Кітайскі каляндар і славянскі міфалагічны бестыярыум

Дракон

Дракон — адзіны не рэальны, а міфалагічны персанаж ва ўсходнім задыяку. Праўда, істота сустракаецца ў міфах такой вялікай колькасці народаў, што вучоныя не без падстаў лічаць, што драконы некалі жылі на зямлі. Некаторыя бачаць іх прататыпамі дыназаўраў, хоць апошнія вымерлі як быццам задоўга да з’яўлення чалавека (65 мільёнаў год таму). Але не ўсё так проста ў гэтым пытанні.

Паколькі асноўваемся мы на кітайскім календары, то і пачынаем з Кітая. Тут ні адзін Новы год не абыходзіцца без упрыгожаных каляровымі лямпачкамі макетаў, скульптур, жывапісных малюнкаў, што ўвасабляюць велічных і, на думку мясцовых жыхароў, надзвычай прыгожых драконаў. Гэты персанаж — цэнтральны ў кітайскай культуры. Старажытная «Кніга гор і мора» — асноўная крыніца звестак пра міфалогію Кітая — згадвае пра каласальнага дракона з тварам чалавека, што раскінуўся на ўвесь свет. Уласна ён і ёсць першапачатковы Свет. Калі дракон заплюшчвае вочы, апускаецца ноч, калі адкрывае — надыходзіць дзень. Калі ён дзьмухае, то наганяюцца воблакі і ідзе снег, дыхне — сонца пачынае паліць і вяртаецца лета [64, 31]. Гэты фантастычны дракон Чжулунь мае многія рысы першатворцы свету. І ўсё ж Зямлю і Неба стварылі іншыя — зноў-такі змеепадобныя істоты — брат і сястра Фусі і Нюйва. Фусі ўмеў падымацца па дрэву, якое расло ў цэнтры свету, на Неба, а Нюйва са жвіру выляпіла першых людзей. У цэлым дракон як істота гібрыдная выступае ў Кітаі стваральнікам і асновай літаральна ўсіх важнейшых прыродных працэсаў і з’яў. Буйнейшы кітайскі даследчык-міфолаг ХХ ст. Юань Кэ не тлумачыць прычыны гэтага, не разглядае генезіс вобраза. А нас сёння ўжо не можа задаволіць простае апісанне фактаў міфалогіі, няхай і надзвычай займальных.

Пакуль што звернемся да тых самых фактаў. Дракон як першатворца з касмаганічнай істоты ў далейшым трансфармаваўся ў духа продка. Продкі ў выглядзе драконаў «у Кітаі лічацца не монстрамі, а добрымі божышчамі, якія ўпраўляюць дажджом і русламі рэчак» [116, 46]. І хоць магутныя рэкі Хуанхэ, Янцзы, Сіцзян, на берагах якіх сфарміравалася кітайская цывілізацыя, адрозніваюцца зменлівым, непрадказальным норавам, тым не менш дракон — іх ўвасабленне ў Кітаі — выключна станоўчая (у адрозненне ад Еўропы) істота, абаронца краіны і ахоўнік кожнага рода як першапродак яго. У сувязі з гэтым адзначым, што на нашым Палессі ажно да ХХ ст. дамавік (вобраз якога сінтэтычны: ён адначасова і першапродак, і дух ачага) выступаў у выглядзе вужа [101, 169], інакш кажучы, змеепадобнай істоты, якою з’яўляецца і дракон. Што ж тычыцца воднай стыхіі, то нагадаем, што «на тэрыторыі Палесся… адна з рэчак, прыток Прыпяці, называецца Вужа» [78, 37]. А другі прыток Прыпяці — Гарынь, — раку, што вызначаецца асабліва «інтэнсіўным разводдзем» [127, І, 570] у параўнанні з іншымі рэчкамі Беларусі, — можна суаднесці з імем папулярнага казачнага міфічнага персанажа — Змеем Гарынавічам.

У Кітаі вобраз дракона перацярпеў найбольш трансфармацый. І ўсё ж асноўнае значэнне вобраза, якое выступае ў выглядзе ланцужка сэнсаў (маланка — дождж — вясёлка — рака — урадлівасць), захавалася практычна ва ўсіх абрадах і ў выяўленчым мастацтве.

Кітайскі міфалагічны дракон складаецца з прыкмет дзевяці рэальных жывёл: вярблюда, аленя, зайца, быка, ігуаны, лягушкі, карпа, тыгра і арла. Уласна, якую б культуру мы ні ўзялі, дракон — гэта абавязкова хімерычнае, гібрыднае стварэнне, складзенае з розных частак, якія сімвалізуюць розныя, часам супрацьлеглыя, стыхіі і з’явы, прычым абавязковая прыкмета — змеепадобнасць. Але першапачатковае грэчаскае значэнне слова «дракон» зусім іншае — «відушчы» [80, 68]. Можа быць, таму і змеяў лічылі мудрымі, пра што згадвае нават Хрыстос у Бібліі.

Такім чынам, першая характэрная рыса вобраза — хімерызм. На нашу думку, гэта можа азначаць адзінства духу і матэрыі, а таксама вечнае пераўтварэнне ўсіх прыродных форм, перацяканне адной у другую. У таемнай кнізе яўрэйскай мудрасці Каббале на гэты конт гаворыцца: «Камень робіцца раслінай, расліна — жывёлай, жывёла — чалавекам, чалавек — духам, і дух — Богам» [12, 108]. Тут, відаць, маецца на ўвазе, што жыццё на планеце Зямля — гэта, перш за ўсё, пад’ём свядомасці ад ніжэйшых формаў матэрыі да вышэйшых, бо, сапраўды, жыццё ёсць нават у каменях, дзе ідзе працэс узнікнення мінеральных відаў, нечым падобны да метамарфозы жывых істот. Матэрыя адзіная, і ўсе яе часткі ўзаемадзейнічаюць. Сатканая ў адно, адным спосабам, які, аднак, ад сцяжка да сцяжка ніколі не паўтараецца, тканіна Універсума ўтварае цэлае. Вобразнае архаічнае мысленне і ўвасобіла Універсум у выглядзе дракона.

Змеепадобнасць яго — другая характэрная прыкмета. Уласна, нашы рэчкі і носяць такія назвы, як Вужа, Гарынь, што вельмі звілістыя — змеепадобныя. Але Змей таму важнейшы персанаж усіх міфалогій, што ўвасабляе не толькі раку, але і ўвогуле ваду, хвалю. Хвалепадобныя рухі цела азначаюць сілу, энергію, стваральныя рытмы прыродных элементаў. Магчымасць змяі скручвацца асацыіруецца з кругам, які заўсёды лічыўся самай дасканалай з усіх геаметрычных фігур. Дракон, які кусае сябе за хвост, — гнастычны Ураборас — сімвал усіх цыклічных працэсаў, і ў прыватнасці часу.

Дракон атаясамліваецца, з аднаго боку, з вадою, з другога боку, з вяршынямі гор. У цэлым ён выступае зямным уладаром, з якім прыходзіцца змагацца герою-стваральніку, каб вызваліць ваду ці зямлю. Тры галавы дракона, якія звычайна мае Змей Гарынавіч ці Цмок у нашых казках, азначаюць тры прынцыпы: актыўнасць, пасіўнасць і нейтральнасць.

Сімволіка дракона ўвогуле фенаменальна багатая і складаная. Безумоўна, асновай яе маглі быць некаторыя прыродныя з’явы, напрыклад, кругавыя марскія цячэнні, паветраныя віхуры, смерчы, тайфуны, лава, вывяржаная з вулкана, вясёлка, палёт метэора, камета і шмат што іншае. Нельга выключаць і існаванне так званых марскіх змеяў, невядомых пакуль навуцы рэліктавых істот, якія, верагодна, захаваліся ў глыбінях Сусветнага Акіяна, яшчэ фактычна не вывучанага. У навуцы зафіксавана больш як 600 сустрэч з імі на працягу гісторыі мараходства. З гэтага ж раду — легендарная Нэсі (рэліктавы яшчар) у шатландскім возеры Лох-Нес. Менавіта яна — сусветна вядомая, але нейкія таямнічыя істоты велізарных памераў сустракаліся і ў іншых вадаёмах на Зямлі: у Якуціі, Казахстане, Кітаі, Афрыцы. Іх бачылі нашы сучаснікі.

Ёсць і гістарычныя звесткі. Акадэмік Б. Рыбакоў на падставе вывучэння старажытных летапісаў сцвярджае, што некалі ў балотах Палесся вадзіліся каласальнай велічыні яшчаркі, падобныя да варанаў ці кракадзілаў. Памяць пра іх засталася ў дзіцячай гульні «Яшчар», зафіксаванай у гэтым рэгіёне. Варта паставіцца да народных легендаў сур’ёзна, улічыўшы, што і гіганцкіх варанаў Інданезіі, так званых «драконаў вострава Камода», адкрылі толькі ў ХХ ст. Старыя паданні распавядаюць, што некалі ў Еўропе вадзіліся страшэнныя пачвары — Цмокі, падобныя да драконаў. З імі змагаліся казачныя волаты, а пазней — сярэднявечныя рыцары, вызваляючы ад страшыдла не толькі дзяўчат-прыгажунь, але часам нават цэлы горад, краіну. Як сведчыць Б. Рыбакоў, у 30-м томе Поўнага збору рускіх летапісаў пад 1582 годам ёсць дзіўны запіс: «В лето изыдоша коркодилы лютии из реки и путь завориша, людей многих поядаше…». Справа адбывалася пад Вялікім Ноўгарадам. Загадкавыя істоты зафіксаваны і ва ўспамінах аўстрыйскага пасла ў Масковіі Сігізмунда Герберштэйна, які праязджаў праз Беларусь і са здзіўленнем адзначаў, што быццам бы язычнікі-літвіны кормяць велізарных яшчараў. Тут жа ў 1589 г. агент англійскай гандлёвай кампаніі Джэром Гарсей бачыў на беразе ракі мёртвага кракадзіла [95, 284–382]. Загадкавую істоту (ці тое кракадзіла, ці тое дагістарычнага дыназаўра) знайшлі ў рускім горадзе Арзамасе ў пачатку ХVІІІ ст. Улады заспіртавалі пачвару ў бочцы і адправілі ў Пецербург для вывучэння. Праўда, па дарозе знаходка знікла [114, 14]. Як бачым, розныя сведчанні — пра адно і тое ж. Прытым гэта ўжо нават не народныя легенды, а гістарычныя факты, зафіксаваныя ў пісьмовых помніках. Увогуле крыптазаалогія ў апошні час адкрыла шмат незвычайнага.

Улічваючы сучасныя навуковыя адкрыцці, можна інакш паглядзець на некаторыя міфалагічныя персанажы. Змяінае паходжанне яўна праглядае ў вобразе Кашчэя, Салаўя-разбойніка, ды і Усяслава Чарадзея, пра якога хадзілі чуткі, што ён нарадзіўся ад Вогненага Змея. Дарэчы, смерць Кашчэя ўвасабляе сабою ланцужок вобразаў (заяц, у ім качка, у качцы яечка, упаўшае ў мора і знойдзенае шчупаком), які здаецца стракатым і бессэнсоўна доўгім, калі не ўбачыць у ім дынамічна разгорнутую мадэль сусвету — верхні, сярэдні, ніжні ярусы з адпаведнымі жывёламі ды яшчэ і з Сусветным Дрэвам (дуб). Гэта тое ж злучэнне розных частак, толькі больш упарадкаванае, што і ў вобразе дракона. Цяжэй выпадак з Салаўём. Салаўіныя спевы і ўвогуле вобраз маленькай бяскрыўднай птушачкі выклікае ў чалавека выключна станоўчую рэакцыю. Чаму ж у былінах і казках пра Ілью Мурамца пад вобразам Салаўя-разбойніка выступае пачвара? Адно з тлумачэнняў вынікае з адваротна прачытанага (без канчатка) слова: Салавей — валас (волас). Волас-Вялес — адзін з самых старажытных багоў не толькі ўсходніх славян, але шмат якіх народаў Паўночнай Еўропы. У славянскай традыцыі ён, як правіла, змеепадобны. Вучоныя адзначаюць: «Найбольш важным у рэканструкцыі ўяўленняў пра Воласа-Вялеса аказалася адкрыццё „змяінай“ прыроды персанажа. Яна пацвярджаецца не толькі надзвычай пераканаўчымі дадзенымі знешняга параўнання (міфалагічнымі і моўнымі), але і больш моцнымі аргументамі» [106, 210], напрыклад, малюнкамі і каментарам да іх Радзівілаўскага летапісу.

У аснаванні знакамітага Збручскага ідала, які захоўваецца ў Польшчы, выразаны з каменя змеепадобны Вялес трымае на сабе Зямлю [4, 49]. Як і ў Кітаі дракон, Вялес тут — аснова, апірышча свету, уладар існага.

Вялес і Пярун — галоўныя персанажы так званага «асноўнага міфа» славян, а шырэй — усіх індаеўрапейцаў: міфа пра змеяборства. Пярун — бог-грымотнік, сімвалам якога быў арол, — змагаецца са змеепадобным Вялесам. «У старажытнаеўрапейскай міфалогіі гэта ідэя адлюстроўвала барацьбу нябеснага пачатку — птушкі і пачатку зямнога — змяі» [11, 83]. У індыйскіх Ведах вярхоўны бог Індра, імем якога названа краіна Індыя, перамагае кашмарнага дракона Урытру, што ўвабраў у сябе ўсю зямную ваду (магчыма, гэта была камета, што падняла, прыцягнула ваду з Зямлі).

У Вавілоне бог Мардук перамагае марскога дракона Тыямат, з цела якога, як і з кітайскага Чжулуня, пазней ўтвараюцца ўсе элементы сусвету. У старажытным Егіпце сонечны бог Гор, які часам выступае ў вобразе сокала, кожную ноч змагаецца з драконам Сетам — богам цемры, падзем’я, апраметнай. У грэчаскай міфалогіі амаль усе багі і героі — пераможцы змеепадобных пачвараў. Напрыклад, Зеўс перамагае змея Ціфона, Апалон — Піфона, Геракл — Гідру і Ехідну, Персей — Медузу Гаргону. І гэта далёка не поўны пералік.

У заходняй культурнай традыцыі рыцар выратоўвае ад дракона прыгажуню. Усе героі знакамітага кельцкага эпасу пра Караля Артура і рыцараў Круглага Стала змагаюцца з драконамі. Аснова сюжэта — глыбока міфалагічна-рытуальная: у старажытнасці многія плямёны цнатлівую дзяўчыну прыносілі ў ахвяру (тапілі ў моры, возеры, рацэ) Духу Вады, які і ўвасабляўся ў вобразе дракона. У нейкі гістарычны момант маладое пакаленне мужчын, відаць, паўстала супраць архаічнага страшнага звычая. У алегарычнай літаратуры Сярэднявечча выратаваць дзяўчыну з пасткі дракона — значыць вызваліць чыстыя, дабратворныя сілы, знічтожыўшы ліхія, у цэлым — перамагчы зло [63, 79–80].

У хрысціянскай рэлігіі дракон выступае як увасабленне пекла, а сатана названы «Вялікім Драконам». З ім змагаецца Хрыстос, Архангел Міхаіл і Георгій Пераможца. Два апошнія найчасцей прадстаўлены ў іканаграфіі.

Ва ўсіх пералічаных выпадках у двубоі героя з драконам выяўлена па сутнасці адвечная барацьба духоўнага і матэрыяльнага, нябеснага і зямнога пачаткаў, якая адбываецца і ў кожным чалавеку — барацьба яго духа і цела. Акрамя таго, паўстае супрацьстаянне дабра і ліха ў іх самых агульных праяўленнях.

Але неабходна мець на ўвазе, што «уяўленні пра абсалютнае зло робіцца прадметам рэлігійнай свядомасці только на даволі высокай ступені развіцця апошняй, калі яна аказваецца здольнай зрабіць маральныя катэгорыі сваім аб’ектам» [97, 16]. Будзем памятаць, што старажытная міфалогія адлюстроўвае стасункі чалавека і прыроды, а на прыроду маральныя катэгорыі не распаўсюджваюцца. Вось чаму першапачаткова міфалагічныя персанажы, у тым ліку, дракон — заўсёды амбівалентныя. Пры тым, што істота — яўна страшная, хтанічная, яна ўсё ж звязана з першавытокам жыцця (бо персаніфікуе энергію або ваду) і ведамі, мудрасцю. У міфах драконы ахоўваюць нейкія выключныя каштоўнасці, напрыклад, залатыя яблыкі Гесперыд, Залатое Руно, або ў германа-скандынаўскай культуры — Дрэва Жыцця Ігдрасіль. Не варта разумець гэтыя вобразы літаральна. Яблыкі сімвалічна — выток маладосці, несмяротнасці (як і ў нашых казках — маладзільныя яблыкі), Залатое Руно — нешта выключна каштоўнае, хутчэй за ўсё таемныя веды, якія ў выглядзе рунаў (руно — руна) былі запісаны на кожным лісціку Сусветнага Дрэва [12, 55].

Неабходна адзначыць, што ўсе названыя аб’екты знаходзяцца ў цэнтры зямлі або ў выраі, а значыць, і дракон неяк звязаны з Цэнтрам і абавязкова з Касмічным Дрэвам. Яшчэ кітайскі Фусі, як мы памятаем, паднімаўся па гэтаму дрэву на Неба. Сусветнае Дрэва — вось свету, глабальная яго мадэль, канцэнтраванае выяўленне ўсіх універсальных катэгорый, увасабленне зямной мудрасці. Можа быць, драконы таму ў цэнтры свету або трымаюць на сабе свет, як наш Вялес, што ў далекай старажытнасці (прыкладна дванаццаць тысяч год таму) сузор’е Дракона было цэнтрам бачнага з Зямлі неба. Акрамя таго, старажытныя людзі лічылі два канцы экліптыкі трансцэндэнтнымі месцамі жылля чалавечых душ. Прычым канец, размешчаны на поўначы, якраз у сузор’і Дракона, асацыіраваўся з выраем, а другі канец, што на поўдні, быў звязаны з падземны царствам памерлых [60, 562].

Дрэва — Касмічная Вось дазваляе нам зразумець унутраныя сэнсавыя пласты, што заключаны ў вобразе дракона. Рэптылія ахоўвала вось экліптыкі — Паўночны полюс, адсюль — і на Зямлі яна ахоўвае вось зямную — Сусветнае Дрэва. З гэтага пункту гледжання зразумела з’яўленне дракона або змея (Сатаны) ў выраі на Дрэве пазнання дабра і зла, якое з’яўляецца варыянтам Прадрэва. Увогуле ж, значэнне вобраза, можа быць, больш касмічнае, чым зямное.

Але нават у хрысціянскай сярэднявечнай Еўропе дракон — не толькі персаніфікацыя ліха як такога, але і зноў-такі сімвал цэлага, які злучае элементы паветра, агню, вады і зямлі [107, 85]. У кансерватыўнай Англіі, якая надзвычай беражліва ставіцца да свайго мінулага, чырвоны дракон да нашага часу з’яўляецца нацыянальнай эмблемай Уэльса, як і ў Кітаі. Дарэчы, назва Уэльс, безумоўна, паходзіць ад старажытнага еўрапейскага бога Вялеса-Велса-Уэльса.

Сучасная псіхалогія, ідучы ўслед за прыгожым пісьменствам, вызначае сімвал дракона як нешта кашмарнае, цяжкае, страшнае, што чалавеку абавязкова неабходна пераадолець. Інакш кажучы, толькі той, хто пераможа дракона, робіцца героем. Прычым дракон — не толькі нешта знешняе: самы жахлівы дракон — у самім чалавеку. На такім разуменні вобраза асноўваецца і сучаснае мастацтва. Успомнім хоць бы выдатную кінастужку знакамітага расійскага рэжысёра Марка Захарава «Забіць Дракона», створаную па п’есе савецкага пісьменніка Яўгена Шварца «Дракон». Канцэпцыя як літаратурнага твора, так і фільма, па вялікаму рахунку, — у межах міфалагічнага мыслення: ёсць небяспека, што той, хто заб’е дракона, сам робіцца драконам (вавілонскі бог Мардук, перамогшы дракона Тыямат, адначасова і разбуральніка, і стваральніка, сам робіцца драконам). Інакш кажучы, нават пераможанае зло нараджае іншае зло. Але, з другога боку, дракон сам сябе паглынае, як Ураборас. А гэта можна разумець і такім чынам: Прырода заваёўваецца толькі самой Прыродай… Дракон жа, безумоўна, найлепшае вобразнае ўвасабленне мудрай, разнастайнай, добрай і страшнай, непрадказальнай і цудоўнай Прыроды.

Праўда, магчыма, гэты вобраз — увогуле не нашага вымярэння, а іншага — паралельнага свету, і не матэрыяльная істота, а энергетычная, якой наша псіхіка надала больш-менш звыклыя формы.

Вобраз, як бачым, выключна складаны і цікавы. Нездарма эзатэрычная іудзейская традыцыя сцвярджае, што самае глыбокае значэнне таямніцы дракона не паддаецца разгадцы…