Дарога праз Курапаты

19 лістапада 2001

АМОН НЕ ДАЕ АБАРОНЦАМ ПРАТЭСТАВАЦЬ

Будаўнікі лічаць, што ў Курапатах трэба наноў пракладаць магістральны вадавод, тэлефонную лiнiю й высакавольтны кабэль.

Ганна Соусь:

Сёньня раніцай ля ўрочышча ўжо стаялі машына й аўтобус з амонаўцамі, усяго каля 40 чалавек. Нагадаю, што ўчора валанцёры змусілі будаўнікоў перапыніць высечку лесу каля мікрараёну Зялёны Луг. Верагодна, што сёньняшнім сваім зьяўленьнем АМОН меў намер засьцерагчы валанцёраў ад далейшага супраціву. Сёньня за два кілямэтры ад урочышча адбывалася нарада будаўнікоў. На ёй мне давялося паразмаўляць з галоўным інжынэрам праекту на ўчастку ля Курапатаў Валерам Шакалавым, які прадстаўляе «Менскінжпраект».

ШАКАЛАЎ: Для таго, каб разьвязаць «вузел» праз Курапаты, трэба перакласьці магістральны вадавод, тэлефонную каналізацыю й высакавольтны кабэль. Для гэтага спатрэбіцца зона каля 7 мэтраў уздоўж кальцавой дарогі, якаяцяпер падрыхтаваная. За гэтым абяцалі назіраць навукоўцы з Інстытуту гісторыі. Але ж ёсьць і фармальнае заключэньне, што ў гэтым месцы няма пахаваньняў.

Паводле Валера Шакалава, калі пры пашырэньні дарогі не перакладваць вадавод ды іншыя камунікацыі, дарога можа стаць небясьпечнай.

ШАКАЛАЎ: Эксплюатаваць яго пад праезнай часткай немагчыма. Калі нешта здарыцца, будзе вялікая аварыя на дарозе. Таму яго трэба выносіць. І калі прынятае рашэньне, што дарога пашыраецца па старому сьледу, значыць трэба перакладваць усе камунікацыі ў гэтым самым калідоры.

Сёньня на нараду будаўнікоў спрабавалі трапіць і валанцёры. Гаворыць Сяржук Высоцкі:

— Прынамсі, гэтая інфармацыя павінна была зьявіцца раней. Навукоўцы, якія, аказваецца, ведалі ўсё і давалі дазвол на гэтае чарговае вынішчэньне дрэваў, мусілі пра гэта паведаміць нам. Інжынэры й будаўнікі, зь якімі мы размаўлялі, апускаюць вочы долу. Маўляў, мы самі тут працуем, і нам па начах, як яны кажуць, ня сьпіцца.

Сёньня ў першай палове дня лес ня секлі. Тым часам абаронцы працягвалі майстраваць крыжы. Я засьпела за працай Уладзімера Юхо, які сёньня зрабіў 3 крыжы. Спадара Ўладзімера хвалюе, што трапіць у Курапаты становіцца з кожным днём усё больш складана.

ЮХО: З абодвух бакоў так засыпалі, што, калі не апранаць адмысловы абутак, цяжка сюды дабрацца. І другое, калі людзі з прыпынку сыходзяць і адразу бачаць машыну

АМОНу, безумоўна, некаторыя пужаюцца. Я сам бачыў, як некаторыя паварочвалі й ехалі дадому.

19 лістапада 2001

ЯШЧЭ ДВА АБАРОНЦЫ ПАКАРАНЫЯ СУДОВЫМ ШТРАФАМ

Працягваюцца судовыя працэсы над затрыманымі ў Курапатах 8 і 9 лістапада.

Любоў Лунёва:

Сёньня ў судзе Савецкага раёну Менску судзьдзя Аксана Рэлява аштрафавала сябра маладзёвага руху «Зубар» Андрэя Ягорава і сябра Беларускай Партыі Свабоды Генадзя Дранковіча. Кожны мае заплаціць штраф 45 тысячаў рублёў. Паводле міліцэйскага пратаколу, суд інкрымінаваў ім непадпарадкаваньне супрацоўнікам міліцыі і парушэньне грамадзкага парадку ў часе вулічных акцыяў.

20 лістапада 2001

ПРАТЭСТЫ ПРЫНЕСЬЛІ ПЛЁН

Будаўнікі аднавілі сёньня пілаваньне лесу ў прыдарожнай зоне. Аднак пратэсты валанцёраў і актывістаў ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты» мелі вынік — шырыня ачыш-чанага ад дрэваў участку ня будзе большай за 3—4 мэтры.

Альгерд Невяроўскі:

Пілаваньне дрэваў пачалося з самай раніцы. Тут працавалі рабочыя магілёўскага будаўнічага трэсту, а за іхнай працай назіралi некалькі амонаўцаў, якія пільнавалі, каб гэтаму не перашкаджалі абаронцы Курапатаў. Зрэшты, валанцёры, якіх было ў лягеры ўсяго пяць чалавек, і ня думалі ўмешвацца. Сытуацыю камэнтуе актывіст БПС Аляксей Капэлян, які ўжо некалькі дзён запар начуе ў Курапатах:

— Калі яны пачалі валіць лес, я пайшоў туды. На два мэтры яны ўсё ж такі нам саступілі. Але, калі пачынаеш прасіць, каб не валілі дрэвы на тыя, што яшчэ будуць расьці — бессэнсоўна, ніхто ня слухае і ў размовы не ўступаюць.

Будаўнікі пілавалі дрэвы ды раўнялі замерзлы за ноч дарожны насып. Рабочыя, што рыхтуюць месца для пракладкі вадаводу, а таксама тэлефонных і энэргетычных камунікацыяў, патлумачылі, што начальства загадала ім зрабіць паласу шырынёй 3—4 мэтры ад дарогі, і больш ні на сантымэтар углыб урочышча яны ня пойдуць. Тым часам валанцёры грэліся ў намёце каля печкі. Сёньняшняя ноч была надзвычай сьцюдзёнай (тэмпэратура сягала мінус 10 градусаў). Валанцёры просяць, каб людзі дапамаглі ім цёплымі рэчамі й харчаваньнем. Кожную раніцу ў лягер прыходзіць сакратар управы КХП БНФ Уладзімер Юхо і чым можа ім дапамагае. Ён лічыць, што праца будаўнікоў у Курапатах можа прывесьці да зьнішчэньня ляснога масiву.

ЮХО: Зараз відавочна, што тут паўстануць новыя экалягічныя праблемы. На гэтым месцы, дзе на 5—6 мэтраў падымаюць насып, увесну будзе забалочаная частка. Будзе затоплены Крыж пакутнікам Беларусі. А наступствы такія, што гэты сасновы лес будзе загублены, бо ён ня можа расьці ў забалочаным месцы.

Актывісты КХП БНФ і валанцёры маюць усталяваць сёньня яшчэ каля дзесяцi новых крыжоў.

21 лістапада 2001

БУДАЎНІКІ ПЕРАКАНАНЫЯ, ШТО ВАЛАНЦЁРЫ АТРЫМЛІВАЮЦЬ ПА 20 ДАЛЯРАЎ ШТОДЗЕНЬ

Сёньня раніцай будаўнікі павалілі яшчэ некалькі дрэваў Далей увесь дзень вяліся земляныя работы — самазвалы сыпалі жвір на дарогу, потым сюды прывезьлі трубы для пракладкi вадаводу.

Ганна Соусь:

Другі дзень у Менску марозна. Валанцёры грэюцца ў вайсковым намёце з «буржуйкай». Сёньня тут зьявілася газавая гарэлка, яе падаравалі незнаёмыя ім людзі. У куце намёту стаяць мяхі з бульбай ды яблыкамі — гэта звыклае харчаваньне абаронцаў Курапатаў.

Тым часам і амонаўцы, што ўвесь час таксама тут дзяжураць, і будаўнікі ў размовах упэўнена сьцьвярджаюць, што валанцёры атрымліваюць па 20 даляраў штодзень на кожнага. Але я неаднойчы была сьведкай, як у лягеры проста не было чаго пад’есьці. Дарэчы, тых 10 тысячаў рублёў у дзень на харчаваньне, якія некалькі тыдняў таму абяцаліся даваць ім актывісты ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты», валанцёры чакаюць і дагэтуль. Вось меркаваньне Мікіты Сасіма:

— Прыходзяць бабулькі 80 гадоў і прыносяць па 4—5 тысячаў са сваёй пэнсіі. А людзі, якія варочаюць тысячамі даляраў, ня могуць прынесьці сюды проста хаця б ежы.

Вось ужо другі дзень у лягеры знаходзіцца музыкант Хведар Жывалеўскі, які за абарону Курапатаў адседзеў сем сутак за кратамі. Ён распавёў Радыё Свабода пра ўмовы ўтрыманьня зьняволенага.

ЖЫВАЛЕЎСКІ: Было 12 чалавек у камэры. Там, дзе можна было спаць, зьмяшчалася толькі 8. Тры дні ў нас не было вады. З раніцы і ўвечары дзясятая заварка гарбаты з кавалкам хлеба. У абед — сантымэтар супчыку ў талерцы й там кашка, катлецінка.

Па-рознаму складваюцца дачыненьні валанцёраў з будаўнікамі. Прыхільнік Беларускай Партыі Свабоды Аляксей Капэлян распавядае, што будаўнікі часам дапамагаюць валанцёрам нарыхтоўваць дровы.

АЛЯКСЕЙ: А з будаўнікамі добра. Уступаюць у мірныя перамовы. Берасьцейскія будаўнікі ўвесь час паддатыя. Учора маглі за гарэлку й сюды да нас дровы прынесьці. Магілёўскія, тыя, што насупраць нас дрэвы валяць, добрыя. Я папрасіў, каб яны нам накрыжавалі на чурбаны, дык яны зрабілі, засталося толькі забраць.

Цяпер у Курапатах увесь час знаходзяцца адныя й тыя ж людзі. Многія з тых, што прыходзілі сюды да падзеяў 8лістапада, больш не зьяўляюцца. Засталіся, як мяркуе Мікіта Сасім, самыя ўпартыя й шчырыя змагары за Курапаты.

САСІМ: Тут ужо склалася курапацкая сям’я. Засталіся людзі, якія тут знаходзяцца больш за месяц.

21 лістапада 2001

МІЛІЦЫЯНТЫ НЕ ЗЬЯЎЛЯЮЦЦА НА СУДЫ

Сёньня ў Савецкім судзе Менску плянавалася разгледзець апошнія справы затрыманых 9 лістапада абаронцаў Курапатаў. Але й гэтым разам працэсы былі сарваныя супрацоўнікамі міліцыі.

Любоў Лунёва:

Судзьдзі Руслан Казадаеў, Іна Шэйко і Аксана Рэлява разьлічвалі скончыць разгляд справаў чатырнаццаці чалавек яшчэ на мінулым тыдні. Яны штодня тэлефануюць ва ўправу ўнутраных справаў Cавецкага раёну, але безвынікова. Большасьць супрацоўнікаў міліцыі ігнаруе судовыя позвы. Cёньня разгледзелі толькі дзьве справы. Судзьдзя Казадаеў за абарону Курапатаў аштрафаваў Міколу Ткачэнку на 37,5 тысячаў рублёў, а паводле судовага прысуду Аксаны Рэлявы Яўген Афнагель павінен заплаціць 45 тысячаў.

АФНАГЕЛЬ: Напрыканцы працэсу я спадзяваўся, што мяне апраўдаюць. Паказаньні супрацоўнікаў міліцыі супярэчылі адно адному. Калі міліцыянтам прапанавалі намаляваць месца майго затрыманьня, адзін намаляваў крыжык на вуліцы Мірашнічэнкі, а другі, магу нават працытаваць:

«Каля елачак, побач з прыступкамі на кальцавой дарозе». Суды над астатнімі затрыманымі абаронцамі перанесьлі >на іншыя тэрміны. Сярод іх і сямнаццацігадовы Мікіта >Сасім.

САСІМ: Надакучыла хадзіць у суд амаль кожны дзень. Я свае абавязкі выконваю, а супрацоўнікі міліцыі чамусьці не зьяўляюцца. Як затрымліваць, дык яны затрымліваюць, а як у суд прыйсьці — дык яны ня могуць. Можа ім сорамна? Можа яны папросту не жадаюць хлусіць?

Сёньня судзьдзя Шэйко цягам дня чакала супрацоўнікаў міліцыі. Напрыканцы яна напісала адпаведнае прадстаўленьне на іх дзеяньні ў гарадзкую ўправу ўнутраных справаў.

22 лістапада 2001

МЕНСК ЗАСЫПАЛА СЬНЕГАМ

Каля Курапатаў не вялі будаўнічых работ. Валанцёры мяркуюць, што за імі ўвесь час пільна сочаць невядомыя людзі.

Ганна Соусь:

У Курапатах пад сьнегам — крыжы, дарога, будаўнічая тэхніка. На вайсковым намёце ледзяшы. Над «буржуйкай» сьцелецца дымок. Сьнег пачынае троху таяць, зьмешваецца са жвірам і ўтварае бруднае месіва, таму трапіць цяпер у лягер валанцёраў досыць складана. Сёньня будаўнікі каля Курапатаў не працавалі. Не прыехалі на свій звычайны пост каля лягеру й раённыя амонаўцы. Толькі блізу мікрараёну стаяла адна машына з гарадзкім АМОНам.

Начавалі ў Курапатах дзесяць чалавек — сябры Беларускай Партыі Свабоды, Маладога Фронту й «Зубра». Удзень валанцёраў паменела, бо многія зь іх пайшлі вучыцца ды працаваць. Я засьпела тут шэсьць чалавек. Гаворыць сябар Беларускай Партыі Свабоды Зьміцер Захарэвіч:

— Шчыра кажучы, зараз гэта ўжо больш справа гонару. Таму што будоўля не вядзецца.

Валанцёры ўвесь час адчуваюць увагу да сябе — і ня толькі звычайных грамадзянаў, але, як яны мяркуюць, пэўных структураў. Распавядае Хведар Жывалеўскі:

— Уначы, недзе а шостай гадзіне, я выходзіў з намёту і ўбачыў, як з боку лесу ішоў чалавек. Так атрымалася, што я нібыта ішоў на яго. Ён пасьпяшаўся забрацца на дарогу й пачаў неяк ненатуральна кашляць, нібыта нейкія знакі падаваў. Потым, калі я падняўся на дарогу, то ўбачыў, што ён пабег у бок аўтобуснай станцыі. Потым я чуў нейкі крык, але не разабраў дакладна, адно слова ў загадным тоне.

Хведар трымае ў руках маленькага чорнага шчанюка. Гэта ўжо ня першы сабака, што прыбіўся да лягеру валанцёраў. Аднаго зь іх абаронцы Курапатаў нядаўна ўладкавалі ў сям’ю. Адразу з Курапатаў Хведар зьбіраўся на плошчу Бангалор, на пікет у абарону бадзяжных жывёлаў. Мы ішлі зь ім да аўтобуснай станцыі, і ён чытаў мне ўрыўкі зь вершаў і казак, якія напісаў у Курапатах:

— Самая галоўная фраза, якая была напісаная ў Курапатах: «У цябе за сьпінай вырасьлі крылы — увесь час замінаюць хадзіць празь дзьверы».

23 лістапада 2001

У ЛЯГЕРЫ ВАЛАНЦЁРАЎ ЗАСТАЛОСЯ ЗУСІМ МАЛА ЛЮДЗЕЙ

Гэтай ноччу тут былi толькі тры валанцёры. Аднак, абаронцы кажуць, што гэта часовая зьява.

Альгерд Невяроўскі:

У Менску пачалася адліга. Раніцай на курапацкім участку кальцавой дарогі адноўленыя будаўнічыя працы. Самазвалы падвозілі жвір, рабочыя падвышалі насып дарогі. За гэтай працай назіраў Мікола Крывальцэвіч.

КРЫВАЛЬЦЭВІЧ: Я парушэньняў не заўважыў, усё ідзе ў межах заплянаваных працаў. Будаўнікі заўжды парушаюць нормы — у праекце адно, а на практыцы адбываецца па-іншаму. Гэта мы ведаем са сваёй археалягічнай практыкі. І наша назіраньне іх дысцыплінуе.

Дарэчы, трубы для сьцёку вады будуць накіраваныя ў бок Курапатаў, і ёсьць небясьпека, што ўвесну каля Крыжа Пакутаў узьнікне сапраўднае балота. Мікола Крывальцэвіч спрабаваў дамовіцца, каб будаўнікі зрабілі дрэнажную сыстэму і накіравалі сьцёкі на прылеглае поле, але безвынікова. Інжынэры кажуць, што такая сыстэма будзе дорага каштаваць, а вадасьцёк выходзіў у Курапаты і раней, да пашырэньня дарогі, і вада ніколі не размывала магілы. Валанцёры рэзка адмоўна ставяцца да намеру накіраваць вадасьцёк у Курапаты. Гаворыць актывіст БПС Аляксей Капэлян:

— Зьбярэцца наша кіраўніцтва, будзем вырашаць, што рабіць. Асабіста я супраць пракладкі трубаў, і ня толькі я. Бо сюды пойдзе вада, і будзе балота.

Высечку дрэваў у прыдарожнай зоне рабочыя спынілі, аднак усе паваленыя сосны яны некуды вывозяць. Валанцёры лічаць, што будаўнікам загадала гэта рабіць начальства, каб не пакідаць жыхарам лягеру дроваў і матэрыялу для вырабу новых крыжоў.

У лягеры абаронцаў сёньня было няшмат людзей. Толькі пяцёра актывістаў руху «Зубар» ды Партыі Свабоды сядзелі ў намёце каля печкі. Уначы ў лягеры заставаліся ўсяго тры чалавекі. Праўда, валанцёры сьцьвярджаюць, што неўзабаве на начныя дзяжурствы зноў заступяць ня менш за дзесяць чалавек. Валанцёр Аляксей працягвае:

— Пяцідзясятнікі перадалі нам цёплыя рэчы, абяцалі коўдры. Каб было больш цёплых рэчаў, было б лепей.

— Што вы зьбіраецеся рабіць сёньня?

— Зараз будзем рабіць праваслаўныя крыжы, і ці сёньня, ці заўтра будзем іх усталёўваць уздоўж поля. Гэта будзе своеасаблівая агароджа.

24 лістапада 2001

НА ВАЛАНЦЁРКУ НАПАЛІ ХУЛІГАНЫ

У лягеры абаронцаў зьявілася больш людзей. На адну з валанцёрак учора напалі невядомыя, а міліцыянта, які за яе заступіўся, пакарала начальства.

Альгерд Невяроўскі:

Рабочыя сёньня працягвалі падсыпаць жвір на дарогу, а таксама пачалі капаць канаву для пракладкі трубаў вадасьцёку За гэтымі работамі ўжо які дзень запар назірае Мікола Крывальцэвіч. Ён размаўляў з прарабамі, сачыў за працай тэхнікі, але ніякіх парушэньняў з боку будаўнікоў не заўважыў. Спадар Крывальцэвіч лічыць, што будаўнікі працуюць вельмі ахайна дзякуючы таму, што ў Курапатах стала знаходзяцца валанцёры, якія пільна сочаць за паводзінамі рабочых.

Уначы ў лягеры валанцёраў знаходзілася дзевяць прадстаўнікоў Партыі Свабоды, «Зубра» і Маладога Фронту. А ўчора ўвечары каля Курапатаў адбылося надзвычайнае здарэньне. Невядомыя напалі на актывістку руху «Зубар» Кацярыну Карпенку, якая ішла ў лягер, і спрабавалі сілай зацягнуць яе ў машыну.

КАЦЯРЫНА: Я ішла сюды, і нейкая машына мне пачала сыгналіць. Зь яе вылазіць хлопец, падыходзіць да мяне й пытае, як праехаць да Дразьдзінкі. Я кажу: «Я ня ведаю, дзе яна знаходзіцца, мне трэба ісьці». А ён стаіць і кажа: «А можа вы з намі праедзеце і пакажаце». Я адмовілася, а ён узяў мяне за рукі й пацягнуў да машыны. Стаіць каля машыны, трымае за руку й не адпускае. Я вырвалася і ўцякаць. Ён за мной пабег, але я прыбегла сюды, а тут сядзеў АМОН.

Амонаўцы адразу ж паехалі сьледам за нападнікамі й затрымалі іх. Гэта былі тры мясцовыя жыхары зь мікрараёну Зялёны Луг. На іх аформілі пратаколы за кіраваньне машынай у нецьвярозым стане і за супраціў работнікам міліцыі.

А сёньня амонаўцы, што дзяжурылі ў Курапатах, паведамілі валанцёрам, што аднаго зь іхных калегаў, які затрымліваў гэтых хуліганаў, начальства загадала пасадзіць на гаўптвахту. Маўляў, ня варта было дапамагаць апазыцыянэрам.

Тым часам маладзёвая варта ў Курапатах працягваецца. Гаворыць актывістка Маладога Фронту Іра Вяткіна:

— Некаторыя са старэйшых (напрыклад, у БНФ) казалі, што тут ня трэба ўжо сядзець, бо мы нічога ўжо ня зробім. Але людзі, якія спадзяюцца на нашу перамогу, яны тут сядзяць і будуць сядзець.

Сёньня валанцёры майстравалі крыжы, якія пасьля заўтрашняга асьвячэньня айцом Леанідам Акаловічам будуць усталяваныя ўздоўж мяжы Курапатаў. Валанцёры таксама рыхтуюць пляцоўку, дзе неўзабаве стане яшчэ адзін намёт — для часовай капліцы. Сёньня ў валанцёраў своеасаблівы юбілей — споўнілася роўна два месяцы, як яны знаходзяцца ў Курапатах Алесь Гетман кажа, што ўвечары яны зьбяруцца за сьвяточным сталом і падымуць кубкі гарбаты за сваю перамогу.

25 лістапада 2001

НАБАЖЭНСТВА

Ноч у Курапатах прайшла спакойна. Аднак з прычыны маразоў валанцёраў было няшмат. Нават на сёньняшняе набажэнства прыйшло ня больш за дзесяць чалавек.

Альгерд Невяроўскі:

Будаўнікі на дарозе амаль не працавалі. Толькі на адным участку бульдозэр раўняў жвір. У лягеры абаронцаў тры чалавекі грэліся ў намёце каля печкі. Актывіст БПС Аляксей Капэлян захварэў, і таму ляжаў у ложку пад цёплай коўдрай. Вось што ён распавёў нашаму радыё:

— Сутычак з будаўнікамі няма. Яны ўсё выконваюць, ідуць па правілах. Хлопцы прыходзілі мясцовыя, зь Зялёнага Лугу, сядзелі з намі, размаўлялі аж да 5 гадзінаў ранку.

Ноччу ў лягеры было восем чалавек з Партыі Свабоды й арганізацыі «Маладыя сацыял-дэмакраты». Раніцай большасьць разьехалася па сваіх справах, і ў лягер яны вернуцца толькі бліжэй да вечара. Валанцёры прызнаюць, што з прычыны халадоў і хваробаў людзей ва ўрочышчы застаецца менш Аднак лічаць, што ў іх хопіць сілаў, каб несьці варту да таго часу, пакуль усе будаўнічыя работы тут будуць скончаныя. Гаворыць валанцёрка Людміла Паклонская:

— Будзем сядзець, не адступім… Уяўляю, што, напрыклад, праз могілкі, дзе пахаваная мая бабуля, пачалі б будаваць шашу — я б таксама іх адстойвала.

Апоўдні ў курапацкі лягер прыехаў душпастыр валанцёраў айцец Леанід Акаловіч Кожную нядзелю ён адпраўляе тут набажэнства памяці загінулых, а таксама за здароўе абаронцаў мэмарыялу ды асьвячае змайстраваныя валанцёрамі крыжы. Гаворыць Леанід Акаловіч:

— Вядома, мне як сьвятару хацелася б, каб усё гэта праходзіла ціха, мірна й бяз новых пакутаў для моладзі, якая сапраўды бароніць нашую Бацькаўшчыну — Беларусь, і нашую Веру. Мы тут думаем зрабіць сьцяну памяці, зрабіць капліцы. Магчыма, прывязуць нам абразы, статуі Маткі Боскай і Ісуса Хрыста. Каб гэтыя капліцы паставіць разам са сьцяною, і на гэтай сьцяне можна было пісаць вядомыя імёны тых, хто быў расстраляны ў Курапатах.

26 лістапада 2001

АБАРОНЦЫ БУДУЦЬ ЗАСТАВАЦЦА ВА ЎРОЧЫШЧЫ ЯШЧЭ ПАЎГОДА ДА КРАСАВІКА

Менавіта столькі будзе працягвацца рэканструкцыя кальцавой дарогі ў раёне Курапатаў.

Альгерд Невяроўскі:

У Менску зноў адліга. Валанцёры сёньня выглядалі вельмі задаволенымі, бо цяпер ня мусяць сядзець у намёце ля «буржуйкі», а нарэшце могуць заняцца парадкаваньнем тэрыторыі Курапатаў. Гэтай ноччу ў лягеры было пяць ак-тывістаў Партыі Свабоды, руху «Зубар» і «Маладых сацыял-дэмакратаў». Пра тое, чым займаюцца валанцёры, распавядае Аляксей Капэлян:

— Усталявалі некалькі крыжоў. Але цяпер нам іх трохі складаней ставіць, бо зямля вельмі прамерзла. Будзем ставіць намёт пад капліцу, да суботы мы яго павінны ўсталяваць. А сёньня трэба раскідаць пясок, які я прывез. Каб можна было перанесьці наш намёт на больш высокае месца.

Сёньня валанцёры пілавалі й калолі дровы, насілі ваду й рыхтаваліся да наступнай ночы. Тым часам на дарозе будаўнічыя работы амаль не вяліся. Кіраўнікі гэтага будаўнічага ўчастку ў прыватных гутарках прызнаваліся, што вядуць працы вельмі ахайна, бо за імі пастаянна назіраюць валанцёры.

Начальнікі будаўнікоў кажуць, што сёньня ў іх адбылася нарада, у часе якой быў акрэсьлены тэрмін заканчэньня работаў на курапацкім участку — красавік наступнага году. Да гэтага часу працы будуць весьціся штодня. Валанцёры кажуць, што таксама застануцца тут да красавіка. Праўда, дзяжурыць ім усё цяжэй. Гаворыць Людміла Паклонская:

— Я тут была тыдзень, потым хварэла. А цяпер ужо другая ноч, як я тут. Памяншаецца колькасьць абаронцаў, пра нас усе забываюць, на жаль. Але мы трымаемся.

Пасьля непрацяглага перапынку сёньня ў Курапаты прыехалі й актывісты Маладога Фронту. Гаворыць Аляксей >Талстоў:

— У часе прэзыдэнцкай кампаніі мы былі больш занятыя, чым іншыя маладзёвыя арганізацыі, і нашы людзі стаміліся. Гэта па-першае. А па-другое, напэўна трохі ня тым людзям даручылі арганізоўваць тут дзяжурствы. Але ж гэта ня ёсьць паказьнікам таго, што структуры Маладога Фронту менш дзеяздольныя за структуры іншых маладзёвых арганізацыяў. Гэткі перапынак выкліканы тым, што людзі папросту стаміліся.

27 лістапада 2001

БУДАЎНІКІ ЗАПАТРАБАВАЛІ, КАБ АБАРОНЦЫ ПРЫБРАЛІ АД ДАРОГІ КРЫЖЫ

Крыжы, усталяваныя пад дарожным насыпам,нібыта перашкаджаюць будаўнікам рабіць адхон.

Альгерд Невяроўскі:

Патрабаваньне зыходзіла ад прараба, які кіруе работамі ў Курапатах. Маўляў, вы часова прыбярыце крыжы, мы зробім дарожны адхон, а потым можаце ўсталёўваць іх зноў. Адзінаццаць прадстаўнікоў Партыі Свабоды й руху «Зубар», якія начавалі сёньня ў Курапатах, былі абураныя гэтай прапановай. Гаворыць Алесь Гетман:

— Мы ня будзем выкопваць гэтых крыжоў. Бо гэтыя крыжы асьвечаныя сьвятаром Акаловічам. А па-другое — як так? Ужо ж вызначылі межы. Калі мы пойдзем на саступкі, яны ўвесь час будуць нечага патрабаваць.

А вось што распавёў іншы валанцёр Хведар Жывалеўскі:

— Прапанова гучала наступным чынам: «Давайце вы цяпер дастанеце зь зямлі крыжы, мы зробім сваю справу, а вы потым паставіце іх на месца». Для нас гэта вельмі сьмешна — тыя людзі, якія ставілі гэтыя крыжы, зараз будуць іх даставаць... Я сказаў: «Рабіце што хочаце, вы тут зь міліцыяй, мы ня будзем вам перашкаджаць. Але няхай прыедуць журналісты, няхай людзі даведаюцца». Ня нашая справа выкопваць крыжы. Нашая справа — іх тут ставіць.

Прараб будоўлі катэгарычна адмовіўся гаварыць у мікрафон, як, зрэшты, і называць сваё імя ды прозьвішча. Аднак у прыватнай гутарцы прызнаўся, што ягоныя падначаленыя зрабілі новы насып дарогі на некалькі мэтраў шырэйшы, чым было патрэбна. І таму цяпер прараб хоча, каб валанцёры выкапалі крыжы і будаўнікі маглі выправіць сваю памылку.

Прараб не адмаўляў, што працуе без канчатковага праекту, аднак ня бачыць у гэтым нічога кепскага. Маўляў, мы так заўсёды працуем, і часам здараюцца памылкі. Прараб заявіў, што калі праз 2–3 гадзіны валанцёры не прыбяруць крыжы, ён сам прыбярэ іх бульдозэрам. Аднак у гэты час у Курапаты прыехалі журналісты з фота- й тэлекамэрамі, і будаўнікі хутка спынілі працу ды кудысьці зьніклі Па дарозе толькі час ад часу праяжджала міліцэйская машына, а таксама «Волга» зь нейкім начальствам.

Тым часам ва ўрочышча прыехалі назіральнікі ад грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты» Ўладзімер Кішкурна й Сяргей Міхноў. Яны сустрэліся з кіраўнікамі будоўлі і дамовіліся, што будаўнікі ня будуць кранаць крыжоў.

Валанцёры вельмі задаволеныя тым, што іх падтрымала старшыня Рады БНР Івонка Сурвілла. У сваім звароце да чарговых угодкаў Слуцкага збройнага чыну, які быў апублікаваны сёньня ў недзяржаўных газэтах, спадарыня Сурвілла называе абаронцаў Курапатаў случакамі нашых дзён, якія бароняць Бацькаўшчыну. Старшыня Рады БНР заклікае беларусаў тысячамі ісьці ў Курапаты, каб абараніць магілы ахвяраў чужацкага тэрору й прадэманстраваць сьвету сваю салідарнасьць.

27 лістапада 2001

МІКІТУ САСІМА СУД ПАКАРАЎ ШТРАФАМ

У Савецкім судзе Менску судзьдзя Аксана Рэлява ўрэшце здолела разгледзець справу Мікіты Сасіма з Баранавічаў. Гэты 17-гадовы юнак пяць разоў прыяжджаў у Менск, і кожнага разу суд пераносілі на іншы час з прычыны адсутнасьці сьведкаў з боку міліцыі.

Любоў Лунёва:

Сёньня міліцыянты ўрэшце ў суд прыйшлі. Нягледзячы на тое, што іхныя паказаньні былі супярэчлівыя, судзьдзя пакарала Мікіту Сасіма штрафам на пяць мінімальных заробкаў (гэта каля 38 тысяч рублёў). Адвакат Павал Сапелка абураны гэткім прысудам:

— Супрацоўнікі міліцыі цынічна хлусілі, але ж суд палічыў іхныя сьведчаньні сапраўднымі і пакараў непаўналетнягахлопца. Спадзяюся, што вышэйшыя судовыя інстанцыі перагледзяць гэтую пастанову, і адміністрацыйная справа будзе спыненая.

Раней непаўналетніх удзельнікаў апазыцыйных акцыяў вызвалялі ад судовай адказнасьці — іхныя справы разглядалі адміністрацыйныя камісіі пры райвыканкамах. Гэтым разам Мікіту Сасіма судзілі, як усіх дарослых затрыманых абаронцаў Курапатаў.

САСІМ: Для маёй маці гэта вялікія грошы. Атрымліваецца, што за абарону Курапатаў пакаралі не мяне, а маю маці.

Судзьдзям засталося разгледзець пяць адміністрацыйных справаў удзельнікаў акцыі ў Курапатах.

28 лістапада 2001

АДНОСІНЫ ПАМІЖ ВАЛАНЦЁРАМІ Й ІНІЦЫЯТЫВАЙ «ЗА ЎРАТАВАНЬНЕ КУРАПАТАЎ» СТАЛІ НАПРУЖАНЫМІ

У Курапатах моладзь пільнуе ўсталяваныя ля насыпу дарогі 16 крыжоў.

Альгерд Невяроўскі:

Будаўнікі на курапацкім участку кальцавой дарогі сёньня падсыпалі пясок, а таксама капалі канаву для пракладкі вадасьцёку. Трубы вадасьцёку будуць накіраваныя ў бок Курапатаў.

Прараб сёньня зноў заявіў, што насып дарогі будзе выроўнівацца, а таму давядзецца на пэўны час выкапаць усталяваныя там крыжы. Паводле прараба, дамоўленасьць пра гэта была дасягнутая ўчора падчас сустрэчы назіральнікамі ад ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты» спадарамі Кішкурнам і Міхновым Самі назіральнікі заяўляюць, што гэта ня так — была дасягнутая дамоўленасьць, каб будаўнікі рабілі адхон дарогі ахайна й не чапалі ўсталяваных крыжоў Гаворыць старшы ў лягеры валанцёраў Алесь Гетман:

— Назіральнікі з ініцыятывы дамовіліся з будаўнікамі, што будуць выкопваць крыжы й адстаўляць іх убок. «Моладзь у абарону Курапатаў» супраць гэтага. Мы крыжы выкопваць не зьбіраемся й будзем іх бараніць. Крыжы асьвечаныя Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквой, і яны ёсьць першай часткай мэмарыялу.

— Ці ёсьць тут сёньня міліцыя?

— Два ЎАЗікі былі з раніцы, цяпер застаўся адзін. Яны з машынаў не выходзяць. Але ёсьць інфармацыя, што ў іх сёньня ўзмоцнены патруль. Гэта зьвязана з нашым супрацьстаяньнем будаўнікам з-за крыжоў. Нічога, мы гэтага не баімся.

Між іншым, адчуваецца, што паміж валанцёрамі (а сёньня начавалі ва ўрочышчы 12 чалавек) і актывістамі ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты» існуе сур’ёзнае напружаньне ў дачыненьнях. Валанцёры крыўдуюць, што яны ўжо нібыта не патрэбныя ініцыятыве, дый наагул справа абароны Курапатаў ня вельмі цікавіць большасьць апазыцыйных партыяў і грамадзкіх арганізацыяў. Тым часам актывісты ініцыятывы кажуць, што валанцёраў пачалі выкарыстоўваць як прыладу ва ўнутрыпартыйнай барацьбе. Гаворыць сакратарка ініцыятывы Ірына Жыхар:

— Канфлікту з нашага боку няма. Мы спадзяемся, што робім агульную справу. Але трэба несьці адказнасьць за ўсё тое, што ты сам робіш. Маладыя людзі самі вырашылі праводзіць там дзяжурствы, робяць гэта добраахвотна, а потым кажуць, што вы дрэнныя, бо мы тут сядзім, а вы нам не прыносіце ежу й цёплыя рэчы. А я задаю пытаньне — спадарства, калі вы прымалі рашэньне, чаму вы з намі не параіліся? Я лічу, што начныя дзяжурствы нямэтазгодныя. Працы пачынаюцца а 8-й раніцы. І калі ёсьць жаданьне назіраць за працамі, гэта магчыма рабіць з самай раніцы да позьняга вечара.

28 лістапада 2001

У ГАРВЫКАНКАМЕ АБМЕРКАВАЛІ ПАДПОРНУЮ СЬЦЯНУ

Архітэктурная рада пры Камітэце архітэктуры, горадабудаўніцтва й землеўпарадкаваньня Менгарвыканкаму на сваім паседжаньні ў пятніцу абмеркавала будаўніцтва падпорнай сьцяны ўздоўж урочышча Курапаты.

Альгерд Невяроўскі:

На думку сяброў гэтай рады, падпорная сьцяна павінна выглядаць эстэтычна, але ня мусіць быць занадта мэмарыяльнай. Прапанавалі зрабіць яе з маналітных бэтонных канструкцыяў з фрагмэнтамі шэрага граніту. Паводле папярэдніх разьлікаў, даўжыня гэтай сьцяны складзе 180 мэтраў, а вышыня ад 60 сантымэтраў да 2 мэтраў. Ніякіх мэмарыяльных надпісаў на сьцяне не плянуюць. На паседжаньне рады не былі запрошаныя прадстаўнікі грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты», хаця чыноўнікі і абяцалі гэта зрабіць. У Камітэце архітэктуры нашаму радыё паведамілі, што разглядаліся толькі папярэднія накіды праекту, і ніякага рашэньня пакуль не прынялі. Калі праект будуць зацьвярджаць, прадстаўнікоў грамадзкасьці абавязкова запросяць. Актывісты грамадзкай ініцыятывы заяўляюць, што будуць патрабаваць, каб на падпорнай сьцяне ў Курапатах было пазначана, што гэта — месца масавых бальшавіцкіх рэпрэсіяў.

29 лістапада 2001

СЁНЬНЯ Ў КУРАПАТАХ

Будаўнікі на курапацкім участку дарогі сталі працаваць больш ахайна й не чапаюць усталяваных пад насыпам крыжоў.

Альгерд Невяроўскі:

На сёньняшняй начной варце ў Курапатах было 9 прадстаўнікоў БПС, Маладога Фронту, руху «Зубар» і «Маладых сацыял-дэмакратаў». Будаўнічыя працы аднавіліся а 8-й гадзіне раніцы, рабочыя займаліся пракладкай вадасьцёку Паводле папярэдняга праекту сьцёкавыя трубы будуць накіраваныя ў бок урочышча, аднак падобна, што з гэтым пагадзіліся й назіральнікі ад грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты», і валанцёры Аўтары праекту сьцьвярджаюць, што вадасьцёк не пашкодзіць курапацкім пахаваньням, а на пабудову адмысловай дрэнажнай сыстэмы, каб накіраваць ваду на прылеглае да Курапатаў поле, няма сродкаў. Затое валанцёры дамагліся, каб будаўнікі не чапалі ўсталяваных пад насыпам крыжоў. Гаворыць Сяржук Высоцкі:

— Вы бачыце, што экскаватар поўзае з розных бакоў, але да крыжоў не дакранаецца. І гэта ў вялізнай ступені дзякуючы людзям, што тут знаходзяцца. У нас ёсьць інфармацыя, што некалькі рабочых з-за гэтага звольніліся.

Паводле валанцёраў, многія амонаўцы, якія дзяжураць у Курапатах, таксама падыходзяць да іх і выказваюць падтрымку. У курапацкі лягер апошнімі днямі прыяжджалі людзі з розных рэгіёнаў Беларусі й аказвалі падтрымку валанцёрам, у тым ліку й матэрыяльную. Пра тое, чым займаюцца валанцёры сёньня, кажа Аляксей Капэлян:

— Сёньня мы будзем рабіць пляцоўку пад намёт для набажэнстваў.

— Скажыце, ці робіце вы крыжы, і ці ўсталёўваеце іх апошнім часам?

— Крыжы зробленыя, але ўсталёўваць іх стала цяжэй, бо прамерзлая зямля.

Валанцёры вырашылі, што крыжы будуць усталяваныя ў нядзелю пасьля набажэнства.

30 лістапада 2001

АБАРОНЦЫ ДАМАГЛІСЯ ЗЬМЕНАЎ У ПРАЕКЦЕ ДАРОГІ

Трубы вадасьцёку будуць пракладзеныя ў адваротны ад мэмарыялу бок.

Альгерд Невяроўскі:

Сёньня ўначы ў Курапатах заставалася восем валанцёраў з БПС, руху «Зубар» і «Маладых сацыял-дэмакратаў». Яны дамагліся, каб водаадвод быў накіраваны ў бок возера Цна, а не да Курапатаў. Распавядае старшы ў лягеры валанцёраў Аляксей Капэлян:

— Вельмі добра, што тут ня будзе балота. Будаўнікі гэта самі пацьвердзілі, ды й вокам бачна, куды нахіленая труба. Яны сёньня павінны скончыць укладку гэтай трубы, крыжы не чапаюць. Я ўчора размаўляў з майстрам і з інжынэрам. Яны казалі, што навядуць тут парадак.

Паводле валанцёраў, з будаўнікамі ў іх склаліся даволі прыязныя дачыненьні, і тыя нават абяцалі дапамагчы ў справе ўсталяваньня палявой капліцы для набажэнстваў. Частка валанцёраў пакінула сёньня лягер а 4-й гадзіне раніцы. Паехалі сустракаць сустаршыню ініцыятывы «Моладзь у абарону Курапатаў» Паўла Севярынца, які за абарону мэмарыялу правёў 10 сутак у турме Заўтра ў Курапатах павінна адбыцца нарада кіраўнікоў маладзёвай ініцыятывы, і будзе зацьверджаны плян далейшых дзеяньняў.

Абаронцаў штодня падтрымліваюць мясцовыя жыхары Гаворыць адзін зь іх, Яўген:

— Я тут жыву непадалёк. Калі першы раз прыйшоў, паглядзеў, што тут моладзь, у якой бывае, што няма чаго есьці, дык я ім і каву прыносіў, і гарбату. Бачу, што хлопцы за сваю ідэю стаяць. Таму я падтрымліваю гэтых хлопцаў.

Людзей, якія хоць чымсьці хочуць дапамагчы абаронцам Курапатаў, нямала. Калі я ўжо сыходзіў, ва ўрочышча прыйшла сямейная пара. Павітаўшыся з валанцёрамі, яны ўзялі рыдлёўкі й пайшлі капаць прамерзлую зямлю, каб падрыхтаваць месца для новых крыжоў.

1 снежня 2001

БЕСТЭРМІНОВАЯ АКЦЫЯ ПРАЦЯГВАЕЦЦА

Лідэры кааліцыі «Моладзь у абарону Курапатаў» вырашылі працягваць бестэрміновую акцыю ва ўрочышчы.

Альгерд Невяроўскі:

Павал Севярынец, Сяргей Высоцкі і Алесь Гетман арганізавалі сёньня прэсавую канфэрэнцыю, у часе якой распавялі пра далейшыя пляны Яна праходзіла каля курапацкага Крыжа Пакутаў. Гаворыць лідэр Маладога Фронту Павал Севярынец, які толькі ўчора выйшаў на волю пасьля 10-сутачнага арышту:

— Магчыма, тыя, хто будуе гэтую дарогу і тыя, хто ахоўвае гэтае барбарскае будаўніцтва, разьлічвалі, што з надыходам халадоў моладзь здыме свой лягер, што мы ня вытрымаем такіх выпрабаваньняў і сыдзем. Але ўчора мы сабраліся і вырашылі працягваць бестэрміновую акцыю датуль, пакуль існуе пагроза крыжам, нацыянальнаму нэкропалю Курапаты. Па шчырасьці, я ня ведаю, колькі гэта будзе працягвацца, можа, тыдзень, можа, месяц, можа, болей, але актывісты «Моладзі ў абарону Курапатаў» гатовыя стаяць тут столькі, колькі спатрэбіцца.

Спадар Севярынец таксама дадаў, што пасьля ягонага выхаду на волю актыўнасьць сяброў Маладога Фронту ў справе абароны Курапатаў узмацнілася Ён заклікаў людзей чым магчыма дапамагчы абаронцам. Тым часам сёньняшняй ноччу ў Курапатах былі заўважаныя прадстаўнікі спэцслужбаў У лягеры начавалі сем валанцёраў. Гаворыць старшы лягеру Алесь Гетман:

— Ноч прайшла даволі неспакойна, нэрвозна. Усю ноч стаяла знаёмая нам «Волга» цёмна-сіняга колеру. Як кажуць міліцыянты, гэта былі людзі «са зьмежнай арганізацыі», з КГБ. Было адчувальна, што ідзе праслухоўка сотавых тэлефонаў. Ізноў яны штосьці пачалі, да чагосьці рыхтуюцца. Мы ўжо заўважылі, што ўлады рэагуюць спачатку такім шляхам — сочаць, колькі людзей тут застаецца, хто прыходзіць і адыходзіць.

Сёньня валанцёры займаліся гаспадарчымі справамі, а таксама рыхтаваліся да заўтрашніх мерапрыемстваў. Заўтра ў Курапатах адбудзецца малебен. Актывісты КХП БНФ працягвалі стварэньне народнага мэмарыялу, усталяваўшы яшчэ 10 крыжоў.

2 снежня 2001

У КУРАПАТАХ АДЗНАЧЫЛІ ЎГОДКІ СЛУЦКАГА ЗБРОЙНАГА ЧЫНУ

У другой палове дня тут адбылося набажэнства памяці змагароў за незалежнасьць Беларусі. Пасьля ўзьнялі бел-чырвона-белы сьцяг і сьцяг Беларускай Партыі Свабоды.

Ягор Маёрчык:

Цяпер цяжка нават уявіць, што яшчэ некалькі тыдняў таму ля ўрочышча Курапаты была Менская кальцавая дарога Ад яе нічога не засталося. Пласт асфальту даўно зьнялі, прывезьлі пясок і ў два бакі актыўна пашыраюць падмурак будучай праезнай часткі.

Жыцьцё ў лягеры абаронцаў праходзіць пад гукі будаўнічай тэхнікі. Працы не спыняюцца нават выходнымі Безь перапынкаў і сьвятаў дзяжураць тут і два мікрааўтобусы з амонаўцамі. Яны сочаць за парадкам і стараюцца як мага меней кантактаваць як зь сябрамі Маладога Фронту і Беларускай Партыі Свабоды, так і з будаўнікамі Першым у лягеры абаронцаў мяне сустрэў Сяржук Высоцкі.

ВЫСОЦКІ: Сёньня начавала 14 чалавек. Гэта шмат. Рэдка калі было больш. Пад’ехалі хлопцы з Магілёва, з Гомеля. Настрой у нас прыўзьняты. Сёньня гадавіна Слуцкага збройнага чыну.

Сябры Маладога Фронту і БПС працягваюць рабіць крыжы і ўсталёўваць іх вакол Курапатаў. У другой палове дня сьвятар Леанід Акаловіч справіў тут памінальнае набажэнства за супакой душаў ваяроў Слуцкага збройнага чыну. А ўвечары сябры чэскай фундацыі «Чалавек у нядолі» паказалі абаронцам дакумэнтальныя фільмы «Дарога на Курапаты» і «Звычайны прэзыдэнт».

3 снежня 2001

УНАЧЫ Ў КУРАПАТАХ ЛЕДЗЬ НЕ АДБЫЛАСЯ АВАРЫЯ

Валанцёры дамовіліся з будаўнікамі, і тыя прыбралі тэрыторыю ад сьмецьця і пяску.

Альгерд Невяроўскі:

Ноч і дзень у Менску выдаліся вельмі марознымі. Пасьля ўчорашняга сьвяткаваньня ўгодкаў Слуцкага збройнага чыну ў лягеры засталося 8 валанцёраў ад Беларускай Партыі Свабоды, руху «Зубар» і Маладога Фронту. У намёце каля печкі было досыць цёпла, і валанцёры спадзяваліся, што іхнае дзяжурства пройдзе спакойна, аднак пасярод начы побач зь лягерам адбылося нечаканае здарэньне. Распавядае Мікіта Сасім:

— Уначы нейкі п’яны мужчына на машыне разам зь дзьвюма жанчынамі «селі ў яму». Добра, што ён пасьпеў націснуць на гальмар, бо інакш яны б папросту забіліся. Хлопцы даставалі яго.

— Ён хіба зьехаў сюды ў Курапаты?

— Не. Там, дзе яма й труба, ён ехаў па дарозе, і нічога ня ведаў. Але ж там усё перакапана, нават, здаецца, дарожныя знакі стаяць. Ён ледзь не паваліўся, але выцягнулі. Потым прыйшлі міліцыянты, пачалі правяраць, і аказалася, што ў яго няма нават дакумэнтаў на машыну.

Як гэта ні дзіўна, міліцыянты ня толькі не затрымалі п’янога кіроўцу, які невядома якім чынам трапіў на перакапаны ўчастак дарогі ды пацярпеў ад аварыі, але па-сяброўску пагутарылі зь ім і адпусьцілі Будаўнічыя работы былі адноўленыя сёньня а 8-й гадзіне раніцы. Будаўнікі закопвалі трубу вадасьцёку й раўнялі дарожны насып. Аднак пасьля размовы з валанцёрамі яны заняліся й прыборкай тэрыторыі Гаворыць Аляксей Капэлян:

— Я зь сябрам займаўся пяском. Прыгнаў трактар, каб тут зрабілі адхон. Мой сябра добраўпарадкаваў тэрыторыю. Потым я ўзяў бульдозэр, а ён выраўняў пляцоўку, дзе былі навернутыя кучы пяску.

Учора ўвечары валанцёры ўсталявалі ўздоўж мяжы ўрочышча сем новых крыжоў.

3 снежня 2001

ЗА АБАРОНУ КУРАПАТАЎ РАМАН КАЗАКЕВІЧ

АШТРАФАВАНЫ СУДОМ

У Менску працягваліся суды над абаронцамі Курапатаў.

Любоў Лунёва:

У Савецкім раённым судзе Менску маладафронтаўца Рамана Казакевіча аштрафавалі на 100 000 рублёў. Суд над Сяргеем Папковым сёньня не завершыўся, бо не прыйшлі сьведкі з боку міліцыі. Працяг суду — заўтра.

4 снежня 2001

ВАЛАНЦЁРАМ ДАПАМАГАЮЦЬ ДЗЕЦІ

Будаўнічыя работы ў Курапатах вядуцца цяпер ахайна.

Альгерд Невяроўскі:

Ноччу ў Менску было ніжэй за 15 градусаў. Тым ня менш, у лягеры валанцёраў начавалі восем актывістаў Партыі Свабоды, Маладога Фронту і арганізацыі «Маладых сацыял-дэмакратаў». Калі я прыехаў ва ўрочышча, экскаватаршчык ахайна здымаў грунт з адхону дарогі, не чапаючы ўсталяваных там крыжоў. Распавядае старшы ў лягеры валанцёраў Алесь Гетман:

— Нарэшце нам далі зацьверджаны плян будаўніцтва, і цяпер мы можам кантраляваць кожны мэтар, кожны сантымэтар дарогі. Зараз яны адкопваюць тое, што засыпалі. Ад нас патрабавалі, каб мы выкапалі крыжы. Будаўнікі іх засыпалі амаль напалову, а цяпер іх адкопваюць. Калі зваліўся на адзін з крыжоў камень і трохі яго прыціснуў, будаўнікі прасілі прабачэньня, што так здарылася.

Пакуль я гутарыў з Алесем Гетманам, каля лягеру спынілася машына, зь якой выйшаў старшыня Камітэту аўтадарогаў Аляксандар Мінін, які паведаміў аднаму з валанцёраў, што працы будаўнікоў ідуць пад ягоным кантролем Спадар Мінін сказаў, што калі раптам валанцёры заўважаць нейкія парушэньні з боку будаўнікоў, то да рабочых будуць прынятыя адпаведныя меры.

Варта ініцыятывы «Моладзь у абарону Курапатаў» будзе працягвацца — нягледзячы на маразы. Нядаўна валанцёрам прынесьлі дзьве скрыні зь елачнымі цацкамі, і цяпер моладзь рыхтуецца да Калядаў і Новага году. А ўчора ў курапацкім лягеры зь мехам сьвежых булак зьявіліся два вучні адной зь менскіх школаў. Алесь Гетман працягвае:

— Прыйшлі два хлопчыкі. Мы адразу іх заўважылі. Яны тут хадзілі, перажагналіся, памаліліся каля крыжоў, а потым падышлі да нас і кажуць: «Вось — што змаглі сабралі, цёплых булак і мінэралкі». Таксама прынесьлі віншаваньне абаронцам: што яны нас падтрымліваюць, і што Беларусь не загіне, пакуль ёсьць такія, як мы, што сядзяць у Курапатах.

Сёньня валанцёры нарыхтоўвалі дровы на ноч, а таксама рабілі новыя крыжы, якія будуць усталяваныя ва ўрочышчы выходнымі.

4 снежня 2001

ЗАВЯРШАЮЦЦА СУДЫ НАД АБАРОНЦАМІ

У Савецкім раённым судзе Менску зноў судзілі абаронцаў Курапатаў Сяргея Папкова і Яраслава Сьцешыка пакаралі штрафамі.

Любоў Лунёва:

Намесьніка старшыні Кансэрватыўна-Хрысьціянскай Партыі БНФ Сяргея Папкова судзьдзя Руслан Казадаеў пакараў штрафам на 50 тысяч рублёў. Чатыры разы вынясеньне прысуду адкладалі, бо сьведкі-міліцыянты не прыходзілі ў суд.

Сяргей Папкоў пракамэнтаваў прысуд для Радыё Свабода:

— Тое, што мне далі штраф за абарону Курапатаў, за абарону гэтага сьвятога месца, за тое, што мы настойваем, каб дарога ішла не праз Курапаты, а мінуючы Курапаты (існуе такі праект) — гэта сьведчыць, што сёньняшні рэжым па ўказцы Масквы, працуючы на ўваход ці продаж Беларусі ў склад Расеі, хоча, каб не было такіх месцаў, якія б нагадвалі пра злачынствы Масквы. Яны імкнуцца зьнішчыць Курапаты. Але я думаю, што ў іх гэта не атрымаецца.

Судзьдзя Аксана Рэлява завочна пакарала штрафам сябра маладзёвага руху «Зубар» Яраслава Сьцешыка на 45 тысяч рублёў. Прысуду ня вынесьлі яшчэ двум абаронцам Курапатаў — Уладзімеру Раманцову і Ўладзiмеру Плотнікаву. Судзьдзі накіравалі іхныя справы ў міліцыю, каб там перарабілі пратаколы.

Такім чынам, амаль за тры тыдні асудзілі каля трыццаці затрыманых удзельнікаў акцыі ў Курапатах У выніку двое — лідэр Маладога Фронту Павал Севярынец і сябра гэтай арганізацыі Хведар Жывалеўскі — правялі некалькі сутак арышту ў ізалятары на Старабарысаўскім тракце. Штрафамі пакаралі Яўгена Афнагеля, Андрэя Ягорава, Міколу Ткачэнку, Юрася Фабішэўскага, Яраслава Сьцешыка, Рамана Казакевіча, 17-гадовага Мікіту Сасіма, Уладзіслава Валадзька, Алеся Цялегіна, Генадзя Дранковіча, Яўгена Клімава, Вераніку Купчанку, Уладзімера Юхо, Лявона Садоўскага, Віктара Кавешнікава, Цімоха Сугаку, Андрэя Будзька і Рыгора Кійка Справы на Вячаслава Сіўчыка і Ірыну Кашталян спынілі ў судзе.

На чатырох міліцыянтаў судзьдзі напісалі прадстаўленьне ў гарадзкую ўправу ўнутраных справаў за сыстэматычны зрыў судовых паседжаньняў Ігнараваньне судовых позваў судзьдзі расцанілі як непавагу да суду.

5 снежня 2001

АБАРОНЦЫ ПАТРАБУЮЦЬ СКІРАВАЦЬ СЬЦЁКАВУЮ ТРУБУ АД МЭМАРЫЯЛУ

Начальства загадала будаўнікам пракладваць трубу вадасьцёку ў бок курапацкага мэмарыялу. Валанцёры рыхтуюцца да акцыі пратэсту.

Альгерд Невяроўскі:

Будаўнікі фактычна скончылі пракладку вадасьцёку каля Курапатаў. Раней рабочыя й валанцёры дамовіліся, што дрэнажная сыстэма будзе такой, каб сьцёкавыя воды пайшлі не на тэрыторыю ўрочышча, а ў бок возера Цна. Аднак учора ўвечары сюды прыехала начальства і загадала рабочым пакласьці яшчэ адзін кавалак трубы ў накірунку валанцёрскага лягеру Назіральніца ад грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне Курапатаў» Мая Кляшторная, якая ў гэты час была ва ўрочышчы, і валанцёры доўга спрачаліся ў гэтай справе з кіраўнікамі будоўлі Аднак чыноўнікі заявілі, што ня будуць пракладваць вадасьцёк у Курапаты толькі ў тым выпадку, калі спадарыня Кляшторная зробіць уласным коштам альтэрнатыўны праект дрэнажнай сыстэмы. Такі падыход будаўнічага начальства вельмі абурыў абаронцаў. Гаворыць валанцёр Алесь Гетман:

— Мы іх з гэтай трубой сюды ня пусьцім. На такім сьвятым месцы нельга рабіць балота.

А вось меркаваньне актывісткі арганізацыі «Маладых сацыял-дэмакратаў» Людмілы Паклонскай:

— Мы не дапусьцім, каб сюды быў вадасьцёк. Бо, як казала ўчора Мая Тодараўна, усю гэтую ваду магчыма пусьціць у каналізацыю. А калі пусьціць ваду па костках, зноў будзе супрацьстаяньне.

Сёньня Мая Кляшторная працягвала перамовы з будаўнічым начальствам. Паводле прэсавага сакратара грамадзкай ініцыятывы Сяргея Сахарава, ёсьць верагоднасьць, што будаўнікі ўсё ж пагодзяцца адвесьці трубу вадасьцёку ад урочышча.

Сёньня ў лягеры начавалі дванаццаць валанцёраў. Яны прызнаюцца, што з-за маразоў начаваць у намёце стала халодна. Валанцёры просяць людзей, у якіх ёсьць непатрэбныя цёплыя рэчы, перадаць іх у лягер. Аднак, нягледзячы на холад i не зусім добрае харчаваньне, пакідаць Курапаты валанцёры не зьбіраюцца. Сёньня яны нарыхтоўвалі дровы для сваёй печкі, а таксама майстравалі новыя крыжы для адмысловай агароджы вакол мэмарыялу.

5 снежня 2001

СЬЛЕДЧЫЯ ШУКАЮЦЬ ВАНДАЛАЎ

Сьледчыя аддзелу міліцыі Менскага раёну распачалі допыты сьведкаў у справе зьнішчэньня ў Курапатах мэмарыяльнага знаку, які ўсталяваў прэзыдэнт ЗША Біл Клінтан у 1994 годзе і які тры месяцы таму разбурылі невядомыя вандалы.

Альгерд Невяроўскі:

Міліцыянты сёньня прыехалі ва ўправу БНФ і дапыталі некалькіх сяброў гэтай арганізацыі, у тым ліку й лідэра Маладога Фронту Паўла Севярынца. Сьледчых цікавіла, хто мог учыніць гэтую барбарскую акцыю. А ў гарадзкую міліцыю Менску сёньня выклікалі актывіста Маладога Фронту Сяргея Лісічонка, які пацярпеў ад дзеяньняў міліцыянтаў у Курапатах 8 лістапада (яму разьбілі галаву). Спадар Лісічонак падаў скаргу ў пракуратуру, і сёньня міліцыянты ўгаворвалі яго забраць заяву. Павал Севярынец назваў дзеяньні міліцыі кан’юнктурнымі. На ягоную думку, улады жадаюць зрабіць рэвэранс у бок Амэрыкі і адначасова супакоіць грамадзкую думку пасьля нападу сілавых структураў на лягер абаронцаў.

6 снежня 2001

СЬЛЕДЧЫЯ ДАПЫТВАЛІ АБАРОНЦАЎ

Сьледчыя зь Менскага раённага аддзелу міліцыі працягваюць дапытваць абаронцаў Курапатаў у справе разбурэньня лаўкі Клінтана.

Альгерд Невяроўскі:

Нягледзячы на моцныя маразы, маладзёвая варта ў курапацкім лягеры працягваецца Мінулай ноччу там заставаліся 9 чалавек, але сёньня раніцай у лягеры быў толькі Алесь Гетман. Астатнія разьехаліся па справах. Спадар Гетман і распавёў мне пра ўчорашні вечаровы візыт сьледчых:

— Міліцыянты патрабавалі, каб мы далі ім паказаньні ў справе разбурэньня лаўкі Клінтана. Мы ня ведаем, хто гэта зрабіў, бо яе разбурылі яшчэ ў жніўні, да нашага прыходу ў Курапаты.

Абаронцы пазналі аднаго зь міліцыянтаў. Гэта маёр з Бараўлянаў, які ўвечары 8 лістапада кіраваў захопам валанцёраў і разбурэньнем іхнага намёту. Дарэчы, амэрыканскі мэмарыяльны знак, які быў разьбіты невядомымі вандаламі 13 жніўня сёлета, ня быў канчаткова зьнішчаны і ня зьнік Сябры БНФ адвезьлі яго ў майстэрню вядомага скульптара Алеся Шатэрніка, які ўжо адрэстаўраваў расколатую лаўку. Спадар Шатэрнік зьбіраецца ўсталяваць падарунак амэрыканскага народу на ранейшым месцы ў Курапатах 15 студзеня наступнага году — у восьмую гадавіну наведваньня мэмарыялу Білам Клінтанам Будаўнічых работ на курапацкім участку дарогі сёньня амаль не вялі. Тым часам назіральніца ад грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты» Мая Кляшторная сёньня працягвала перамовы з чыноўнікамі Камітэту архітэктуры й будаўніцтва Менгарвыканкаму ў справе вадасьцёку, які пракладзены ў бок Курапатаў. Паводле спадарыні Кляшторнай, будаўнічае начальства гатовае зацьвердзіць такі варыянт пракладкі трубы, пры якім сьцёкавыя воды будуць накіраваныя ў бок ад Курапатаў. Але канчатковае рашэньне ў гэтай справе прымуць заўтра.

А ў абаронцаў Курапатаў зьявіліся іншыя праблемы Валанцёры кажуць, што ім бракуе грошай на харчы. Яны заклікаюць людзей і грамадзкія арганізацыі дапамагчы ім.

7 снежня 2001

БУДАЎНІКІ ДАПАМАГАЮЦЬ ВАЛАНЦЁРАМ

Абаронцы мэмарыялу з дапамогай рабочых рыхтуюць пляцоўку для будаўніцтва часовай капліцы, а таксама майструюць новыя крыжы.

Альгерд Невяроўскі:

Мінулай ноччу ў курапацкім лягеры былі дзевяць актывістаў Партыі Свабоды, «Зубра» й Маладога Фронту Ноч прайшла даволі спакойна. Праўда, учора ўвечары ў лягер прыйшлі тры п’яныя будаўнікі зь Віцебску, якія нядаўна прыехалі працаваць на кальцавую дарогу Спачатку яны паводзілі сябе агрэсіўна. Аднак пасьля тлумачальнай гутаркі перапрасілі за свой стан і паводзіны й пакінулі лягер.

Зь іншымі ж рабочымі ў валанцёраў склаліся прыязныя адносіны, і яны нават дапамагаюць абаронцам добраўпарадкаваць тэрыторыю ўрочышча Гаворыць Аляксей Капэлян:

— Будаўнікі прывезьлі пясок, каб зрабіць пляцоўку пад капліцу, каб людзі не стаялі на голым сьнезе й няроўнай зямлі. Пазьней, перад абедам вызваліцца бульдозэр, і мы ўсё тут выраўняем і сплянуем. Ну а пасьля, як абяцалі, хлапцы ўкатаюць грунт — каб не хадзіць па гэтым пяску, як па пуху, а каб цьвёрда было нагам стаяць.

Сёньня будаўнікі ўкатвалі дарожны грунт для ўкладкі асфальту.

А ўчора ўвечары курапацкі лягер наведалі два журналісты зь Вялікабрытаніі, якія доўга распытвалі валанцёраў пра іхнае жыцьцё й абарону мэмарыялу Большасьць валанцёраў удзень выяжджае ў Менск, дзе яны наведваюць розныя арганізацыі і ўстановы ў пошуках сродкаў для існаваньня лягеру. Паводле валанцёраў, ранейшае фінансаваньне з боку грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты» цяпер спыненае, і яны самі шукаюць грошай на харчаваньне Тым ня менш, сыходзіць з Курапатаў валанцёры не зьбіраюцца На іхную думку, толькі дзякуючы прысутнасьці ва ўрочышчы моладзі будаўнічыя працы вядуцца ахайна і з захаваньнем дамоўленасьцяў паміж уладамі й грамадзкасьцю.

9 снежня 2001

СЬЦЮДЗЁНЫЯ НОЧЫ

Уначы ледзь не згарэў намёт абаронцаў Курапатаў. Маладыя людзі, якія сочаць за працай будаўнікоў, пакутуюць ад моцных маразоў і пацукоў.

Ягор Маёрчык:

Сёньня спынілася рэканструкцыя Менскай кальцавой аўтадарогі. Зранку будаўнікі не змаглі завесьці тэхніку — моцныя начныя маразы ператварылі салярку ў кісель Абаронцы Курапатаў таксама пакутуюць ад холаду. Яны ўсё часьцей прыходзяць у намёт пагрэцца Тут ля вогнішча Сяржук Высоцкі распавядае апошнія навіны з жыцьця валанцёраў:

— Ноч была самая халодная за апошні час. Ледзь не загарэўся намёт. Цярушкі падалі на намёт — дзякуй Богу, заўважылі і затушылі.

Тым часам маладыя людзі працягваюць рабіць крыжы ды ўсталёўваць іх вакол Курапацкага лесу. Гэтая праца нескладаная, але вымагае вялікай сілы. Каб умацаваць крыж, трэба выкапаць ямку з паўмэтра глыбінёй. Але пясок зрабіўся як камень. І абаронцы доўга дзяўбуць глебу рыдлёўкамі, каб паглыбіцца на некалькі сантымэтраў. Нядзеля для абаронцаў — гэта як бацькоўскі дзень у летніку. Прыкладна апоўдні сюды наведваюцца простыя людзі. Звычайна не з пустымі рукамі: найчасьцей яны прыносяць ежу альбо фундуюць сымбалічную суму грошай.

СПАДАРЫНЯ: Купіце сабе што-небудзь. Я той раз была, дык ад сябе пяцёрку дала. І зараз я вам скварачку дам, дзеткі мае дарагія. Як вы тут маецеся?

Абаронцы, напэўна, ня раз узгадваюць добрым словам пэнсіянэрку Веру Дрэвiц:

ДРЭВIЦ: Мы прыходзім кожную нядзелю. Прыносім ежу. А сёньня прынесьлі адзежу — куртку з капюшонам, цёплы швэдар, ваўняныя панчохі, капялюш вязаны — тое, што ім трэба.

— Гэтыя рэчы — вашы ўласныя?

— Уласныя! Мы перагледзелі, што можна сюды прынесьці. Па «Свабодзе» чулі, што трэба ім вопратка, дык мы бягом-бягом сабралі. Трэба дапамагчы. Я ж не галадую, значыць, магу падзяліцца з тымі, хто стаіць на пярэднім пляне.

Штонядзелю ў Курапатах адбываецца традыцыйнае набажэнства. Сьвятар Леанід Акаловіч запрашае ўсіх памаліцца за спакой душаў бязьвінна загінулых ахвяраў сталінскага тэрору.

10 снежня 2001

АПОШНІЯ ЗЬВЕСТКІ З КУРАПАТАЎ

У Курапатах працягваюцца земляныя работы Валанцёры падаравалі будаўнікам кнігу Зянона Пазьняка.

Ганна Соусь:

Сёньня ў Курапатах аднавіліся земляныя работы, якія былі спыненыя ў выходныя з-за моцнага марозу. Спачатку геадэзісты рабілі замеры на дарозе. Гаворыць Зьміцер Кірылаў з Магілёўскага дарожна-будаўнічага трэсту:

— Сёньня мы зрабілі разьбіўку зямельнага ўчастку. Зараз прыедзе прадстаўнік тэхнагляду й будзе прымаць працу. Пасьля гэтага мы будзем насыпаць слой пяску таўшчынёй 45 сантымэтраў.

За будаўнічымі працамі ўвесь час назіраюць валанцёры Мінулай ноччу ў лягеры было дзесяць чалавек, удзень крыху менш – адны пайшлі на вучобу, другія – на працу Апошнім часам у валанцёраў склаліся прыязныя дачыненьні з будаўнікамі. Прыкладам, на кабіне аднаго бульдозэра я заўважыла эмблему Беларускай Партыі Свабоды Распавядае Алесь Гетман:

— Мы паведамляем, чым ёсьць на самой справе Курапаты. Да будаўнікоў не даведзена, што тут пахаваньні. Ім кажуць, што тут нейкі падкоп апазыцыі. Мы падыходзім да іх, даводзім, падаравалі ім кнігу пра Курапаты Зянона Пазьняка.

Сёньня я засьпела ў лягеры валанцёраў спадара Ўладзімера з-пад Ракава. Ён штодзень слухае Радыё Свабода й пільна сочыць за падзеямі ў Курапатах, але трапіў сюды ўпершыню. Спадар Уладзімер пачаставаў абаронцаў мёдам з уласнай пасекі.

УЛАДЗІМЕР: Вырашыў прыехаць, пазнаёміцца з гэтымі мужнымі людзьмі, барацьбітамі за лёс Беларусі й выказаць ім сваю падзяку. Гэты мёд з майго падвор’я, я займаюся пчалярствам. Я – пэнсіянэр. Жыў бы ў Менску, калі б не было гаспадаркі, і канечне, быў бы тут, і быў бы да апошняга моманту.

А вось пэнсіянэрка спадарыня Алена ходзіць у Курапаты цяпер амаль штодня. Сёньня яна прынесла валанцёрам некалькі кіляграмаў кілбасы, яблыкі ды хлеб.

АЛЕНА: Я кожны дзень слухаю Радыё Свабода, і плачу кожны дзень... Мне шкада гэтых дзетак. Нам, старым, ужо засталося нямнога жыць, а вось гэтыя дзеткі... Я проста хварэю за іх будучыню. Як не прыйсьці сюды, вось што магла, тое й прынесла. Яшчэ сваю футру цёплую хачу аддаць гэтай дзяўчынцы.

На сёньня ж прызначанае й чарговае паседжаньне аргкамітэту грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты». Паводле прэсавага сакратара ініцыятывы Сяргея Сахарава, сёньня будзе ўтвораны выканаўчы камітэт, які зоймецца мэмарыялізацыяй Курапатаў. У яго ўвойдуць сябры камісіяў, адказныя за грамадзкае назіраньне, юрыдычнае забесьпячэньне, працу зь дзяржструктурамі, прэсай і міжнароднымі арганізацыямі. Будуць абмяркоўвацца й спрэчныя пытаньні.

САХАРАЎ: У першую чаргу пра тое, якім чынам усё ж мусяць будавацца ўзаемаадносіны прадстаўнікоў ініцыятывы з прадстаўнікамі арганізацыяў, якія непасрэдна знаходзяцца ў Курапатах – сябрамі Беларускай Партыі Свабоды й Маладога Фронту. Валанцёры былі запрошаныя сёньня, і варта нагадаць, што прадстаўнікі БПС зьяўляюцца таксама сябрамі некалькіх падкамісіяў – па мэмарыялізацыі й па грамадзкім назіраньні.

11 снежня 2001

У КУРАПАТАХ ПАБОЛЕЛА МІЛІЦЫЯНТАЎ

Магчыма, неўзабаве пачнецца высечка дрэваў на пачатку ляснога масiву Валанцёры кажуць, што апошнім месяцам Курапаты не наведаў амаль ніхто з апазыцыйных палітыкаў. Ганна Соусь:

Гаворыць Аляксей Капэлян:

— Раніцай а 9-й гадзіне прыехала машына з амонаўцамі. Я адразу не зразумеў. Думаю, чаго іх нагналі сюды. Яны пастаялі тут, потым далей ад’ехалі й цяпер там стаяць.

Нядаўна Аляксей даведаўся ад будаўнікоў, што два тыдні таму ў іх зьмянілася кіраўніцтва, а дакладней, прызначаны новы адказны за рэканструкцыю ўчастку кальцавой дарогі ад Лагойскага тракту да вёскі Цна. Але валанцёры бачылі яго ля Курапатаў толькі аднойчы. Да таго ж, паводле Аляксея, новы кіраўнік адмовіўся ад размовы з абаронцамі.

Нядаўна высьветлілася і яшчэ адна акалічнасьць. Некаторыя будаўнікі кажуць, што, магчыма, ім давядзецца высекчы дрэвы ў самым пачатку ляснога масiву дзеля будаўніцтва падземнага пераходу і аўтобуснага прыпынку, бо цяпер тут не хапае месца для развароту тэхнікі. Паводле валанцёраў, звычайна раніца ў Курапатах пачынаецца са слуханьня Радыё Свабода, а ўдзень ідзе агляд незалежнага друку. Валанцёры сочаць за тым, што пішуць газэты пра Курапаты, але апошнім часам такая інфармацыя зьяўляецца ўсё радзей.

Я засьпела ў лягеры Сержука Высоцкага. Ён узгадаў учорашняе паседжаньне грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне Курапатаў», на якім адбылася спрэчка паміж актывістамі ініцыятывы й валанцёрамі. Распавядае Алесь Гетман, які браў удзел у паседжаньні:

— Нас пачалі абражаць, нібыта моладзь толькі кажа, а нічога ня робіць. Вы ведаеце, што насамрэч моладзь робіць, а ня кажа. Адзіны чалавек з гэтай ініцыятывы, зь якім мы будзем размаўляць — гэта Мая Тодараўна. Алесь Гетман меў на ўвазе сташыню Мартыралёгу Беларусі Маю Кляшторную. Працягвае Сяржук Высоцкі:

— Калі мы вырашым, што не патрабуецца тут нашая варта круглыя суткі, дык гэтае рашэньне прымем толькі мы, а ніхто з гэтак званых цэнтрысцкіх палітыкаў. Фактычна за апошні месяц тут ня быў ні адзін зь беларускіх апазыцыянэраў. Натуральна, акрамя так званых «праклятых нацыяналістаў».

Кажа Люда Паклонская з арганізацыі «Маладых сацыял-дэмакратаў»:

— Амэрыканцам, немцам патрэбна, а беларусам?.. Шараговыя грамадзяне, канечне, прыходзяць. Прыходзяць цудоўныя жанчыны з БНФ. Але ж галоўныя палітыкі – не... Яны ўжо зарабілі свае ганарары.

Гаворачы са мной, Люда трымае ў руках нататнік — у ім яна робіць графічныя мініятуры пра Курапаты — вось вайсковы намёт, у якім жывуць валанцёры, лес, асобныя дрэвы, сонца над Курапатамі. Люда мяркуе, што калі-небудзь гэтыя мініятуры могуць стаць пэўнай ілюстрацыяй таго, як беларуская моладзь змагалася за мэмарыял.

12 снежня 2001

ВАЛАНЦЁРЫ НЯ ВЕДАЛІ, ШТО ІХ УЗНАГАРОДЗІЛІ

Абаронцы трымаюцца адмысловых правілаў: у Курапатах забаронена лаяцца, паліць там, дзе ёсьць пахаваньні, і даводзіць размовы да сур’ёзных спрэчак.

Ганна Соусь:

Пра тое, што абаронцы сталі ляўрэатамі прэміі «Хартыі-97» за абарону правоў чалавека ў намінацыі «За асабістую мужнасьць», яны сёньня даведаліся ад мяне Іх крыху зьдзівіла, што ніхто не прыйшоў да іх і не паведаміў пра гэта.

Сёньня ў Курапатах марозна, але тэхніка працавала няспынна. Будаўнікі бралі пробы грунту, каб потым будаваць падпорную сьцяну. За гэтым назіраў старшы навуковы супрацоўнік Інстытуту гісторыі Акадэміі Навук Алег Іоў. Ён кажа, што трэба вельмі пільна сачыць за тым, як будзе будавацца сьцяна й пракладвацца вадавод уздоўж дарогі. Але гэтыя працы адклалі да вясны.

На вуліцы 15 градусаў марозу, але ў вайсковым намёце з «буржуйкай» цёпла. Распавядае сябар руху «Зубар» Глеб Вязоўскі:

— Ноч прайшла добра, было цёпла, некаторыя ў майках спалі. Дровы нарыхтавалі, поўны дзень учора пілавалі. Уначы было шасьцёра чалавек — з Маладога Фронту, «Зубра» і Беларускай Партыі Свабоды.

Глеб Вязоўскі вартуе Курапаты два месяцы і тыдзень. Ён узгадвае, як у 1988 годзе бацька прыводзіў яго, яшчэ маленькага, у гэтае месца. Бацькі Глеба вітаюць, што ён абараняе Курапаты, часам прыносяць валанцёрам харчы, і адзінае, пра што просяць — каб сын штодня тэлефанаваў дадому. Ёсьць і яшчэ адна акалічнасьць: верагодна, што ў Курапатах быў расстраляны прадзед Глеба — Іван Бандарчук.

ГЛЕБ: Ён жыў тут недалёка ў Менску. Як распавядала прабабка маёй маці, прыехаў «варанок» і забраў яго — хутчэй за ўсё, сюды. Гэта быў саракавы год, дзесьці так. Я асабіста паставіў тут тры крыжы па ім. Калі было яшчэ больш-менш цёпла, дык і сьвечку пад гэтымі крыжамі трымаў, усю ноч хадзіў.

Сёньня Глеб Вязоўскі быў старшы ў лягеры. У абаронцаў ёсьць шэраг правілаў, якія яны строга выконваюць. Прыкладам, нельга ўжываць расейскі мат ды прыходзiць у лягер нецьвярозым. Забаронена прапаноўваць непаўнагадовым дзяўчатам цыгарэты, пачынаць размовы, якія прывядуць да сур’ёзнай спрэчкі, нельга ўжываць абразьлівыя выразы Яшчэ адно курапацкае правіла — нельга паліць у тых месцах, дзе ёсьць пахаваньні. Парушэньне правілаў караецца папярэджаньнем, працоўным заданьнем альбо адцісканьнямі (да 50 разоў). А калі я запыталася, ці існуе ў валанцёраў правіла «размаўляць толькі па-беларуску», мне адказалі, што такое пытаньне амаль не ўзьнікае — усе і так карыстаюцца беларускай мовай. Адметна, што многія расейскамоўныя юнакі пачалі менавіта тут гаварыць і пісаць па-беларуску.

13 снежня 2001

ВАЛАНЦЁРЫ ЗАПРАШАЮЦЬ НА НАБАЖЭНСТВЫ

І просяць дапамагчы набыць яшчэ адзін намёт для часовай капліцы.

Ганна Соусь:

У Курапатах сёньня было так халодна, што калі я брала інтэрвію ў будаўнікоў, не спрацаваў дыктафон. Аднак, нягледзячы на маразы, мінулай ноччу ў Курапатах дзяжурылі сямёра абаронцаў. Уначы чарговы раз ад іскраў з «буржуйкі» загарэўся дах намёту. Полымя загасілі, але засталася дзірка, якую давялося закрыць бляхай. Раніцай валанцёры пілавалі дровы, потым гатавалі ежу. Аляксей Капэлян, які вартуе Курапаты каля двух месяцаў, сёньня быў адказным за харчаваньне. Аляксей — дыякан Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы й бярэ ўдзел ва ўсіх набажэнствах у Курапатах. Ягоны шлях да Бога распачаўся ў 1998 годзе ў Жыровіцкім манастыры.

АЛЯКСЕЙ: Будаваў у Курапатах капліцу. Аднойчы ўбачыў тут валанцёраў. Паразмаўляў зь імі. Так тут і застаўся. І гэта прывяло мяне да Беларускай Аўтакефальнай Праваслаўнай Царквы.

У Аляксея прыязныя дачыненьні з будаўнікамі й амонаўцамі. Валанцёры жартуюць, што Аляксей займаецца ў Курапатах місіянэрскай справай. Штонядзелю а першай гадзіне ў Курапатах адбываецца набажэнства. Аляксей заклікае ўсіх прыходзіць на іх:

— Служыцца малебен і тры-чатыры экцініі, Малітва за Беларусь, за беларускі народ і беларускіх пакутнікаў у Курапатах. Мы хочам тут паставіць намёт. Мы зьвяртаемся да ўсіх людзей, хто хоча дапамагчы, хаця б часова ўзяць у арэнду нейкі намёт, у якім будуць праходзіць набажэнствы.

Калі я сыходзіла з Курапатаў, Капэлян размаўляў з бульдазэрыстам На кабіне машыны была налепка з эмблемай Беларускай Партыі Свабоды.

13 снежня 2001

ПРАКУРАТУРА ПАЦЬВЕРДЗІЛА, ШТО Ў КУРАПАТАХ ЛЯЖАЦЬ АХВЯРЫ ПАЛІТЫЧНЫХ РЭПРЭСІЯЎ

Такі быў адказ на запыт актывістаў ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты».

Ягор Маёрчык:

«Як першапачатковымі, так і дадатковымі расьсьледаваньнямі выяўлена, што ў 1937–1940-х гадах органамі НКВД зь месцаў заключэньня вывозіліся ва ўрочышча Курапаты людзі і там расстрэльваліся», — гэтымі словамі начальнік аддзелу нагляду за выкананьнем законаў у войсках і на транспарце, старшы дарадца юстыцыі спадар Доўбыш адкiнуў іншыя вэрсіі адносна таго, чые парэшткі ляжаць у Курапатах.

Разам з гэтым ён адмовіўся абнародаваць вынікі апошняга расьсьледаваньня, якія дагэтуль засакрэчаныя. Дзяржаўны чыноўнік тлумачыць гэта тым, што розныя сілы могуць «шырока выкарыстаць» гэтую інфармацыю ў палітычнай барацьбе.

Мы зьвярнуліся па камэнтар да супрацоўніцы Інстытуту гісторыі Акадэміі Навук Валянціны Вяргей.

ВЯРГЕЙ: На будаўніцтва гэта не паўплывае. Адзінае, на што можа паўплываць, — гэта на агульную грамадзкую сытуацыю. Ня думаю, што цяпер зноў будуць падымацца пытаньні пра «нямецкі сьлед».

Як паведамілі актывісты ўратаваньня мэмарыялу, яны зьбіраюцца дамагацца выкананьня пастановы Савету Міністраў пра ўшанаваньне памяці ахвяраў сталінскага тэрору ў Курапатах. Такая пастанова была прынятая ў 1989 годзе.

14 снежня 2001

ПАЛАТА ПРАДСТАЎНІКОЎ ГАЛАСУЕ СУПРАЦЬ МЭМАРЫЯЛУ

Дэпутаты адмовіліся ўключыць у расходную частку бюджэту краіны на 2002 год будаўніцтва мэмарыялу ахвярам сталінскага рэжыму ў Курапатах.

Уладзімер Глод:

З 81 дэпутата толькі 15 выказаліся «за». Астатнія галасавалі супраць, альбо ня ўдзельнічалі ў галасаваньні. Старшыня Камісіі ў справах бюджэту, фінансаў і падатковай палітыкі Сяргей Кісялёў паведаміў, што камісія не падтрымлівае прапанову дэпутата Ўладзімера Навасяда, паколькі праект помніка ў Курапатах ня значыцца ў адмысловым сьпісе пажаданых аб’ектаў манумэнтальнай скульптуры. А сьпікер Вадзім Папоў дадаў, што ўвогуле будаваць помнік у Курапатах, можа, і трэба, але «не за бюджэтныя грошыкі».

Сутыкненьне абаронцаў зь міліцыяй.

Арышты абаронцаў.

14 снежня 2001

ВАЛАНЦЁРЫ АДМОВІЛІСЯ АД ПРЭМІІ «ХАРТЫІ-97»

Яны мяркуюць, што яшчэ ёсьць час, каб угаварыць будаўнікоў перанесьці падземны пераход у іншае месца, далей ад Курапатаў.

Ганна Соусь:

Сёньня ля Курапатаў будаўнічых работаў не вялі. Тэхніка працавала на ўчастку ля мікрараёну. Валанцёры мяркуюць, што цяпер трэба дамагацца, каб падземны пераход, які заплянавалі пабудаваць ля Курапатаў, перанесьлі ў іншае месца. Гаворыць Аляксей Капэлян:

— Пакуль яны яшчэ нічога не пачалі, трэба ісьці да іх і размаўляць. Хай яны пераносяць гэты падземны пераход. Яны хочуць валіць лес. Але гэтага ня будзе. Мы не дамо зваліць ніводнага дрэва ды куста.

Аляксей зьбіраецца ў панядзелак пайсьці да будаўнікоў зь Віцебску, якія мусяць будаваць пераход. У лягеры крыху паменела валанцёраў. Уначы тут былi толькі чатыры сябры Партыі Свабоды. Паводле аднаго з кіраўнікоў партыі Зьмітра Захарэвіча, гэта зьвязана з маразамі, а таксама з тым, што ў многіх валанцёраў-студэнтаў пачалася сэсія. Зьміцер таксама паведаміў Радыё Свабода, што сябры БПС вырашылі адмовіцца ад прэміі «Хартыі-97».

ЗЬМІЦЕР: Мы адмаўляемся ад гэтай прэміі, таму што «Хартыя-97» робіць усё, каб здыскрэдытаваць нашу арганізацыю. Яна ў свой час спрабавала падвесьці арганізацыю да расколу, у выніку чаго частка сяброў БПС пакінула партыю. Менавіта яны надрукавалі правакацыйны часопіс «Нацыя». Гэта было зроблена ў друкарні газэты «Рабочы». Там пад шыльдай БПС выкладаюцца цалкам расісцкія, нацысцкія ідэі.

Зьміцер часта прыходзіць у Курапаты з гітарай і сьпявае валанцёрам свае песьні. Сёньня ён чытаў свае вершы. Будаўніку Андрэю з Магілёва, зь якім я сёньня пазнаёмілася, 22 гады. Андрэй дзесяць дзён працаваў на будаўніцтве дарогі каля Курапатаў. Сёньня ён ад’яжджае дадому.

АНДРЭЙ: Можа, толькі летам прыеду сюды зноў — асфальт класьці. Працы няма ў Магілёве, толькі Менск і ратуе.

— А Вашы кіраўнікі распавядалі Вам штосьці пра Курапаты?

— Што Вы, навошта ім гэта? Накіравалі ды ўсё — працуйце. Ім гэтае месца, ведаеце...

— А Вам?

— Мне? Мне і так, і гэтак...

Раней Андрэй дапамагаў валанцёрам рыхтаваць пляцоўку пад намёт для набажэнстваў. Але на пагорку — там, дзе знаходзіцца большая частка пахаваньняў, ён дагэтуль ня быў.

Сёньня я бачыла, як раніцай з Курапацкага пагорку зьяжджалі лыжнікі.

15 снежня 2001

«ХАРТЫЯ-97» ПАЧУВАЕЦЦА АБРАЖАНАЙ

Каардынатар гэтай грамадзкай арганізацыі Зьміцер Бандарэнка мяркуе, што словы аднаго з актывістаў БПС, якія прагучалі ўчора ў этэры Радыё Свабода ў дачыненьні да «Хартыі-97» — абраза.

Ганна Соусь:

Рэканструкцыя кальцавой дарогі каля Курапатаў сёньня не вялася, будаўнікі былі занятыя на іншым участку, побач з аўтобуснай станцыяй «Зялёны Луг» Валанцёраў у лягеры было няшмат, большасьць зь іх прысутнічалі на зьезьдзе БНФ.

Але ж у Курапаты, як і звычайна ў выходныя, прыходзілі людзі. Прыкладам, спадар Мікола, які жыве недалёка, прыйшоў ва ўрочышча на лыжах. Ён прынес валанцёрам крыху грошай на харчы. Спадар Мікола мае невялічкі ўласны бізнэс і мяркуе, што дапамагчы абаронцам — ягоны грамадзянскі абавязак.

МІКОЛА: Для мяне гэтае месца, як і для любога беларуса, многае значыць. Бо ў нашай краіне яшчэ захаваліся тыя ж захады, як і ў тыя гады, калі тут расстрэльвалі людзей. Я вельмі ўдзячны гэтым маладым людзям, якія тут падстаўляюць свае плечы й галовы пад удары і ахоўваюць нашу памяць.

Спадар Яўген таксама жыве недалёка ад гэтага месца і бывае ў Курапатах амаль штодзень.

ЯЎГЕН: Памятаю, як прачытаў калісьці артыкул пра Курапаты. Я тут некалі езьдзіў у Дроздава па малако, і ўвесь час было не па сабе, калі вяртаўся позна на ровары. Ніяк ня мог усьвядоміць, як гэта магло адбывацца... Мяне нешта цягне сюды, нешта трывожна за гэтых хлопцаў.

Нагадаю, што ўчора адзін зь сяброў Беларускай Партыі Свабоды заявіў у этэры нашага радыё пра тое, што сябры партыі адмаўляюцца ад прэміі «Хартыі-97», якой гэтая арганізацыя ўзнагародзіла абаронцаў у намінацыі «За асабістую мужнасьць». Паводле кіраўніка БПС Сержука Высоцкага, гэтае рашэньне прынялі актывісты партыі, якія вартуюць мэмарыял.

ВЫСОЦКІ: Арганізацыя «Хартыя», з нашага пункту гледжаньня, неаднаразова скампрамэтавала сябе антынацыянальнай дзейнасьцю, дзейнасьцю супраць БПС, супраць Маладога Фронту.

А вось меркаваньне каардынатара «Хартыі-97» Зьмітра Бандарэнкі:

— Я ня буду камэнтаваць выказваньняў БПС, таму што ня вельмі паважаю гэтую арганізацыю. Я вельмі паважаю Радыё Свабода, беларускую службу. І для мяне менавіта гэтыя словы, якія прагучалі ў этэры вашай радыёстанцыі, зьяўляюцца абразай. І таму было б важна, каб радыёстанцыя проста папрасіла прабачэньня.

Зьміцер Бандарэнка лічыць сябе асабіста ахвярай расейскага нацызму:

— І ад нямецкага нацызму абодва мае дзяды загінулі, і бацька ў партызанах быў, і маці галадала ў акупацыі. Таму я лічу гэта абразай.

17 снежня 2001

АПОШНІЯ ЗЬВЕСТКІ З КУРАПАТАЎ

Мы працягваем расповед пра людзей, якія цягам ужо амаль трох месяцаў удзень і ўначы дзяжураць ва ўрочышчы.

Ганна Соусь:

Сёньня самазвалы насыпалі пясок, каб падвысіць узровень дарогі. Геадэзісты рабілі замеры. За працай будаўнікоў увесь час назіраюць абаронцы.

Мінулай ноччу ў Курапатах начавалі толькі тры чалавекі. Адзін зь іх — 19-гадовы Юрась Фабішэўскі. Я засьпела яго за навучаньнем, хлопец чытаў падручнік гісталёгіі. Юрась вучыцца ў 1-й менскай мэдычнай вучэльні, апошнім часам яму даводзіцца рыхтавацца да заняткаў у Курапатах.

ЮРАСЬ: Выкладчыкі разумеюць мяне. Кажуць, што мы тут добрую справу робім, але ж трэба вучыцца...

У Юрася ад сталінскіх рэпрэсіяў пацярпеў дзед — Вацлаў Фабішэўскі. Яго арыштавалі пасьля другой усясьветнай вайны.

ЮРАСЬ: Дзесяць гадоў ён быў у лягерах, згубіў там сваё здароўе і, калі прыехаў сюды, хутка памёр. Ён — з Гарадзенскай вобласьці, селянін. Кажуць, што ён быў у нейкай, як тады называлі, бандзе. Як мне распавядаў бацька, дзед ня вельмі добра ставіўся да савецкай улады й тады, калі вярнуўся зь лягеру. Мне яшчэ бабуля казала, што ён сапраўды ўдзельнічаў у нейкіх акцыях супраць савецкай улады.

Юрась Фабішэўскі, як і ягоны дзед, таксама пацярпеў ад палітычных рэпрэсіяў — сёлета, у Курапатах. Яго затрымлівалі двойчы — 8 і 9 лістапада. Першы раз суд пакараў Юрася штрафам на 6 мінімальных заробкаў, цяпер ён чакае другога суду — за другое затрыманьне. Юрась узгадвае, як празь некалькі тыдняў пасьля падзеяў 8 лістапада амонаўцы, якія яго схапілі, наведаліся ў лягер валанцёраў:

— Прыходзілі сюды паразмаўляць, даведацца, як справы, чым мы тут займаемся. Усё вельмі цікавяцца, колькі нам тут грошай плацяць. Нам тут нічога ня плацяць.

Калі я сыходзіла з Курапатаў, Юрась разам са мной ішоўда аўтобуснага прыпынку — сустрэць дзяўчыну, якая едзе ў Курапаты пасьля заняткаў. Гэта стала ўжо пэўным правілам — хлопцы сустракаюць і праводзяць дзяўчат, якія бяруць удзел у вартаваньні мэмарыялу.

18 снежня 2001

АБАРОНЦЫ ЎЦЯПЛЯЮЦЬ СВОЙ НАМЁТ

У гэтым ім дапамагаюць будаўнікі.

Ганна Соусь:

Калі я раніцай прыйшла ў лягер, валанцёры пілавалі дрэвы. Колькі дроваў патрэбна штодзень? Пра гэта распавялі Дзяніс Більдзюк і Васіль Парфянкоў.

ДЗЯНІС: Вышынёй дзесьці па пояс, даўжынёй – мэтры два...

ВАСІЛЬ: Гэта на дзень. І на ноч столькі ж патрэбна.

— А дзе цяпер дровы бярэце?

ВАСІЛЬ: На гэтым баку сухастой...

ДЗЯНІС: Мы ня валім нічога, зьбіраем зь зямлі. Ачышчаем лес...

Дзяніс і Васіль ужо ня першы дзень і нават ня першы месяц вартуюць Курапаты. 18-гадовы Васіль прыйшоў сюды 9 лістапада. За дзень да таго ён пабачыў у тэлевізіі, як амонаўцы разганялі абаронцаў. Адразу хацеў бегчы на дапамогу, але бацькі не дазволілі. Прыйшоў у Курапаты толькі раніцай, тады ж яго й затрымалі амонаўцы. За абарону ўрочышча судзьдзя пакараў Васіля штрафам — 20 мінімальных заробкаў. Працуе Васіль у сёмым аўтобусным парку сьлесарам.

ВАСІЛЬ: З ночы сюды. Адсюль – у ноч, на працу. Вось так і жывем.

— А калі сьпіце?

— Сплю ўдзень.

Нядаўна Васілю на працу прыйшла «папера» зь міліцыі.

ВАСІЛЬ: Начальнік мяне таксама падтрымлівае, але ён кажа: «Я нічога не магу зрабіць, трэба прымаць меры». За падзеі 9 лістапада прэмію зь мяне зьнялі.

— Ці вялікая прэмія?

ВАСІЛЬ: Можа, тысячаў пяцьдзясят.

Васіль яшчэ ў школьныя гады пачаў браць удзел у масавых акцыях. Узгадвае, як разам з бацькам хадзіў на «Марш Свабоды-1», як штогод на Дзяды ішоў у Курапаты. Другі мой суразмоўца Дзяніс у свае 19 гадоў ужо мае досьвед палітычных рэпрэсіяў Пасьля «Маршу Свабоды-1» яго выключылі з унівэрсытэту. У Курапатах Дзяніс амаль зь першага дня, калі пачалося дзяжурства.

ДЗЯНІС: Калі я лічу сябе беларусам, то трэба бараніць Беларусь.

На мае пытаньне, чаго ён баіцца, Дзяніс адказаў наступным чынам:

— Больш за ўсё я баюся спалохацца. Я імкнуся нічога не баяцца. Канечне, Бога трэба баяцца.

Дарэчы, паводле Дзяніса, гэтая жыцьцёвая формула й адрозьнівае валанцёраў ад тых людзей, што назіраюць за падзеямі ў Курапатах збоку.

Сёньня ў лягер прывезьлі ўцяпляльныя шчыты з адной менскай вайсковай часткі. Дапамаглі валанцёрам у гэтым будаўнікі. Распавядае Аляксей Капэлян:

— Машына – будаўнікоў. Я дамовіўся пра яе з галоўным інжынэрам, паехаў на вайсковыя склады й забраў. Раней гэта былі зборныя шчытавыя домікі. Цяпер яны пойдуць на ўцяпленьне намёту.

А вось што кажа кіроўца машыны, 25-гадовы будаўнік з Магілёва Андрэй:

— Папрасілі – мы й прывезьлі. Мы сябруем зь імі, добрыя хлопцы.

Што да рэканструкцыі кальцавой, дык сёньня ля Курапатаў працягваліся земляныя работы. Геадэзісты кажуць, што ўзровень дарогі ля ўрочышча трэба будзе падвысіць прыкладна на адзін мэтар.

19 снежня 2001

ВАЛАНЦЁРАМ НЕ ХАПАЕ ДРОВАЎ

Сёньня раніцай я засьпела ў лягеры толькі аднаго валанцёра — Аляксея Капэляна. А начавалі тут чатыры чалавекі.

Ганна Соусь:

Капэлян спрабаваў распаліць «буржуйку» пры дапамозе саляркі, бо дровы былі сырыя. Аляксей кажа, што з ацяпленьнем намёту могуць быць праблемы.

АЛЯКСЕЙ: Будаўнікі нарэзалі нам дроваў, але ж яны сырыя, будуць шыпець, кіпець, а цяпла ня будзе. Нам на суткі патрэбны адзін кубамэтар. Трэба ісьці шукаць сухастой, але ж і яго застаецца ўсё меней. Ужо і так эканомім гэтыя дровы. Сёньня ўначы тры разы тушылі «буржуйку» дзеля эканоміі.

Увесь час валанцёраў пільнуе міліцыя. Адна машына з абласным АМОНам стаіць непадалёк ад ляснога масiву, а другая, з гарадзкім — з боку мікрараёну. Звычайна раніцай амонаўцы заходзяць у намёт, каб пералічыць валанцёраў. Апошнім часам Аляксей заўважыў пэўныя перамены ў міліцэйскім дзяжурстве.

АЛЯКСЕЙ: Ужо тыдзень, як гарадзкія стаяць без машыны. Прывозяць двух чалавек, выкідваюць — і мерзьніце поўны дзень. Яны й лазяць вакол Курапатаў.

— А да вас не заходзяць пагрэцца?

— Абласныя хай заходзяць, а гарадзкім сюды дарога закрытая.

— А чым абласныя лепшыя за гарадзкіх?

— Абласныя душой і сэрцам з намі. Але ж ёсьць загад, і яны нічога зрабіць ня могуць. Яны разумеюць, што гэта трэба ня толькі нам адным, а гэта патрэбна многім — нават і ім, так яны кажуць.

Паводле Аляксея, розьніца паміж гарадзкімі й абласнымі амонаўцамі была бачная яшчэ 8 і 9 лістапада, у часе затрыманьняў.

АЛЯКСЕЙ: У асноўным затрымлівалі гарадзкія. Абласныя затрымалі двух ці трох чалавек. Ёсьць у іх такі начальнік Папоў, ён аддаваў некалькі загадаў, ён крычаў на іх і ледзь насільна ня гнаў, толькі тады яны пайшлі. І не зьбівалі так, як зьбівалі гарадзкія.

Размаўляючы з Аляксеем, я заўважаю, што полымя ў «буржуйцы» амаль гасьне — сырыя дровы ня хочуць гарэць. >Аляксей спадзяецца, што неўзабаве нехта прыйдзе, тады >яны разам пойдуць у лес па сухія дровы.

20 снежня 2001

АПОШНІЯ ЗЬВЕСТКІ З КУРАПАТАЎ

Нягледзячы на тое, што абаронцам не стае харчаваньня і дроваў, яны ўладкоўваюць свой лягер і рыхтуюцца адзначыць тры месяцы абароны мэмарыялу.

Альгерд Невяроўскі:

Сёньня ў Менску стаяў марозны дзень. Будаўнікі рэканструявалі іншыя ўчасткі кальцавой дарогі і не набліжаліся да Курапатаў. Тым часам раніцай у лягеры знаходзіліся тры валанцёры — Аляксей Капэлян, Дзяніс Більдзюк і Васіль Парфянкоў Ноччу валанцёраў было ўдвая больш. Пра сёньняшнія пляны распавядае валанцёр Аляксей:

— Будзем рамантаваць шчыты, каб уцепліць намёт. Што застанецца — пойдзе на капліцу. На нашым участку работы не вядуцца.

Валанцёры гавораць, што ім не стае харчаваньня і дроваў. У навакольным лесе ўжо няма дрэваў, якія б можна было выкарыстоўваць на дровы. Пакуль абаронцы мэмарыялу паляць старыя запасы дрэва, а таксама салярку, якую ім даюць будаўнікі. Людзі часам прыносяць ім ежу, але гэтага недастаткова.

Пры тым частка валанцёраў адмаўляецца браць грошы з прэміі, якую ўручыла абаронцам Курапатаў «Хартыя-97». А яшчэ ў некаторых абаронцаў зьяўляюцца нечаканыя фінансавыя выдаткі. Так, учора міліцыянты затрымалі каля ўласнага дому Васіля Парфянкова Суд пакараў яго штрафам 200 тысяч рублёў за тое, што ён 9 лістапада перашкаджаў руху будаўнічай тэхнікі ў бок Курапатаў Міліцыянты адвезьлі Васіля ў банк і прымусілі аплаціць гэты штраф Нягледзячы на складанасьці, валанцёры вырашылі арганізаваць 24 сьнежня сустрэчу сяброў з нагоды іхнага 3-месячнага знаходжаньня ва ўрочышчы. Кажа Аляксей Капэлян:

— Я запрашаю ўсіх прыходзіць сюды 24 сьнежня а 12-й гадзіне. Людзі прыйдуць, нам будзе весялей.

21 снежня 2001

ВАРТА Ў КУРАПАТАХ ПРАЦЯГВАЕЦЦА

Будаўнікі сёньня вазілі з кар’еру пясок — падвышалі ўзровень дарогі А валанцёры працягваюць вартаваць Курапаты.

Ганна Соусь:

Распавядае Аляксей Капэлян:

— Вечар і ноч прайшлі добра. Нарыхтоўвалі дровы — прыносілі зь лесу, а потым пілавалі й калолі іх. Начавалі ў намёце восем чалавек — два «зубры», астатнія — зь Беларускай Партыі Свабоды.

Аляксей частуе мяне мёдам. Надоечы нехта падараваў валанцёрам некалькі літраў. Мёд у лягеры цяпер вельмі патрэбны. У Курапатах марозна, і актывісты часта хварэюць.

У намёце абаронцаў прыбрана — цёплыя коўдры акуратна складзеныя, на самаробным стале замест ручніка ўлёткі, посуд чыста вымыты (па ваду валанцёры ходзяць на аўтастанцыю альбо да знаёмых жыхароў мікрараёну). Ля «буржуйкі» сушацца сырыя дровы Цімох Атрошчанкаў вартуе Курапаты ўжо больш за два месяцы, амаль зь першых дзён. Цімох вучыцца ў адным зь менскіх эканамічных інстытутаў.

ЦІМОХ: Тут амаль усе мае канспэкты. І я з вучобы адразу сюды — раблю тут свае хатнія заданьні. І зранку — а 8-й — адразу на вучобу.

Заўтра Цімоху спаўняецца 18 гадоў. «Нарэшце мяне змогуць пасадзіць на «суткі», — жартуе хлопец. Цімох згадвае, як больш за два гады таму ён вырашыў размаўляць толькі па-беларуску.

ЦІМОХ: Гэта было 21 ліпеня 1999 году, калі я ўпершыню трапіў на апазыцыйны мітынг, што быў прысьвечаны заканчэньню тэрміну кіраваньня Лукашэнкі. Увосень таго году я прыняў рашэньне размаўляць толькі па-беларуску, за што шмат пацярпеў. І ў школцы, і ад сяброў — шмат хто не разумеў, называў мяне калгасьнікам. Але я зь дзяцінства хадзіў зь бел-чырвона-белым значкам. Мне проста падабаліся гэтыя колеры, а вось палітычнае жыцьцё пачалося менавіта тады.

Апошні раз Цімоха затрымлівалі за распаўсюд улётак у часе перадвыбарчай кампаніі. А найбольш пацярпеў ён на футбольным матчы паміж Украінай і Беларусяй — тады яго моцна зьбілі амонаўцы. Пасьля гэтага ў Цімоха часта баляць ныркі, асабліва гэта адчуваецца ў Курапатах, калі халодна.

Цімох згадаў, як правёў у Курапатах чатыры з паловай тыдні запар. Яго бацькі прыходзілі ў лягер і спрабавалі забраць сына дахаты, але беспасьпяхова. На маё пытаньне, што ў Курапатах для яго найбольш складана, Цімох адказаў наступным чынам:

— Па-першае, псыхалягічна тут вельмі цяжка, бо кожны дзень адчуваеш, што знаходзісься на чалавечых костках. Зараз ужо да гэтага прызвычаіўся паціху, але спачатку было вельмі цяжка. Асабліва, калі засынаў — у сьне прыходзілі людзі, прасілі, каб я іх не расстрэльваў... А па-другое, канечне, халодна. Зіма ўсё ж такі.

Цімох разьвітваецца са мной і сьпяшаецца на заняткі, сёньня ў яго інфарматыка, а заўтра — залік па філязофіі.

22 снежня 2001

АБАРОНА КУРАПАТАЎ ЗАСТАНЕЦЦА Ў ГІСТОРЫІ

Валанцёры мяркуюць, што іхная акцыя ўвойдзе ў падручнікі гісторыі Беларусі.

Ганна Соусь:

У Курапатах усё занесена сьнегам. Нягледзячы на гэткае надвор’е, ля аўтобуснай станцыі «Зялёны Луг-6» сёньня працавала будаўнічая тэхніка. Спачатку будаўнікі чысьцілі дарогу ад сьнегу, а потым засыпалі пяском. Ля ўрочышча рэканструкцыя дарогі сёньня не вялася. У лягеры я засьпела толькі аднаго валанцёра. Уначы тут былі чатыры чалавекі, але раніцай яны сышлі — на працу ды на вучобу, бо сёньня ў Беларусі працоўны дзень.

Мой суразмоўца — 20-гадовы валанцёр Цімох. Я засьпела яго за распальваньнем «буржуйкі». Дровы ўсе сырыя, і каб ацяпліць намёт, даводзіцца ўвесь час дадаваць у печку салярку. У Цімоха, як дарэчы і ў многіх з абаронцаў Курапатаў, родныя пацярпелі ад сталінскіх рэпрэсіяў.

ЦІМОХ: Бабуля распавядала, што ейны брат быў у лягерах у 1930-я гады. Потым вярнуўся ў Беларусь. Памёр ужо даўно. Я яго ніколі ня бачыў.

На пачатку 1990-х гадоў бацька Цімоха браў актыўны ўдзел у апазыцыйных акцыях.

ЦІМОХ: Распаўсюджваў улёткі, літаратуру. Выхоўваў мяне ў духу беларускага адраджэньня. Вось тады ён мне распавядаў таксама й пра Курапаты, і пра беларушчыну. Цяпер я пераняў ягоныя сьцягі. Зараз бацька крыху адышоў, больш працуе, бо трэба неяк жыць, карміць сям’ю.

Цімох цяпер вучыцца ў менскім пэдагагічным каледжы на аддзяленьні пачатковай школы. Нядаўна праходзіў практыку ў адной зь менскіх школаў і быў уражаны тым, што амаль ніхто з настаўнікаў ня можа размаўляць па-беларуску.

ЦІМОХ: Калі буду працаваць зь дзецьмі, дык, натуральна, па меры магчымасьці буду ўводзіць беларускую мову, бо на беларускай мове настаўнікі цяпер ня вельмі жадаюць размаўляць.

Цімох мяркуе, што кругласутачная варта, якую ўжо амаль тры месяцы нясуць у Курапатах сябры маладзёвых арганізацыяў, калісьці можа ўвайсьці ў падручнікі гісторыі Беларусі.

ЦІМОХ: Будзе што распавесьці дзецям і ўнукам — як мы былі тут, жылі ў гэтым намёце, усталёўвалі крыжы. Пакінулі, можа, невялікую, але ўсё ж памяць. Усё ж нязьнесьлі, як меркавалі раней, палову Курапатаў, па магілах ху скаланулі, ізноў усе ўспомнілі пра Курапаты, пра сваіх продкаў, пра тое, што мы ўсе ў Беларусі жывем.

Многія валанцёры часта просяць, каб у этэры Радыё Свабода не гучалі іхныя прозьвішчы. Яны ня хочуць, каб на працы ды вучобе даведаліся пра іхны ўдзел у гэтай доўгатэрміновай акцыі. Звычайна не называюць сваіх прозьвішчаў і сябры Беларускай Партыі Свабоды. І таму, як казаў Цімох, нашчадкі, хутчэй за ўсё, ня будуць ведаць прозьвішчаў многіх абаронцаў Курапатаў, як, дарэчы, ня ведаюць цяпер імёнаў большасьці расстраляных тут людзей.

23 снежня 2001

РЭКАНСТРУКЦЫЯ ДАРОГІ ІДЗЕ ШПАРКА

У Курапатах марозна, усе дрэвы белыя ад сьнегу. Сагрэцца можна толькі ля «буржуйкі» ў намёце абаронцаў.

Ганна Соусь:

Я запытваюся ў Аляксея Капэляна, ці ня зьмерзьлі яны ўначы, калі было 20 градусаў марозу.

АЛЯКСЕЙ: Ну і што — 20 градусаў. Хай будзе й болей, розьніцы няма. Пераначавалі, ня зьмерзьлі — было 12 чалавек з руху «Зубар» і Беларускай Партыі Свабоды.

— Нягледзячы на гэткае надвор’е, ля Курапатаў сёньня працуе тэхніка...

— Яны возяць пясок, укатваюць. Канец году, і яны павінны заплянаваны памер работаў выканаць. Адзін дзень нават да 10 гадзінаў вечара працавалі. Скончаць падвышаць узровень дарогі — зоймуцца падземным пераходам. Вось тады ізноў стануць у нас зь імі жорсткія адносіны.

Аляксей кажа, што дзеля будаўніцтва пераходу рабочым трэба будзе высекчы частку дрэваў зь ляснога масiву. А валанцёры будуць імкнуцца не дазволіць ім гэтага. Сёньня ў Курапатах я сустрэла пэнсіянэрку Тамару Івановіч. Некалі яна брала ўдзел у ліквідацыі наступстваў аварыі на Чарнобыльскай атамнай станцыі. З таго часу шмат хварэе, таму прыходзіць у Курапаты ня так часта, як хацела б. Спадарыня Тамара прынесла валанцёрам бульбы ды яблыкаў.

ІВАНОВІЧ: Я сказала «вялікі дзякуй» валанцёрам. Маладыя хлопцы ідуць на такія ахвяры, яны тут сьпяць, жывуць у антысанітарных умовах. Гэта вялікі подзьвіг. Яны ж не за плату ідуць, не за грошы, а за сумленьне.

Каля лягеру абаронцаў стаяць дзьве машыны з амонаўцамі. Валанцёры часам жартуюць, што міліцыянты разам зь імі вартуюць Курапаты. А давядзецца, і разам будуць Новы год сустракаць.

АЛЯКСЕЙ: Прыйдуць да нашай елкі, праганяць ня будзем.

24 снежня 2001

У КУРАПАТАХ АДБЫЛАСЯ

ПРЭСАВАЯ КАНФЭРЭНЦЫЯ

Споўнілася тры месяцы, як у Курапатах нясуць вахту валанцёры.

Ганна Соусь:

Прэсавая канфэрэнцыя адбывалася ў вайсковым намёце пад гукі будаўнічай тэхнікі. Падсумоўваючы вынікі трохмесячнай акцыі, Павал Севярынец зазначыў:

— Мы будзем назіраць за працай будаўнікоў столькі, колькі спатрэбіцца. Да таго часу, пакуль будаўнікі ня сыдуць. Калі гэта будзе некалькі месяцаў, мы застанемся на некалькі месяцаў.

А паводле Яўгена Афнагеля, верагодна, што моладзь працягне дзяжурства і пасьля заканчэньня будаўніцтва, і будзе знаходзіцца тут, пакуль не пабудуюць мэмарыял.

У часе прэсавай канфэрэнцыі ўсе выступоўцы шмат гаварылі пра тое, што ў Курапатах фармуюцца новыя палітычныя сілы Беларусі. Яўген Афнагель узгадаў запіс, зроблены надоечы ў адмысловым курапацкім дзёньніку дацкім журналістам:

АФНАГЕЛЬ: Ён напісаў, што можа ў гэтым лягеры нараджаецца новая Беларусь. Сапраўды, Курапаты прымірылі ўсе маладзёвыя арганізацыі. Усе робяць адну справу. І я вельмі спадзяюся, што прыклад моладзі пакажа, што трэба рабіць дарослым палітыкам, якія ня могуць ніяк пазбавіцца сваіх амбіцыяў.

Сяржук Высоцкі згадаў трагічны лёс Андрэя Зайцава з Гомеля:

— Нельга не сказаць пра трагічную гібель Андрэя Зайцава, аднаго з абаронцаў Курапатаў, які прыяжджаў сюды й працягваў тут варту некалькі дзён. Гэты чалавек апынуўся пад вельмі сур’ёзным ціскам уладаў. Хто ён, як не чарговая ахвяра расейска-камуністычнай сыстэмы? Злодзеі, якія тут раней забівалі людзей, працягваюць і далей забіваць. І гэтая ахвяра — ахвяра Курапатаў таксама.

Што да канкрэтных вынікаў трохмесячнай варты, дык Павал Севярынец акрэсьліў іх наступным чынам:

— Удалося абараніць ня вельмі, можа, глябальныя — лякальныя — але вельмі важныя дэталі. Куды пацячэ вада са сьцёкаў, якім чынам будзе фармавацца адхон, ці крануць крыжы, усталяваныя грамадзтвам, — гэта ўсё адстойвалі абаронцы Курапатаў. Мы ўзьнялі тэму пабудовы мэмарыялу, і тая ж самая грамадзкая ініцыятыва «За ўратаваньне Курапатаў» нарэшце зразумела вартасьць гэтай тэмы, і цяпер там пачалі працу.

У часе прэсавай канфэрэнцыі ў Курапатах паболела міліцыі. Прыехаў нават адмысловы мікрааўтобус — «варанок». У намёт зайшоў маёр міліцыі і, не назваўшы сябе, пачаў распытваць, хто тут галоўны, хто наладзіў прэсавую канфэрэнцыю. Далей запрасіў усіх выступоўцаў (як, дарэчы, і мяне) прайсьці разам зь ім у машыну, але потым зьмяніў сваё рашэньне й пакінуў урочышча.

25 снежня 2001

ДА АБАРОНЦАЎ ДАЛУЧЫЛІСЯ ВАЛАНЦЁРЫ З МАГІЛЁВА Й ШКЛОВА

Каля Курапатаў увесь дзень вялі земляныя работы. Глеб Вязоўскі кажа, што будаўнікі хочуць як мага хутчэй скончыць рэканструкцыю дарогі на «праблемным» участку.

Ганна Соусь:

Учора ў лягер прыехалі два хлопцы з Магілёўшчыны. 17-гадовы Арцём вучыцца ў апошняй клясе школы.

АРЦЁМ: Трэба таксама паўдзельнічаць у абароне нацыянальнага нэкропалю Беларусі. Той народ, які ня ведае сваёй гісторыі, ня мае права на самастойнае існаваньне. Быў тут аднойчы раней, яшчэ ўвосень, але ж ня здолеў затрымацца надоўга.

Бацькі Арцёма вітаюць сынава рашэньне ўзяць удзел у варце памяці ў Курапатах падчас школьных вакацыяў. Прадзеда Арцёма ў 1930-я гады раскулачылі, і толькі цудам ён ня трапіў у сталінскія лягеры Сам Арцём пасьля заканчэньня школы зьбіраецца паступаць у Магілёўскі пэдагагічны ўнівэрсытэт на аддзяленьне гісторыі, сацыялёгіі й права. У часе нашай размовы ён узгадаў, што ў Магілёве ёсьць свае Курапаты:

— Ёсьць такое месца ля мясакамбінату ў кар’еры. Там таксама пахавана некалькі дзясяткаў тысяч чалавек.

— А там ёсьць нейкі мэмарыяльны знак, помнік, крыжы?

— Там нашыя нацыянальна-патрыятычныя арганізацыі ўсталявалі вялікі крыж.

— А ў Магілёве многія людзі пра гэта ведаюць?

— На Дзяды на гэтае месца прыходзілі каля 100 чалавек.

А так у сьвядомасьці людзей няма таго, што вось у Магілёве ёсьць такое месца.

18-гадовы Алесь прыехаў у Курапаты са Шклова. Ён гаворыць, што на радзіме Аляксандра Лукашэнкі многія людзі ведаюць пра трохмесячную акцыю ў Курапатах, іх таксама хвалюе лёс нацыянальнага нэкропалю. Арцём і Алесь не выключаюць, што цягам наступных месяцаў несьці варту памяці ў Курапаты прыедуць і іншыя валанцёры з Магілёўшчыны.

26 снежня 2001

УЛАДЗIМЕР ЮХО: «КУРАПАТЫ ЗАСЫПАЮЦЬ ЖВІРАМ»

Сёньня будаўнікі зноў падвышалі ўзровень дарогі Сьцежку, па якой можна трапіць ва ўрочышча, часткова засыпалі.

Ганна Соусь:

Апошнім часам трапіць у Курапаты становіцца ўсё больш складана. Сумёты сьнегу па калена, перакапаная дарога, па якой увесь час езьдзяць самазвалы й бульдозэры. Сёньня ўзровень дарогі ля ўрочышча падвысілі амаль на паўмэтра. З гэтай прычыны спускацца ўніз да лягеру валанцёраў стала вельмі складана. Гэтым быў абураны Ўладзімер Юхо:

— Курапаты засыпаюць самым злачынным чынам. Возяць і возяць гэты жвір. Тут відавочны канфлікт з прыродай. Ужо калі з вуліцы Мірашнічэнкі людзі ідуць да «Аквабелу», дык не пазнаюць таго месца, якое было адразу за дарогай. Гэта хвалюе ўсіх жыхароў мікрараёну Зялёны Луг, дзе я жыву.

Уладзімер Юхо раней прыходзіў у Курапаты амаль штодня. Але пасьля падзеяў 8 і 9 лістапада, калі яго моцна зьбілі амонаўцы, ён быў вымушаны пэўны час лячыцца. Цяпер адчувае сябе ўжо крыху лепш і зьбіраецца разам з валанцёрамі сустракаць Новы год. Аляксей Капэлян мяркуе, што трэба зрабіць адмысловую дарогу ў Курапаты на час рэканструкцыі.

АЛЯКСЕЙ: Сёньня падчас перапынку на абед вазьму грэйдэр і праб’ю новую дарогу праз поле ўздоўж гэтай дарогі, каб людзі маглі добра спускацца там каля прыпынку і не ісьці па гэтай дарозе, па гэтым пяску. Я ўжо дамовіўся з будаўнікамі. І АМОН мяне падтрымаў у гэтым, бо ім таксама нязручна стаяць тут на адхоне.

Старшым у лягеры ўжо доўгі час зьяўляецца 33-гадовы Генадзь Дранковіч, адзін з кіраўнікоў Беларускай Партыі Свабоды. Я распытваю Генадзя пра сутнасьць ягонага старшынёўства ў лягеры.

ГЕНАДЗЬ: Каб парадак захоўваўся, харчаваньнем каб былі людзі забясьпечаныя... Нарыхтоўка дроваў, стасункі з будаўнікамі, амонаўцамі… Каб было цэнтралізаванае разьмеркаваньне дзяжурстваў. З 10 вечара да 6 ранку разьмяркоўваюцца зьмены.

Генадзеў дзед, Андрэй Дранковіч, у 1930-я за адмову ўступіць у калгас быў сасланы ў паўночныя лягеры Другога ягонага дзеда арыштавалі як польскага шпіёна. І толькі некалькі гадоў таму Генадзевы родныя атрымалі паперы аб рэабілітацыі, ім была выплачаная невялічкая кампэнсацыя за канфіскаваную паляўнічую стрэльбу Сам Генадзь займаецца рамонтам аўто, але апошнія тры месяцы даводзіцца шмат часу аддаваць дзяжурству ў Курапатах Новы год ён таксама плянуе сустрэць тут.

ГЕНАДЗЬ: Набудзем, канечне, торт. Паспрабуем сьвяткаваць безь сьпіртовых напояў...

— Магчыма, з шампанскім?

— Калі нават і шампанскае, то, як кажуць, дзіцячае. Сьпіртовыя напоі ня будуць ужывацца, таму што калі яны будуць ужытыя, гэта дасьць падставу міліцыянтам і іншым казаць, што тут сабраліся п’яніцы.

Калі я сыходзіла з Курапатаў, валанцёры ўпрыгожвалі яліну, якая расьце побач з намётам.

27 снежня 2001

АБАРОНЦЫ РЫХТУЮЦЦА ДА НОВАГА ГОДУ

Яны дамагліся, каб будаўнікі праклалі часовую дарогу ад канцавога прыпынку грамадзкага транспарту «Зялёны Луг» да Курапатаў праз поле.

Альгерд Невяроўскі:

Сёньня ў Менску адліга, і да лягеру валанцёраў дабірацца складана. Прараб будоўлі сказаў мне, што з валанцёрамі наладжаныя самыя шчыльныя й прыязныя адносіны, і ні пра якое парушэньне нормаў будаўніцтва цяпер ня можа быць размовы.

У курапацкім лягеры былі тры валанцёры. Яны рабілі новыя крыжы. Гаворыць Генадзь Дранковіч:

— Крыжы будуць усталяваныя да Новага году ў бок ад поля і ўздоўж дарогі. Мы паставім яшчэ 20 крыжоў, якія будуць пазначаць контуры мэмарыялу.

Сёньня ў курапацкім лягеры начавалі пяць чалавек. Тыя хлопцы, што засталіся несьці варту ўдзень, акрамя майстраваньня крыжоў, зьбіралі дровы, а таксама парадкавалі тэрыторыю. Для таго, каб людзі, што прыйдуць у госьці да валанцёраў у навагоднюю ноч, маглі лёгка дабрацца сюды, Аляксей Капэлян разам з будаўнікамі праклаў новую часовую дарогу праз поле. Валанцёры ўжо ўпрыгожылі навагоднюю ялінку, што стаіць пасярод лягеру. Елачныя цацкі прынесьлі жыхары мікрараёну Зялёны Луг, якія цягам апошніх дзён дапамагаюць валанцёрам яшчэ й харчамі.

28 снежня 2001

БУДАЎНІКІ ПАДТРЫМЛІВАЮЦЬ АБАРОНЦАЎ

Сёньня ў будаўнікоў у Курапатах быў апошні сёлета працоўны дзень Рабочыя едуць дахаты на навагоднія вакацыі й вернуцца толькі 3 студзеня.

Ганна Соусь:

Звычайна будаўнікі каля ўрочышча Курапаты ня вельмі ахвотна размаўляюць з журналістамі. Але Ігар Шылягаў з Магілёва сам захацеў даць інтэрвію Радыё Свабода. Ён кажа, што наша радыё найбольш аб’ектыўна даносіць да слухачоў інфармацыю пра тутэйшыя падзеі Ігар Шылягаў працаваў 8 і 9 лістапада, укатваў пясок Пазьней у адной газэце ён прачытаў, што рабочыя ягонай брыгады адразу пасьля падзеяў тых дзён звольніліся з працы, і быў гэтым вельмі абураны.

ШЫЛЯГАЎ: Ніхто не звальняўся, проста зьмянілася вахта. Кожны выконвае тут сваю работу. Не пакутуем мы ад кашмараў. Але ж прыйшлі да кампрамісу пазьней, а адразу не маглі. Па-першае, звузілі дарогу і больш сюды не заходзім. Па-другое, знайшлі агульную мову з тымі, хто бароніць гэтае месца. Дык няўжо нельга было гэтага адразу зрабіць, а не даводзіць да таго, што адбывалася 8 і 9 лістапада.

Ігар Шылягаў раней нічога ня ведаў пра Курапаты.

ШЫЛЯГАЎ: Ніхто нам нічога не тлумачыў. Прыехалі валіць лес, і тады даведаліся. Атрымлівалі інфармацыю больш з чутак. Начальства нас папярэдзіла, каб мы дужа сюды ня лезьлі пры працы, і каб не задзіраліся. А пра тое, што тут адбывалася, ніхто нічога не казаў. Інструктавалі так: працуйце, глядзіце пільна, бо, можа, нехта кінецца, клемы перакрые, і каб самі ня лезьлі ў той бок.

Ігар Шылягаў працуе на вібракатку й экскаватары. Будуе дарогі ўжо каля 15 гадоў, і яму вельмі крыўдна, што цяперашняя будоўля сталася праблемнай. На пытаньне, хто ў гэтым вінаваты, Ігар адказвае:

— Вышэйшае кіраўніцтва вінаватае... Што нашае, што мясцовыя ўлады. А вінаваціць рабочых... Прыходзяць некаторыя старыя й кажуць: «Што вы робіце?» Пры чым тут рабочыя? У мяне такая ж сям’я, мне яе карміць трэба.

Апошнім часам Ігар шмат дапамагае абаронцам. Учора навазіў сюды пяску, каб зрабіць пляцоўку пад капліцу. Дарэчы, ягонае кіраўніцтва ведае пра гэта і ня чыніць перашкодаў Неаднойчы і ад будаўнікоў, і ад міліцыянтаў я чула, што валанцёры знаходзяцца тут за грошы, па 20 даляраў штодзень...

ШЫЛЯГАЎ: Я чуў таксама, ходзяць чуткі. Але ж ня верыцца нешта, каб атрымлівалі такія грошы й жылі ў такіх умовах.

Ігар сёньня ад’яжджае ў Магілёў, і на разьвітаньне ён захацеў у этэры нашага радыё павіншаваць з Новым годам і Калядамі ўсіх валанцёраў:

— Што тычыцца абаронцаў Курапатаў, то жадаю ім перамогі ў іхнай справе. Правільна робяць, што дамагаюцца. Нават у нас у Магілёве ёсьць пахаваньні, дзе расстрэльвалі, там усё агароджана, культурна зроблена. А тут у самой сталіцы ніхто нічога ня ведае пра гэта. Даўно маглі агарадзіць нейкай простай агароджай, каб людзі ведалі.

29 снежня 2001

ЯК ВАЛАНЦЁРЫ РЫХТАВАЛІСЯ ДА НОВАГА ГОДУ

Яны падсумоўваюць вынікі сваёй трохмесячнай акцыі.

Ганна Соусь:

Сёньня раніцай у лягеры абаронцаў было каля дваццаці чалавек. Адчувалася перадсьвяточная атмасфэра — ля намёту стаіць елка, упрыгожаная цацкамі. Гаворыць Генадзь Дранковіч:

— Прыходзяць людзі, пытаюцца: як будзеце Новы год сустракаць? Прыносяць шампанскае, гарэлку. Мы адмаўляемся. Але будзем сьвяткаваць. Мы зараз разьмяркоўваем групы, хто зь якой гадзіны будзе знаходзіцца тут. Абавязкова набудзем тарты, будзе мінэралка, безалькагольнае ігрыстае шампанскае. Сьпіртовыя напоі ўжывацца ня будуць, канечне. Будуць цукеркі. Яшчэ штосьці прыдумаем.

Сёньня ў лягер прыехала здымачная група расейскага тэлеканалу НТВ. Павал Севярынец наступным чынам патлумачыў іхную цікаўнасьць:

— Новы год — гэта час, калі прынята аглядацца на мінулы год, калі людзі хочуць адчуць гісторыю. А гісторыя творыцца тут.

На Новы год Павал таксама зьбіраецца прыйсьці ў Курапаты, але толькі на пэўны час. Бо акрамя гэтага возьме ўдзел у навагодняй акцыі Маладога Фронту. Плянуецца, што ў ноч на 1 студзеня 2002 году бел-чырвона-белыя Дзяды Марозы на цэнтральных вуліцах Менску будуць раздаваць людзям прызы.

Сёньня валанцёры абмяркоўвалі, чаго яны дасягнулі, баронячы ўрочышча. Гаворыць Цімох Атрошчанкаў:

— Ёсьць некалькі галоўных вынікаў. Першы — усё ж мы адстаялі дзьве паласы, адстаялі частку гэтага лесу, хоць ня ўсё, але гэта можна лічыць нашай перамогай. І яшчэмоладзь паказала старэйшым палітыкам, на што яна здольная.

Працягвае Сяржук Высоцкі:

— Чын нацыянальнай волі на Курапатах закрэсьліў паразу беларускай апазыцыі на прэзыдэнцкіх выбарах. Гэта галоўны вынік. Другі галоўны вынік — многія людзі зараз вярнулі сабе веру ў беларускую справу й нашу барацьбу, і тое, што многія людзі ў Беларусі могуць сказаць зараз, што Беларусь сапраўды жыве!

30 снежня 2001

ПРАСКІ АКЦЭНТ

Нядзельны круглы стол Радыё Свабода.

Вiталь Тарас:

ЯЎГЕН АФНАГЕЛЬ: Заўсёды, калі робяцца сур’ёзныя, рызыкоўныя акцыі, заўсёды наперадзе моладзь. Гэта тычыцца і абароны Курапатаў.

МАЯ КЛЯШТОРНАЯ: Я б хацела, каб гэткія простыя рэчы вырашаліся ў Беларусі простым шляхам Ніхто не павінен там сядзець у маразы. Ніхто не павінен парушаць спакой тых магіл. Але што адбылося – адбылося. Нічога мы не адстаялі. Дарога прайшла, яе пашырылі, цяпер яна плюхнулася на Курапаты ўсім сваім зьмяіным целам. Што там ужо адстойваць?! Мы не адстаялі тое, што маглі адстаяць. Зараз толькі роспач.

АФНАГЕЛЬ: Я згодны, што мы атрымалі паразу пасьля падзеяў 8—9 лістапада, калі адбыліся сутычкі з АМОНам, калі мы, сапраўды, не змаглі спыніць будаўніцтва дарогі ў Курапатах Зараз мы сочым за выкананьнем дамовы, каб будаўнікі не парушалі хаця б гэтую дамову. Гэта такі кампрамісны варыянт. Нам застаецца адстаяць хаця б гэта.

ПАВАЛ СЕВЯРЫНЕЦ: Застаўся, сапраўды, сорам, засталася роспач ад таго, што зрабілі ўлады ў Курапатах, і што грамадзтва не змагло гэтаму супрацьстаяць. Вось чаму мы працягваем там быць. Курапаты — гэта ня толькі і ня столькі сымбаль сьмерці. Як і крыжы, што там стаяць. Як і крыж Хрыстовы, гэта, у першую чаргу, сымбаль, які абуджаелюдзей, які дае надзею на духовае ўваскрасеньне, на ўздым. І моладзь будзе стаяць там, дзе боль, дзе сорам, дзе ганьба, каб усё грамадзтва бачыла і разумела, дзе гэтая балявая кропка.

ГАННА СОУСЬ: За гэтыя тры месяцы варты ў Курапатах я таксама была ва ўрочышчы амаль штодня і заўважыла такую заканамернасьць, калі добра пазнаёмілася з валанцёрамі. Практычна ў кожнага бацькі на пачатку 90-х бралі ўдзел у апазыцыйных акцыях. І ўпершыню ў Курапаты многіх прывялі менавіта іхныя бацькі. У многіх валанцёраў дзяды альбо прадзеды былі ахвярамі сталінскіх рэпрэсіяў і многія рабілі крыжы менавіта па сваіх дзядах і прадзедах. Для параўнаньня, будаўнікі, што працуюць у Курапатах, гэта таксама маладыя людзі, але большасьць зь іх ня ведаюць імёнаў сваіх прадзедаў Часта яны прыводзяць такі аргумэнт: усе дарогі пабудаваныя на костках. Такім чынам, розьніца паміж тымі, хто абараняе пахаваньні, і тымі, хто цяпер будуе там дарогу, палягае ў стаўленьні да магілаў продкаў. І тут, сапраўды, унікальная сытуацыя: моладзь бароніць будучыню на магілах. Як гэта — тры месяцы спаць, есьці, піць, чытаць, размаўляць на бацькоўскіх касьцях? Што зьяўляецца для вас найбольш складаным у гэтай доўгатэрміновай акцыі?

СЕВЯРЫНЕЦ: Найбольш складана захаваць той дух супраціву, які вывеў нас супраць гэтага барбарскага будаўніцтва. Тры месяцы — гэта час. А людзі ўсялякія. Там часам дзесьці і сьмех, і жарт, і ўсё гэта. Варта і, я лічу, трэба было гэта стрымліваць.

АЛЕСЬ ГЕТМАН: Моладзь, знаходзячыся ў Курапатах, паказала, што яна болей працаздольная, чымся многія старэйшыя людзі.

ВІТАЛЬ ТАРАС: Такое ўзьнікае пытаньне, ці Курапаты нейкім чынам паспрыялі, каб людзі розных пакаленьняў лепш зразумелі адно аднаго? Ці не адбыўся новы раскол паміж нацыянальна-сьведамай моладзьдзю і тымі прадстаўнікамі нацыянальнай інтэлігенцыі, якая раней бараніла Курапаты, а цяпер, нібы так выглядае, махнула на іх рукой?

ТАЦЯНА ПРОЦЬКА: Гэтыя людзі, якія там знаходзяцца, вяртаюць нам памяць пра жудасныя старонкі нашага існаваньня Але бяз гэтых старонак мы ня зможам ісьці далей, разьвівацца як дэмакратычная краіна. Бо менавіта гэтыя старонкі – наша плата за дэмакратычнае разьвіцьцё.

МІКОЛА КРУКОЎСКІ: Перафразаваўшы выраз аднаго вядомага эўрапейскага пісьменьніка, можна сказаць, што попел Курапатаў стукае ў сэрцы кожнага сьвядомага беларуса. І мы павінны прачнуцца. І менавіта моладзь, на адрас якой многія, асабліва майго пакаленьня людзі, адпускалі часам словы папроку, маўляў, яна раўнадушная, менавіта моладзь зараз пачынае прачынацца. Менавіта тыя гераічныя хлопцы і дзяўчаты.

АФНАГЕЛЬ: Пра раскол між пакаленьнямі не скажу. Ёсьць звычайнае непаразуменьне, якое грунтуецца на адвечным канфлікце бацькоў і дзяцей. Непаразуменьне тычыцца толькі шляхоў дасягненьня нашай мэты. Бо мэта ў нас усё ж адна. Але шляхі дасягненьня, яны ў моладзі больш радыкальныя, у старэйшага пакаленьня – больш, скажам, сур’ёзныя. Калі для дарослых людзей абарона Курапатаў можа зводзіцца да нейкіх інфармацыйных рэчаў, дык для нас яна зводзіцца наўпрост да знаходжаньня ў гэтым месцы.

ГЕТМАН: Я згодны зь Яўгенам, што заўсёды ёсьць непаразуменьне паміж моладзьдзю і больш сталым пакаленьнем. Вы ж ведаеце, што ня так даўно было выказваньне спадарыні Ірыны Жыхар. З чаго ў нас невялічкая сварка выйшла. Гэта здарылася таму, што моладзь больш рашучая, у тым ліку і сваiмі меркаваньнямі. Таму гэта павінна было адбыцца.

СЕВЯРЫНЕЦ: Маё меркаваньне — расколу няма, ёсьць сьветапоглядны разлом. Я б пайшоў крыху глыбей, чымся проста супярэчнасьці паміж бацькамі й дзецьмі альбо, скажам, нейкі маладзёвы радыкалізм ці максымалізм. Мне здаецца, гэта ўжо розныя пакаленьні. Новае пакаленьне, моладзь адчувае родную зямлю пад нагамі і Бога па-над сабою. Тое, чаго так не хапае старэйшаму пакаленьню. Менавіта таму, мне здаецца, у моладзі і ёсьць будучыня і ёсьць пэрспэктыва.

ТАРАС: Падчас падрыхтоўкі перадачы мы зьвярталіся да некаторых прадстаўнікоў грамадзкай ініцыятывы «За ўратаваньне мэмарыялу Курапаты», але яны, на жаль, адмовіліся ўзяць удзел у перадачы. Да таго, вядома, частка валанцёраў адмовілася ад прэміі «Хартыі-97». Як вы лічыце, ці не зьяўляецца пазыцыя валанцёраў, ці не здаецца яна многім іншым людзям, якім таксама неабыякавы лёс Курапатаў, празьмерна бескампраміснай, нягнуткай часам? Што для вас галоўнае сёньня, палітычны зьмест барацьбы за захаваньне Курапатаў, процістаяньне з рэжымам ці ўсё ж сам лёс мэмарыялу?

СЕВЯРЫНЕЦ: Самае галоўнае — гэта абуджэньне беларускай нацыі. Мне здаецца, проста мэмарыял, як факт – гэта яшчэ ня ўсё. Галоўнае, што б Беларусь магла атрымаць ад Курапатаў. Мы павінныя жыць гэтым болем, адчуваць яго штодня. Для гэтага мала мэмарыялу. Для гэтага трэба быць там увесь час. Пакуль там ідуць работы.

ГЕТМАН: Наконт таго, што адмовіліся ад грошай. Канечне, у нас ёсьць цяжкасьці з грашыма, у нас іх ніколі не хапае. Мы ўжо давалі інтэрвію наконт гэтага. Адмовіліся дзьве арганізацыі — БПС і Малады Фронт. А тое, што ўзяў «Зубар», – гэта іхная справа, яны ўзялі гэтыя грошы на сябе.

АФНАГЕЛЬ: Малады Фронт не адмаўляўся таксама. Мы лічым, што гэтая прэмія нам дапамагла ў маральным сэнсе, таму што сапраўды адчулі дапамогу з боку старэйшага пакаленьня і падтрымку, якой нам так не хапала. Ну, а матэрыяльны складнік таксама дапаможа тым людзям, якія не адмовіліся ад прэміі і знаходзяцца ў Курапатах.

СОУСЬ: Пры якой умове вы сыдзеце з Курапатаў?

АФНАГЕЛЬ: Сысьці мы зможам толькі тады, калі адтуль сыйдуць будаўнікі, калі будзе дакладна вядома, што будзе будавацца мэмарыял. А, магчыма, ёсьць і такое меркаваньне, мы застанемся да таго часу, пакуль ня будзе пабудаваны мэмарыял.

ГЕТМАН: Я згодны. Гэтае пытаньне мы вырашалі паміж сабой. Нам трэба будзе сыходзіць толькі тады, калі скончыцца будаўніцтва. Таму што самі будаўнікі кажуць: калі вы, хлопцы, сыдзеце, тут невядома, што будзе.

СЕВЯРЫНЕЦ: Я таксама лічу, што мы павінны сысьці з Курапатаў апошнімі. Дзеля таго, каб першымі ісьці да новай Беларусі, у першых шэрагах.

ТАРАС: Я прапаную паслухаць зварот Зянона Пазьняка да абаронцаў Курапатаў.

ПАЗЬНЯК: У нашым беларускім грамадзтве знайшліся людзі, якія добраахвотна ўсклалі на сябе абавязак старажаваньня Курапатаў. Істотна, што яны знаходзяцца там увесь час. І тое будаўніцтва дарогі, якое там робіцца, ёсьць пад іхным наглядам...

31 снежня 2001

ШТО Ў КУРАПАТАХ СЁНЬНЯ

Гэтай раніцай наша карэспандэнтка наведала ўрочышча.

Ганна Соусь:

У Курапатах усё замяло сьнегам — і дарогу, і тэхніку І толькі да лягеру абаронцаў вядзе сьцежка. З самага ранку сюды прыходзяць людзі, каб павіншаваць валанцёраў з Новым годам. Пэнсіянэрка спадарыня Зося прынесла абаронцам кілбасаў для сьвяточнага стала.

ЗОСЯ: Прыйшла павіншаваць хлопцаў-абаронцаў, пажадаць ім здароўя, вытрымкі, каб у наступным годзе будаўніцтва дарогі спынілася й споўніліся ўсе мары ня толькі гэтых хлопцаў, але і ўсіх сумленных беларусаў.

Плянуецца, што ўвечары тут зьбяруцца каля дваццаці валанцёраў. Адзін зь іх — Сяржук Высоцкі.

ВЫСОЦКІ: Сапраўднае вялікае сьвята, і настрой, натуральна, ва ўсіх людзей узьняты. Буду тут на Новы год. Гэта тое невялікае, што я магу зрабіць для гэтых людзей, таму што яны ахвяравалі сваім часам, здароўем за гэтыя месяцы.

Да Новага году абаронцы рыхтуюць адзін аднаму невялікія падарункі. А для Васіля Парфянкова найлепшым падарункам стала б наступнае:

— Напэўна, каб будаўнікі адсюль сышлі, каб не было тут гэтай дарогі, бульдозэраў. Я разумею, што Новы год — гэта такое сямейнае сьвята. А для мяне тут некаторыя людзі — гэта больш, чым сям’я — Аляксей Капэлян, Генадзь Барада.

А вось што кажа Генадзь Дранковіч:

— Будзе салодкі стол у намёце. Усё залежыць ад надвор’я. Магчыма, вынесем стол на вуліцу, бо, калі прыйдзе шмат людзей, усе ў намёце не разьмесьцяцца. Ад імя Беларускай Партыі Свабоды віншую ў першую чаргу старшыню Рады Беларускай Народнай Рэспублікі Івонку Сурвіллу (дзякуем за яе падтрымку), усіх сяброў і прыхільнікаў нашай партыі, нашых хаўрусьнікаў ня толькі ў Беларусі, але й за яе межамі, сваіх знаёмых і блізкіх і ўвесь беларускі народ!

У Курапатах спадзяюцца, што ў наступным годзе ва ўрочышчы нарэшце будзе пабудаваны мэмарыял.

1 студзеня 2002

ЯК АБАРОНЦЫ СУСТРАКАЛІ НОВЫ ГОД

Першую ноч 2002 году ў Курапатах правялі 15 чалавек.

Ганна Соусь:

Але людзей, што наведалі ўрочышча ў навагоднюю ноч, было значна больш. А 12-й гадзіне валанцёры выйшлі на дарогу і выпілі шампанскага — дзьве бутэлькі на ўсіх (нагадаю, што ва ўрочышчы алькагольныя напоі ўжываць нельга). Распавядае Аляксей Капэлян:

— Праводзілі стары год, сустрэлі новы. Пажадалі адзiн адному ўсяго найлепшага. Прыходзілі й Дзед Мароз, і Сьнягурка.

— А хто быў Дзедам Марозам?

— Нехта з КХП БНФ. У сапраўдным убраньні — вось палку нават забыўся сваю. Павіншаваў нас. Прынес цёплыя коўдры й ежу. АМОНу не было.

Учора ўвечары карэспандэнты Радыё Свабода хацелі ў >апошнія хвіліны 2001 году паразмаўляць у жывым этэры >з абаронцамі Курапатаў, але гэтага не адбылося з >тэхнічных прычынаў Сытуацыю тлумачыць Аляксей Капэлян:

— Тут былі тры мабільныя тэлефоны, але да нас не маглі датэлефанавацца, і я таксама ня мог датэлефанавацца. Здолеў гэта зрабіць толькі а 4-й гадзіне раніцы. Усе людзі адзін аднаго віншавалі, і сетка была перапоўненая.

Аляксей Капэлян частуе мяне тортам, які падаравалі ўчора абаронцам. Былі й іншыя падарункі — у намёце цяпер вісіць карціна мастака Сяргея Нядбальскага ды ва ўрочышчы зьявілася новая шыльда «Курапаты — дарога сьмерці». Геадэзіст Уладзімер Лыско нядаўна адзначаў у Курапатах Каляды. Новы год ён таксама сустракаў разам з валанцёрамі.

ЛЫСКО: Нарыхтавалі дровы, потым сядзелі, слухалі музыку, размаўлялі. Я будзільнік на сотавы запісаў, і як падышла 12-я гадзіна, выйшлі на дарогу, сталі кругам. Як мой будзільнік зацікаў, выпілі па чарцы шампанскага, і сказалі тосты за лепшае жыцьцё.

А вось як адзначыў новы 2002 год Лявон Ачапоўскі.

АЧАПОЎСКІ: Недзе а 2-й гадзіне выйшаў на вуліцу. Каля нас пабудавалі 12-павярховы дом, я залез на яго і з даху намаляваў бел-чырвона-белы сьцяг. А 3-й гадзіне паехаў у Курапаты — да сяброў і нашым продкам пакланіцца.

Сёньня з самага ранку ў Курапаты прыходзяць людзі. Яны >віншуюць валанцёраў з Новым годам і жадаюць ім мужнасьці.

2 студзеня 2002

ДАРОГА ПАДЗЕЛІЦЦА НА ДВА РУКАВЫ?

Валанцёры высьветлілі, што будаўніцтва дарогі ля Курапатаў будзе весьціся двума рукавамі.

Ганна Соусь:

У лягер валанцёраў трапіць цяпер вельмі складана, бо замяло ўсе сьцежкі, сьнегу па калена, дзьме моцны вецер. Рэканструкцыю кальцавой дарогі пакуль прыпынілі. Бульдозэры й самазвалы засыпаныя сьнегам Я засьпела ў Курапатах Валянціна Мацкевіча, разам з Аляксеем Капэлянам ён вывучаў плян рэканструкцыі дарогі. В.Мацкевіч — інжынэр, мае 20-гадовы досьвед у будаўніцтве дарог. Нядаўна валанцёры даведаліся ад будаўнікоў, што кальцавая дарога будзе пракладвацца двума рукавамі, як, дарэчы, раней і прапаноўвалі сябры Маладога Фронту. Гэтае рашэньне для спадара Мацкевіча сталася нечаканасьцю.

МАЦКЕВІЧ: Траса складаецца з шасьці палос — тры паласы ў адзін бок, тры — у другі. А паводле таго пляну атрымліваецца, што, пачынаючы зь перакрыжаваньня з вуліцай Мірашнічэнкі, дзьве паласы адводзяцца па бэтонцы на Заслаўе. Тады тут застаюцца чатыры паласы — дзьве ў тым напрамку, дзьве ў іншым. Гэтае рашэньне датаванае жніўнем. А я ад Камітэту аўтамабільных дарог атрымаў апошні адказ, датаваны сьнежнем. І ў ім нічога не гаворыцца пра гэта. Наадварот — аргумэнтацыя ідзе на карысьць таго, што эканамічна абаснаванае ранейшае рашэньне.

Валянцін Мацкевіч мяркуе, што новы варыянт рэканструкцыі ёсьць перамогай валанцёраў, а тое, што прымалі гэтае рашэньне цішком, сьведчыць пра паразу ўладаў Спадар Мацкевіч заўважае, што пры рэканструцыі дарогі ля Курапатаў былі парушаныя будаўнічыя нормы.

МАЦКЕВІЧ: Першае, і самае галоўнае (гэта запісана ў будаўнічых нормах) — нельга пракладаць дарогі праз могілкі і нават на некаторай адлегласьці ад іх. Другое, нельга пракладаць дарогі празь і на некаторай адлегласьці ад тэрыторыяў, якія зьяўляюцца гістарычнай памяцьцю народу. Ёсьць такі запіс у будаўнічых нормах. Далей ідзе парушэньне санітарных нормаў, паводле якіх таксама забаронена пракладаць дарогі каля пахаваньняў людзей. Бо там могуць быць закансэрваваныя бактэрыі, нават сыбірскай язвы. Ніхто ня можа гарантаваць. Якіх людзей расстрэльвалі? Тым больш на нізе гэтых самых пахаваньняў ёсьць гумусавы слой. Ніхто не дасьледаваў, у якім ён стане. Блізкасьць мікрараёну вядомая — тут 80 мэтраў да жылога масiву. Кальцавая дарога зьяўляецца вельмі шумнай трасай, і адлегласьць ад жылых масiваў павінна быць ня менш за 100 мэтраў, шум ня можа быць вышэйшым за 60 дэцыбэл. Безумоўна, што гэты ўзровень шуму ня будзе вытрыманы, і таму трэба будзе ўзводзіць шумазасьцерагальную сьценку. Улічваючы, што жылыя дамы стаяць на пагорку, паводле маіх прыкідаў, бэтонная сьцяна павінна быць ня менш за 5 мэтраў. Уяўляеце, якія сродкі патрэбныя для гэтага. Тыму якраз варыянт абыходу Курапатаў быў бы эканамічна больш важкі.