Eseoj kaj paroladoj

Notoj

[1]

Voĉlegu /klod pirón/.

[2]

Claude Piron mortis la 22-an de januaro 2008.

[3]

Ĉi tie kaj poste la sun-simila monersigno ¤ markas ligilojn kondukantajn al eksteraj paĝoj de la Tuttera Teksaro.

[4]

Prelego prezentita de Claude Piron en Bazelo dum la Trilanda Renkontiĝo la 21-an de marto 1998.

[5]

Revuo «Esperanto», marto 2002.

[6]

UNo — mallongigo de la nomo de la Organizaĵo de Unuiĝintaj Nacioj (aŭ Unuiĝinta Naciaro).

[7]

Teksto de prelego kasede prezentita de Claude Piron okaze de kunveno en Cully, Svislando, en septembro 1994.

[8]

Ĝi falis de 17 al 14,5 dolaroj inter 2000 kaj 2004. La delokigoj perdigis al Usono 1,8 milionoj da okupoj. Se oni kalkulas kun la demografia kresko, la manko de dungoj atingas 5,4 milionoj por la kvar lastaj jaroj, tiel ke multaj personoj povas vivi nur akceptante malbone pagatan postenon. Multaj vivas kredite, kaj la sumo de la ŝuldoj atingas astronomiajn nivelojn.

[9]

Laŭ la statistikoj de la Census Bureau (Oficejo pri la loĝantaro), 45 elcentoj el la nigruloj kaj 44 elcentoj el la hispanlingvanoj vivas sub la mizersojlo.

[10]

2,2 milionoj, dum en 1975 estis nur 380.000.

[11]

Ivar Aasen, juna amatora glotologo, konstruis el norvegaj dialiektoj en 1850 Landsmal (nomita ankaŭ Nynorsk aŭ Novnorvega), kiu kontraŭmetiĝis al Riksmal kun dana bazo.

[12]

English Language Fair, Newsletter n. 3, London, Barbican Centre, 22–24 oktobro 1984.

[13]

La vorto «à-plat-ventrisme», kiun vi ne trovos en francaj vortaroj, estas slanga elpensaĵo de kanadaj franclingvanoj; ĝi estas tre malfacile tradukebla: «rampismo aŭ rampemo» aŭ «adorkliniĝemo» estus eblaj tradukoj. La plej laŭvorta esperantigo estus «ventrokuŝemo», t.e. «emo kuŝi surventre antaŭ iu potenculo»).

[14]

Tra la originala teksto estas uzataj la terminoj schriftbild kaj lautbild, kiuj aperas tie ĉi respektive kiel skriba formo kaj sona formo, aprobe de la aŭtoro. [La tradukinto]

[15]

«Antaŭ tridek jaroj, kiam mi laboris kun la jida lingvo kun varma amo».

[16]

Tiuj estas ŝpalie, ŝpat, ŝpinak/ŝpinat, ŝpindl, ŝpinen, ŝpion, ŝpricn, ŝporn, ŝprot, ŝtab, ŝtang, onŝtaplen, ŝtal, ŝtat, ŝtempl, ŝtejn, ŝtof, ŝtol, ŝtopn, ŝtopsl, spermacetn, specjel, specifirn, spiralik, spiritualizm, sporadiŝ, spritne, stadie, stamin, statik, stacje/stancj, statue, statur, status, step, stil, stimulirn, stoiŝ, stole, strikt, strof, struktur, studjum, student, stuko, stur.

[17]

La anglalingva citaĵo kiun la aŭtoro aperigas tekstas: “What are the origins of Esperanto hejmo and hejti? Yiddish has hejm and hejcn (…). German has Heim and heizen, with /aj/. Esperanto has a diphthong /aj/ and one would therefore expect that, if from German, these words would be pronounced *hajmo and *hajti. It is hard to believe that Zamenhof would borrow these words from Yiddish and we must therefore link them in some way with German (…). The answer is that Zamenhof borrowed the schriftbild rather than the lautbild.”

[18]

Liaj unuaj projektoj inkluzivis rektajn pruntojn el la hebrea. Origine Zamenhof deziris prilabori lingvon destinita al la judoj, kiel li diris en intervjuo aperinta en 1907 en la londona Jewish Chronicle.

[19]

«Ne estas science proponi kiel etimon vorton el lingvo kiun Zamenhof ne scipovis» (Gaston Waringhien, citita per Albault (1961), p. 87).

[20]

Yomiuri Shimbun, angla eldono, 2002.04.17.

[21]

La franca prononco estas [ʃaʁl bodwɛ̃], aproksimo per la parolsonoj de Esperanto estas /ŝarl boduen’/.

[22]

Voĉlegu Emil’ Kue’.

[23]

Homaranismo — La projekto de Zamenhof pri «interhoma filozofio», entreprenata kiel nepra aldono al la «internacia lingvo». Z verŝajne opiniis ilin ambaŭ same esencaj eroj de estonta tuttera paco.

[24]

«La bona lingvo» — Libro verkita de Claude Piron pri la indeco de Esperanto el vidpunktoj kaj strukturaj kaj humanismaj.

[25]

La fina venko — la ideo ke Esperanto fariĝos en ia formo rekonata monda lingvo, sed la nocio «fina venko» pro historiaj kialoj foje estas vidata kiel esprimo de fanatikeco, partieco ks.

[26]

Se translingvigo okazas skribe, oni uzas la vorton traduki; se ĝi okazas parole, oni uzas la vorton interpreti. La kaŭzo, pro kiu oni uzas malsamajn terminojn, kuŝas en la diferenco de ekzakteco. Traduko (skriba) nepre devas senmanke speguli la sencon de la originala teksto, inkluzive de ĉiuj nuancoj; ĉe interpreto (parola) oni konsideras normala pli malpli neperfektan kaj mankhavan komunikon de la diraĵoj.

[27]

Ĝenevo, 1-a de novembro 1995 (Radio Suisse Romande, La Premiere, 07:51).

[28]

Jyllands Posten, 14-a de januaro 1994; Sprog og erhverv, 1, 1994.

[29]

Claude Piron, Le défi des langues — Du gâchis au bon sens (Parizo: L’Harmattan, 1994), pp. 76–79.

[30]

C.E. King, A. S. Bryntsev et F. D. Sohm, Incidence de l’emploi de nouvelles langues dans les organismes des Nations Unies, (Ĝenevo: Corps commun d’inspection, Palais des Nations, 1977, dokumento A/32/237), par. 93.

[31]

Ligo de Nacioj, L’espéranto comme langue auxiliaire internationale. Rapport du Secretariat general, adopté par la Troisième Assemblée (Ĝenevo: SDN, 1922), p. 22. La Ligo de Nacioj uzis du lingvojn, la anglan kaj la francan.

[32]

Evaluation of the Translation Process in the United Nations System (Ĝenevo: Joint Inspection Unit, Palais des Nations, 1980, dokumento JIU/REP/80/7), tabelo 9. La vortoj «angla sekcio» referencas al la traduk-unuo komisiita pretigi la anglan version de originaloj verkitaj en ĉiuj aliaj lingvoj.

[33]

Roman Rollnick, «Word mountains are costing us a fortune», The European, 20a–22a de decembro 1991, p. 6.

[34]

«Un texte mal traité», Nord-Éclair, 30-a de aprilo 1992.

[35]

Evaluation of the Translation Process … [antaŭe citita dokumento (noto [32]), sama tabelo]. Temas pri la vortoj de la originalo.

[36]

Roman Rollnick, “Word mountains are costing us a fortune”, The European, 20a–22a de decembro 1991, p. 6.

[37]

Evaluation of the Translation Process… [antaŭe citita dokumento (noto [32]), sama tabelo].

[38]

C.E. King, A.S. Bryntsev, F.D. Sohm, Report on the implications of additional languages in the United Nations system, Ĝenevo: Joint Inspection Unit, Palais des Nations, 1977, par. 89.

[39]

samloke, par. 94.

[40]

Citita de Jean de la Guerivière, «Babel à Bruxelles», Le Monde, 12-a de januaro 1995, p. 15.

[41]

Eŭropa Parlamento, Rapport sur le droit à l’utilisation de sa propre langue, 22-a de marto 1994, A3–0162/94, DOC.FR/RR/249/249436. MLT PE 207.826/def., p. 10.

[42]

Jean de la Guerivière, «Babel à Bruxelles», Le Monde, 12-a de januaro 1995, p. 15.

[43]

Pierre Janton, «La résistance psychologique aux langues construites, en particulier à l’espéranto», Journée d’étude sur l’espéranto (Parizo: Université de Paris VIII, Institut de linguistique appliquée et de didactique des langues, 1983), p.70.

[44]

Ne elĉerpa listo de la kunvenoj, kiuj disvolviĝas en Esperanto, estas trovebla ĉe: http://www.eventoj.hu/kalendar.htm¤.

[45]

Tiuteme vidu «Lingva Komunikado: Kompara esploro farita surterene» (ĉi-libre).

[46]

Multnombraj elektoj ĉe www.esperanto.net kaj ĉe www.lernu.net

[47]

Informoj: www.esperanto.net¤, www.esperanto-panorama.net¤. Pasporta Servo: http://www.tejo.org/ps/¤

[48]

La vortakcento estas ĉiam sur la antaŭlasta silabo.

[49]

Temas pri la «Leĝpropono celanta imposti la interŝanĝojn de devizoj, monbiletoj kaj moneroj» proponita la 12-an de marto 2002 (dokumento DOC 1685/001).

[50]

Claude Hagege, «Une langue disparait tous les quinze jours», L’Express—Dossier, 3/11/00.

[51]

Claude Piron, «Le défi des langues — Du gâchis au bon sens», Parizo: L’Harmattan, 2ª eld. 2001. Vidu ankaŭ «Linguistic Communication — A Comparative Field Study» (angle), «Lingva komunikado — Kompara esploro farita surterene» (esperante), «Communication linguistique: Étude comparative faite sur le terrain» (france), «Comunicazione linguistica: studio comparativo sul campo» (itale), «Internationale Communicatie: Vergelijkende studie te velde uitgevoerd» (nederlande).

[52]

Claude Piron, «L’esperanto dal punto di vista psicopedagogico»¤.

[53]

Claude Piron, «L’espéranto — L’image et la réalit黤, Parizo: Universitato de Parizo-8, 1987, pp. 12–15 kaj Claude Piron, «Culture et espéranto»¤, SAT-Amikaro, №393, marton 1984.

[54]

Ligo de Nacioj, L’espéranto comme langue auxiliaire internationale. Rapport du Secretariat général, adopté par la Troisième Assemblée (Ĝenevo: SDN, 1922; vidu ĉe la SAT-amikaro, p.18).

[55]

Citita de Jean-Claude Buffle, «Indiens americains: les guerres de 1991», L’Hebdo, 7-a de marto 1991, p. 31.

[56]

Jacques Ruffié, profesoro ĉe la Collège de France, membro de la franca Medicina Akademio, «La responsabilité des scientifiques» [La respondeco de la sciencistoj] en Bernard Cassen, Quelles langues pour la science? [Kiujn lingvojn por scienco?] (Parizo: La Decouverte, 1990), p. 213.

[57]

Richard E. Wood. “A voluntary non-ethnic, non-territorial speech community”. En: William Francis Mackey kaj Jacob Ornstein, red., Sociolinguistic Studies in Language Contact (Hago, Parizo kaj Novjorko: Mouton, 1979), pp. 433–450.

[58]

Maendeleo Esperanto-Klubo, Kigwa-Tabora.

[59]

Tiu listo legeblas en: Adolf Holzhaus, Doktoro kaj Lingvo Esperanto (Helsinko: Fondumo Esperanto, 1969), pp. 244–264.

[60]

«Raciecigo» estas psikologia fakvorto, kiu signas nekonscian procedon, per kiu oni provas doni klarigon logike koheran aŭ morale akcepteblan al sinteno, ago, ideo, sento, starpunkto ktp, kies realajn motivojn oni ne konscias. Alivorte, la persono iluzias al si, ke la decido aŭ opinio estas racia, dum fakte ĝi baziĝas sur neraciaj gusto, inklino aŭ sento. Plej ofte, la reala kaŭzo de la baza sinteno rilate Esperanton ne estas la argumentoj, kiujn la persono listigas parolante pri ĝi, sed iu dekomenca sento, jen favora, jen malfavora, kies originon la persono fakte ne konscias. Kompreneble, tio ne signifas, ke la argumentoj estas malpravaj, nur ke ili prezentiĝis post kiam la persono jam difinis sian starpunkton rilate al la lingvo. Kaj, same kompreneble, tiu povas evolui.

[61]

Vd la ĉefartikolon de Hans Bakker en la numero de majo 1993 de la revuo Esperanto.

[62]

«24 Stunden Esperanto für 11jährige Schüler aus der Steiermark und Slowenien», Westösterreichische Rundschau, 27-a de marto 1993, p. 16.

[63]

Opetusministeriön Tyoryhmien Muistioita, Opetusministeriön Esperantotyöryhmän Muistio, Helsinko: Ministrejo pri edukado, 1984, p. 28. Vd ankaŭ Helmar Frank, «Die Wesensmerkmale des Paderborner Modell für den Sprachorientierungsunterricht» en T. Carlevaro kaj G. Lobin, red., Einführung in die Interlinguistik (Alsbach: Leuchtturm-Verlag, 1979).

[64]

Nekompleta listo de tiaj eventoj troviĝas ĉe http://www.esperanto.hu/eventoj/kalendar.htm¤.

[65]

Goro Kimura (Keio University) «The metacommunicative ideology of Esperanto. Evidence from Japan and Korea», Language Problems & Language Planning, 2003, vol. 27, 1, 73–85.

[66]

[En ĉi tiu piednoto la tradukanto enmetu kelkajn klarigojn pri la prononco de literoj: c, ĉ, ĵ kaj ĝ, laŭ la lingvo ankaŭ pri vokaloj.]

[67]

Ekzemplo: «La kvin semajnaj horoj da angla lernado, kiujn aranĝas la lernejoj en la Unuiĝintaj Arabaj Emirejoj, ne sufiĉas por ke la junuloj akiru lingvan kompetentecon, kiu ebligu al ili fari superajn studojn, por kiuj regado de la angla estas ege grava.» [Wafa Issa, «Experts discuss problems in the teaching of English», Gulfnews, 19-a de majo 2006].

[68]

Claude Piron, Observi, kompari, elekti. Vd ĉi-libre.

[69]

François Grin, L’enseignement des langues étrangères comme politique publique (Paris: Haut Conseil de l’évaluation de l’école, 2005, p.7)

[70]

After Babel, Oksfordo: Oxford University Press, 1975, p. 470.

[71]

Lingvistoj nomas angle shwa aŭ schwa vokalon neklaran, nenetan, similan al la prononco (angle) de e en quiet, aŭ al tio, kion francoj nomas e muet.

[72]

Pri tio vidu: Piron, Claude “A few notes on the evolution of Esperanto” en Schubert, Klaus, red. Interlinguistics (Berlino, Novjorko: Mouton de Gruyter, 1989), 129–142. Iom malsama versio legeblas kun la titolo “Evolution is proof of life”¤.

[73]

Claude Piron, Le défi des langues — Du gâchis au bon sens (Parizo: L’Harmattan, 1994).

[74]

Manaŝi Dasgupta, Dormanta Hejmaro, elbengaligita de Probal Dasgupta (eldonota de Flandra Esperanto-Ligo, Antverpeno).

[75]

[Piednoto por eventualaj tradukantoj] Ni memorigu ke prononciĝas «_» [enmeti literojn esprimantajn la koncernan sonon en la cellingvo, kaj same por la aliaj:] ĝ, ŝ kaj j. [j nur se la prononco estas alia en la nacia lingvo].

[76]

Tio ŝuldiĝas al la tre granda fleksebleco kaj riĉeco de la lingvo, sed ankaŭ al la fakto, ke la tradukanto tradukas el sia gepatra lingvo, kies subtilaĵojn li perceptas pli bone ol fremdlingvano, kiom ajn talenta. Vidu William Auld «The International Language as a medium for literary translation», en Rüdiger kaj Vilma Eichholz, Esperanto in the Modern World (Bailieboro: Esperanto Press, 2ª eld. 1982), 111–158, kaj: Claude Piron, «Poésie et esperanto»¤.

[77]

Ŝva (esperante ŝvao, el la hebrea, angle shwa aŭ schwa) estas la nomo donita en lingvistiko al centre artikataj vokaloj kun malklara sono, inter kiuj tipaj estas la vokalo e en la angla vorto quiet aŭ en la franca le.

[78]

Por ricevi ideon pri mondvojaĝo, en kiu la vojaĝanto estas akceptata en esperantlingva familio je ĉiu etapo, vidu Deguti Kiotaro, My travels in Esperanto-land (Kameoka: Oomoto, 1973).

[79]

Peter G. Foster, The Esperanto Movement (Hago: Mouton, 1982).

[80]

Mi tiel tradukas la esprimon basket cases, kiun mi ne estas certa bone kompreni, malgraŭ la sennombraj horoj, kuijn mi dediĉis al la studado kaj praktikado de la angla. La Webster-vortaro difinas ĝin aplikebla al persono, de kiu oni fortranĉis la kvar membrojn.

[81]

Klingon estas la lingvo de ekstertera popolo en la televidserio Star Trek.

[82]

La lingvisto, kiu pritraktas tiun problemon, misprezentas la realon. Li diras: «Estas probable, ke la plej ĝena elemento de Esperanto (…) estas, ke ĝia alfabeto enhavas plurajn specialajn literojn (konsonantojn kun supersigno, kiaj ekzistas en neniu lingvo), kio jam kreis problemojn por malnovaj skribmaŝinoj; tiuj literoj estas eĉ malpli akordigeblaj kun la nuntempaj tekstprilaboraj programoj.» Sufiĉas rigardi, ekzemple, la fakon «Specialaj karaktroj» en la tekstprogramo Word, la plej uzata en la hodiaŭa mondo, por vidi, ke ĝi enhavas la Esperanto-literojn. Kaj jam delonge uzantoj de Macintosh-komputiloj senprobleme tajpas en Esperanto.

[83]

Ankaŭ diversaj aliaj sistemoj estas uzataj. Iuj almetas x post la konsonanto, kio donas al la tajpitaj tekstoj aspekton strangan, malestetikan, forpuŝan, sed kun la avantaĝo, ke tio ne ŝanĝas la alfabetan ordon, ĉar la litero x ne ekzistas en Esperanto (tiu sono skribiĝas ks), kaj ke ekzistas programoj, kiuj kelksekunde anstataŭigas la literojn kun x per la supersignaj literoj. Aliaj aldonas apostrofon. Tiuj diferencoj ne pli komplikas la legadon ol la malsamaj manieroj skribi multajn anglajn vortojn: color / colour, realize / realise, program / programme ktp.

[84]

Fundamenta Krestomatio, Parizo: Esperantista Centra Librejo, 1927, 11ª eldono, p.248 (II.a).

[85]

Leginte unuan version de la teksto ĉi tie reproduktita, John C. Wells diris al mi en retmesaĝo, ke li estis trompita de la kutime ripetataj priskriboj kaj ke de nun li havos alian komprenon pri la funkciado de la ĉina.

[86]

My travels in Esperanto-land, Kameoka: Oomoto, 1973, p.74.

[87]

En Svislando, kie oni ofte skias kaj ekskursas en la montaro, nature kreiĝis la vortoj alsupri («supreniri»), desupri, alvali («malsupreniri»). Tiuj ne estas pli longaj ol ascendi kaj descendi, sed multe pli konformas al la profunda strukturo de la lingvo.

[88]

Ĉi tiu artikolo aperis en Abruzzo Oggi, taggazeto de itala regiono Abruzzo, la 1-an de septembro 2006 kun titolo «Ni realproprigu al ni nian kulturon» kaj enkonduka noto de la redaktejo. La originala titolo estis: «La nova tutmonda lingvoordo».

[89]

En la malnovgreka, la vorto barbaros, proprasence «balbutulo», estis aplikata al ĉiuj, kiuj ne kapablis bone komuniki greke.

[90]

Prelego (forme reverkita) prezentita dum la Printempa Semajno Internacia en Bonn la 3-an de aprilo 2007, kaj dum la SES-Tago en Ĝenevo la 28-an de la sama monato de la sama jaro.

[91]

Philip Segal: “Tongue-Tied in Hong Kong”, International Herald Tribune, 1998-03-18.

[92]

Barry Newman: “Global Chatter — World Speaks English, Often None Too Well”, The Wall Street Journal, Midwest Edition, 1995-03-22, paĝo A15.

[93]

Frédéric Montanya, «Police et justice doivent respecter les droits des accusés», Le Courrier, 1997-06-10.

[94]

Claude Piron: Le défi des langues [La defio de la lingvoj] (Parizo: L’Harmattan, 1994), paĝo 317; vidu ankaŭ paĝojn 174–193.

[95]

Jay Branegan, “Finding a Proper Place for English”, Time, 1991-09-16, paĝo 51.