Абжыты кут

— Паскуда ты і больш нічога,— сказала яна і раптам заплакала п’янымі, шчодрымі слязьмі.

Мне стала шкада яе. Пэўна ўпершыню за ўсё сваё жыццё я зразумеў, што каханне можа прыносіць не толькі радасць. Яно можа стаць і вялікім горам, калі хто-небудзь адзін ашукае другога.

Наташка непрыкметна штурхнула мяне пад бок. Яна старалася гаварыць шэптам, але ёй гэта не ўдавалася.

— А ну яе, пайшлі са мной… Правядзеш… Адна не дабяруся. Ды і пасцель у мяне мя-ка-анькая!

Віцькава маці, мабыць, пачула Наташку, бо раптам ускочыла з крэсла, стукнула кулаком па стале:

— Нікуды я яго не пушчу. А ты выматвайся.

Наташка ані не спалохалася. Яна скінула плацце, чаравікі і павалілася на ложак:

— Тады і я не пайду. Не гані мяне, Людмілка…

— Ну і шэльма,— нязлосна азвалася Людміла.— I ты яе не слухай. Ваабчэ, не трэба табе было прыходзіць. П’яная баба горш за свінню.

— Мне Віцьку вашага шкада. Ён добры хлопец, а тут такое…— Я не пасмеў далей гаварыць, каб не абразіць гаспадыню.

Віцькава маці задумалася. Вочы страцілі тую блішчастую пустату, якая дасюль была ў іх. Яны зрабіліся журботныя.

— Сволач я, вось хто…— працадзіла яна скрозь зубы.— I яна сволач, можа большая, як я. Мяне хоць жызня скавырнула. А яе што? Балаўство ды лень. Яе, шэльму, тры гады на ўсім гатовым вучылі, спецыяльнасць далі, дык не!.. Ёй усякая праца дужа цяжкая была. Па вечарынках хацелася бегаць, у рэстаранах да позняй ночы сядзець. Во і даседзелася. А хто вінаваты? Ківаць на другіх мы любім. Ого, яшчэ як… А на сябе глянуць не хочацца. Думаеш, мне Віцьку не шкада? Свой жа, не чужы. От, так развярэджу іншы раз сэрца, думаю: кіну ўсё. А пасля не ўтрымаюся. Чорт з ёй. Такая я ўрадзілася, мусіць. А ў цябе дзяўчына ёсць? Ты не чырваней. Гэта добра. Беражы яе толькі. Дзеўкі яркае любяць. Яны на прыгожых ды языкатых падкія. Ад такіх беражыся. Выгадую Віцьку і ажаню яго на самай добрай дзяўчыне, а сама ўнукаў буду няньчыць. Піць кіну… Хоць… Ідзі ты хлопец спаць.

Наташка высвіствала носам. Сапеў за шырмай Віцька. Сонна чыкаў гадзіннік, і бутэлька-гіра апускалася ніжэй да падлогі. Усё здавалася несапраўдным, як у сне.

— Пайду,— ціха вымавіў я.

— Куды ты пойдзеш? Лажыся з Віцькам. Спаць трэба, позна ўжо.

…Прахапіўся я ад лёгкага шолаху, але доўга не мог расплюшчыць павекі. Яны зліпаліся, у галаве гуло, і вельмі цягнула на сон. Нарэшце я перамог санлівасць.

3 пакоя ў кухню праз квяцістую шырму цадзілася сонечнае святло. Па столі гулялі зіхатлівыя зайчыкі. Было ціха. Толькі побач пасопваў Віцька. Ён спаў, падклаўшы пад шчаку далонь. Мне трэба было ісці, але я не ведаў, ці добра пайсці не развітаўшыся. Асцярожна, каб не разбудзіць Віцьку, адзеўся і паглядзеў за шырму. У пакоі на крэсле ў адной сарочцы сядзела Наташка, нацягвала панчохі. Яна прыклала палец да вуснаў, каб я маўчаў. Я сарамліва адступіў за шырму. Не ведаў, як быць далей.

Неўзабаве Наташка выйшла на кухню. Пры сонечным святле яна здалася мне прыгажэйшай. Старыла яе толькі пухліна пад вачыма.

— Што, коцік, не спіцца? Мулка, відаць, спаць было. Звіні, канечне, што такая нездагадлівая.— Яна зарагатала.— Даспіш яшчэ, коцік,— сказала яна і выбегла.

Я стаяў, уражаны яе словамі. Было вельмі сорамна. Прачнуўся Віцька.

— Спі яшчэ,— параіў ён і ўткнуў нос у падушку.

— Пайду ўжо,— адказаў я.

— Тады пачакай і я з табой. Днём дасплю…

Мы выйшлі з хаты на прастор вуліцы, і абодва шчасліва ўздыхнулі.

2

Было яшчэ вельмі рана. Шырокая нямошчаная вуліца ўзбягала на пагорак і недзе хавалася за ім. Ад густых прысадаў на жоўты пясок, прыбіты расой, падалі на яе густыя цені. У засені было халаднавата. Віцька пацепваўся, стараўся як мага глыбей засунуць у кішэні рукі.

Тут амаль усюды стаялі прыватныя дамы, абнесеныя высокімі платамі. Праз плот на вуліцу звешвалася голле, ужо абцяжаранае пладамі. У садах стаялі буданы і вялізныя, злыя сабакі-ваўкадавы пільна сцераглі садавіну ад такіх, як Віцька, хлапчукоў.

У агародзе на другім баку вуліцы варушылася жанчына: цягала з град доўгую сіняватую рэдзьку і акуратна складвала на двухколку. Калі мы прыпыніліся, яна падняла галаву, падазрона паглядзела на нас і зноў урупілася ў працу.

— Гэта татарка Зарына,— зашаптаў Віцька.— Страх якая багатая!.. А скупая… Хоць памры — яблыка не дасць. I ўсю ноч не спіць. Хлопцы да яе саду ніяк не дабяруцца… Цётка Зарына,— паклікаў ён,— пачастуйце рэдзькай…

— Ідзі, ідзі,— закрычала татарка,— я цябе пачастую. Вось зараз сабаку з ланцуга спушчу.

— Каму вы, цётка, стараецеся?..— не сунімаўся Віцька.

— Ідзі, ідзі, ведаю я вас. Султан, цуй іх, дзе ты, каб здох…

Шэры вялізны сабака, загрымеўшы ланцугом, стаў лапамі на нізкі плот, разявіў чорную пашчу, люта захрыпеў.

Мы пайшлі, азіраючыся, бо баяліся, што сярдзітая татарка спусціць з ланцуга ваўкадава. Нейкі час ішлі моўчкі. Я думаў над тым, што вось і ў горадзе, пад самым бокам новых заводаў, туліцца старое, нікчэмнае жыццё. Мне было брыдка, што яшчэ жывуць такія людзі, і шкада іх. Гэтая цётка Зарына ўсё жыццё трымаецца за свой гародчык, корпаецца на ім, як крот у нары, і не бачыць нічога: ні хараства сонечнай раніцы, ні новага горада, які наступае на яе хату, ні прыгажосці дрэў, што дораць ёй садавіну. На ўсё яна глядзіць прагнымі вачыма, ва ўсім бачыць адну карысць, выгаду, грошы. Чаму людзі неахвотна адмаўляюцца ад сваёй уласнасці? Хіба не зразумела ім, што жыць без яе спакайней і радасней?..

— Куды мы пойдзем? — перапыніў мае думкі Віцька.— Давай спачатку пакупаемся на возеры, а потым на дзіцячую чыгунку сходзім. Ты, мусіць, не бачыў яе.

Я згадзіўся. Мне было ўсё роўна куды ісці. Вядзі мяне, Віцька, куды хочаш, абы далей ад гэтых ціхіх хат пад шатамі садоў…

На возеры нікагусенькі. На тым баку ля прычала выстраіліся сінія, чырвоныя, белыя лодкі. На флагштоку трапеча марскі флаг, і ў празрыстай вадзе добра відаць яго адбітак. Мы распрануліся і адзін за адным кінуліся ў возера.

Вада яшчэ халодная. Яна апякае, як крапіва, калі нечакана ўпадзеш у яе. Але цела хутка прызвычайваецца. Хораша…

Мы плывём на сажонкі, ныраем, плывём на спіне, паказваем адзін аднаму свой спрыт. Недзе ў далечыні лапоча матор. Неўзабаве на возеры паяўляецца маторка. На ёй на ўвесь рост стаіць чалавек у паласатай майцы і нешта крычыць. Але мы не звяртаем на яго ўвагі. Крычы сабе…

Лодка крута разварочваецца. Цяпер я бачу, што чалавек на ёй — хлопец маіх гадоў. I ніякай майкі на ім няма. Дзіва ды й годзе! Проста хлопец загарэў неяк дзіўна, паласа чорная, паласа — белая.

— А ну, вылазь! — крычыць ён.— Чаму за буйкі заплываеце? Хто адказваць будзе, калі ўтопіцеся?

— Коля, мы ўмеем плаваць,— кажа Віцька, і я разумею, што хлопцы гэтыя даўно знаёмыя. Але Коля робіць выгляд, што Віцька яму чужы.

— Плыві назад да берагу, а то аштрафую…

Мы вымушаны адступаць. Лодка чэрціць вакол нас кругі. Пад яе канвоем мы плывём да берагу. Вылазім. Віцька злуе.

— Чаго ты фарсіш? Думаеш, спалохаліся? Сам дык усюды плаваеш.

— Я магу. Мне дазволена,— ганарыста кажа Коля.

— А чаму нам нельга? — пытаюся я.

— Бо вы салака несалёная. I наогул мне часу няма з вамі вадзіцца.

Ён хоча павярнуць лодку, але Віцька спыняе яго.

— Коля, пакатай нас.

— Шчасце вялікае вас катаць.

— Знаеш, Коля, гэта Іван Сітоў. Ён у інстытут не паступіў. Пакатай, Коля…

— Ну, добра, сядайце. Толькі хутчэй.

Мы залазім у лодку, Віцька прыладжваецца на карме, дзе чырванее новенькі матор.

— Коля, дай я пакірую?

Коля спачатку паказвае поўную непрыступнасць. Потым мякчэе, і вось ужо Віцька вядзе па возеры маторку. Цяністы востраў і дальні парк вяртаюць нам гулкі пошчак. Ранішні ветрык працінае наскрозь цела. Холадна, але вельмі ж хораша. Можа і дарэмна я не паслухаў тады Стася? Махнулі б у Адэсу, уладзіліся б там на якую-небудзь пасудзіну, надзелі б сапраўдныя марскія цяльняшкі… Любата!.. Чалавеку, мабыць, трэба быць смялейшым у жыцці. Чаго трымацца за сваю хату, за свой гародчык? Вунь яна якая наша краіна! Ездзі па ёй толькі, і ўсюды безліч цікавых спраў…

Я шкадую, што нарадзіўся крыху позна. Каб хоць на якіх пяць-шэсць гадоў раней. Тады разам з усімі паехаў бы на цаліну ці на Брацкую ГЭС. А так спазніўся, і цяпер, во, пазнюся. Так без мяне ўсё пабудуюць, усе рэкі перагародзяць плацінамі. Трэба спяшацца жыць, каб ніводзін дзень не прападаў дарэмна.

I вось тут я лаўлю сябе на слове. Дык чаго ж я блукаю па горадзе? Чаго не еду дамоў, а, як той дармаед, глумлю дзень за днём? Спачатку дамоў, а пасля ўжо трэба рынуцца ў працу…

Над возерам носяцца тры чайкі і чамусьці крычаць. Мусіць, і яны дамаўляюцца аб новых падарожжах. Ды і што ім рабіць на гэтым возеры, дзе заўсёды шмат людзей?

Лодка тым часам агінае востраў — купку пераплеценых між сабою дрэу — і крута вырульвае на рэчку. За ёй поле злева і апошнія тры будыніны горада — направа. Тут пачынаецца вёска. Удалечыні на лузе чарада рабых кароў як бы наступае на нас разгорнутым строем. Статак вартуюць дзве жанчыны ў квяцістых хустках. Яны вітаюць нас, махаючы над галавой рукамі. На мяне павявае чымсьці дарагім і вельмі знаёмым. I цяпер я ўжо цвёрда вырашаю, што няма чаго мне блукаць па горадзе, што трэба ехаць дамоў.

Накрэніўшыся, лодка зразае яшчэ адзін вугал і цяпер шыбуе насустрач жанчынам, што стаяць на самым беразе невялічкай затокі. I зусім гэта не жанчыны, а дзяўчаты, маладзенькія яшчэ і, здаецца, вельмі прыгожыя.

Гуллівы вятрыска трэпле падалы іх спаднічак, і яны прытрымліваюць іх рукой. Сонца асвятляе іх твары, і мне здаецца, што смяюцца не дзяўчаты, а ранішнія сонечныя праменні. Усё адразу знікае: ноч, Наташка, гадзіннік з бутэлькай замест гіры, татарка Зарына, сонная вуліца — перада мной таямнічая зямля, дзе цудоўныя дзяўчаты на акіянскім беразе, што набліжаецца з зайздроснай хуткасцю.

Ткнуўшыся ў бераг, лодка спыняе свой разбег, і я першы саскокваю на зямлю. I адразу губляюся, бо ўсмешкі дзяўчат належаць не мне, а камусьці іншаму. Азіраюся. Коля глушыць матор, нетаропка сходзіць на бераг, падцягвае лодку, каб зачапіла носам зямлю, і толькі пасля гэтага падае дзяўчатам руку. У Колі сарамлівы, нават збянтэжаны твар, і толькі ў вачах бездань пяшчоты.

— Табе і рукі не варта падаваць,— кажа чарнявая,— бо вунь Зоська зусім учора змаркоцілася, цябе чакаючы.

Коля яшчэ больш бянтэжыцца. На маё здзіўленне, бянтэжыцца і чарнявая. Я пачынаю здагадвацца, што калі і маркоціўся хто, дык сама гэтая чарнявая.

— Няхай сумуе, а мне што…— панурыўшыся, гаворыць Коля.— Каб мог, дык прыйшоў бы. У нас вунь матрос захварэў, дык я ўдзень за яго працаваў, а ў ноч за дзеда вахту нёс.

— Кінь ты, Валька,— кажа другая дзяўчына, крыху падобная на Шуру. — Ты яе, Коля, не слухай. Яна сама сумавала.

— Ах ты, ябеда, Ленка!

Віцька корпаецца ў лодцы, не звяртаючы на нас ніякай увагі. Дзяўчаты дастаюць з плашчоў, што ляжаць непадалёк, яблыкі і першага частуюць Віцьку. Ён бярэ яблык і хавае ў кішэню. А сам зноў нештэ робіць у лодцы ці, можа, робіць выгляд, што робіць…

Размова неяк не ладзіцца. Я адчуваю сябе тут лішнім. Чую, як Лена ціха пытае ў Колі, хто я такі. Коля адказвае проста: Віцькаў знаёмы. Гэтага вельмі мала для характарыстыкі чалавека. Мне б цяпер улезці ў размову, але не хапае смеласці.

Дзяўчаты і Коля перакідваюцца нейкімі толькі ім зразумелымі словамі. Каб не перашкаджаць, я залажу ў лодку. Віцька бурчыць, як заўсёды, па-старэчаму разважліва.

— Прыліп ужо. Без гэтай Валькі жыць не можа.

Віцька яўна раўнуе Колю. Каб не дзяўчаты, дык мы імчалі б па люстранай вадзе, а так — загарай тут…

Трое нечага шэпчуцца. Дзяўчаты адмахваюцца ад Коліных прапаноў, а ён усе больш настойліва ўпрошвае іх. Потым дзяўчаты садзяцца ў лодку. Яна ледзьве ўмяшчае нас, пецярых. Коля разварочвае лодку, і мы ляцім назад паўз астравок, туды, дзе відаць пляж з парасонамі грыбкоў, сінімі павільёнамі «Марожанае» і брызентавымі палаткамі «Газіраваная вада».

Віцька пасопвае, седзячы на носе, і стараецца не глядзець у наш бок. Дзяўчаты на крутых паваротах ускрыкваюць, а Коля знарок кладзе то на адзін, то на другі бок нашу перагружаную лодку і радасна смяецца.

— Ой, Колечка, хопіць ужо…— просіцца Валя.— Каровы нашы яшчэ ў шкоду ўб’юцца.

Коля глухі да яе просьбаў. Ён бясконца рады, што можа пракаціць яе, паказаць свой матроскі спрыт. Лена толькі ўсміхаецца. Потым яна пытае ў мяне:

— А вы даўно Віцьку ведаеце?

— Не, з учарашняга,— адказваю я і, раптам асмялеўшы, пачынаю расказваць пра сябе, пра тое, як не паступіў на філалагічны факультэт.

Лена здзіўляецца.

— Як жа мы з вамі не сустракаліся? Я таксама сёлета паступала. Толькі на біялагічны. Вы ў якім патоку былі?

— У другім.

— I я. Ой, як жа мы не сустракаліся?

Лена шчыра шкадуе, што мы не сустрэліся раней. Гэта збліжае нас, хоць Лена ўсё ж паступіла, а я астаўся за конкурсам.

— Трэба было на матэматычны ісці,— кажа яна.— Хлопцам добра даецца матэматыка, не тое, што нам.

— Не, Лена, я толькі на літаратурны пайду,— адказваю я.

— То можа вы пісьменнік?

Я бянтэжуся. Мне сорамна прызнацца, што пішу вершы і іх нават друкавалі ў піянерскай газеце. А што, калі Лена чытала мае вершы? Чаму так сорамна прызнацца, што ты друкаваўся, што тваё прозвішча, можа, і не такое ўжо невядомае?

На шчасце, лодка зноў прыстае да берагу. Мне не трэба адказваць, бо Коля гаворыць дзяўчатам:

— Вы мяне крыху пачакайце, я зараз.

Дзяўчаты ўтрымліваюць Колю. Але ён непахісны. А тут яшчэ Віцька бурчыць, ужо трымаючы за павадок лодку:

— Ну, чаго залемантавалі? Цэлы вашы каровы будуць. Не разумееце хіба, што чалавек пачаставаць вас хоча.

Коля ўжо ідзе па пясчаным беразе, шырока стаўляючы ногі, быццам пад ім не зямля, а палуба марскога карабля. Вось тады зрываюся з месца і я. Мне хочацца быць далікатным і гасцінным, як і Коля. Хіба ў мяне няма грошай?..

У сінім павільёне, над якім смешны белы мядзведзь трымае ў лапах эскімо, яшчэ нікога няма. Нават трыногія столікі згружаны ў адзін кут, а лёгкія рознакаляровыя зэдлікі — у другі. Але Коля не губляецца. Адразу відаць, што тут ён свой чалавек. Ён ідзе за высокі прылавак, адтуль у нізенькія дзверы. Там у цемнаватым пакойчыку дзябёлая ў белым халаце жанчына парадкуе скрыні. Навалам ляжаць доўгія брускі штучнага лёду і дымяцца. Другая жанчына, крыху маладзейшая, стаіць у дзвярах рукі ў бокі.

— А-а-а, Коля, добры дзень,— кажа яна.— Ну, што, зноў па марожанае прыйшоў? Калі ты ўжо нас з ёй пазнаёміш?

У Колі чырванеюць вушы. Гэта добра відаць насупраць святла, што падае з дзвярэй. Ён нешта мармыча, а паўнаватая жанчына разгінае стан і пачынае сварыцца на маладзейшую:

— Ну, чаго ты да яго вяжашся? От ужо языкатая. Не за твае ж грошы ён частуе.

— Ды я нічога,— апраўдваецца тая.— Ты, Колечка, не крыўдуй. Я па-харошаму запытала. Любіць не сорамна, калі па-харошаму ўсё. Якое табе марожанае даць? Свежанькае ўсё. Толькі прывезлі.

Коля бразгоча дробяззю.

— Эскімо, цётка Ксаня.

— Колечка, нямашака. Малочнае толькі і ленінградскае. Ленінградскае — смачнае з ізюмам. Колькі табе?

Коля выцягвае руку з кішэні, і тады я бачу, што на далоні ў яго адны медзякі.

— Пачакай,— кажу я.— Я купляю. У мяне грошы ёсць, а ты свае схавай. Дайце нам дзесяць штук.

Коля хоча запярэчыць, потым совае мне свае медзякі. Я адводжу ягоную руку. Якія там разлікі! Хіба мы не сябры? Так і трэба выручаць адзін аднаго заўсёды.

Мяне апаноўвае прага транжырыць грошы. Пакуль прадаўшчыца загортвае ў кардонку дзесяць пачак марожанага, пакуль абкладае яго лёдам, я рашаюся яшчэ на адну ахвяру: бяру тры бутэлькі «кока-мока». Я забраў бы ўвесь павільён, каб меў грошы, або каб тут было яшчэ што акрамя марожанага.

Нагружаныя, мы вяртаемся на лодку. Дзяўчаты сварацца на Колю. Яны і не падазраюць, што піруюць за мой кошт. I няхай! Самае галоўнае — рабіць людзям прыемнае. Мне падзякі не трэба. I вось мы імчымся назад адной сям’ёй. Нават Віцька больш не сапе ад злосці. Хораша!

Ля статка паходжваюць ужо Валін бацька і малодшы Ленчын брат, якіх дзяўчаты падмянялі ўранку. Валін бацька ківае галавой і знарок пагрозліва кажа Колю:

— Пачакай, матрос, от станеш зяцем, я табе тады пакажу, як дзевак ад работы забіраць.

— Ну што вы, тата,— заступаецца за Колю Валя.— Мы зусім недалёка былі. Толькі вось гэты востраў абагнулі.

— А марожанае дзе куплялі? Ці можа яно на востраве за ноч вырасла?..

Дзяўчаты і Коля бянтэжацца. Затое я адчуваю сябе героем.

— Дзядзька,— кажу я,— вы ўжо на нас не сварыцеся. Гэта ўсё я вінаваты. Угаварыў паступленне Лены на вучобу адзначыць.

— Ды я нічога… Ну, дзяўчаткі, а цяпер марш дамоў. Там вас маці чакае.

Потым мы ўтрох едзем на дзіцячую чыгунку. Круцімся на каруселі ў парку. Снедаем і абедаем на адкрытай верандзе ў кафэ. Частую я, нібы той шчодры казачны прынц.

Расстаемся мы пад вечар, стомленыя, але задаволеныя сустрэчай, знаёмствам, усім тым цудоўным і добрым, што было сённяшнім днём. Пасля развітання настае тое самотнае пачуццё адзіноты, якое бывае, калі страчваеш, і можа назаўсёды, добрых сяброў. Але недзе ў грудзях яшчэ трымціць радасць, і ты адчуваеш, што тое, што было, застанецца назаўсёды ў тваёй душы, як дарагі скарб.

Я праводжу позіркам трамвай, у якім паехалі мае сябры. Нехта, мабыць Віцька, махае мне на развітанне рукой аж да тае пары, пакуль трамвай не зварочвае за вугал вялізнага дома.

Цяпер трэба збірацца ў дарогу і мне. Пара!..

3

На трэцім пуці стаіць цягнік, якім я магу даехаць да дому. Ля вагонаў тоўпяцца людзі. Пасажыраў у гэты час багата. Едуць навучэнцы, настаўнікі, выкладчыкі. Чорны вялізны паравоз час ад часу пыхкае парай, усё роўна як дзед Гаўрыла люлькай. Мітусня такая, што аж гудзе ў галаве. Але яна мне мала памагае. Ля кожнага вагона стаяць кандуктары і прыдзірліва правяраюць білеты.

Я разы чатыры прайшоўся ля цягніка, але так і не здолеў, ці можа не асмеліўся, праскочьшк у вагон. Гэты цягнік — мой адзіны ратунак. Не сяду ў яго, тады хоць ваўком вый.

Ля аднаго з вагонаў два матросы забаўляюць маладзенькую кандуктарку. Другога кандуктара не відаць. Я спыняюся непадалёк, задзіраю галаву ўгору, быццам мне вельмі цікава глядзець на руды вакзальны дах. Але ж трэба прыкідвацца, што я не проста «заяц», а звычайны, людскі пасажыр, якому трохі сумнавата чакаць адпраўкі цягніка.

Матросы ўвесь час нешта гавораць і смяюцца. I кандуктарка смяецца. Я прыслухоўваюся, але нічога не разумею. Проста хлопцам няма чаго рабіць, і яны выскаляюцца.

Паравоз далікатна свішча і памалу кратае вагоны.

— Садзіцеся, хлопцы,— кажа правадніца,— а то застаняцеся…

— Марская служба не адстане,— адказваюць ёй матросы і па аднаму ўскокваюць на падножкі.

Я іду побач і працягваю рукі, каб ухапіцца за поручні. Колы бяруць разбег. I я прыбаўляю крок. Цяпер або ніколі…

— Давай руку,— крычыць матрос і спрытна хапае мяне пад руку.

— А білет ці ёсць у яго? — сумняваецца правадніца.

— Ёсць, сястрыца, ёсць,— адказвае матрос і ўпіхвае мяне ўтамбур.

I вось я еду, прытаіўшыся ў купэ. За акном цёмная жнівеньская ноч.

Калі прыкладзешся тварам да шкла, дык добра відаць яркія, яркія зоркі. На двары, мусіць, холадна. А тут цёпла. Мяне турбуе толькі адно: раптам пойдзе кантроль? Матросы, вядома, не здагадваюцца, што ў мяне няма білета. А я ніколі ў гэтым ім не прызнаюся. Можа я не так ужо баюся кантралёраў, як сораму, калі выявяць, што ў мяне няма білета. Што тады падумаюць хлопцы?

Я заплюшчваю вочы, бачу возера, лодку, Віцьку і раптам прахопліваюся ад нягучнага голасу:

— Грамадзяне пасажыры, прад’явіце білеты…

Ускокваю, як абвараны. Ніяк не магу зразумець, з якога канца вагона даляцеў голас. Потым бачу вусатага дзядзьку, які прабівае кампосцерам білеты. Спачатку асцярожна, потым зусім не асцерагаючыся, пачынаю выбірацца з вагона.

Адступаць давядзецца ў хвост цягніка. Што будзе са мной, калі дайду да апошняга вагона?.. Хай ужо ловяць там.

Я адступаю, не спяшаючыся, здаю адзін вагон за другім. Мне здаецца, што цягніку няма канца. Каторы раз я пераходжу чыгунныя масткі, што злучаюць вагон з вагонам. На мастках ірве вецер, па-ваўчынаму падсвіствае. Агідна ляскаюць колы і вагонныя буферы: ах-ах-бац, ах-ах-бац,— папаўся…

Мінуўшы пераход, я не спыняюся ў вагоне. Тут мяне, не паспееш азірнуцца, схопяць. Я стаю ў тамбуры і праз шкляныя дзверы назіраю, калі паявяцца кантралёры. Толькі тады, як вусаты чыгуначнік даходзіць да сярэдзіны вагона, я іду ў наступны.

Вось вусач зноў паявіўся на супрацьлеглым баку. Я выбягаю на пляцоўку, аглохнуўшы ад тахкання колаў. На хвіліну спыняюся, потым рашуча адчыняю цяжкія, каваныя дзверы, каб перайсці ў наступны вагон.

Спачатку не магу зразумець, куды я трапіў. 3-пад маіх ног вырываецца чорная зямля з двума палоскамі рэек і знікае ў ночы. 3 бакоў бягуць прысады, нібы прывіды ў зачараваным царстве. Спіной да мяне, аблакаціўшыся на нізкі бар’ерчык, стаіць затуленая ў плашч постаць. Яна паволі паварочваецца.

— Чаго табе тут?

Я маўчу, нялоўка пераступаю з нагі на нагу. Чырвоны ліхтарык цьмяна асвятляе чалавека, ад таго ягоны твар выдае страшны.

— Кантралёр там…— нясмела адказваю я.

— А-а-а, Чыгунок. Гэты зловіць.

Я чую, як з грукатам адчыняюцца дзверы вагона, як натужна, захліпнуўшыся ад пылу, кашляе кантралёр. Я адступаю ў куток тармазной пляцоўкі і прысядаю. Мабыць, ад страху. Ў дзвярах паварочваецца ручка. Яна варушыцца, як галава гадзюкі. Дзядзька ў плашчы не спяшаючыся падыходзіць да мяне, так што я хаваюся за шырокімі поламі яго плашча. Сяджу на кукішках і не дыхаю. Ад плашча пахне брызентам і мазутам. Але гэты пах мне здаваўся найлепшым у свеце.

— Што, Панас, газуем? —пачуўся вясёлы голас кантралёра.

— Газуем, таварыш Чыгунок. Ўсё жыццё газуем.

— На хвасце, гы-гы-гы! На хвасце — проста.

— I хвост і галава — адно цела. Так што, гледзячы якая галава…

— Хвост і ёсць хвост. А мяне, брат, бабы чаркай пачаставалі. От, я табе скажу, баба дык баба!.. Аж мяне старога завідкі бяруць. А дурню дасталася. Філатава знаеш? Дык яго жонка.

На нейкі час усталёўваецца цішыня. Толькі ляскаюць колы, ды пыхкае, сапе паравоз. Мой збаўца маўчыць. Цікава, пра што ён думае? Якія адносіны ў гэтых людзей? Дзіўна, але ў крытычныя хвіліны мяне заўсёды ахопліваюць самыя неверагодныя думкі. Я пачынаю дакопвацца да сутнасці і ніяк не магу пасля зразумець, навошта мне гэта патрэбна. Няўжо такое бывае з усімі людзьмі?

— Неба якое зорнае,— дзівіцца кантралёр.

— Восень,— адказвае яму кандуктар.

— Ну, я пайшоў. Ты не думай, што я правяраў, ці не вязеш якога зайца. Па дружбе зайшоў.

— А я і не думаю. Думаць табе даводзіцца. Я на хвасце,— кандуктар яўна здзекуецца, але кантралёр або не хоча, або і сапраўды не разумее здзеклівага тону.

Ён яшчэ крыху затрымліваецца, потым паважна адчыняе дзверы і знікае.

— Ну, як, перадрыжаў, мабыць? Знайшоў бы цябе Чыгунок, дык дасталося б і мне на арэхі. А ты чаму без білета?..

Мы стаялі, абапёршыся на бар’ерчык і паціху размаўлялі. Я расказваў пра ўсё, што адбылося са мной. Дзядзька Панас слухаў уважліва і ўвесь час курыў. Вецер падхопліваў іскры, і яны, не дагнаўшы вагон, тухлі ў далечыні.

— Ага, брат, бываюць жа такія людзі, што ўласных дзяцей выракаюцца,— разважліва кажа дзядзька, выслухаўшы маё апавяданне пра Людмілу і Віцьку,— а дзеці — бацькоў. Ды яно было б і лепш, каб яна каму гэтага Віцьку аддала б. Можа харошы чалавек выйшаў бы. А харошы чалавек даражэй золата. Харошымі ўсе людзі павінны быць. От у сям’і, скажам, калі ўсе дружныя, дык як радасна жывецца, весела. А як толькі адзін нягодны завёўся, дык і ўсёй сям’і свет нямілы робіцца. I няхай там дастатак у хаце, а шчасця няма. I так яно ўсюды.

Дзядзька Панас змоўк, дакурыў папяросу, кінуў на вецер. Папяроса ўдарылася аб чыгуначнае палатно, разляцелася вогненнымі пырскамі.

— А чаму, дзядзька, скажьше вы мне, благіх людзей шмат. Няхай бы ўсе харошыя былі, каб, як вы кажаце, весялей жылося. Дык жа не, благіх шмат.

— Сысунок ты і больш нічога,— перабіў мяне Панас.— Шмат кажаш. А таго не бачыш, што іх ўсё меней ды меней сустракаеш.

— Якое там меней,— запярэчыў я.— Не паспееш азірнуцца, як абавязкова сустрэнешся з такім, што і сам не рады.

— Я і кажу, што малады ты, вопыту ў цябе няма, ды і жыцця не бачыў. Вось я табе раскажу пра адзін жыцейскі выпадак, а ты падумай, што і да чаго. Жыла некалі ў нашай вёсцы баба, Зубіхай звалі. Звычайная баба. Можа трохі неахайная, але гаспадарка яе спраўная была. Каровы, свінні, авечкі, куры — усё, адным словам, як трэба. Іх хата вялікая, прасторная, на пяць акон. За хатай нагляд патрэбен. А калі там простай бабе за чысцінёй глядзець, калі гаспадарка немалая? Ды баба і прывыкла да бруду, быццам так і трэба. Ёй нават здавалася, што ў хаце ўтульна. А тут раптам уздумаў сын жаніцца. Вяселле прызначылі. Хутка і маладую трэба ў хату прыводзіць.

Паглядзела Зубіха на вокны, а на іх копаці — бы на патэльні спадыспаду. Свету божага не відаць. «Дай,— думае Зубіха,— вокны пратру, усё святлей у хаце будзе, усё нявестку лепей разгледзець можна. Узяла анучку, працёрла шыбы да бляску. Адышлася і вохнула. Дасюль копаць толькі на шыбах была відаць, а цяпер і на падаконніку, і на рамах, і на ліштвах. Зноў узялася за анучу. Вымыла, выскрабла рамы, адышлася ў парог і за галаву ўхапілася: падлога, як зямля чорная. А раней жа гэтага не відаць было. Падаткнула спадніцу за пояс і ўзялася падлогу скрэбці. Бывала, пройдзе з анучай і здаецца, што падлога чыстая, а тут дзярэ, дзярэ дошкі, а яны ўсё брудныя, бо гразь глыбока ўелася ў іх. Вымыла ўрэшце, разагнула спіну: хвала богу, цяпер і нявестку можна сустракаць, дык так і села на лаўку. Здалося ёй, што печка неяк нахабна вылезла на сярэдзіну хаты, як жабрак у рызманах — закапцелая, чорная, з абабітай пабелкай. Давялося печку бяліць. А пасля печкі — столь мыць, сцены скрэбці, падпечак чысціць, паграбец пад падлогай да ладу прыводзіць, каб духу смярдзючага не было. Во як яно здарылася… Чым больш святла ў хаце, тым відней бруд. А каб вымыць бруд, што здаўна заведзены быў, дык і нявестцы Зубішынай давялося яшчэ нямала папрацаваць.

Поезд весела бег па рэйках. Святлела неба, і недзе там, куды бег паравоз, разгараўся ўжо новы дзень. Дзядзька Панас хітравата паглядзеў на мяне, сказаў:

— Чыгунок ужо спіць. Так што не бойся. Ды глядзі, другі раз без білета не ездзі. 3 білетам спакайней. Законна.

КАХАННЕ

1

Так, відаць, бывае з кожным: адлучышся на якіх тры дні з дому і ўжо думаеш, што там многае змянілася. А вернешся, і застаеш усё такім, як было, быццам за гэтыя дні час спыніў свой бег.

Змяркалася, калі я ўвайшоў у роднае Зарэчча. Вячэрняя зорка ўжо ярка гарэла над небакраем. К ночы ўзнімаўся вецер, і ад яго парывістых павеваў прыглушана і сярдзіта шумелі дрэвы, абтрасаючы на зямлю першыя пажоўклыя лісты.

Вуліца, як і заўсёды ў гэты час, пуставала. Людзі тупалі недзе па дварах, дарабляючы незакончаную за дзень справу. Сям-там ужо запальваліся агні, няяркія, бо няма чаго лішне глуміць газу: працадзіць малако можна і ў змроку.

Я знарок прыйшоў дамоў прыцемкам. Не хацелася трапляць людзям на вочы, слухаць іх спачуванні. I без таго на душы было пагана.

Але як я не асцерагаўся, сустрэча адбылася. Ля Восіпавага двара нехта вынырнуў з весніц, потырч паляцеў мне пад ногі. Упаўшы на карачкі, чалавек спрабаваў падняцца, але гарэлка не на жарт прыгінала яго да зямлі. Давялося памагчы.

— А я, слухай сюды, сам,— запярэчыў чалавек, і я адразу пазнаў Сцяпана Макуху.

Ён быў п’яны. Я ледзьве падняў яго, абапёр на плот. Сцяпан раскірэчыў ногі, учапіўся рукамі за штакеціны. Стаяў, звесіўшы галаву, і нешта бурчаў, відаць, кагосьці лаяў.

— Хадземце, дзядзька, правяду вас,— сказаў я Сцяпану.

— А ты хто будзеш? — Сцяпан выцягнуў шыю, каб разгледзець мяне лепей, адарваўся ад плота і зноў грымнуў аб зямлю. Ужо лежачы, зноў запытаўся: — Хто ты і якога ліха табе трэба?

— Іван я. Дар’і Сітовай. Хадзем, дзядзька,— гаварыў я, падымаючы Сцяпана.

— Іван? Сукін сын ты. Ну, вядзі… Люблю я цябе.

Сцяпан прыўзняўся на ногі, абхапіў мяне за шыю, хацеў, мабыць, пацалаваць, ды зноў не ўстаяў на нагах. Я ледзьве ўтрымаў яго.

Абняўшыся, мы папляліся па вуліцы. Сцяпан чапляўся нагамі, падаў, а падняўшыся, усчынаў гаворку.

— Начальства любіць трэба. Праўду я кажу ці не? А ў нас што? Маладзёж пайшла… Ні павагі, ні ўвагі. Праўду я кажу ці не? Злыдні вы, во хто… Пілі мы разам ці не? Пілі. Дык чаго ты мяне, слухай сюды, з хаты гоніш…

Я здагадаўся, што Восіпаў Хведар выгнаў Макуху з хаты, таму ён так і лаяўся, вылецеўшы з двара праз фортку. Не было што сказаць Сцяпану, і я маўчаў. Нейкі час і Сцяпан ішоў моўчкі. Потым з п’янай настойлівасцю зноў браўся за сваё…

— Не, ты мне скажы, чаму ён мяне гоніць? Мае ён права ці не?..

Мне хацелася пакінуць Макуху на вуліцы, але не хапала смеласці.

Было горка і крыўдна. На ліха было падбіраць гэтага п’янчугу? Няхай бы ляжаў пад плотам. Дык не — пашкадаваў і цяпер, во, цягніся з ім, валачы на карку ды яшчэ слухай п’яныя трызненні.

Сцяпаніха даіла карову. Убачыўшы нас, яна выхапіла з дрывотні дручок, але замахнулася ім не на Сцяпана, а на мяне. Я аж утуліў галаву ў плечы. На шчасце, Сцяпаніха прызнала мяне.

— Авой, Яначка, ці ж гэта ты? Ледзьве цябе не перасвянціла. Думала гіцаль той, Цопа, з ім прывалокся. Гэта ж, во, спойвае чалавека, рады не магу даць… Скажы ты, не прызнала. Багаты будзеш… А ты чаго вылупіўся? — накінулася яна на Сцяпана, але не ўдарыла, а падхапіла яго пад пахі.— Ідзі ўжо, няшчасце маё горкае. Давядзе цябе гэтая гарэлка.

Я пастараўся знікнуць непрыкметна. Цяпер прыгода са Сцяпанам выдавала крыху смешнаватай. Так ужо вядзецца ў нас, у Зарэччы, што вінавацяць не вінаватага, а таго, хто на вочы трапіць. Вось і мне ледзьве не папала па галаве. Сцяпана ёй біць шкада — свой.

У нашай хаце ярка гарэла лямпа. Сляпучы пук святла выбіваўся праз акно на панадворак, і ад яго росная трава выдавала вельмі зялёнай. Я мімаходзь зазірнуў у акно. Маці стаяла ля печы, падпёршы падбародак рукой. Здалося, што яна плача. Зрабілася брыдка. Чаму было не напісаць пісьма? Напэўна, маці турбавалася…

Знаёмыя прыступкі неяк жаласліва зарыпелі, калі я падымаўся па іх у сенцы. 3 дзвярэй дыхнула цёплым малаком і салёнымі гуркамі. На гарышчы буркнуў спрасонку голуб, быццам вітаўся. Сэрца страпянулася і балюча сціснулася. Дома!

На крэсле ля стала сядзеў Загурскі. Ён першы ўбачыў мяне і неяк мітусліва падняўся. А я дык зусім разгубіўся. 3-за печы выбегла маці, заламала рукі і, як заўсёды, залемантавала, быццам здарылася нейкая бяда:

— А божачка мой, дзе ж ты прападаў? Во ўжо на пакуты мне дастаўся. З’ехаў і — ні слова. Перадумала ўсяго…

— Я казаў табе, што нідзе ён дзенецца,— неяк сурова вымавіў Загурскі і звярнуўся да мяне: — Маці вунь як перахвалявалася. Што ж ты?..

Выйшла, канечне, нядобра. А толькі і хвалявацца няма чаго. Хіба я маленькі?

— Чаго ж ты стаіш у парозе? — зноў накінулася на мяне маці, потым палагаднелым голасам дадала: — Ці еў жа што? Згатую чаго, бо не чакала ўжо.

Загурскі засабіраўся дамоў, але маці затрымала яго, ды ён не вельмі ўпарціўся. Ён настругаў трэсак. Маці расклала агонь на загнетцы, пачала смажыць сала. Усё неяк адразу ўвайшло ў сваё звычнае рэчышча.

— Ну, дык што, Янка, паступіў? — перабіў мае думкі Загурскі.

— Не паступіў,— азваўся я, думаючы над тым, што бачыў у горадзе, з кім сустракаўся ў гэтыя дні. Шмат што здалося мне пачварным, але больш людзей добрых, шчырых, і таму так хораша цяпер сядзець у сваёй хаце, не адчуваючы за сабой віны, што зрэзаўся на экзаменах. Праўда, сустрэча са Сцяпанам Макухай троху і расчаравала. Гэта лёгка, седзячы на лодцы, уяўляць сябе героем. А вось паспрабуй перайнач гэтага Макуху… У нашым калгасе мяняліся старшыні, а брыгадзіры аставаліся, і ўсё ідзе як ішло.

— Канечне, прыкра,— Загурскі прыкурыў ад лямпы, прысеў супроць мяне, прадоўжыў: — а галоўнае — крыўдна: мог бы паступіць. Бедаваць няма чаго. Малады яшчэ. Ды і ў калгасе папрацаваць не шкодзіць. Смялейшы будзеш.

Маці падала голас ад печы:

— Не ўжо, як там ні будзе, а няхай у горад ідзе,— яна абапёрлася рукой аб загнетку. Другой варочала скрыдлікі сала, каб не падгарэла, і нейкім чужым, незнаёмым голасам расказвала нам, як баялася ўпачатку аставацца адна ў вёсцы, думала ці справіцца, а цяпер пабачыла, што жыць і адной можна, бо я не вельмі вялікая ёй падмога. Потым яна ўсміхнулася сваім думкам, паглядзела на мяне хітравата: — Дзеўкі вунь кожны дзень прыбягалі. Ні сораму, ні сумлення. Бывала, калі пройдзеш з хлопцам, дык баішся на вочы яго бацькам трапіць. Вот і падумала я: таго і глядзі абкруцяць яны хлопца. Малады, неразумны яшчэ, трапіць да якой, дык роднай хаты не ўзлюбіш. 3 цяперашняй нявесткай сам знаеш, якое ўдовіна жыццё. Ты ёй слова, яна табе сто…

Маці больш звярталася да Загурскага, быццам не пра мяне вяла гаворку. Платон зацягваўся дымам, барабаніў пальцамі па стале, слухаў моўчкі. Было не зразумець —згаджаецца ён з маці ці не.

У кутку за печкай азваўся цвыркун. Яго падтрымаў другі. На патэльні гучна стрэліла сала. Маці адхінулася, выцерла твар, пачала біць яйкі аб край патэльні. Яйкі сквірчэлі, патрэсквалі. Пад столлю сонна гулі мухі. Некалькі камароў кружылася перад лямпай, усё нацэльваліся сесці на шкло, апякаліся і цененька звінелі, быццам скардзіліся. I зноў мне зрабілася моташна ад гэтай утульнасці. Хата неяк паменшала, а столь апусцілася ніжэй, прыціскала да падлогі.

Загурскі, папярхнуўшыся дымам, доўга кашляў. Было відаць, як высокі каўнерык кіцеля моцна ўразаецца ў шыю і на ёй уздуваюцца сіняватыя ад натугі вены.

— Мы з табой, Даша, горшыя ад таго не сталі, што некалі пасвілі кароў,— адкашляўшыся, пачаў ён.— Зусім не важна, кім чалавек працуе. А які ён — во што важна. Я вунь увесь свет аб’ехаў, а зноў у Зарэчча вярнуўся. Пад старасць. I пайшоў адсюль не малады. А яму чаго ў такія гады ў свет ісці? Гора яго адсюль гоніць, ці што?

Маці прынесла патэльню, запрасіла Загурскага да стала і толькі пасля гэтага адказала:

— Табе што. У цябе пенсія. А ён што тут заробіць?

— Будзе працаваць, дык заробіць. Не ад каго іншага, як ад нас заробкі залежаць.

— Што ты гаворыш, Платон? Каб жа ад нас толькі. А то вунь яшчэ ад Хведарыхі, Лепятухі, Восіпа. Ды і брыгадзіры нешта значаць. Табе можна працаваць і за так. А нам з якой патрэбы?

— 3 такімі брыгадзірамі, як нашы,— азваўся я,— не вельмі заробіш. Вунь толькі што адвёў Макуху дамоў. Як зямля п’яны…

Загурскі неяк порстка павярнуўся да мяне і ўжо не лагодна, як размаўляў з маці, а жорстка і нават злосна загаварыў:

— Некалі мы не так разважалі. Да ўсяго цягнуліся, усё на свае плечы бралі. Я ў твае гады ў гэтым самым Зарэччы калгас ствараў. Не чакаў, пакуль гэта нехта зробіць. Сам! А вы чаго чакаеце? Каб нам у свой час такую асвету — мы чорт ведама як працавалі б. Не, брат, утрыманцам жыць — апошняя справа.

Я запярэчыў:

— Вам прасцей было…

— Прасцей, кажаш? — перабіў Загурскі.— Не, брат, складаней. Класавая барацьба — гэта табе не жартачкі… А тут Макуха нейкі.

— Хопіць вам,— сказала маці.— Чаго дарэмна спрачацца. Слава богу, і пры Макуху жывём. Хто яе ведае, як яно было б, каб другі хто на яго месцы працаваў. Гэты хоць не прыціскае дужа.

Нейкі час вячэралі моўчкі. Я стараўся асэнсаваць усё, пра што гаварылі маці і Загурскі.

Я хутчэй спрачаўся ў думках з сабой, бо ўсё тое, пра што так горача гаварыў Загурскі, хвалявала мяне не першы дзень. Жыць і далей так, як мы жывём у Зарэччы, не выпадае. Камусьці трэба ўзяцца і моцна страсянуць нас, захапіць такой справай, якая не пакінула б раўнадушных.

Я адчуў, што не ведаю, як перайначыць парадкі ў нашай брыгадзе. Нас гэтаму не вучылі. За дзесяць гадоў мы навучыліся пісаць і чытаць, рашаць задачы і ставіць доследы па хіміі, рабіць шпакоўні і садзіць расаду на школьным агародзе. А як жа дамагчыся таго, каб уся брыгада працавала добра?

У галаве ўзнікалі ўрачыстыя словы.

Вы абавязаны змагацца…

Вам даны правы…

Будзьце настойлівыя і прынцыповыя…

Не цярпіце недахопаў…

— Як жа нам быць? — крыкнуў я і спалохана азірнуўся.

Відаць, я закрычаў у думках, бо Загурскі і маці па-ранейшаму паціху размаўлялі. Я прыслухаўся, спачатку не вельмі разумеючы, пра што яны гавораць.

— Кажу так, бо ведаю Даніліху, абярэ яна цябе, от паглядзіш,— гаварыла маці.

— Хопіць і мне і ёй…

— Дык я зноў пра сваё. Як сабе хочаш, а жаніцца трэба. Дзевак у нас вунь колькі. Кожная пойдзе.

— А мне, Даша, кожная не падыходзіць.

Загурскі глядзеў у парог, міма маці. I яна старалася не глядзець на яго. Толькі цяпер я заўважыў, што маці ў новай кофце. Валасы ў яе гладка прычасаны, а на лбе закручаны ў завіточкі. Усё гэта неяк насцярожыла мяне. Далей я ўважліва слухаў размову, стараўся адшукаць у іх словах пацверджанне маім здагадкам.

— Кожная, гэта толькі так гаворыцца,— ледзь зірнуўшы на Загурскага, адказала маці.— Добрых дзевак, яно і праўда, не шмат.

— От бачыш, сама прызналася.

— I ўдаўцом жыць не выпадае.

— Ты, во, жывеш…

— Жызня, хай на яе…

На мяне яны як бы забыліся. I я моўчкі цікаваў за імі. Звычайная гаворка, якую я не раз чуў у нашай хаце. I ўсё ж мне здавалася, што размова вядзецца не так сабе. Яны як бы прыглядаліся адзін да аднаго, як бы хацелі сказаць нешта больш значнае, ды не адважваліся.

Цвыркуны перасталі крычаць за печчу. Тады выразна пачулася, як шуміць за сценамі вецер, як сіпіць, патрэсквае ў лямпе кнот.

— Хай яно скісне, думай, думай, а толку ніякага. Завялі мы з табой не пра тое зусім.

Цяпер яна глядзела Загурскаму проста ў вочы і чамусьці ўсміхалася.

— Што ж ты рабіць намеран? На мой бабскі розум, дык табе варта ехаць. Думаць няма чаго.

— А я думаю. Яшчэ як, аж галава пухне,— Загурскі памаўчаў крыху.— Знаеш, Даша, да горычы крыўдна. Помню, прыехаў да нас упаўнаважаны з горада. Сабраў нас, камсамольцаў, пачаў расказваць, што, як і для чаго мы рабіць павінны. Мне тады толькі шаснаццаць гадоў мінула. Увосень у камсамол уступіў. Слухаў я таго ўпаўнаважанага, і нібы пада мной агонь гарэў — уседзець ніяк не мог. Так ясна і проста ён пра ўсё расказваў. Спачатку арцель, пасля саўгас, камуна. Камунізм. Усяго хапае. Усе свядомыя — не за страх, а па сумленню працуюць. Вось павер, Даша, хацелася ўскочыць і праз ноч ісці арцель арганізоўваць, цягнуць людзей да святла, да шчасця, якога яны разумець не хацелі. Зарад мы той дарма не растрацілі. Калгас стварылі. I парадкі навялі ў ім. Ты, можа, не помніш, а толькі наш калгас у трыццатым годзе атрымаў першую прэмію.

— Помню, як жа не помніць,— азвалася маці.

— Ну, вось, помніш. I да вайны жылі як людзі, хоць і падсеклі нас аднаасобнічкі ў трыццаць трэцім. Расфундзілі сваю гаспадарку, ды галякамі ў калгас уступілі. Ні кароў, ні насення. А вытрымалі ж мы. За два гады на ногі сталі. I зноў да нас ездзілі вучыцца.

Загурскі задумаўся. Круціў у пальцах відэлец, хмурыў густыя бровы. Маці таксама нешта ўспамінала, але сваё, вясёлае. Вочы гарэлі жартаўлівымі агеньчыкамі. Загурскі грукнуў відэльцам аб стол, прыціснуў яго двума пальцамі:

— Дык чаму ж цяпер парадкаў няма? Вайна? Так, вінавата. Але ж колькі гадоў мінула, а Зарэчча ўсё ніяк на ногі не стане. Дык як жа я магу кінуць-рынуць усё і на лёгкі хлеб. Пачэсна, канечне. Інструктар. Лектар. Дакладчык. А тут хто будзе працаваць? Макуха? Цопа?

— На ліха табе здароўе гробіць? — ні то спыталася, ні то параіла маці.— Ды і са сваімі заядацца не варта. Людзі ў нас папрывыкалі да такой жызні. Работы не бог ведае колькі, а жыць можна.

— Што ж у нас палучаецна? — у Загурскага разы два торгнулася шчака, а брыво неяк заламалася, выгнулася трохкутнікам.— Партыя нас на дарогу выводзіць, а мы, як блазнюкі, хто куды, па абочынах. Не, Даша, не ўсе так думаюць, як ты кажаш. Паслухай Данілу. Ён іншай думкі. I не адзін ён. А ўсе тыя, што кожны дзень працуюць, ды сапраўды з-за іншых нічога са свайго працадня не маюць.

— Ат, знайшоў каго слухаць— Данілу. Той спіць і ў сне партфель бачыць…

— Ну, ты кінь. Гэта ўжо няпраўда.

Я таксама не мог уцярпець. Даўней, калі Даніла быў брыгадзірам, у нашым тады невялічкім калгасе парадак быў намнога лепшы. Маці, аднак, слухаць мяне не стала, махнула рукой.

— А ты што разумееш? — і панесла ад стала патэльню.

Калі Загурскі пайшоў, маці неяк дзіўна ўздыхнула, быццам пачула пра нейкую радасць, і пашкадавала, што яна прызначаецца не ёй.

— Будзе камусьці шчасце. I грошы ёсць, і, от паглядзіш, паставяць у начальства. Ды і не стары яшчэ. Шляхціцы ў яго гады на маладзенькіх жаніліся.

Мне здалося, што маці шкадуе сябе і зайздросціць камусьці нядобрай, злой зайздрасцю.

2

Паляцелі сумныя, аднастайныя дні. Ужо ў сярэдзіне кастрычніка паплылі з захаду бурыя калматыя хмары, сеючы на зямлю золкі, дробны дождж. Дарогі набрынялі, распаўзліся. У нізінах на пожнях стаялі вялізныя лужы і ў іх адбівалася свінцовае, непрыветлівае неба. Сяк-так з дапамогай студэнтаў выкапалі бульбу і скасілі авёс. Работа адвалілася, хоць, на добрае вока, яе хапала.

Людзі выходзілі з хат неахвотна. Больш завіхаліся на сваёй гаспадарцы. Чакалі пагодлівых дзён, каб распачаць малацьбу. Пакуль да нас нават нельга было прывезці малатарню.

Я не знаходзіў сабе месца. Чытаць не было чаго. Дзесятак тоненькіх кніг, некалі набытых на кніжных кірмашах, даўно быў вывучаны на зубок. Ісці ў цэнтр калгаса па кнігі — далекавата. Колькі разоў я хадзіў да Данілы ў хату. Там заўсёды было тлумна. Прыходзілі калгаснікі, спрачаліся, расказвалі Загурскаму пра парадкі ў брыгадзе. Я заўважыў, што прыходзяць сюды больш тыя, хто заняты на пастаяннай рабоце, хто сапраўды працуе ўвесь дзень. Астатнія збіраліся ў Восіпа. Зарэчча як бы раскалолаея папалам.

Пзслухаўшы размовы дзядзькоў, я непрыкметна ішоў на другую палавіну хаты, да Шуры. Звычайна заставаў яе за сталом. Нізка схіліўшыся, яна рашала задачы або нешта пісала. Са мной віталася ветліва, цёпла. Але гаварыць не было пра што. Добра яшчэ, калі ў яе не выходзіла задача. Тады, нахіліўшы над задачнікам галовы, мы ўпарта шукалі рашэння. Прызнацца, я часам знарок не падказваў яго, каб хоць крыху больш пабыць разам.

Успаміналіся летнія дні. Востраў на возеры. Нашы размовы. Аднаго разу, напярэдадні майго ад’езду на экзамены, заікаючыся і чырванеючы ад сораму, я прачытаў Шуры свой верш, напісаны па-руску.

Копошится в сердце грусть.

(Отчего бы? — спрашиваю…)

Копошится,

Ну и пусть —

Семнадцатую весну ведь вынашиваю.

На закат посмотрел:

Он сегодня красный.

Видно, ветер-пострел

В солнце дул напрасно.

Не погасло оно,

разгорелось только…

Почему же, скажи, так на сердце горько?

Неужели от того,

что любовь нагрянула?..

С нею я поборюсь:

К черту грустную грусть…

Грусть, как в воду, канула.

Шура тады здзіўлена паглядзела на мяне. У яе вачах была збянтэжанасць. Ды і я адчуваў сябе не дужа добра.

— Сам напісаў? — запыталася яна.

— Сам,— адказаў, чакаючы адабрэння.

Але Шура загаварыла пра іншае. Быццам я і не чытаў ёй верша. А потым, ідучы дамоў, сказала:

— У цябе, Янка, ёсць талент. I праўда, раскідацца ім не варта…

Тады я не надаў значэння яе словам, а цяпер было няёмка. Хацелася пагаварыць з Шурай, сказаць ёй, што ў тым вершы не было і грама праўды. Хіба ж я сумаваў з Шурай? Хіба баяўся кахання або збіраўся ахвяраваць ім? Проста, аднаго разу глядзеў на заход сонца, маркоціўся, што нельга было пайсці на спатканне, і вельмі лёгка, адразу, напісаў верш.

Пагутарыць нам не ўдавалася. У хаце заўсёды была Шурына маці. Ды і Шура, як мне здалося, неахвотна заставалася са мной. Не было і тых шчырых адносін, як улетку. I я вінаваціў толькі сябе. Атрымалася так, што я абразіў дзяўчыну, абвінаваціў, быццам яна навязваецца мне са сваім каханнем.

Было шкада летніх дзён і невыказаных слоў, якіх вельмі многа тады хацелася сказаць. Не было б дажджу, можа зноў пайшлі б калі на возера. Шура ўсё зразумела б. Яна ж разумная.

Неяк у суботу пад вечар маці паслала мяне да Макухі. Трэ было папрасіць назаўтра каня, каб адвезці на рынак яблыкі.

Сцяпана не было. Цётка Марына сустрэла мяне ў сенцах, пацягнула ў хату.

— Зайдзі, во, Канстанцінавіч, пасядзі троху. Адны ўвесь дзень ў хаце. Словам няма з кім перакінуцца.— А калі мы увайшлі, крыкнула ў бок перагародкі: — Хрысціна, паглядзі, хто да нас прыйшоў…

3-за аксамітнай парт’еры неўзабаве паявілася Хрысціна. У яе быў заспаны твар, але чорныя косы акуратна заплецены. Яна пазяхнула і неяк ляніва сказала:

— Спіцца ў дождж. Ачмурэць можна,— і адразу ж запыталася: — На вечарынку заўтра пойдзеш, ці можа, ужо і знацца з намі не хочаш? У горад, я чула, ісці збіраешся.

Сцяпаніха падхапіла яе словы:

— А божачка, чаго ён тут не бачыў!.. Гэта ж ты, во, не захацела вучыцца.

— Завяла ты, мама, сваё,— абыякава сказала Хрысціна і прысела да стала.

Сцяпаніха прынесла вяндлёную шынку, салёныя гуркі, памідоры.

— Давайце, во, дзетачкі, пачастуйцеся. Побач жывём, а за сталом адзін у аднаго не бываем.

За стол садзіцна не хацелася. Трохі было сорамна,— які я госць,— трохі пабойваўся маці — будзе сварыцца, што забавіўся.

— Запрашай, Хрысцінка, госця,— казала цётка Марына, бегаючы ад печы да стала.— Я ж і кажу — самае залатое ўрэмечка ў вас цяпер. I пагуляць, і павесяліцца трэба, пакуль клопаты не зваляцца на плечы. Я дык Хрысціну не прымушаю працаваць. Хопіць, што сама за свой век нарабілася. Бывала, і жыта жнеш, і бульбу капаеш, увосень малоціш, пасля кудзелю прадзеш. Хапіла работы. Ды яно іначай і не было як жыць. Бацька мой некалі ўсё на зямлю ўзбіваўся, пасля машыны хацеў купіць, каб не трэба было ў людзей браць малатарні ды веялкі. А мы са Сцяпанам да вайны хату будавалі. А вам цяпер няма чаго шчыраваць. Камунізм, кажуць, скора будзе. У Мікалаеўшчыне вунь загад прыйшоў. Дамы цагляныя, як у горадзе, будуць будаваць. Так што цяпер пра адно клопаты, як бы паесці ды адзець што было.

— Ладна табе ўжо,— ленавата махнула рукой Хрысціна.— Відэльцы во падавай хутчэй.

Сцяпаніха борздзенька пабегла на кухню па відэльцы. Мне было непрывычна, што маці так шчыра слухае дачку. У нас дома такой завядзёнкі не было: распараджацца магла толькі маці.

Пасля, калі мы вылезлі з-за стала, Сцяпаніха хвалілася гаспадаркай і набыткам у хаце. Паказвала адрэзы на паліто і плацці. Запыталася, ці падабаецца мне гардэроб з вялізным люстэркам і драўляны нізенькі ложак. Прымусіла Хрысціну адкрыць швейную машыну, каб я на свае вочы пераканаўся, што яна не абы-якая, а падольская. Потым яна прынесла альбом, чырвоную тоўстую кнігу, пачала паказваць фатакарткі, найбольш тыя, дзе сфатаграфавана Хрысціна.

— Авой, што ж гэта я сама!.. Твой альбом — ты і паказвай,— спахапілася яна і ўступіла крэсла Хрысціне.

Тая прысела на край, тыцкала пальцам у фатакарткі, тлумачыла:

— Гэта во я, калі ў чацвёртым класе вучылася. А гэта наш Пятрусь з жонкай.

Сняпаніха пасядзела крыху, выйшла. Хрысціна ўсміхнулася, паглядзеўшы ёй услед.

— Маці цябе вунь як упадабала. Жызні не дае мне. Усё Янка, ды Янка…

Мяне быццам ашпарылі. Прапала цікавасць да альбома, Хрысціны і гэтай вялікай з фарбаванай падлогай хаты. Хрысціна зайшлася ад смеху.

— А ты не бойся. Замуж я за цябе не сабіраюся.

— Што ты, я нічога не думаў,— засаромеўся я.

— Думаў ці не — няважна. Жартую я.— Хрысціна адкінулася на спінку крэсла, заклала рукі за галаву.— Сумна ў нас. 3 самага мая кіно не бачыла. Занеслі цэнтр калгаса на край свету і забыліся пра нас. Дык тут чорт ведае да чаго дадумаешся…

Яна зноў пачала гартаць альбом, блізка прыхінаючыся да мяне. Яе валасы пахлі кветкамі маку, і гэты саладкаваты пах кружыў галаву. Перад вачыма ўвесь чае мільгалі Хрысцініны рукі, маленькія і па-дзіцячаму пульхныя.

Раптам на адной са старонак альбома я ўгледзеў Шурыну фатакартку. Мая рука сама прытрымала тую старонку. Хрысціна заўважыла гэта. Яна выцягнула фатаграфію, падала мне. На адвароце акуратным Шурыным почыркам было напісана: «Дарагой Хрысціне ад Шуры. Няхай наша дружба будзе вечная».

Прызнацца, я троху здзівіўся. Хрысціна намнога старэйшая за Шуру, і я ніколі не чуў, каб яны сябравалі.

— У леташнім годзе я ў Данілішыным звяне працавала, вось Шура і ўпадабала мяне,— растлумачыла Хрысціна і раптам запыталася: — Кажуць, што ў вас з Шурай неразліўная любоў?

— Выдумляюць,— паспешліва адказаў я і пачырванеў: было сорамна, што выракся нашай дружбы. Каб хоць крыху зменшыць няёмкае маўчанне, што было ўсталявалася ў хаце, пажартаваў: — Да любві мы не дараслі, а дружба моцная.

Хрысціна дапытліва глядзела мне ў вочы, ківала галавой.

— Ой, хлусіш. Толькі дарма ўсё. Яна цяпер з пасынкам Загурскага перапісваецца.

Нешта вострае балюча ўпілося ў сэрца, пачало смактаць яго. Я прыгадаў, што не раз бачыў на сцяне ў Данілавай хаце Кірылаву фатаграфію. Потым успомніў, што аднарукі Піліп Вострык нешта залішне часта забягае да Данілы. Не можа быць, каб Кірыла так часта пісаў лісты бацьку. Пэўна, іх палучае Шура.

I раптам усё здалося мне вельмі простым. Шура на мяне не злавалася. I верш тут не мае ніякага значэння Проста ёй сорамна было, што першая здрадзіла. Ну і няхай. Плакаць не стану…

Але я думаў пра яе. Калі ўсё пачалося? Няўжо з сенакосу? Я тады пайшоў з мужчынамі, а Кірыла паехаў на возе з дзяўчатамі. Успомнілася, як Шура смяялася, слухаючы Кірылу. Усё ясна. Вось тады і пачалося ў іх…

Мне ўжо не хацелася разглядаць фатакарткі. Хацелася хутчэй пабачыць Шуру, выказаць ёй ўсё, што накіпала на душы. Крыху пасядзеўшы, я пайшоў.

Дождж надціх. На захадзе, над Русакамі, вецер разарваў хмары, і скупыя, няласкавыя промні прабіліся на зямлю, азарылі вёску жаўтаватым святлом. А ў Зарэччы было змрочна. Мутныя лужыны здаваліся рабымі ад дробнага дажджу. I ручаі беглі паныла, быццам хацелі хутчэй выбрацца на прастор палёў.

3

Вечарынкі ў Зарэччы былі амаль кожную нядзелю. Музыканта і хату наймалі па чарзе. У тую нядзелю за гаспадара быў Восіпаў Хведар.

Пасля таго, як Хведар вярнуўся з прымаў, ён вельмі перамяніўся. Даўней Хведар быў ціхманы, сарамлівы і крыху цельпукаваты хлопец. Цяпер яго падхапіла і панесла, як трэску ў паводку. Ён напрапалую гуляў з дзяўчатамі, падкочваўся да ўдоў і замужніх жанчын. Разы тры яго бязлітасна за гэта білі. Але ён быў жывучы, як кот. 3 тыдзень адлежваўся на печы і зноў, ссунуўшы на патыліцу шапку, хадзіў па вёсцы лянівай хадой.

Жанчыны сустракалі яго лаянкай, але я не раз заўважаў у іх вачах нездаровую цікаўнасць. Многія яго шкадавалі, бо Хведара жывасілам аддалі ў прымы да гарбаносай удавы-акушэркі з каралішчавіцкай бальніцы. Але мне здавалася, што і шкадуюць Хведара па-асабліваму, быццам ахвяруюць сабой. А ён гэта адчувае і неяк брыдка глядзіць на жанчын. Можа таму я не любіў Хведара і, мусіць, не пайшоў бы на вечарынку, каб не спадзяваўся сустрэць там Шуру.

У суботу я доўга хадзіў па бярэзніку, пільнаваў Шуру, бо яна заўсёды вярталася са школы гэтай дарогай. Прамок да ніткі, а Шуру не сустрэў. У нядзелю разы два прайшоўся паўз Данілаву хату. Спадзяваўся ўбачыць Шуру ля акна. Але надзеі мае былі марныя.

Ідучы на вечарынку, я думаў над тым, што скажу Шуры і што адкажа яна. У галаве, як рой, гулі гнеўныя словы.

Вечарынкі заўсёды гулялі ў Цітковай Пелагеі. Вялізная на пяць акон Пелагеіна хата стаяла на водшыбе, за ручаём. Яшчэ здалёк я ўбачыў яркае святло, невыразныя цені на вокнах, што мітусіліся, як камары ў пагодлівы вечар, і спалохаўся. Як я паяўлюся ў чужой хаце? Думалася, што ўсе адразу заўважаць мяне, будуць глядзець, як на нейкае дзіва.

На тое ліха, нідзе нікога не было. Хоць бы адзін спадарожнік.

Калола вочы цемра, і я раз-пораз трапляў у лужы. Надакучлівы дождж ціха сіпеў у хмызняках. Навокал толькі і чулася вось гэтае самотнае сіпенне. Ды прыгінала да зямлі цемра.

За ручаём крыху пасушэла. Праз хлюпанне данесліся кволыя гукі гармоніка і прыглушаная гамонка людзей. Дзверы ў хаце былі адчынены насцеж.

У сенцах тоўпіліся дзеці. Я спыніўся ў парозе, баючыся віднаты і людскіх вачэй.

На вечарынку я прыйшоў упершыню. Калі быў яшчэ ў дзевятым класе, падмеўся быў схадзіць на вечарынку. Але маці мяне не пусціла, сказала са злосцю: «Што ты там забыўся? Добраму там не навучышся, а дрэннае само прыйдзе. Ходзяць туды тыя, хто вучыцца не захацеў. Так што яны табе не таварышы…» Я так і вырас у далечыні ад вёскі, ад людзей, пазіраючы на іх вачыма маці. А яна зарачанцаў не любіла.

Танец якраз кончыўся, і, разагрэтыя полькай, хлопцы і дзяўчаты хлынулі ў сенцы. Мяне запіхнулі ў кут на дзежкі. Я стаяў, прыслухоўваўся да размоў і не мог адшукаць у іх ні сэнсу, ні цікавасці. Так, пустыя размовы.

Я быў сабраўся пайсці, але мяне заўважыла Хрысціна. Яна стаяла на парозе і махала хустачкай перад тварам.

— Прыйшоў!..— здзівілася яна.— I як цябе маці пусціла…

Было крыху крыўдна. Няўжо я такі маленькі. Маўчаў. Пайсці цяпер не выпадала.

— Чаго ты ў хату не заходзіш? Распранайся, а то там горача.— Яна паклікала Пелагею, а калі тая прыйшла, папрасіла:— Цётачка, павесце ягонае паліто ў шафу.

Мне зрабілася няёмка. Навошта такая ўвага. Але Пелагея прымусіла распрануцца і, нібы нейкую дарагую рэч, панесла паліто на выцягнутых руках у пакой.

3 натоўпу выдраўся Хведар. Доўга ціснуў руку, гаварыў:

— Во, малайчына, што прыйшоў. Дзевак адусюль панайшло, а мальцаў небагата,— і пацягнуў мяне за сабой у закутак за печчу.

Там стаяла тумбачка. На сцяне цьмяна гарэла шасцілінейная лямпа. На табурэтках сядзелі данькаўскія і русакоўскія хлопцы. Двух я ведаў. Астатнія — незнаёмыя.

— Во, падмогу прывёў,— абняўшы мяне за плечы, сказаў Хведар.— Садзіся, Іван. Сёння ўсіх частую. Не тое, што дзеўкі. Зробяць вечарынку, а пасля з музыкантам нават не могуць разлічыцца.

Хлопцы паціснуліся, далі месца.

Я прысеў, але піць не стаў, хоць мяне і прымушалі. Калі ўжо не было як адмовіцца, дык я стараўся непрыкметна выліць гарэлку пад ногі.

Хлопцы хвалілі Хведара, дзівіліся, адкуль бярэ ён грошы. Хведар падміргваў, адказваў коратка:

— Жыць, браточкі, трэба ўмець!

Нарэшце гарманіст ускінуў на плячо лямкі, трохі няўпэўненай хадой пайшоў у хату. Хведар ускочыў, піхнуў табурэтку.

— А цяпер лінція, мальцы. Якраз на два кругі.

— Што ты, я ж не танцую,— мяне ахапіў страх. Нават гарэлка не адабрала развагу.

— Чапуха, навучым. Механіка не дужа хітрая. Пайшлі.

«Лінція», як і кадрылю, танцуюць чатыры хлопцы і чатыры дзяўчыны — круг. Самы для мяне танец, бо ніякіх складаных фігур у ім няма.

Усёй гурбой мы спыніліся сярод хаты. Хлопцы курылі, прыглядаліся да дзяўчат. На тое ён і «лінція», каб усё рабіць не спяшаючыся, спакваля. Дзяўчат запрашалі па чарзе. Нехта адзін пакідаў нас, ішоў да купкі дзяўчат, кланяўся адной з іх. Калі дзяўчына схіляла галаву — значыць, давала згоду на танец. Я стаяў, баючыся сысці з месца, бо ведаў, што калі першы раз запрашаеш на «лінція», дык не толькі таму, каб патанцаваць. Першае запрашэнне, як бы выбар дзяўчыны па каханню. Яе пасля трэба будзе і дамоў весці. Каб была Шура, дык я не задумваўся б. Але яе не было.

— Чакай, Янка, я сам табе запрашу,— сказаў Хведар, і я ўзрадваўся.

Шырока расстаўляючы крывыя, як абады, ногі, Хведар пайшоў у парог, згубіўся сярод дзяўчат. Мне вельмі хацелася пабачыць, каго ён запросіць на танец, але так і не ўбачыў. Хведар вярнуўся да нас, падміргнуў:

— Крыўдаваць не будзеш…— і тры разы пляснуў у далоні: — Дзеўкі — на круг!

Справа ад мяне стала Хрысціна, усміхнулася:

— А ты чаму сам не прыйшоў запрашаць?

Я адказаў, што было боязна, раптам адмовіла б. Танцор з мяне няважны.

Пасля на працягу ўсяго танца мы не перакінуліся з ёй ніводным словам. Мне даводзілася больш думаць над тым, што і як рабіць, каб зусім не заблытацца сярод сваіх партнёраў. Хрысціна танцавала лёгка. Можа таму ўсё сышло для мяне гладка.

Пасля танца Хрысціна пайшла ў куток, прысела там на ложку. Мяне цягнула да яе, але было сорамна падыходзіць. Я стаяў адзін, бо хлопцы гаварылі пра нейкія свае справы і зусім забыліся на мянё. Непрыкметна адступаючы, я апынуўся побач з Хрысцінай. Яна адразу пасунулася, каб я мог сесці ля яе.

— Дык ты зусім нядрэнна танцуеш. Прыкідваешся толькі.

Я нешта адказаў. Завязалася няхітрая размова, у часе якой я мімаволі абдумваў кожнае слова. Не ведаю чаму, але мне заўсёды хочацца разважаць над кожным словам і сваім, і субяседніка.

Хрысціна слухала мяне не вельмі ўважліва. Я адчуваў, што ёй сумна ад маіх цяжкаватых размоў, важкіх слоў і старэчай разважлівасці. Але не мог перамагчы сябе.

— Праўда, сумна ў нас? — запыталася Хрысціна.

Я адчуў, што яна як бы спачувае мне, быццам адгадала мае невясёлыя думкі.

— Не весела…

— Нічога, прывыкнеш. Гэта спачатку толькі,— яна памаўчала трохі і ўжо неяк зусім па-другому сказала: — Ты, Янка, не вельмі з Хведарам дружы.

Я здзівіўся. Цяпер Хрысціна гаварыла так, як мая маці. Насцярожана, з недаверам і крыху таямніча, быццам ведала нешта такое, чаго не магу ведаць я.

— Чаму? Ён — кампанейскі.

— Ай, кампанейства яго…

Побач з намі на ложку сядзеў у абдымку з Хведарышынай дачкой данькаўскі хлопец. Мне вельмі хацелася пачуць, пра што яны гавораць. Але яны ўвесь час маўчалі і, здаецца, самі больш прыслухоўваліся да нас.

— Трэба дамоў ісці,— сказала Хрысціна.— Нам жа ў адну дарогу.

Мы выйшлі на двор. Дажджу не было. На захадзе праяснялася неба, як на мароз. Яно было нейкае вельмі сіняе на фоне чорных хмар. У прасветлінах дрыжалі яркія зоркі.

3 хатняй віднаты ўсё навокал танула ў цемры. Каб не гэтая пасвятлелая стужка неба, ісці было б зусім няможна. Я стараўся прыладзіцца ў нагу да Хрысціны, пакутліва разважаў, ці прыстойна ў першы ж вечар браць яе пад руку? I раптам узлавауся: вечна я раздумваю.

Яна нічога не сказала, калі я ўзяў яе за локаць. Перамяніла толькі нагу, і мы пачалі ступаць улад, выбіраючы сушэйшыя мясціны. Маўчалі. Не паяўляліся тыя патрэбныя ў гэты час словы, якія б разбурылі скаванасць і няёмкасць. Пустыя вымаўляць не хацелася.

Ля веснічак Сцяпанавай хаты спыніліся. 3-пад Русакоў дзьмуў золкі вецер, шалахцеў голлем таполі. Даводзілася тупаць, каб трохі сагрэцца. Пайсці неяк адразу было няёмка, каб пасля Хрысціна не паемяялася, што збег. Перакідваліся нязначнымі словамі. Хрысціна больш гаварыла пра дзяўчат, што спявалі прыпеўкі. Высмейвала іх. А мне хацелася, каб размова была больш значная.

— Зойдзем на той бок двара. Там зацішней будзе,— сказала яна і пайшла вакол хаты па палісадніку.

На тым баку пад хлевам ляжала салома. Тут і сапраўды было зацішна. Нават цёпла. Мы прыселі. Хрысціна абапёрлася спіной аб сцяну, глядзела на мяне і, здаецца, загадкава ўсміхалася. У хляве сапла карова, раз-пораз нехта грукаў у сцяну, і тады пачынаў незадаволена рохкаць парсючок.

Сядзець было нязручна. Але я ніяк не мог адважыцца ўстаць і пайсці. Чакаў, пакуль Хрысціна скажа сама, што пара ўжо дамоў.

— Шкада будзе, калі ты пойдзеш у горад,— азвалася яна, і я здзівіўся, чаго ёй шкадаваць. Хрысціна дадала: — 3 табой добра. Ты не такі, як усе. Сарамлівы.

Было цяжка зразумець, хваліць яна мяне або насміхаецца, бо апошнія словы яна вымавіла неяк па-асабліваму.

— Холадна ўжо як…— прадаўжала Хрысціна.— Лета так хутка прамільгнула, што і не заўважыла.

Яна шчыльней захуталася ў куртку, падняла каўнерык, затуліла ў яго твар. Рукі схавала ў рукавах. Цяпер яна здавалася маленькай і вельмі кволай. Неяк было шкада яе. Хацелася сказаць штосьці добрае, ласкавае, такое, што сагрэла б яе. Але па-ранейшаму не знаходзіліся разумныя словы. Хрысціна падсунулася бліжэй. Цяпер яе плячо ўпіралася мне ў грудзі. Здавалася, што я чую, як ад яго ідзе цеплыня.

— Чаго ты такі маўклівы? Галя Янчык аднойчы казала мне, што ты самы разумны ў школе. Калі пачнеш гаварыць, дык заслухаешся. А ты маўчыш. Аж няёмка. Ці можа я табе надакучаю?

— Не. Чаму ж? Мне цікава цябе слухаць.

— Праўда?

— Канечне, праўда.

— Разумныя, мабыць, заўсёды больш маўчаць. У залеташнім годзе мяне разы два данькаўскі настаўнік праводзіў з вечарынкі. Дык таксама больш маўчаў. Ідзе і — ні слова за ўсю дарогу. Я тады маладзейшая была, дурная, раззлавалася на яго і аднаго разу ўцякла. Ну, ён больш і не пайшоў. А летась паехаў у Мінск вучыцца. Аспірант цяпер. А Мікола Шугалей, з Русакоў, дык той усю дарогу трэплецца. Аж моташна бывае…

— Пустое гаварыць няёмка.

— Праўда. Толькі, Яначка, і маўчаць усягды не выпадае. Хочацца іншы раз душу адвесці. А на разумнае розуму не хапае. Ды і пра што гаварыць будзеш, калі на падзеі нашае Зарэчча не багата. Усё адно і тое ж.

— Гэта праўда.

Мы яшчэ крыху пасядзелі. Потым Хрысціна запыталася:

— На цябе маці сварыцца не будзе? Мая, дык нічога. А ў цябе — строгая.

— Хіба я маленькі?

— Яно так. Але на сёння хопіць. Пасядзелі, нагаварылі. Заходзь, Янка, калі час будзе,— і ўжо развітваючыся, запыталася:— У цябе кнігі, мусіць, ёсць? Даўно ўжо нічога не чытала. Прынясеш можа?

— Добра,— згадзіўся я.

Расстаўся я з Хрысцінай лёгка. Надакучала скаванасць, няёмкасць, якія я адчуваў увесь вечар. Але чым далей адыходзіў я ад Хрысцінінай хаты, тым больш яскрава ўяўляў Хрысцінін твар, з вечнай усмешкай на ім, тым выразней чуў яе голас. Нейкі дзіўны сум агортваў мяне. Хрысціна вабіла да сябе, выклікала цікавасць, як дарагая, мімаходзь убачаная рэч. Цяпер пачалі паяўляцца прыгожыя і разумныя словы, якія я мог сказаць, але так і не сказаў.

У тую ноч я доўга не мог заснуць. Усё вырашаў, што за чалавек Хрысціна. У сне бачыў Данілаву Шуру з вянком васількоў на галаве і доўгага без акуляраў пасынка Загурскага, які піў гарэлку шклянкамі.

4

Пасля снядання ля тока паставілі малатарню, падагналі трактар. Стасеў бацька Ягор Пацябня важна хадзіў ля трактара, выціраў перапэцканыя рукі вяхоткай. Убачыўшы мяне, усміхнуўся, паклікаў пальцам:

— Хадзі сюды, Янка. Як ты жывеш? Чаго не зайдзеш калі ў нядзелю? Стась часам на выхадны прыходзіць, хоць, я табе скажу, работы ў яго многа…

— А чаго ж ён сам не зойдзе? Я дык усягды дома.

— У іх, брат, не абы-які інсцітут. Дужа не пагуляеш.— Чолка памаўчаў, потым надумаў паспачуваць мне: — Прамахнуўся ты тады. I Стася ледзьве не звёў. Добра, што я табялёк у яго адабраў. А то цяпер бы ўдвух бібікі абівалі. Харошы інсцітут, я табе скажу. Свая гаспадарка, у сталовай дзяшоўка. Інтэрнат на ўсіх, і не цесны. Не паслухаў ты тады мяне, сукін сын. Мабыць, сам каешся, дык жа цяпер за локаць не ўкусіш.

— У мяне, дзядзька Ягор, зайздрасці няма. Я ў ветэрынарны інстытут ніколі не пайду.

— Ну і дурань. Будзеш боўтацца тут, як каровін шавяк у прорубцы. А гады бягуць! Іх, брат, не дагоніш.

— Не, дзядзька Ягор, вучыцца я ўсё роўна паступлю. Туды, куды цягне. А не туды, куды лягчэй…

— Кім жа ты быць хочаш? Міністрам можа?..

— Я пісаць хачу.

— Яно і такая спецыяльнасць не пыльная… Аднаго разу ў мяне карэспандэнт начаваў, дык хваліўся, што ім добра плацяць.

— Я не пра тое думаю, колькі плацяць. Хочацца, каб ад працы радасць была.

— Эге, радасць! А па мне любая работа, калі не цяжкая ды заработачная,— радасць. Да вайны мяне, знаеш, у ціятры цягнула. У гуртках выступаў. Пра «Вочную стаўку» можа чуў што? Дык я там шпіёна іграў… Ледзь быў у ціятр не трапіў. Я там натоўп прадстаўляў. Намажуць грымам, і ходзіш па сцэне, крычыш, калі трэба, або рукамі махаеш. Дужа мне такая работа падабалася. Хоць грошы невялікія, але і работа не бі ляжачага. Паставілі мяне асвяціцелем. Гэта, знаеш, ліхтарамі на сцэну трэба было свяціць з верхатуры. Ну я і гэтую работу палюбіў. Думаў, што лепей за яе на свеце няма. А тут хоп-лоп — вайна. Мяне за шкірку, ды на фронт, заходніх беларусаў, значыць, вызваляць. Адтуль, як і водзіцца, на Карэльскі перашыек. Потым у Эстонію пайшлі. Я ўжо тады памкамузвода служыў. Хоць і не было ў мяне асветы, а службу нёс спраўна. Гэта толькі прыдуркам вайсковая жызня страшнай здаецца.

Ягор кінуў анучку ў скрыню, дастаў кісет, скруціў тоўстую, з аглоблю, цыгарку. У паветры паволі таяў сіняваты дымок. Я глядзеў на яго кволыя наміткі, што паволі раствараюцца ў чыстым марозным паветры, і мне здавалася, што вось гэтак жа знікае, раствараецца мая нянавісць да Стасевага бацькі. Што ты ад яго хочаш, калі чалавеку пэўна што не салодка жыць даводзілася?

Ягор, памаўчаўшы, прадаўжаў апавядаць. Ён, відаць, захапіўся ўспамінамі і цяпер ужо не помніў, з якога выпадку пачаў гаворку. Я не перабіваў яго.

— Ага… Дык я, значыць, пра тое, як ваяваў. У мяне тады два кубарыкі на пятліцах віселі. А якраз пагоны ўвялі. Здаёцца, гэта зімой было. Наш брат, акопнік, яшчэ тых пагонаў і ў вочы не бачыў. Толькі што ў газетах на малюнках паглядзелі, і ўсё. А тут раптам генерал прыехаў. Я якраз на НП адзін быў. Афіцэр, значыць, я адзін. Адказыраў, далажыў чын па чыну, а сам на пагон генеральскі гляджу. Генерал, мабыць, заўважыў мой позірк ды і пытае: «Ну што, лейтэнант, зайздросціш?» Генералы таксама жартаваць любілі. Адказваю яму чын па чыну: «Так што, таварыш генерал, не тое што зайздросна, а ў сувязі з маёй любоўю да вайсковай справы, не дрэнна было б вось такія пагоны хоць адзін дзень панасіць. А там хоць і памірай». Ну, генерал усміхнуўся і кажа: «Золата, лейтэнант, шмат, а прасветліны няма…» Во, брат, урэзаў. Значыць, я так разумею, што, чым вышэй на пасаду ўзбіраешся, тым жыць трудней. А калі жыць цяжка, дык якая тут радасць… Няма яе.

— А вось гэта няпраўда,— узгарэўся я.

— Дык я не пра тую, што ваабчэ. Ваабчэ яна ёсць. Іншы раз сам не знаеш, чаго радуешся. Во, я, скажам, закурыў — і то на душы лёгка зрабілася…

Да тока на машыне пад’ехаў Хведар. Ён выскачыў з кабіны, смачна вылаяўся.

— У шыю гоніць, а малацьбу не пачынаў.

— А ты не гарачыся. Няхай машына адпачне,— азваўся Ягор і зноў заняўся сваёй справай.

Хведар абабег вакол машыны, пастукаў ботам па колах.

— Гаспадары, скула ім у бок! Гума ўся на манжэтах, а яны — каб плюнуць…

Ён падышоў да мяне, падаў руку, запытаўся:

— Як у цябе з Хрысцінай? Газуеш?.. Яна, брат…

Я пачырванеў. Мне і без слоў, па адным падміргванні, зразумела, на што намякае Хведар. Сорамна. Нават у думках я не трымаю таго, пра што думае Хведар.

— Ты Хрысціну не чапай…

— Даруй, канечня. А толькі баб я навылёт бачу. Зойка навучыла на баб без усякіх там ахаў ды вохаў глядзець. Акушэрка, брат, як поп: ёй ва ўсіх грахах прызнаюцца.

— Чаго ты ад яе збег? — з’едліва запытаўся я, бо спрачацца з Хведарам марная справа.

— Ад яе збяжыш! Пажывеш — будзеш ведаць, чаго ад баб уцякаюць.

Ён смачна плюе пад ногі. Гаварыць у нас больш няма пра што. Хведар ідзе да Ягора, кпліва аглядае маленькі трактар «Беларусь». Ягор корпаецца ў машыне, быццам побач нікога няма. Хведар абапіраецца аб задняе кола, выцягвае губы — свішча.

— Чаго свішчаш? — не разгінаючыся, пытаецца Ягор.

— Весела.

— Ну-ну, весяліся…

— А табе што, сумна?

— I мне нічога… весела.

— Па начальніцкаму партфеліку не сумуеш?

— Не.

— Думаў, твая праўда камусьці трэба. Тыя часці сам страшыня тады загадаў прывезці.

— Гэта я ведаю.

— А чаго кіпяціўся?

— Мяне б ён пасадзіў…

— Навошта ж пра «масквіча» пісаў? Пагляджу на цябе: састарыўся, а розуму не набраўся..

— Цяпер разумнейшы буду. Начальству наперакор ісці, што супраць ветру пляваць.

Я пачынаю разумець, пра што ідзе гаворка. Стасеў бацька пры тым старшыні, што вызвалілі сёлета напрадвесні, працаваў механікам гаража. Старшыня загадзя рыхтаваўся да ўцёкаў. Ён загадаў памяняць на «масквічы» матор, колы, каб дзешавей было адкупіць яго ў калгасе. Адначасова ў горадзе быў абменены матор з-пад «зіла» на запасны матор і колы для «масквіча». Усё гэта рабіў Хведар, а Ягор Пацябня глядзеў-глядзеў ды і напісаў у раён. Адтуль прыязджала камісія. Для старшыні ўсё сышло гладка. А ў Ягора выявілі недахоп інструментаў. Яго знялі з пасады механіка, ды яшчэ налічылі грошай рублёў пяцьдзесят. Усе казалі, што вінаваты Ягор. А выходзіць, жулікам быў старшыня. Ды пасля і без таго стала зразумела.

Пакуль я ўспамінаю пра вясковую калатнечу паміж Ягорам і старшынёй, Хведар шэпчацца з Ягорам. Стасеў бацька спачатку адмахваецца, пасля як бы пачынае згаджацца з Хведарам.

3 вёскі паяўляюцца дзяўчаты, жанчыны, мужчыны. Сярод іх я бачу Шуру і доўгага Кірылу, пасынка Загурскага. Ён ідзе побач з Шурай, і яго акуляры пабліскваюць на сонцы, калі ён паварочваецца да яе тварам.

Адкуль ён паявіўся? Я нямею ад рэўнасці. Чаго мне раўнаваць? Хіба я люблю Шуру? У мяне ёсць Хрысціна. А вось жа раўную. Аж сэрца калоціцца ад злосці. Крыўдна!

3-за трактара паяўляецца Хведар. Ён стаіць, адставіўшы нагу, раз-пораз цыркае сліной.

— Бач ты, і Данілаў недаростак у дзеўкі лезе,— я разумею, што ён гаворыць пра Шуру, абражае яе, але ў мяне пагана на душы, і я маўчу.— Гадкоў шаснаццаць ёй, мабыць, стукнула? У самы раз… А гэты ў падфарніках чаго прыехаў? Так, брат, і чэшуцца рукі звездануць яму па фарах, каб шкелцы пасыпаліся. Накачала іх з войчымам на нашы галовы.

Натоўп разыходзіцца па пляцоўцы ля тока. Дзяўчаты папраўляюць хусткі. Прычэсваюцца. Па чарзе глядзяцца ў ашкелачак люстэрка, быццам ім прадстаіць не малацьба, а пагулянка. Кірыла падыходзіць да мяне, вітаецца за руку.

— Не вельмі перажываеце, што праваліліся? — пытаецца ён.

— Анічуць,— бадзёра адказваю я і падыходжу да Хведара, які адбрэхваецца ад дзяўчат.

Неўзабаве паяўляецца Сцяпан Макуха, зусім цвярозы. Следам за ім прыязджае на кані Цопа. Таксама цвярозы. Відаць, прачулі, што будзе Чукрай.

— Мяхі прынёс? — пытаецца Цопа.

— Слухай сюды, я думаў, ты прывязеш.

— Дзе ж я іх вазьму?

— А я што, хвокуснік які?

— Хведар,— крычыць Цопа,— матай у цэнтр, няхай мяхі даюць. Скажы, што малацьбу пачалі, а ссыпаць няма куды.

Хведар лаецца, потым гаворыць мне:

— Лезь у кабіну. Удвух весялей.

I вось мы гонім машыну ў цэнтр калгаса. Едзем па мяхі. Але чаму яны павінны быць там? Вясной мяхі раздалі па брыгадах. Дзе яны дзеліся, ніхто не ведае.

У канторы тлумна. Чукрай зрабіў тут рамонт, і цяпер кантора раздзелена на тры часткі: кабінет старшыні, кабінет галоўнага бухгалтара і агульная канцылярыя. Людзі ляскаюць на лічыльніках. Чукрай сядзіць у крэсле і таксама нешта лічыць. Чукрай любіць лічыць, а што любіць начальства, тое падабаецца і падначаленым. На Хведара і мяне старшыня глядзіць сярдзітымі вачыма.

— Што вам трэба?

— Мяхоў няма,— кажа Хведар,— па мяхі нас паслалі.

Чукрай адкідаецца на спінку крэсла. Цяпер у яго вачах разгубленасць.

— Якія мяхі? Абсурд! Хіба ў мяне склад?

— Зерне няма як вазіць з току,— падказваю я.

— А бястаркі? Чаму скрыні не зрабілі?

— Нас паслалі — мы прыехалі. Дык што сказаць Цопу?

Чукрай апранае паліто, капялюш, выкочваецца з канторы. Мы ідзём за ім. Чукрай пагражае, што некалі ўсё ж дабярэцца да гэтага Цопы. Але мы чамусьці не верым у гэта. Хто пагражае, той не дужа спяшыць. Было б, вядома, не дрэнна, каб Чукрай дабраўся, разагнаў гэтую неразлучную пару. Добрых людзей у нас хапае. Дык чаго трымацца за Цопу?

Мы прыходзім у свірны. Чукрай загадвае кладаўшчыку:

— Выдай ім мяхі.

Кладаўшчык панура маўчыць.

— Каму ім? Нашто ім? — пытаецца нарэшце ён.

— Дзевятай брыгадзе. Хіба не бачыш?..— злуе Чукрай.

— У мяне мяхоў няма,— адразае кладаўшчык.

— Як жа яны хлеб у свіран адвязуць.

— А мая якая справа? Я без мяхоў не астануся.

— Абсурд!..— крычыць Чукрай.— Як жа яны, па-твойму, будуць хлеб вазіць? Заўтра яны мяхі прывязуць.

— Прывязем,— бурчыць Хведар.

Мы спрачаемся яшчэ хвілін дзесяць. Кладаўшчык аж не плача: ён, вядома, разумее, што мяхі гэтыя ў свіран не ўсе вернуцца.

— Пішыце распіску,— кідае ён нам і вырывае ліст накладной.— Трыццаць хопіць?

— Хопіць,— адказвае Хведар і да мяне: — Пішы, Іван, распіску. У мяне рукі акачанелі.

Я пішу распіску. Кладаўшчык акуратна складае яе ў чатыры столкі, запіхвае ў кішэню. Хведар бяжыць па машыну. Чукрай таксама ідзе ў кантору, а мы з кладаўшчыком лічым мяхі. Яны новенькія, з фабрычным кляймом і чорным штампам.

Кладаўшчык кажа мне:

— От, Сітоў, глядзі, як адзін, мяхі новыя. Каб прывёз такія ж назад. У нас ёсць сквалыгі, што мех і той падменяць. Ад цябе я буду прымаць толькі вось гэтыя, са штампам. Так што глядзі, каб усё цэла было.

Пад’язджае Хведар. Мы грузім мяхі ў кузаў, развітваемся з кладаўшчыком і газуем, але не дамоў у Зарэчча, а на ўскраіну сяла, дзе стаіць вялізная крама-сельмаг.

— Папярос трэба купіць,— тлумачыць Хведар.

У краме даволі людна. Прывезлі бочку піва. Піва — дэфіцытны напітак. Яго прывозяць сюды раз у паўтара-два месяцы. Часта прывозіць піва крамніку нявыгадна. Кожны дзень піць піва не станеш. А раз у два месяцы кожны захоча пакаштаваць.

Крамнік з зубілам і малатком у руках, закасаных па локаць, выдзёўбвае затычку. А вакол бочкі стаяць з напружанымі тварамі мужчыны, чакаюць. 3-за шырмы жонка крамніка выносіць паўлітровыя слоікі з пад кансерваў, ставіць іх на прылавак і таксама пачынае сачыць, як выдзёўбвае яловую затычку яе муж.

— Бяры папяросы, ды хутчэй паедзем. Людзі ж чакаюць,— кажу я.

— Пачакаюць,— усміхаецца Хведар.— Свежае піва — гэта, браце ты мой, прадукт. Яго пасля месяцы два не паспытаеш…

Бочка нарэшце адкрыта. Мы п’ём бакал, другі, трэці… Піва сапраўды добрае. Ці ведалі толькі тыя рабочыя, што зварылі яго, хто будзе піць іх піва? Сумленны чалавек цяпер на працы. А вось такім гультаям, як мы, дык не варта было б варыць піва…

Думка гэтая мільгае і змяняецца другой, больш зямной: у мяне няма і граша за душой. Але піва скіроўвае мяне на дабрадушны лад.

Частуе ж Хведар. Ён дапівае пяты бакал, выцягвае пяць рублёў і па-царску, гэтак абыякава, кідае грошы на прылавак. Рэшту абыякава ссыпае ў кішэню.

— Цяпер паехалі,— гаворыць ён.

У Зарэччы малацьба ідзе поўным ходам. Малатарня не Цопа — яна чакаць не будзе. Людзі завіхаюцца на стозе, ля барабана.

— Дзе вас чорт насіў? — перакрыкваючы гул малатарні, крычыць Даніла Налягач.

Мы скідваем мяхі, ахапкамі носім іх на той бок, дзе з бункера сыплецца пшаніца. Я заўважаю, што мяхі аднекуль паявіліся. Яны стаяць у рад, паўнюткія, як завязаць. На ліха тады нас ганялі ў цэнтр.

Я, Хведар, Халімон Лепятуха і Сцяпан Макуха пачынаем грузіць мяхі на машыну.

— А хіба ўзважваць не будзем? — пытаюся ў Макухі.

— Дык жа вагі, слухай сюды, зламаліся, Я сам буду ездзіць, каб гэты п’яніца Хведар не адсыпаў часам з мяхоў.

Цопа лічыць мяхі, стоячы на коле, запісвае ў блакнот. А мы грузім. Не ведаю чаму, але я таксама лічу, колькі мяхоў укінута ў кузаў.

— Хоп!..— крычыць Хведар.— Хоп, кажу. Не бачыш, колы на манжэтах…

Макуха з Халімонам узвальваюць яшчэ два мяхі.

— Сорак два,— кажа Цопа.

Няўжо я памыліўся. Па-мойму, мы пагрузілі сорак чатыры мяхі.

— Сорак чатыры,— кажу я.

Хведар узлазіць наверх, пачынае пералічваць мяхі. Ён лаецца на чым свет стаіць. Асабліва дастаецца Цопу. Брыгадзір таксама адбрэхваецца. Хведар доўга лічыць, выпрамляецца і катэгарычна заяўляе: сорак два.

Я і Лепятуха залазім у кузаў. Макуха і Хведар у машыну. Ля вушэй свішча вецер, пранізвае наскрозь. Зябка. Я хутаюся ў каўнер, нацягваю шапку на вушы.

Ля Сцяпанавай хаты машына спыняецца. Макуха выскоквае з кабіны, на хаду крычыць:

— Я зараз. Перахвачу чаго, бо макавай расінкі ў роце не было.

Хведар зноў лаецца. Колькі я помню, дык Хведар заўсёды сварыцца з брыгадзірам і яго памочнікам. Мне здаецца, што яны самыя лютыя ворагі. Лепятуха чмыхае носам, спаўзае з машыны.

— Ото ж чалавечак, ото ж расцяпа! Прывык на хаду ўсё рабіць. Мне, можа, таксама есці хочацца…

На двары паяўляецца Хрысціна. Яна бачыць мяне і бянтэжыцца. Хведар рагоча.

— Хрысціна, чаго не здароўкаешся? Зазналася?

— Ідзі ты…

Мне вельмі хочацца пагаварыць з Хрысцінай, але сорамна падысці да яе. Хведар будзе смяяцца. I я стаю. Хрысціна развешвае на плоце бялізну. У наш бок яна не глядзіць. Але я ведаю, што яна думае пра мяне. I ад гэтага так хораша, так вусцішна на сэрцы. Мілая, добрая Хрысціна!..

Хведар усё яшчэ лаецца, абзывае Сцяпана самымі брыдкімі словамі. На ганак выходзіць Сцяпаніха. Яна здароўкаецца з адным мной, пляскае ў далоні:

— Авой, ён жа прастудзіцца! Чаго ж ты, Канстанцінавіч, не адзеўся цяплей?

— Мне цёпла,— храбруся я.

— Ідзі хоць пагрэйся ў хаце. Мой нячысцік яшчэ доўга будзе корпацца.

— Ідзі, цешча кліча,— смяецца Хведар.

I тут з хаты выходзіць Макуха, на хаду дажоўвае нешта. Цётка Марына накідваецца на яго:

— Чалавека нашто марозіце? Ці бачаць твае п’яныя бельмы, што на ім апранута? Другога каго не было хіба пасадзіць…

На Макуху жончына буркатня ніякага ўражання не робіць. Затое Лепятуха падае голас:

— Мы і ўтрох згрузім. Кладаўшчык, калі што, паможа.

Хведар зноў пачынае лаяцца. А я адчуваю няёмкасць, хоць праваліся скрозь зямлю.

— Я і не думаю не ехаць,— кажу я ім.— Давайце толькі хутчэй.

I тут усе пачынаюць мяне пераконваць, што я прастуджуся, што мне будзе холадна наверсе. Іх клопаты расчульваюць мяне.

— Ідзі апраніся, слухай сюды, цяплей ды шпар з Хрысцінай на ток. Там людзей малавата. А мы ўжо самі справімся.

Калі яны міналі Восіпаву хату, я падумаў, што мог паехаць у кабіне, а Макуха няхай бы пасядзеў наверсе. Спрэчка Хведара, Сцяпана і Халімона Лепятухі нагадвала цяпер добра наладжаны спектакль. Толькі я не мог зразумець, навошта ім разыгрываць мяне. I тут я ўспомніў, што налічыў на два мяхі пшаніцы больш, чым Цопа. Няўжо яны згаварыліся?

Хрысціна запрасіла мяне ў хату. Пакуль яна пераапраналася, я размаўляў з цёткай Марынай.

— Яначка ты мой,— казала Сцяпаніха,— не вадзіся ты з гэтым вісусам Хведзькам. Да дабра ён цябе не давядзе. Ён каго хочаш утравіць так, што пасля не адкапаешся.

Я не паспеў адказаць, бо з каморкі выйшла Хрысціна.

— А вось і я,— сказала Хрысціна, і мы пайшлі.

Упершыню днём ішоў я з Хрысцінай па вуліцы. Трохі саромеўся, але больш ганарыўся.

На Хрысціне плюшавая жакетка на ваце, цёплая хустка, ногі ў гумавых боціках на засцёжцы. 3-пад жакеткі відаць сіняя спадніца, расклёшаная ўнізе. Любата, а не дзяўчына! Шчокі расчырванеліся, вочы пабліскваюць, а бровы чорныя-чорныя. Вот бы так і хадзіць усё жыццё побач…

Цопа заганяе нас у ток скідаць пшаніцу з застаронка на такаўню. Адсюль яе носяць да малатарні. Па шуле я ўзлажу на застаронак. Хрысціна падае мне вілы, потым я падаю ёй чэран вілак і ўсцягваю дзяўчыну наверх. Мы падхопліваем снапы, шпурляем уніз. Трохі пыльна, але ж побач Хрысціна. Я бачу яе вочы, ясныя, чыстыя, яе вусны, ледзь раскрытыя, чую яе голас, і мне хочацца працаваць і працаваць. Мы скочваем уніз вал за валам так, што знізу крычаць нам: «Чакайце, адпачніце, а то зусім завалілі нас».

Мы садзімся. Хрысціна смяецца, і я смяюся. Чаму? Проста нам хораша. У працы забываешся на ўсё: на крыўды, на сумненні, на непаладкі. У працы харашэеш душой.

— Хрысцінка…— шапчу я.

— Ну што?— ціхутка пытаецца яна.

— Добра як.

— Ага.

Я абдымаю Хрысціну за плечы. Яна спачатку прытуляецца да мяне, а пасля адхінаецца і шэпча:

— Убачаць жа.

— Ну і няхай бачаць…— храбруся я, але адсоўваюся. Усё ж боязна плётак.

Назаўтра мы закончылі малацьбу. Толькі цяпер я ўспомніў пра мяхі. Адказваю ж за іх я, а не Цопа. Пачынаем збіраць мяхі. Паўтузіна не хапае, і я хвалююся, ледзь не плачу.

— Ды не бойся ты,— кажа Цопа,— нешта прыдумаем. У мяне тут лязерва ёсць.

Ён прыносіць шэсць латаных-пералатаных мяхоў, скідае ў агульную кучу.

— Не прымуць жа,— кажу я.

— Прымуць,— адказвае Цопа.

Зноў мы едзем на Хведаравым грузавіку. Я думаю, як бы абхітрыць кладаўшчыка. Лаўлю сябе на думцы, што гэта подла. Але ж неяк трэба выкручвацца: мяхі абмяняў не я. Добра яшчэ, што падмянілі шэсць штук, маглі больш.

Кладаўшчык, аднак, заўважае падмену. I тут пачынаецца. На мяне пішуць акт. Я распісваюся. Цяпер за мной доўг, які я мушу пагасіць з запрацаваных мною працадзён. Крыўдна. Але навука добрая. Няўжо маці казала праўду, што не трэба нідзе лезці наперад? Хавайся за спіны другіх. Вось таму мы і жывём дрэнна. А каб усе разам узяліся за працу. Ды сумленна. Ды не стараліся абхітрыць адзін аднаго…

У горадзе паяўляюцца брыгады камуністычнай працы. Пра гэта я ведаю з газет. I я зайздрошчу тым людзям. Чаму ж у нас жыццё не ладзіцца? Што трэба зрабіць, каб паправіць яго? Што трэба рабіць мне?

5

Загурскі ходзіць пануры. Часам ён бывае ў нас. Тады твар яго святлее, робіцца мякчэйшы. Маці таксама весялей трымае галаву. Яны аб нечым гавораць, спрачаюцца, а потым, калі змаўкаюць, пазіраюць адзін на аднаго крадком і ўсміхаюцца. Я — не маленькі, я ўсё разумею, але ад гэтага боль не сціхае. Мне было б вельмі непрыемна, каб Загурскі перасяліўся да нас. Гэту хату будаваў мой бацька. Тут нябачна для нас ён жыве і цяпер… Добра, што аб перасяленні Загурскага пакуль што не ідзе гаворка. Я нават чуў, што Загурскі хоча вясной будаваць хату. Пакуль ён жыве ў Амельнічэнкаў.

— Іншага выйсця, Дашанька, няма,— чую я голас Загурскага.

— Рабі як хочаш. Толькі я свайму ворагу такога не пажадаю.

— Час жа канчаць гэту каніцель. Цопа з Макухай зусім расцягнуць брыгаду.

— А табе што, больш за. ўсіх трэба…

— Даша, што ты кажаш, падумай. Хіба ж сумленны чалавек можа такое цярпець? Камунізм — не за гарамі, а ў нас што? Абсурд, як кажа Чукрай. Час цяпер, Даша, не той, каб маўчаць. Гэта мы прывыклі некалі аднаго чалавека слухаць, дык ніяк не навучымся думаць і змагацца з непарадкамі. А камунізм — гэта найвялікшая самадзейнасць народа, калі кожнаму да ўсяго ёсць справа, калі кожны выкрывае хібы і ўсе разам выпраўляюць іх.

— Глядзі, прапішуць табе хібы!..

Настае доўгае маўчанне. Мне здаецца, што ў хаце нікога няма. Гэта мяне палохае, але я чамусьці саромеюся заходзіць у хату. Грукаю ботамі, кашляю і толькі пасля гэтага адчыняю дзверы.

— Дык я пайду… I так заседзеўся,— далятае з залы голас Загурскага.

Відаць, ён адчуваё, што я не надта люблю яго.

Хвіліну счакаўшы, маці гаворыць мне:

— Платона брыгадзірам будуць выбіраць. На ліха яму тое здалося!.. 3 нашымі людзьмі хіба кашу зварыш… Сядзеў бы ціха.

— Калі будуць выбіраць?

— Ты ж пра гэта, глядзі, нікому не кажы.

Навіна здзіўляе. Па шчырасці, лепшага брыгадзіра ў нас не знойдзеш.

У суботу з раніцы Макуха хадзіў па хатах, наказваў ісці на сход. У Сельпоўскай краме на раскрыжаванні пілі гарэлку, спрачаліся да хрыпаты. Вечарам усе рынулі ў Русакі. Як на кірмаш ішлі.

Цесненькі русаковіцкі клуб запоўнены да рэшты. Пальца не ўваб’еш! За сталом рэжуць «казла». На лаўках кураць самасад, лускаюць гарбузікі. Дым — слупам. Пыл — каромыслам. Я прабіваюся праз натоўп у сенцах. Нехта ляскае па плячы, закрывае вочы рукамі, якія прапахлі лякарствам.

— Стась,— здагадваюся я.

— Здароў, Янка. Колькі зім, колькі летаў…

Мы выходзім на двор. Спыняемся ў зацішку пад плотам. Я гляджу на Стася і ўсміхаюся, як здурнелы.

— Як ты?. Расказвай!

— Вучуся. Грызу навуку.

— Задаволены?

— Ты, можа, пасмяешся, а толькі я сапраўды задаволены. Знаеш, сельская гаспадарка — праблема нумар адзін. Работы ў нас непачаты край…

— Не, Стась, я смяяцца не буду. Я разумею цябе і рад, што ты знайшоў сваю дарогу.

— I ты не гаруй, знойдзеш.

— Я не гарую.

— Ты тут, кажуць, да Хрысціны заляцаешся. А Шура як?

— Што Шура? Ну, а ты?..

— Я, брат, таксама пазнаёміўся з адной цудоўнай дзяўчынай. Яна на два курсы старэй за мяне. Дачка палкоўніка-адстаўніка. Добрая дзяўчына.

— Глядзі, брат,— усміхаюся я,— каб пасля інстытута ты не пачаў вырашаць праблему нумар адзін на цесцевай дачы…

— Не, мы з Эмай на вёску махнём. Яна ўрачом, я — заатэхнікам. Яна ў мяне талковая.

— Тады добра, бо ты, Стась, крыху несур’ёзны.

Стась не ведае, крыўдаваць яму ці не.

Да клуба імчыць грузавік. На ім, трымаючыся за абшыўку кузава, стаяць Чукрай і Загурскі. Машына спыняецца, з кабіны выходзіць незнаёмы чалавек, відаць, прадстаўнік з раёна. Адразу ж ад хаты Кузьмы Цопы паяўляецца натоўп: сам Кузьма, Сцяпан Макуха, Халімон Лепятуха, Стасеў бацька — Ягор Пацябня, кладаўшчык Змітрок Бабчык і яшчэ дзесятак русаковіцкіх мужыкоў.

Мяне вельмі здзіўляе, што на звычайны брыгадны сход прыехаў прадстаўнік з раёна. Але Стась растлумачвае, што адбылося ў нас.

— Загурскі гэты,— шэпча Стась,— не ўпадабаў нашы парадкі. Яны, праўда, нікому не падабаюцца. Ну, вось і павёў ён атаку на Цопу. А Кузьму, брат, зваліць не так проста. У яго палова раёна знаёмых. Ды і хітры ён, як чорт. Чукрай спачатку гатовы быў скінуць Цопу, а тады назад падаўся. Мабыць у раёне сказалі, каб не чапаў Кузьму. Загурскі, канечне, пачаў пісаць. А знаеш жа, як любяць скаргі? Сёння будзе такая бітва, якой наша дзевятая брыгада даўно не бачыла.

У клубе стала яшчэ цясней. Мы са Стасем сяк-так узабраліся на вітрыну. Хоць і хісткае збудаванне, а трымацца можна.

За сталом ужо сядзелі прадстаўнік з раёна, Чукрай, Цопа і Сцяпан Макуха. У брыгадзіра на кіцелі медалі і ордэн. Нехта з пярэдніх радоў выгукнуў:

— А штой-та ты, Кузьма, культ на паказ носіш?

Успыхнуў і патух смех. Цопа доўга глядзеў у залу, працадзіў праз зубы:

— Ты мне культам не тыцкай. Гэтыя медалі мне за пралітую кроў далі. Такім, хто за печкай вайну прасядзеў, гэтага не зразўмець.

— Ты сход адкрывай,— падаў голас Чукрай.— Дыскусіі чаго разводзіць.

Цопа аб’явіў, што сход адкрыты. Выбралі прэзідыум: Чукрая, прадстаўніка з раёна Вараніцына, Цопу, звеннявую па кукурузе Наталлю Смулёву і Змітрака Бабчыка.

Зала не сціхала. Асабліва было шумна ў парозе. Чукрай доўга супакойваў людзей, а калі шум надціх, пачаў гаварыць:

— Мы, таварышы, склікалі сход, каб пагутарыць на чыстату. Да мяне і ў раён, і нават вышэй, паступалі скаргі на брыгадзіра таварыша Цопу і яго памочніка, а фактычна брыгаднага ўчотчыка таварыша Макуху.— У зале настала напружаная цішыня.— Хадзілі чуткі таксама, што Цопа, Макуха і яшчэ хтосьці прысвоілі сабе, ці, проста кажучы, укралі некалькі мяхоў пшаніцы ў часе малацьбы. Былі і другія сігналы. Пра іх вы і скажаце пасля таго, як таварыш Цопа дасць вам справаздачу аб сваёй рабоце. Слова мае брыгадзір дзевятай брыгады таварыш Цопа.

Лёгкі шолах прабег па радах. Цопа ўстаў, расшпіліў кіцель. На грудзях жаласліва звінелі медалі, пакуль ён даставаў з-за пазухі сшытак — тэзісы сваёй справаздачы.

Звычайна Цопа гаворыць па-беларуску, але на сходах ці з начальствам трымае форс — размаўляе па-гарадскому, бязбожна крыўляючы рускія словы на мясцовы лад.

— Мой адчот, значытца, будзіт кароткі, іба ўсе знаюць і маю работу і мае ўсловія жызні. Я ўвесь на віду і значытца без народа нічога не раблю, бо анцірэсы народа для мяне святы закон. А цяпер па сушчэству майго адчота, дарагія таварышы,— ён разгарнуў сшытак, пачаў чытаць, зрэдку ўзнімаючы галаву:— Па плану нашая дзевятая брыгада ўзяла на сябе павышаныя, значытца, абавязацельствы, каторыя мы або выпалнілі, або перавыпалнілі. Клеверу, ці па-нашаму канюшыны, мы пасеялі на дзесяць гектараў больш. Ржа, жыта, значытца, таксама перавыканана. Тры гектара. Зноў жа кукурузы. Выпалнена на сто і пяць дзесятых працэнты. Замінка ў нас, таварышчы, палучылася, значытца, з агароднінай. Тут вінаваты і я па лічнасці і нашае праўленне з яго быўшым старшынёй таварышам Дубасекавым. Апяць жа нам не далі сямян і расады. Так што недасеў аднаго мы перакрылі другім.

— Сеяць вы з Макухай умееце, а што сабралі? — прагучаў адзінокі ў цішыні голас.

Цопа падняў галаву. На хвіліну адарваўся ад сшытка, хацеў быў адказаць, але, мабыць, палічыў, што спрачацца пакуль не варта.

— Пераходжу цяперака на догляд, значытца, пасеваў і ўборку. Людзі нашы, асазнаўшы важнасць догляду, харашо, таварышчы, трудзіліся не ўсе, канечня, што само сабой непахвальна. Апяць жа ўлічыць нада тое, што трудаспасобных у нас мала. Сенаў’борку, праўда, мы зацягнулі. Апяць жа — цехнікі, самі знаеце, мала. Тут ужо віна праўлення — «масквічы» старшыням купляем, а касілак нямашака.

Гул адабрэння пракаціўся па зале. Я адразу скеміў, што Цопа надзвычай хітра адводзіць ад сябе крытыку. Я ўжо не так уважліва слухаў, што гаворыць брыгадзір, колькі сачыў за тым, як паступова Цопа скіроўвае людзей на выступленне супраць тых старшынь, якіх ужо знялі з работы.

— Дык вот, таварышчы, такая наша работа. Цяперака пра жалабы і кляўзы. Жалаб на кожнага брыгадзіра будзіць. Аднаму каня не дасі, другога палаеш, што на работу спазніўся — людзі абіжаютца. Абідаў гэтых многа. Можа каго і абіжаў, дык даруйце. Нашчот пшаніцы. Сказаць, што гэта сабачая брахня, дык тыя, хто пісаў, абідзятца. Другога слова не найду. Анцірэсна знаць, як жа я мог красць, калі ад малатарні не адхадзіў. Вінават, вагаў не было. Но, вы, таварышч Чукрай, тожа зналі пра вагі. I што вы мне сказалі? Нечага пяць разоў важыць тое, што за адзін раз можна.

— А дзе шэсць пустых мяхоў дзелі? 3 дурня майго хочаце сарваць? — гэта ўжо мая маці.

— Ты, Дар’я, не шумі. Што мяхі падмянілі, факт, но Івана твайго мы ў абіду не дадзім. Нада было яму мне сказаць. Я плату за мяхі са Сцяпана, Хведара і Халімона ўзяў бы. Хаця і твой сынок вінаваты. Я яго, значытца, на пагрузку паставіў, а ён Макухіну дзеўку пад паху, дый на ток. Мяхі грузіць яму цяжка. Хай цяжка, але ж самавольна. Но грошы мы з яго не будзем браць. Несправядліва было б.

Цопа сеў, выцер насоўкай нос, потым зноў падняўся.

— Забыўся на галоўнае. Дашка Сітова мыслю перабіла. Дзела, значытца, у следуюшчым, я ўжо нарабіўся брыгадзірам во, па горла, нада, каб хто другі паспытаў гэтага хлеба. Чуў я, што Загурскага мецяць. Харошая кандзідатура. Канечня і камуніст, і ваяка, паболей ардзяноў, чым у мяне. Дый нашанскі, тутэйшы, як кажуць. Хаты, праўда, у яго нямашака. Нічога, пабудуем. Нам не прывыкаць. Хай абжывецца чалавек. Па свеце паездзіў дай бог кожнаму. I тут ён доўга не ўседзіць. Я вунь чуў, што яго хацелі ў райком браць. I возьмуць. Такі чалавек доўга не ўседзіць. Але ж няхай парадак навядзець. Апяць жа дзісціпліну. Каб, значытца, на работу, як у горадзе, хадзілі, апяць жа сена каб не касілі сваім каровам, бо скаціна, што ў лічнасці кожнага імеецца, бальшая загваздка ў дзісціпліне і ва ўсім нашым абчэственным трудзе. Я вас заклікаю, значытца, галасаваць за Платона Максімавіча, нашага дарагога маёра роднай Савецкай Арміі.

— Ну, брат, і пахваліў,— зашаптаў Стась,— цяпер Загурскага ні ў жысць не выберуць.

Я толькі кіўнуў галавой. Вараніцын, мабыць, успрыняў апошнія словы так, як хацелася Цопу, бо паціснуў брыгадзіру руку і задаволена кіўнуў галавой. Цопа павесялеў, ён паглядаў на людзей невінаватымі вачыма, як святы анёлак, якога без віны аддаюць на здзек натоўпу.

— У каго будуць пытанні да таварыша Цопы? — запытаўся Чукрай.

— На другую палавіну працадзён будуць выдаваць прадукт, ці авансам абмяжуемся?..

— Сказануў!.. Не знаеш…

— 3 сенам як будзе?

— Коней чаму ў Русаковічах трымаеце?

— А-а-а, вы іх бы даўно замарылі голадам.

— У вас лепшыя?..

— Дазвольце. Чаму нам бульбянішча не даяце пераворваць?

— Яго і так рыдлёўкамі перакапалі.

— Гультаі капаюць.

— Ты ўжо нарабіўся.

У-у-у-га-га-га-а-а! Сход шуміць, гамоніць, як лес у непагоду. Спачатку яшчэ можна разабраць асобныя словы, нават фразы, пасля яны зліваюцца ў адзін суцэльны гул. Чукрай стукае алоўкам па стале. У лямпе хліпае агонь. На сярэдзіне з трэскам ломіцца лаўка, і ўвесь рад падае на зямлю. Смех, крыкі, лаянка… Чукрай б’е па стале кулаком. Настае цішыня, у якой недарэчна гучаць абрыўкі людской гамонкі.

— Так мы да раніцы прасядзім. Не сход, а адзін абсурд. Выступаць трэба па адным. Хіба яшчэ не навучыліся? Хто хоча выступіць?

Цяпер людзі маўчаць. Крычаць у грамадзе куды спадручней, бо крыкі з натоўпу не запісваюцца ў пратакол, за іх ніхто і ніколі не адказваў. А выступаць боязна. Нават не боязна, а няёмка. 3 Цопам давядзецца жыць. А як паглядзіш яму ў вочы, калі перад начальствам будзеш яго бэсціць? У гарачцы чалавеку можна нагаварыць лішняе, і ён не пакрыўдзіцца. Гэта не слова, а пух, які здзімае лёгкі ггодых ветру. А выступленне на сходзе — гэта ўжо нешта значнае. Гэта, як скарга, як данос. А хто іх любіць? Тых, хто крытыкуе, на сходзе слухаюць уважліва нават тыя, каго крытыкуюць. Да крытыкі трэба быць уважлівым. За выступленне супраць крытыкі можна мець непрыемнасці. А вось пасля сходу са смельчаком можна разлічыцца. Неўпрыкметку, вядома. Спакваля. Так насаліць, каб век помніў.

— Давайце, таварышы, выступайце, кажыце, чым незадаволены. Улічым, паправім.

Зала, як туга нацягнутая струна. Людзі хаваюць галовы за спіны пярэдніх.

— Дай мне слова,— не чакаючы дазволу, ля акна ўстае на ўвесь рост Даніла Налягач.

— Слова мае таварыш Амельнічэнкаў,— аб’яўляе Чукрай.

— Я, гражданы, без запісу скажу,— пачынае дзядзька Даніла.— У каго баліць, той пра свой боль і гаворыць. Я пра пчол скажу. За сёлетняе лета ў мяне пяць калод загінула. Зараз скажу, чаму загінулі. У самы медазбор Кузьма надумаў кукурузу падкармліваць. Я тады хадзіў да яго, прасіў, каб падкормку перад дажджом пасеялі. Яно так і па інструкцыі лепей, бо падкормка хутчэй да корняў дабярэцца. Кузьма мяне тады не паслухаў. У самую гарачыню ўгнаенне высявалі. Мала таго. Я неяк ужо гаварыў у праўленні. Макуха на п’яныя вочы змяшаў угнаенне з гексахларанам. Ну і сеялі мешаніну гэту. Як зацярушылі ёю кукурузу, дык два тыдні, пакуль дажджы не пайшлі, брыдка на поле было глядзець. Быццам мукой хто абсыпаў. Вось так і ўгнаенне зглумілі і пчол атруцілі. А за ўгнаенне грошы плацілі.

— Недагляд выйшаў,— кінуў Цопа.

— Недагляд, кажаш? Калісьці гэта шкодніцтвам называлася і за такі недагляд на Калыму ссылалі. Добра, час не той, але ж нехта адказваць і цяпер павінен. Ты кажаш, недагляд? А што ўгнаенне па поплаве сеялі, таксама недагляд? Засталося тры тыдні да касавіцы, а па поплаве ўгнаенне з дустам рассыпаюць. А чаму, бо ты, Цопа, хацеў першым у калгасе правесці падкормку. Табе няважна было, дзе і што падкормліваць. Абы рассеяць угнаенне. А аграном наш калгасны ў гэты час зводкі ў раён страчыў. Каго ж мы абманваем, гражданы? Сябе абманваем.

Было вельмі ціха. Людзі настройваліся на сур’ёзную гаворку, бо ў кожнага было што сказаць пра непарадкі ў брыгадзе.

— Цяпер яшчэ пра адну справу скажу. Пра коней, гражданы. Да вайны я разам з Мікітам Батоўкіным на нарадзе быў. Як цяпер помню, Будзённы пасля нарады з намі гаварыў. Наказваў каня берагчы. А як мы яго беражом? Мы дабіваем каня, гражданы. У Русаковічах і Зарэччы калісьці было за сто коней. А цяпер дваццаць восем ваўкарэзін. Я часта думаю, каб хто-небудзь пачаў знішчаць паравозы, паравыя рухавікі толькі таму, што электраматоры лепей, дык яго палічылі б за вар’ята. А вось каня мы выводзім. Не трэба нам конь. Машыны ёсць. Па-гаспадарску гэта? Вось хоць бы старшыня наш. На трохтонцы на сход прыехаў. А бензін — тыя ж грошы. Захварэе хто, зноў у горад гані машыну. За нявестай ехаць — падавай дзве машыны. I так скрозь. Гаспадары так не робяць.

Вараніцын шаптаўся з Чукраем. Я адчуваў, што Вараніцыну не спадабалася прамова Данілы. Даніла, між тым, узяўся за Цопу і Макуху. Быў ён бязлітасны ў словах, і ўсё тое, пра што ён гаварыў, было правільна. Хто скажа, што Цопа і Макуха не п’юць? Што яны не маюць любімчыкаў? Што не абдурваюць старшыню калгаса? I ўсё ж залішне рэзка гаворыць Даніла…

Пасля выступлення Данілы пачулася некалькі галасоў: цяпер многія хацелі выступіць. Налягач развярэдзіў балючыя раны. Але Чукрай даў слова Вараніцыну. Гэта здзівіла, бо ўпаўнаважаныя звычайна выступаюць пад канец.

— Мяне вымусілі выступіць антымехзнізатарскія настроі папярэдняга прамоўцы. На кані, таварышы, у камунізм не ўедзеш. I паравозы, лакаматывы мы замяняем электравозамі. Нам не трэба чапляцца за каня. Я разумею таварыша. Ён жыве мінулым, дарагімі яму ўспамінамі. Але мы, таварышы, выступалі і будзем выступаць супраць антымеханізатарскіх настрояў. Такая крытыка не памагае нам, а цягне назад, у мінулае.

Вараніцын сеў, горды ад усведамлення выкананага ім абазязку. Наступіла тая прыкрая паўза, калі людзі пачынаюць раздумваць над сваімі намерамі: варта выступаць ці не? Паўза зацягнулася.

Дарэмна Чукрай пытаўся, хто яшчэ будзе выступаць. Людзі маўчалі, як набраўшы ў рот вады.

— Дазвольце мне,— пачуўся гучны, крыху хрыплаваты голас Загурскага.

Як толькі Загурскі пачаў гаварыць, я зразумеў, што дыпламатнічаць ён не ўмее. Так можна выступаць хіба ў арміі. У Русаковічах такі тон не падыходзіць. Людзі, праўда, слухалі яго ўважліва, але з той увагай, якая азначае толькі адно: у начальства меціш, прыціснуць думаеш, а мы яшчэ паглядзім…

— Так далей працаваць нельга,— грымеў голас Загурскага.— На работу ходзяць каму калі ўздумаецца. Многія зусім не ходзяць. А калгасным дабром карыстаюцца нароўні з другімі, сумленнымі. Агарод — пяцьдзесят сотак. Карову і авечак на калгаснай пашы пасе. Сена калгаснае косіць. Свіней калгаснай бульбай корміць. А бульбу накопвае на калгасным полі, якое сам жа стараўся дрэнна ўбіраць. Не, таварышы, так мы не хутка ў камунізм прыйдзем. Пара з гэтым канчаць. Рашуча і без аглядкі. Цяпер, таварышы, наконт несумленнасці. Я веру ў тое, што большасць нашых людзей сумленныя. Але ж ёсць і такія, што гатовы расцягнуць калгас па вінціку, па зярнятку. У каго яны крадуць? У нас, у сумленных. Дык як жа можна цярпець, калі да цябе ў кішэню злодзей залазіць? Не можам мы цярпець! Ганьба таму, хто церпіць. Вось вы, цётка,— звярнуўся Загурскі да Хведарыхі,— бачылі, як Макуха, Восіпаў Хведар і Халімон Амельнічэнка скідвалі ў рове мяхі з пшаніцай. Чаму ж вы сказалі пра гэта праз пяць дзён, а не адразу?

Хведарыха ўнурыла галаву ў плечы, апусціла вочы. А я падумаў, што тады не ашукаўся: два мяхі былі лішнія на машыне. Загурскі чакаў адказу. Некалькі разоў ён паўтарыў: «Скажыце, цётка, не бойцеся».

— Нічога я не бачыла.

— Але ж вы казалі.

— Мала чаго. Ну вас! Няма чаго цёмную бабу ў вашу грызню ўмешваць.

— Афіцэр, а плёткі бабскія збірае,— жаночы з кута голас. Відаць, Цопавай жонкі.

I панеслася душа ў пекла. Крыкі, гоман.

— Каровак чым карміць?..

— Мы пенсіі не палучаем.

— Яму што…

— Такога пастаў, жызні не захочаш.

Чукрай крычаў да хрыпаты. Вараніцын усміхаўся, нешта гаварыў Цопу. Загурскі пабялеў, на лбе ў яго выступіў пот. Ён не выціраў яго. Нарэшце настала сякая-такая цішыня. Чукрай пастараўся перакрычаць няўмоўчны шум.

— Выступаць хто будзе?

— Хопіць.

— Нагаварыліся.

— Спаць пара.

— А цю, не выспаўся?..

— Канчай!

— Каго ж брыгадзірам выберам? — запытаўся Чукрай.

Зноў шум, гоман, з якога часам вырываліся асобныя прозвішчы, словы.

— Цопу!..

— Адпіў. Няхай другі параскашуе.

— Цопу.

— Налегача.

— Загурскага.

— Ці стане ён яшчэ?

— Не трэба.

— Міколу… Гарбуза.

— Ідзі ты…

— Міколу…

— Гарбуза…

Узапрэлы Чукрай не ведаў, што рабіць. Тады на выручку яму прыйшоў Вараніцын. Людзі як бы выбеглі на глухую сцежку, спыніліся, разгубленыя.

— Давайце па парадку. Без шуму. Што ў нас — наўгародскае веча ці калгасны сход? У нас была думка рэкамендаваць на пасаду таварыша Загурскага.

— Не хочам!..

— Свайго выберам.

— Хопіць.

— Няхай хату сам будуе.

— Таварышы, я знімаю сваю кандыдатуру,— сказаў Загурскі.

Людзі супакоіліся.

— Хто такі Налягач?

У зале смех. Вараніцын ніяк не зразумее, чаму смяюцца людзі. Цопа растлумачвае.

— Налягач — гэта мянушка. Устань, Даніла.

Даніла ўстае, знімае шапку, запіхвае ў кішэню.

— Я, таварышы, немалады ўжо,— гаворыць Даніла.— Быў я адзін час брыгадзірам. Не падабаўся тады некаторым. Бо я за справу нашую стаяў. I цяпер стаяць буду. От вы тут крычалі, што Загурскі прыцісне з работай. Дык і ад мяне палёгкі не чакайце. Трэба, людцы добрыя, за парадак брацца. I зноў — адзін я нічога не зраблю. А гультаі, п’яніцы няхай ад мяне дабра не чакаюць.— Даніла памаўчаў крыху, абдумваючы штосьці, потым павярнуўся тварам да прэзідыума.— Можа таварышу ўпаўнаважанаму не спадабаецца, але я скажу. Скажу!.. От вы тут мяне абвінавачвалі і так справу павярнулі, быццам хоць зноў Цопу на пасадзе брыгадзіра пакідай. А ці ж вам давядзецца з ім працаваць? Вось у чым справа… Я сам сумленна скажу, што працаваць нам давядзецца і вось яму, старшыні калгаса. Дык хіба Чукрай падыме калгас з такімі, як Цопа ці Макуха? Цопу не выгадна, каб Загурскі тут застаўся. Ого, ён такіх баіцца. А гэта нам, тым хто дабра хоча, на руку. На месцы Чукрая, я паставіў бы Загурскага сваім памочнікам. Тады ў нас справа пайшла б. Загурскі свой чалавек. Ён гэты калгас з аднаасобных гаспадарак збіраў. Ён і цяпер за яго перажывае. Крычалі тут тыя, каму дысцыпліна не па нутру, хто прывык вудзіць рыбку ў мутнай вадзіцы. Дык, можа, хопіць слухаць такіх?..

Данілу слухалі ўважліва. Было відаць, што згаджаюцца з ім. Аднекуль з куткоў нарастаў гул абурэння супраць былога кіраўніцтва брыгадай. Яго, відаць, зразумеў Вараніцын, бо, нахіліўшыся да Чукрая, нешта казаў, мабыць, прасіў хутчэй канчаць сход.

Галасавалі дружна. Данілу выбралі амаль аднагалосна. Устрымалася чалавек пяць, не больш.

Вараніцын адчуваў, што сход пайшоў не так, як яму хацелася. Таму ён, пакуль галасавалі, думаў, як далажыць райкому. Вырашыў, што варта ўсё ж далажыць так, каб у начальства склалася пра Загурскага дрэнная думка. «Няхай бы,— разважаў ён,— Загурскага выбралі брыгадзірам. А то зноў павядуць гаворку, каб забраць яго ў райком». Гэтага Вараніцыну не хацелася.

ЗДРАДА

1

Пасля абеду, калі я «паміраў» ад суму, а хутчэй ад нецярплівасці, што так марудна коціцца пад адхон зімовы дзень, а значыць адцягваецца наша сустрэча, дзверы адчыніліся і Хрысціна нясмела пераступіла парог. За апошні год яна ні разу не была ў нас. Я здзівіўся і невыказна ўзрадаваўся.

— Маці хіба няма? — запыталася Хрысціна.

— Няма…

Я спалохаўся, што Хрысціна адразу ж пойдзе з хаты, як толькі даведаецца, што маці няма дома. Але яна стаяла ля парога, пераступала з нагі на нагу.

— Вось жа не пашанцавала,— сказала яна.— Хацела абрус вышыць, а ў тваёй маці, кажуць, узоры ёсць…

Яна нібы шкадавала, што так няўдала выбрала час, каб прыйсці да маці. А я пакутаваў ад невыразнага пачуцця крыўды: навошта яна прызнаецца, што прыйшла не да мяне.

— Пачакай,— папрасіў я Хрысціну,— пашукаю ўзор. Можа знайду…

Хрысціна, не распранаючыся, прайшла на другую палавіну хаты, прысела на лаўку. Я пачаў шукаць узор, хоць добра ведаў, што яго няма. Мне хацелася, каб Хрысціна яшчэ крыху пасядзела.

— Сёння хіба вечарынкі не будзе? — запытаўся я.

— У Данькава збіраюцца ісці.

— Ты таксама, мабыць, пойдзеш? А я павінен дома сядзець, бо няма на каго пакінуць хату.

— Мне таксама не хочацца ісці. Але дзеўкі клічуць.

Замест узору я дастаў з шафы патэфон і горку пласцінак.

Старэнькі патэфон хрыпла крычыць на ўсю хату пра маё каханне да Хрысціны:

Любовь нечаянно нагрянет,

Когда её совсем не ждёшь.

М каждый вечер сразу станет

Так удивнтельно хорош…

У хаце мы ўдваіх. Маці няма. Яна паехала ў горад. Вернецца заўтра. а можа паслязаўтра. Зрэшты, сённяшні дзень увесь належыць нам.

Вось так блізка адно да аднаго мы не былі з таго самага вечара, калі я праводзіў Хрысціну з вечарынкі.

Я мяняю пласцінку. I зноў на ўсю хату крычыць патэфон аб каханні. Хрысціна задумліва глядзіць у акно, усміхаецца сваёй ленаватай, прывабнай усмешкай. Яна, відаць, забылася, чаго прыйшла. Мы слухалі песні моўчкі, быццам баяліся парушыць зачараванне, што навявалі словы любві. Шчырае каханне заўсёды нясмелае. Гэта я зразумеў крыху пазней, калі перажыў здраду. А ў той вечар я праклінаў сябе за баязлівасць. Мне здавалася, што ў вачах Хрысціны я выглядаю не толькі смешным, але няшчасным, вартым жалю чалавекам. Каб хоць крыху перамяніць Хрысцініну думку, я стараўся іграць ролю ганарыстага маўчуна. Мне здавалася, што трэба быць разумным, і я пачынаў прыпамінаць чужыя думкі, вычытаныя калісьці ў кнігах.

Хрысціне, мабыць, надакучылі песні, маё маўчанне і сам я, такі недарэчна цельпукаваты ў сваім старанні быць арыгінальным. Я адчуваў, што сустрэча наша канчаецца так, як не хацелася нам. Я баяўся Хрысцінінай усмешкі, якога-небудзь няўцям кінутага крыўднага слова.

У думках я заўсёды быў смелы. Доўгімі зімовымі вечарамі, калі не хацелася спаць, я прыдумляў цудоўныя словы, якія павінны былі скарыць Хрысцініна сэрца. Дасюль мне не было як выказацца перад Хрысцінай, бо мы сустракаліся толькі на людзях. I вось цяпер, калі ніхто не перашкаджаў нам, я спалохаўся.

Хрысціна паднялася, каб пайсці дамоў. Ну, вось і ўсё, пракляты бая-злівец!..

— Дык ты на вечарынку не пойдзеш?

— Не,— панура адказаў я.

Хрысціна паволі пайшла да дзвярэй. Здавалася, яна не хоча ісці, але разумее, што заседжвацца непрыстойна. У цішыні, што раптам настала ў хаце, было чуваць, як драпае аб пласцінку іголка. Хрысціна прыпынілася. Вінаватая ўсмешка кранула яе падфарбаваныя вусны, але вочы глядзелі сур’ёзна.

— Іголка сапсуецца,— сказала яна.

Я спыніў патэфон. Не ведаю чаму, пачаў разглядаць бліскучую фірменную пласцінку, што была прыбіта да вечка з унутранага боку.

— Хрысціна, можа не трэба ісці ў Данькава? — голас у мяне быў, як у жабрака, што выпрошвае міласціну.

— А ты хацеў бы, каб я не пайшла?

— Можа, мы сустрэліся б?

— На вуліцы мяцеліца, мароз…

Я падумаў, што было б добра, каб Хрысціна прыйшла да мяне. Але адважыцца на такую прапанову баяўся. Хто яе ведае, што падумае Хрысціна? Можа пакрыўдзіцца…

— Пасядзела б яшчэ крыху.

— Не, Яначка, мне дамоў трэба. Заседзелася я.

Цяпер я зразумеў, што Хрысціна пойдзе назаўсёды.

— Хрысціна,— сказаў я, як асуджаны на смерць,— мне трэба было сказаць табе… Ты, канечне, не злуйся… Я кахаю цябе… Даўно хацеў сказаць…

Я стараўся не глядзець на Хрысціну. Мне было сорамна адарваць ад падлогі вочы, бо, сказаўшы пра сваё пачуццё, я адчуў: словы тут былі не патрэбны. Хрысціна смяялася, прыкрываючы рукой твар. Мне відаць былі толькі яе вочы, што па-блазенску паблісквалі з-пад далоні.

— Не, Хрысціна,— крыкнуў я, сам здзіўляючыся сваёй смеласці,— як хочаш, а я цябе не пушчу!..

— А вось і пусціш…

Яна, аднак, не збіралася ўцякаць. Ей было смешна, што я раптам расхрабрыўся.

— А вось і пусціш… Слабо ўтрымаць…

Я ўхапіў Хрысціну за рукі, злёгку пацягнуў ад дзвярэй. Яна не вельмі супраціўлялася. Я адчуваў, што сілы ў яе не менш, як у мяне: калі б яна захацела, дык вельмі лёгка вырвалася б з маіх рук.

— Ой, Яначка, пусці,— папрасілася яна.

У яе сініх вачах я заўважыў дакор. Я пусціў яе рукі. Хрысціна засмяялася:

— Ты, нібы воск, мяккі дужа…

Гэта прагучала як абраза. Я зусім збянтэжыўся. Дзяўчат, мабыць. ніхто не разумее, нават Хведар, які выхваляецца, што наперад угадвае кожнае іх слова.

Хрысціна пачала завязваць хустку, што спаўзла з галавы.

— Не думала, што ты такі дужы… Аж боязна…

— Чаму? — здзівіўся я. Мне было прыемна чуць, што я дужы, значыць, заўсёды магу абараніць сваю каханую.

— Горача як,— сказала Хрысціна.— Выйдзеш на вуліцу, дык адразу прастудзішся…

Яна адшпіліла верхні гузік кажушка.

Я хацеў памагчы ёй. Хрысціна адвяла мае рукі, але цяпер мяне было не лёгка спыніць. Пачалася тая прыемная гульня, што хвалюе кроў. Хрьісціна адводзіла мае рукі, а яны зноўку цягнуліся да яе.

— Ой, не магу…— сказала яна.— Які ты!

Яна падняла ўгору рукі, каб паправіць хустку, кажушок расхінуўся. Пад ім была лёгкая сукенка ў буйны чырвоны гарошак. Маленькія пругкія грудзі туга нацягвалі яе.

Я прасунуў рукі пад кажушок, і яны лёгка сышліся за спіной. Хрысціна як бы пахіснулася, прытулілася да мяне, адкінула галаву назад.

Усё навокал завярцелася, замільгала перад вачыма; было непрывычна хораша.

— Ой, не трэба, Яначка,— прасілася Хрысціна, прытуляючыся, абпальваючы мяне гарачым целам, а я ашалела цалаваў яе шыю, вусны, шчокі…

Раптам я выразна пачуў, што ў маіх грудзях б’ецца два сэрцы: адно злева, другое — справа. Гэтае дзіўнае, не чутае раней біццё выклікала салодкае кружэнне галавы.

— Ой, які ты, замарыў усю,— пачуў я прыглушаны і як бы незадаволены Хрысцінін голас.

Следам за гэтым шэптам з яе плячэй упаў на падлогу кажушок, а голыя па локаць рукі моцна абвіліся вакол маёй шыі…

Далей усё напамінала цудоўны палёт. Мне здалося, што я стаў лёгкі і вельмі дужы. Я ўзляцеў над зямлёй, трымаючы ў руках Хрысціну, закружыўся ў віхуры стамляючага, салодкага палёту.

…Я расплюшчыў вочы, не разумеючы, што раптам змянілася. Хрысціна ўсміхалася. На яе вачах ужо не было той мутнаватай смугі, што затуманьвала іх. Яны зрабіліся густа-сінія і добрыя.

— Якія мы,— сказала яна, абняла мяне і пацалавала доўгім, але зусім інакшым, як раней, пацалункам.

Мне чамусьці зрабілася сорамна. Можа таму, што было няёмка. Нешта турбавала. Каб не паказаць гэтую няёмкасць, я пачаў прыгладжваць далонню завіточкі чорных Хрысцініных валасоў.

— Ніколі не думала, што ты такі ласкавы.

Яна падняла кажушок, потым у другім пакоі доўга прычэсвала валасы, прыглядалася, быццам даўно бачыла сябе ў люстэрка. Я стаяў, абапёршыся аб перагародку. Мне было шкада сябе, Хрысціны. Думалася, што цяпер, пасля ўсяго, што адбылося, мне трэба абавязкова жаніцца. Гэтая думка прыгнятала. Я ведаў, што маці будзе сварыцца. Яна не раз ужо дакарала мяне за тое, што праводзіў з вечарынкі Хрысціну. Тады я хлусіў, казаў, што ішоў з хлопцамі. Цяпер трэба будзе прызнацца.

Потым думкі мае знайшлі сабе новае рэчышча. Нават добра, што так здарылася. Інакш я ніколі не пасмеў бы заікнуцца пра сваё каханне. Цяпер у мяне ставала смеласці на любы рашучы крок. Я ж кахаю самую прыгожую дзяўчыну ў Зарэччы, а можа нават ва ўсім свеце.

Хрысціна ўсміхалася мне па-змоўніцку. Яна завязала хустку, апранула кажушок і, павярнуўшыся да мяне тварам, распасцерла рукі. Мы зноў абняліся.

— Хочаш яшчэ сустрэцца? — запыталася яна.— Чакай увечары. Добра?.. А праводзіць мяне не трэба.

Яна пайшла, памахаўшы з парога рукой. Мая душа спявала нейкую дзіўную песню. Увесь свет, раней такі няўтульны, нечакана адступіў кудысьці са сваімі турботамі, а на яго месцы вырасла Хрысціна. Яна падмяніла свет. Мне здавалася, што свет і Хрысціна адно і тое ж. Свет — гэта Хрысціна. Яе ўсмешка — сонца, яе валасы — бярозавыя галіны ў цёплыя вячэрнія прыцемкі, яе вочы — ясныя зоркі, а пацалункі — радасць і святло, якія прыносіць нам вясна.

Недзе за вокнамі хаты ішло шэрае, будзённае жыццё. У ім жылі нецікавыя, сумныя людзі, якія ніколі не адчувалі радасці кахання. Мне было шкада іх. Хацелася крыкнуць: людзі, кахайце! Потым я марыў пра тое, якім прыгожым і радасным будзе маё жыццё. Уяўляўся ціхі дом з палісаднікам, ружовыя прыцемкі, ласкавы шэпт любімай. Я адкінуў прэч гэтую залішне шчаслівую ідылію. Я захацеў падарожнічаць па свеце. I мы паехалі на новыя землі.

Поўны прыгожых мар, перапоўнены высакароднымі пачуццямі і думкамі, чакаў я вечара. На двары ўсё гэтак жа, як і ўдзень, падаў густы, ціхі снег. Было шэра ад марудлівай мітусні сняжынак і надзвычай прыгожа. На агарожы, на дрэвах, на кожнай былінцы, што тырчала з зямлі, асядаў мяккі белы пух. Ён ляжаў у насцярожанай цнатлівасці, быццам баяўся, каб хто-небудзь грубы не прымяў часам гэтую далікатную прыгажосць. Снег абуджаў пачуццё бясконцай радасці і нейкай сарамлівасці за сваё існаванне. Усё будзённае, звычайнае выклікала абурэнне, але не злоснае, а спагадлівае.

Мне трэба было дагледзець жывёлу, прыбраць у хаце, павячэраць. Я рабіў усё, нібы ў сне. Навошта працаваць, тупаць ля хаты, есці, калі існуе каханне. У той надвячорак я дадумаўся чорт ведама да чаго: «Чалавек дрэнна прыстасаваны да прыроды,— думаў я.— Ён павінен толькі любіць. Больш нічога». Праўду кажуць, што закаханыя страчваюць розум. Я, у кожным разе, той дзень быў блізкі да гэтага.