасьці – ён будзе самым вялікім паляўнічым! – Кырр адрэзаў ад засмажанай тушкі добры кавалак і паклаў на вугольле. – Духі лесу! Прыміце ад нас ахвяру ў знак падзякі за ваш дар сыну! Хай ён захаваецца назаўсёды! Хай пераходзіць на ўсіх нашых нашчадкаў! – Голас Кырра расьцёкся над возерам і ў адказ на пацямнелым небе ўспыхнула бліскавіца.
* * *
Шэры туман расьцёкся над балацінай. На ўсходзе зь яго выкочвалася сонца, слабымі яшчэ промнямі не ў змозе пафарбаваць ружовым. Высока-высока праплыў з грукатам блішчасты крыжык, пакінуў белую паласу. Рог разьнёсься над навакольлем і па ягонаму сігналу закрычалі, загаманілі, засьвісталі людзі. Шыхх прачнуўся ў гнязьдзе, якое шмат гадоў выкарыстоўваў па чарзе з парай белахвостых арланаў – яны ўвесну і ўлетку, ён – астатні час. Пазяхнуў, пацягнуўся, аж затрашчэлі косьці. Сустракацца з паляўнічымі асьцерагаўся. Ведаў па досьведу свайму і спачылых ужо бацькоў, што такія сустрэчы прыносяць клопаты. Спрытна, як зьмяя сьлізгануў вышэй, у крону старой віхлы, аж пакуль маглі вытрымаць галінкі. Стаіўся. Скура яго пайшла зялёнымі, белымі, рудымі плямамі і зусім злілася з лістотай, што пачала ўжо жухнуць. Прыслухаўся сваім зьвярыным слыхам. Вунь адтуль, з усходу з шумам ідуць загоншчыкі, іх пяцёра. Разам з загоншчыкамі чуваць частае дыханьне і лёгкія крокі. Гэта сабакі. На захадзе чуваць шоргат і храбусьценьне – стралкі ніяк не могуць пастаяць нерухома. Месца выбралі кепска – зараз падымецца сонца і асьлепіць. І ветрык – дзьме ад іх на загоншчыкаў. На адным з нумароў некалькі людзей. Што да чаго? Звычайна імкнуцца ахапіць як мага больш, а зараз стоўпіліся чалавек сем амаль у адным месцы…
Непадалёку трэск трысьнягу. Дзічыха ўсхапілася з гнязда, прыслухоўваецца, прынюхваецца. Пайшла ўздоўж лініі стралкоў, павяла свой статак. Заліліся, застагналі сабакі, натрапілі на сьлед. Шыхх зьедліва ўсьміхнуўся. Зьверху добра відаць узмакрэлых загоншчыкаў у аранжавых камізэльках, што павольна прадзіраюцца скрозь зарасьнікі ракіты, трысьнягу, спатыкаюцца аб купіны, закрытыя высокай травой. Ідуць, крычаць. А статак ужо выйшаў з аблавы. Зараз да вечара будуць чакаць ды клікаць сабак.
Адзін з загоншчыкаў выйшаў пад віхлу, прыхіліўся да яе стаўбура цяжка аддыхваючыся. Ён быў блізка, Шыхх тэлепатычна “пачуў”, што робіцца ў яго галаве. Усе перажываньні аранжавага загоншчыка імгненна сталі шыххавым набыткам.
Паляўнічы баяўся, што ў загоне не акажацца дзікоў, альбо яны не пойдуць на лінію стралкоў. Тады старшыня дзяржавы разьюшыцца і звольніць з пасады галоўнага егера. Лепей бы пабіў, як мінулы раз. Сінякі зажывуць, а звальненьне прынясе шмат бяды для яго сям’і. Была злосьць на ахоўнікаў старшыні, якія абкружылі яго з усіх бакоў і не турбуюцца каб стаяць ціха. Ім што, ім абы шэф быў у бясьпецы, а за няўдачу паляваньня прыдзецца адказваць яму, галоўнаму егеру. Была злосьць на самаго старшыню. Абрыдла яму, бачыце, паляваньне з вышкі, калі на стук у вядро выходзяць чатыры-пяць дзесяткаў прыкормленых дзікоў. Страляй на выбар. Не – захацелася загонам. Сам бы палазіў у загонцы! Добра яшчэ, што не з падыходу. Як жа, падыйшлі бы з гэтакай хеўрай!… О! Сабакі сыходзяць управа. Падлючая ахова, дышла вам у горла! Адагналі-ткі статак. Ну, цяпер пачнецца!…
Крохкі сук трэснуў уверсе. Паляўнічы спалохана ўськінуў твар. З кроны, хістаючы адну за другой галіны на яго падала нешта стракатае і бясформеннае. Інстыктыўна схапіў стрэльбу, прыстаўленую да дрэва, але ні выстраліць, ні нават уськінуць не пасьпеў. “Нешта” лёгка пераляцела цераз яго, прызямлілася за сьпіной, імгненна скочыла ўбок, перакрыўшы кустом дырэктрысу, і зьнікла. Падалося, што гэта была вялізная – з чалавека – малпа ў камуфляжным касьцюме. “Адкуль тут малпы? Ды яшчэ ў камуфляжы? – Думаў перапалоханы і шакіраваны егер. – Ды і не падобен на малпу, больш на чалавека, але ж спрыт! Як у гібона. А можа якія ворагі, сьпецназ?! Можа палююць на старшыню дзяржавы?! Ну, канечне! Гэта тэрарыст! Тэрмінова паведаміць ахове! Эх, шкада, не пасьпеў выстраліць!…Бягом, зараз не да паляваньня, трэба ратаваць старшыню. Толькі б паверылі. Тады будзе не да разборак, чаму дзікі ўцяклі.”
* * *
Шыхх бясшумна бег на ўсход, кожную хвіліну спыняючыся і слухаючы. Бег імкліва, але не варухнулася ніводная галінка, не трэснуў сучок пад нагамі. Толькі крыху шамацеў сухі трысьнёг.
Высьлізнуў на бераг ракі, парослы густым кустоўем. Ціха, бяз плюханьня ўвайшоў у ваду, нырнуў. Пад вадой мог пратрымацца даўжэй за выдру. Прайшоў ля самага дна глыбокай ямы. Дно чорнае, заваленае тарфянымі грудамі з падмытага ў час веснавой паводкі берага. Трэцяе павека, празрыстае, таму пры пагружэньнях бачна як вадалазу праз ілюмінатар маскі. Холаду асеньняй вады не адчуў. Мерз толькі ў самыя лютыя зімовыя маразы. Тады прыходзілася забівацца ў стагі сена, не вывезеныя сялянамі, хавацца ў вялікіх дуплах, ці нават у лазьнях і на гарышчах.
Зьлева, ускаламуціўшы воблака мулу падарваўся і зьнік шчупак. Мяса шчупакоў Шыхх не любіў, таму даганяць не стаў. Прайшоў яму, заглядаючы ў шчыліны паміж грудамі, куды часам забіваюцца язі і акуні, але нічога не знайшоў. На выхадзе, на сьхіле, напалову занесены пяском стаўбур. Шыхх павольна, па самым дне падплыў і ўважліва заглядаючы ў прамежак паміж дрэвам і дном пасунуўся ўздоўж. І вось – чародка буйных язёў. Кожны якраз на адзін наедак. Павольна працягнуў рукі, няўлоўны рывок – і рыбіна забілася ва ўчэпістых пальцах. Каб спыніць пакуты, зубамі пракусіў галаву. Вынырнуў паміж берагам і вецьцем лазовага куста, агледзеўся. Выйшаў на бераг, моцнымі пазногцямі садраў з рыбіны луску, выдраў і выкінуў вантробы. Надраў зь мяккай вільготрай зямлі аеру, абчысьціў да белай мякаці. Вымыў усё ў рацэ і, заядаючы сырое рыбіна мяса аерам, пасьнедаў. Харчаваўся зазвычай адзін раз на суткі-двое. Зламаў лазінку, размачаліў на пэндзлік кончык, доўга чысьціў і паласкаў у рацэ зубы. Да чырвані нашкроб цела рачным пяском, абмыўся. Потым нацёрся балотнай мятай і палыном. Рабіў так да лёду, зімою мыўся сьнегам.
* * *
Страх пасяліўся ў хворай душы старшыні. Застарэлы і ліпкі. Забываўся пра яго толькі ў хвіліны сапраўднага захапленьня – гуляючы ў хакей, пасьля ўдалага стрэлу на паляваньні, або назіраючы за выкананьнем сьмяротных прысудаў. Пасьля страх узьнікаў з новай сілай і часам даводзіў яго да асатаненьня.
Старшыня стаяў на нешырокай візірцы з пяцізараднай магазінкай “Браўнінга”у руках. Крыху збоку, па мяжы, дзе заканчваліся густыя зарасьнікі ракіты і пачыналася сьцяна трысьнягу, праходзіла зьвярыная сьцежка. Зрок і слых старшыні былі там. Ён перажываў зараз лепшыя хвіліны. Усе страхі, хваляваньні, клопаты аддаліліся і не існавалі для яго. Злавалі ахоўнікі. Іх як быццам не было тут, але раз-пораз з бакоў чулася пакашліваньне, храбусьценьне сухога быльнягу, шоргат галінак па вопратцы. “Тупагаловыя бычкі. – Раздражнёна думаў старшыня. – Ну няўжо нельга пастаяць ціха? Трэба разабрацца з начальнікам аховы. Ці ж гэта сапраўдныя профі? Чым яны займаюцца ў час баявой падрыхтоўкі? Яны павінны быць цішэй за мыш.”
Набліжаліся галасы загоншчыкаў. Запрацавалі сабакі. Усё бліжэй, бліжэй. Здаецца, чуваць шум дзічынага статку. Спыніліся. Слухаюць. А-а, распранаіціт вашу матары! Адвярнулі. Сабачы брэх аддаляецца, уздоўж лініі пайшлі. Неданоскі! Не могуць нармальна выставіць зьвера на галаву дзяржавы! Усіх паздымаю!
- Ахова! Начальніка аховы і старшага егера – да мяне! – Сеў у раскладное камуфляжнае крэсла, кінуў у траву “Браўнінг”. Чвэрць гадзіны чакаў, думаў – паляваньне сапсавана, дзень, што павінен быў прынесьці раўнавагу ў душу, пайшоў кату пад хвост. – Ну, што там? Можа я сам павінен бегаць за гэтымі афэлкамі? Даю яшчэ пяць хвілін!
Бягуць. Мокрыя, зьляканыя. Добра. Бойцеся.
- Таварыш старшыня дзяржавы! Начальнік аховы па вашаму загаду…
Быццам адмахваючыся ад мухі спыніў жэстам рукі:
- Палкоўнік! Ты хто па нацыі?
- Я?…
- Не – я! Ты па нацыі – казь-зёл! І вашы так званыя элітныя прафесіяналы – таксама каз-злы! Чым вы там займаецеся на бэпэ? Гарэлку жраце? – І адразу да старшага егера: – Я табе недастаткова плачу? Ты ў люстэрка глядзішся? У цябе ўжо шчокі на грудзі кладуцца! А за тую зарплату, што я табе даю, ты адзін!… Чуеш?! Адзін! Павінен! Япрука! Да мяне! Прыгнаць! – У старшыні зашумела ў галаве, усю істоту апанавала шаленства. – Ублюдкі! Забыліся, каму служыце! Хто вас да карыта дапусьціў, хто са сьметніка падняў!
Лаяўся брудна і з асалодаю. Цікаваў, як прыслужнікі пакрываліся чырвонымі плямамі: – Ну што – таварыш старшыня? Ну, я – таварыш старшыня! Што ты блякочаш? Ты можаш нармальна дакласьці? Члена! Разьдзельна! Які дыверсант? Тэрарыст? Адкуль тут пасярод балотаў – тэрарыст? – Страх зноў вяртаўся ў збалелую душу. Старшыня супраціўляўся яму, гнаў ад сябе. – Так. Палкоўнік. Я нікуды не паеду. Зараз усімі сіламі абкружаем урочышча. Мне нікога не патрэбна. Я буду тут, на гэтым самым месцы. Усіх ў аклад! Паляваньне “катлом”. Абшукаць кожны куст, кожную купіну! І ня дай Бог не пакажаце мне таго тэрарыста! Жывога, або мёртвага! Згнаю ў турме за падман дзяржавы! Вы мяне ведаеце, я не жартую.
* * *
Промні восеньскага сонца сьцякалі на раку, што вілася сярод балотаў. У паветры плылі павуцінкі. На канцы кожнай павуцінкі вісеў павучок. Павуцінак было – мільёны. Яны чапляліся за верхавіны чарацінак, за кустоўе, за травінкі на балотных палянах. Калі глядзець насупраць сонца, здаецца ўсё пакрыта танюткай серабрыстай сеткай.
ТЕЛЕГРАМКанал с обзорами, анонсами новинок и книжными подборками
Книжный Вестник
Бот для удобного поиска книг (если не нашлось на сайте)
Поиск книг
Свежие любовные романы в удобных форматах
Любовные романы
Детективы и триллеры, все новинки
Детективы
Фантастика и фэнтези, все новинки
Фантастика
Отборные классические книги
Классика
ВКОНТАКТЕБиблиотека с любовными романами, которая наверняка придётся по вкусу женской части аудитории
Любовные романы
Библиотека с фантастикой и фэнтези, а также смежных жанров
Фантастика
Самые популярные книги в формате фб2
Топ фб2
книги