Меч Рагвалода

IV

Поруб — месца ўтрымання нявольнікаў. Драўляны зруб з магутных дубовых бярвенняў памерам паўтара на паўтара метра і вышынёй 170 сантыметраў. Без дзвярэй, дах з накату, нявялікае вузкае акенца, праз якое можна падаць ежу вязням. У порубе на саломе ў беднай і бруднай вопратцы размясціліся князь Усяслаў з Рагвалодам-Барысам і Глебам. Княжычы спяць, прымасціўшыся каля бацькі. Усяслаў сядзіць, прыхінуўшыся спінаю да сцяны. Малыя памеры поруба не дазваляюць яму ні легчы, ні стаць на поўны рост. З’яўляецца прывід князя полацкага Рагвалода.

Усяслаў (не глядзіць на Рагвалода). Ты мяне яшчэ памятаеш, князь Рагвалод?

Рагвалод. Гэта ты мяне ўспомніў, князе Усяслаў.

Усяслаў. Як не ўспомніць. Дзяды сёння…

Рагвалод. Вось я і прыйшоў… Іншыя не прыйдуць. Іншым — сорамна, бо падбілі цябе на дурное.

Усяслаў. Зла не трымаю, бо свой розум павінен быў мець… Дажыўся князь Усяслаў — нечым душу прапрадзеда прывітаць-пачаставаць.

Рагвалод. Прывітай-пачастуй успамінам, добрым словам, як прашчуры тое рабілі.

Усяслаў. Усё роўна не даруеш…

Рагвалод. Не аб сабе клапаціся, пра дзяржаву думай. Ты яе асіраціў-абезгаловіў. Сам, па сваёй дурноце паклаў галаву на плаху, і не толькі сваю…

Глеб нешта гаворыць праз сон.

Усяслаў. Што цяпер гаварыць. (Кладзе галаву Глеба сабе на калені, кранае лоб, слухае дыханне, непакоіцца.)

Рагвалод. Гаварыць сапраўды няма пра што. А памятаць варта было б. З Рурыкавічамі маеш справу. Перш чым закалоць мяне, Уладзімір Святаслававіч на нашых вачах пры ваяводзе Дабрыні і дружынніках сваіх згвалціў дачушку маю Рагнеду, а потым і сыночкаў маіх загубіў. Горад разбурыў дашчэнту, мужчын перабіў, жанчын на шчыт узяў, Рагнеду ў Кіеў звёз.

Усяслаў. Хто пра тое не ведае…

Рагвалод. А пра тое, што Яраслаў Уладзіміравіч братоў сваіх родных Барыса, Глеба і Святаслава забіў, Усевалада згнаіў у порубе, а Святаполка атруціў, ты ўжо забыўся ці мо не ведаў? Паслухмяныя ж летапісцы на Святаполка вялікі паклёп узвялі, прыпісаўшы яму забойства Барыса і Глеба.

Усяслаў. Не папракай мяне, князь, — мы сядзім у тым жа порубе, дзе дваццаць чатыры гады адсядзеў яшчэ адзін брат Яраслава Мудрага, пскоўскі князь Судзіслаў. Я ўсё ведаю пра Яраслава.

Кідаецца і трызніць Глеб. Прачынаецца Рагвалод-Барыс. Занепакоены Усяслаў забывае пра князя Рагвалода, спрабуе разбудзіць, падняць Глеба, але той у беспрытомнасці.

Сынок?! Сынок! Што з табою, Глебушка?! Во, напасць яшчэ!..

Рагвалод (сам сабе з сумам). Толькі цуд можа ўратаваць маіх нашчадкаў і дзяржаву Полацкую… (Знікае.)

Рагвалод-Барыс. Татачка, ён жа памірае!

Усяслаў. Вады! Рагвалод — вады!

Рагвалод-Барыс кідаецца да конаўкі, але яна аказваецца парожняй. Глеб трызніць.

Рагвалод-Барыс (разгублена). Выпілі! (У адчаі.) Мы ўсю выпілі!..

Усяслаў. Патрымай яго! (Кідаецца да акенца.) Варта! (Крычыць.) Варта — вады! (Прыслухоўваецца.) Людзі! Людзі, дайце хоць глыток вады!!!

Рагвалод-Барыс (плача). Глеб! Брацік, не памірай! Татачка, рабі што-небудзь, ён жа памірае!

Усяслаў (разгублена). Што, што рабіць?!

Рагвалод-Барыс. Маліся!

Усяслаў (паднімае Глеба на рукі, устае з ім). Хіба што. Толькі каму маліцца? Якіх багоў прасіць?

Рагвалод-Барыс (вельмі непасрэдна). Прасі новага, а я буду старых! Можа, яны ўтаймуюць боль…

Усяслаў апускаецца на калені, трымаючы непрытомнага Глеба на руках.

Усяслаў (моліцца). Госпадзі Божа, Уладыка жыццяў нашых, Ты па міласэрнасці Сваёй сказаў: не хачу смерці грэшніка, няхай жа ён будзе жывы. Ведаю, што хвароба яго ёсць пакаранне Тваё за грахі мае і беззаконне; ведаю, што па справах я заслужыў найцяжэйшае пакаранне, але ж, Чалавекалюбча, зрабі са мною і з ім не па злобе маёй, а па бязмежнай міласэрнасці Тваёй. Не пажадай смерці яго, але дай яму сілы, каб ён цярпліва зносіў хваробу сваю, а я выпрабаванне Тваё, Госпадзі. А паправіўшыся, мы звернемся ўсім сэрцам нашым, усёю душою і ўсімі нашымі пачуццямі да Цябе, Госпада Бога, Стваральніка нашага. I няхай сын мой будзе жывы для выканання святых Тваіх абавязкаў! Амін.

Малітва не дапамагае, і Усяслаў кладзе Глеба на салому. Над ім нахіляецца Рагвалод-Барыс.

Рагвалод-Барыс (горача і даволі гучна шэпча замову). Найперш Перуну памалюся, Дажбогу і Мокаш пакланюся, Стрыбогу і Сварогу павінюся. Хадзіце да нас, памажыце ў добры час загаварыць-замовіць княжыча Глеба. Уратуйце яго ад звера бягучага, ад гада паўзучага, ад злога чалавека, ад смутнай пасцелі, ад дурных вачэй, ад ліхіх нагавораў, ад агню, ад патопу, ад усякае напасці. Дайце яму ахоўніка і збавіцеля!

Усяслаў здзіўлена і ўважліва слухае. Паволі заціхае і Глеб.

Я загадваю і выгаворваю з Глеба ўсе злыя напасці — ад агнявіцы, ад калатухі, ад чорнай немачы, ад паралічу, трасухі, ад ламаты і сударгаў. Усе хваробы, выходзьце з Глеба вон, бо я вас у зямлю закапаю, на агні спапялю, халоднай вадой ахаладжу, сцюдзёнымі льдамі замарожу. Я вас спалю на вуголлях, засушу ў гарачай лазні. У глухую сцяну заканапачу-замурую і густою смалою засмалю.

Згіньце, хваробы, прападзіце, немачы, у апраметную. Усе злыя хваробы ад Глеба адступіцеся, адвяжыцеся, адваліцеся ад гэтага моманту і назаўсёды. I не вяртайцеся ў векі вякоў ні з нябёсаў, ні з верху зямлі, ні з яе глыбіняў глыбокіх.

Паднімае рукі ўгору, вельмі ўзнёсла.

О, неба яснае! О, зоркі светлыя! О, багі-абярэгі! Не адступіцеся ад нас! Не дайце памерці брату! Уратуйце няшчаснага! Дайце яму сілы і моцы! Вярніце мову і розум! Адганіце Чарнабога і злых духаў! Ён не лавіў добрых звяроў і птушак, не сек запаветных дрэў, не муціў крыніцы, не біў палкаю па зямлі, не крыўдзіў коней, вужыкаў і дамавікоў. Калі і маліўся новаму богу, то па дабраце душы, а не назло старым багам.

Глеб засынае. Рагвалод-Барыс ад знямогі спаўзае па сцяне на падлогу. Плач радасці і скрухі вырываецца з яго грудзей. Бацька суцяшае яго.

Усяслаў. Сынок, любы, супакойся. Не трэба так. Яму, здаецца, лепш. Бач, заснуў. I дыхае раўней. (Мацае Глеба за рукі, дакранаецца да лба.) I гарачка спадае. (Туліць да сябе сына.) За мае грахі пакуты вашы. Вешчуна не паслухаў, супраць волі Рагвалода пайшоў…

Рагвалод-Барыс. Ты як лепш хацеў і княству, і сабе, і нам…

Усяслаў. Дзякуй табе, сынку, на добрым слове.

Нечакана Рагвалод-Барыс раскопвае салому і выцягвае з-пад яе невялікага вужыка.

(Здзіўлена.) Вужык?!

Рагвалод-Барыс (радасна). Добрыя багі пачулі мяне. (На здзіўленне Усяслава, робіць над Глебам магічныя рухі, дакранаецца вужыкам да яго рук, ног, ілба.) З намі не проста вужык! З намі сам вужыны цар! Бач, карона на галоўцы. Сам Пярун паслаў нам жывую маланку. Ён і поруб гэты разнясе ў пыл! I ворагаў нашых папаліць. I Глеба ўратуе.

Сцэна паволі зацямняецца і зноў асвятляецца. Глеб прачынаецца, бачыць вужыка, з якім забаўляецца Рагвалод-Барыс. З агідаю сплёўвае.

Глеб. Выкінь вон гэту мярзоту…

Рагвалод-Барыс (спакойна і павучальна). Калі выкінуць вужа з хаты, то прыйдзе вялікае гора. Вужы не забываюць крыўды.

Глеб. Чалавеку, які заб’е хоць аднаго гада, адпускаюцца сорак грахоў, сказана ў Пісанні.

Рагвалод-Барыс (іранічна). Тады ты абавязкова станеш хрысціянскім святым.

Глеб (злосна). Я старэйшы і не люблю паўтараць двойчы. (Рашуча набліжаецца да Рагвалода-Барыса.)

Рагвалод-Барыс (хаваючы вужыка за пазуху). Ніякі гэта не гад. Вужык, не куслівы…

Глеб. Я сказаў — выкінь!

Рагвалод-Барыс (вельмі цвёрда і катэгарычна). Калі памірае вуж, памірае і гаспадар дома! Поруб цяпер — наш дом.

Усяслаў (ласкава). Сядзь, Глеб, і не чапляйся.

Глеб. Княжыч — паганец, і князь туды ж…

Усяслаў. Князь паміж вамі, княжычы.

Глеб. I паміж багамі…

Усяслаў. Паміж багамі, але сам па сабе. (Прымірэнча.) Сёння 14 верасня. Свята Узвіжання Святога Крыжа Гасподняга. Якраз пад гэты дзень вужы ідуць у вырай, у рай. Наш вужык, відаць, адбіўся ад сваіх, а мо і наўмысна застаўся, каб дапамагчы нам.

Рагвалод-Барыс. На шчасце вужык!..

Глеб (злосна). Я не хачу вужынага шчасця! Тым больш што князь Чарадзей сам прынёс яго княжычам на клятай Ршы. А то ці мы б тут зараз гібелі з вужыкамі разам…

Рагвалод-Барыс. Мы тут таму, што Яраславічы здрадзілі чэснаму крыжацалаванню.

Глеб. Яраславічы маглі адступіцца ад сваёй клятвы, бо давалі яе іншаверцу.

Усяслаў (вельмі цвёрда). Не забывайся, хрысціянін! Я табе не толькі бацька, але і князь!

Глеб. А то мы не бачым, які ты цяпер князь… Пад Ноўгарадам, Псковам ды на Нямізе ты быў князь. А зараз…

Усяслаў (ціха, ды занадта рашуча). Калі вымавіш яшчэ хоць адно слова…

Глеб. Я замаўкаю і малюся за вас, неразумных. А ты, князь Усяслаў, можаш дазволіць княжычу Рагвалоду-Барысу трымаць тут не толькі гадаў, але і пеўняў, зязюль, жаўрукоў, буслоў, а можа, і зайцоў, ваўкоў, мядзведзяў, тура — залатыя рогі. Ці ж у паганцаў мала святога звяр’я?! Толькі ці ўмесцімся тут усе разам, бо трэба ж яшчэ балваны Перуна, Дажбога, Воласа ды Мокаш тут паставіць.

Усяслаў (са скрухаю). Дарэмна княжыч Глеб так жартуе. Дарэмна.

Глеб. Даруй, княжа, — замаўкаю, і, відаць, надоўга…

Рагвалод-Барыс (рашуча). А я скажу, і зараз. Калі і дзе яшчэ давядзецца?..

Адрынеце звяроў і птушак, разбурыце капішчы старых багоў, пагасіце Перуновы агні памяці, апаганіце крыніцы даўніны, высечаце святыя дубровы і запаветныя дрэвы — з чым застанецеся?! Каму і чаму паклоніцеся ў горы, каму аддзячыце ў весялосці?!

Русаллі забароніце, музык і блазнаў вынішчыце, дзевак першародным грахом запалохаеце — хто вояў раджаць будзе?! Спадзяецеся, што ворагі нашы з хрысціянскай дабрачыннасці палюбяць нас, як любяць саміх сябе? Як жа? Ударылі цябе па шчацэ левай — падстаў правую! Толькі нешта не чуў я пра выпадкі, каб папы падстаўлялі сябе пад мужыцкія кулакі, калі тыя не хацелі ў раку лезці, каб пазнаць новага бога.

Усяслаў. Ты, сынок, добра ведаеш — ні сам я, ні дружына мая Полаччыну не хрысцяць.

Рагвалод-Барыс. Пра Уладзіміра, Яраслава і Яраславічаў мая гаворка. Пралюбадзеі і забойцы Русь хрысцілі — Дабрыня агнём, а Пуцята мячом. Волхаў-раку тапельцамі перакрылі, гарады і вёскі папалілі. Чалавечай крывёю Прыпяць ускіпела ад хрышчэння Турава і яго наваколля. А хрысцілі тых, хто застаўся жывы. Жыццём адкупіўся ад новай веры і прашчур наш князь Тур. Пакуль мы ў порубе гніём, пачырванее святы Рубон ад Полацка да мора. Скажаце: на ўсё воля боская… Але ж так можна апраўдаць любое злачынства. I апраўдваюць. Хрыстос, маўляў, цярпеў і нам наказваў. Людзей прывучаюць да пакоры і безнадзейнасці — як будзе, так і будзе.

Новая вера — гэта страх, няўпэўненасць, пакута і самота. Як з гэтым будзе жыць народ?!

Усяслаў. Народ сам за сябе вырашыць.

Рагвалод-Барыс. Тады скажы, куды князі дзенуць гонар, годнасць, адвагу, проста чалавечае сумленне, бо народ якраз на іх глядзіць. Ты ж сам, князь, вучыў сваіх сыноў і годнасці і адвазе…

Усяслаў. Вучыў усіх аднолькава, а вы вунь якія розныя… Адзін укленчвае перад трыадзіным Богам, а другі перад цэлым тузінам.

Рагвалод-Барыс. У старой веры таксама адзін бог, але які?! Бог Сонца! Усё ад яго на грэшнай зямлі: жыццё і смерць, радасць і смутак. Ад бога Сонца — усе іншыя. I імёны іх гучаць, як музыка: Купала — бог дастатку; Вярба — багіня вясны; Тур — бог звяроў; Лада — багіня кахання; Цёця — багіня ўраджаю; Парадзіха — багіня жанок і самога жыцця; Пераплут — бог весялосці…

Папы ды княскія дружыны найперш вешчуноў нішчаць — найразумнейшых людзей, каму вядома, што было і што будзе на зямлі пад Сонцам. Загінуць вешчуны, згіне і памяць людская пра саміх сябе. А што мы без памяці? Авечкі Хрыстовы, быдла бязмоўнае. Як зразумець, як прыняць словы новага бога: «Я знішчу мудрасць мудрацоў і розум разумных адкіну. Каб вера ваша была не ў мудрасці чалавечай, а ў сіле Божай»?

Не магу зразумець, чаму папам і новаму богу не даспадобы нашы святыні і нашы продкі. Чаму хрысціцелі ідуць не толькі з крыжам, але і з сякерай ды мячом! Ідуць па чужой ім зямлі з невядомым богам і чужой мовай. Па якім праве нішчаць нашых багоў і нашых людзей?! Чаму старых багоў трэба называць «ідаламі акаяннымі», заносіць у д’ябальскія кнігі і клясці, як д’яблаў?! Сустрэча з папом стала прыкметай бяды і няшчасця.

Тысячагоддзямі мы жылі са сваімі багамі. I нікому не шкодзілі нашы купальскія, калядныя ці жніўныя песні. А што дрэннага ці шкоднага ў гуканні вясны, у праводзінах зімы, у галашэннях па нябожчыку, каб душы іх не помсцілі родзічам? Каму дрэнна ад таго, што людзі прымаюць зоркі на небе, як знакі жывых душ? Дзіця нараджаецца, і Сварог запальвае зорку; чалавек памірае, і бог Зніч яго зорку гасіць. Ці ж можна забараніць душам дзядоў прыходзіць да сваіх нашчадкаў? Ці ж можна забараніць пеўню будзіць Сонца і прыносіць людзям святло, а зязюлі адлічваць нашы гады?

Нас пачынаюць прывучаць да пакоры і боязі. Але пагадзіцеся, што гэта не для крывічоў, дрыгавічоў ды радзімічаў. Мы ж ад нараджэння вольныя, хоць ты, князь, хоць ты, смерд! За ўціскам і цярпеннем — бунт, адплата. Скажыце мне, чаму папы маўчаць пра тое, што Хрыстос загінуў за людзей, а не за ўладарцаў накшталт кіеўскіх князёў. I, можа, ты, князь Усяслаў Чарадзей, скажаш мне, навошта пабудаваў Сафію ў Полацку? Не можаш жа ты не ведаць пра новую і старую веру таго, што я пра іх ведаю.

Усяслаў. На грэцкай мове Сафія — гэта Мудрасць, Веды, Майстэрства. Без гэтага не можа існаваць самастойна і незалежна дзяржава. А будуючы Сафію, я менш за ўсё кіраваўся пачуццямі веры ў пэўных багоў ці Бога. Мне люба вера дзядоў, але ж сёння ўжо нельга абысціся без мудрасці, ведаў і майстэрства. Нашы пісьмёны-насечкі — учарашні дзень. Яны не выведуць нас да мудрасці, не дадуць нам ведаў і майстэрства. Яраславічы з’ядналіся супраць нас на грунце новай веры і новага бога. Узвёўшы сабор у Полацку, я ўраўняў маю дзяржаву з Ноўгарадам і Кіевам, не кажучы пра іншыя княствы. Цяпер вайна супраць нас — гэта вайна супраць новага бога, супраць адзінаверцаў. Яны не змогуць не лічыцца з гэтым.

Рагвалод-Барыс (іранічна). З гэтае прычыны ты і абрабаваў наўгародскую Сафію, а званы яе павесіў у Сафіі полацкай?..

Усяслаў. Я адпомсціў Рурыкавічам і Ноўгараду за разбураны Полацк і спробу знішчыць дынастыю Рагвалода. З гэтай нагоды я і табе надаў імя прапрапрадзеда. А што да званоў, то якая новаму богу розніца, у чыёй Сафіі яны званіць будуць. Галоўнае, каб званілі і каб звон іх ва ўсіх княствах рускіх чуваць быў. А Ноўгарад бы ведаў, што ён падначалены Полацку.

Рагвалод-Барыс. Здзіўляюся, як ты можаш жыць з такой расколінай у душы.

Усяслаў. Расколіна не ў маёй душы, а ў нашым жыцці. Я — над расколінай! Я — мост праз яе! I вы, сыны мае, будзеце будаваць свой мост з двух берагоў. Не пабудуеце — загінеце і дзяржаву загубіце. А вера мая з уладаю звязана. Адзіны Бог, адзіны князь, адзіная дзяржава! Інакш — пагібель!

Рагвалод-Барыс (разгублена). А каму трэба дзяржава, дзе ўсё будзе разбурана, перайначана, падменена і апаганена? (Пасля працяглай паўзы.) Што ж вы маўчыце?..

Усяслаў. Калі людзі нашы не пад прымусам, а па волі сваёй прымуць новую веру і пры гэтым не перастануць пакланяцца ўсяму жывому на зямлі і не здрадзяць звычаям прашчураў, атрымаецца нешта магутнае, непераможнае і пад Сонцам вечнае. На жаль, гэтага не разумеюць нават вешчуны, не кажучы ўжо пра вас.

Глеб (адчужана). «Верую во единаго Бога Отца, Вседержителя, Творца небу и земли, видимым же всем и невидимым. И во единаго Господа Иисуса Христа, Сына Божия, Единороднаго, Иже от Отца рожденнаго прежде всех век; Света от Света, Бога истинна от Бога истинна, рожденна, несотворенна, единосущна Отцу, Имже вся быша. Нас ради человек и нашего ради спасения сшедшаго с небес и воплотившагося от Духа Свята и Марии Девы, и вочеловечшася. Распятаго же за ны при Понтийстем Пилате, и страдавша, и погребенна. И воскресшаго в третий день по Писанием. И возшедшаго на небеса, и седяща одесную Отца. И паки грядущаго со славою судити живым и мертвым, Егоже Царствию не будет конца. И в Духа Святаго, Господа, Животворящаго, Иже от Отца исходящаго, Иже со Отцем и Сыном спокланяема и сславима, глаголавшаго пророки. Во едину Святую, Соборную и Апостольскую Церковь. Исповедую едино крещение во оставление грехов. Чаю воскресения мертвых, и жизни будущаго века. Аминь».

Крадучыся ў прыцемках, да поруба падыходзіць чалавек у манаскай вопратцы. У ім можна пазнаць ваяводу Данілу. Ён кідае ў акенца бяросту і знікае. Здзіўлены Усяслаў падбірае яе.

Усяслаў (спрабуе прачытаць у паўзмроку). «Не падыходзьце да акенца, бо заколяць…»

Устрывожаныя княжычы ўскакваюць з падлогі, запытальна глядзяць на бацьку. А ён абдымае сыноў і адступае з імі да сцяны, далей ад акенца.

Сцэна паволі зацямняецца.

V

Летапісец (на фоне ўзрастаючага трывожнага перазвону). «В лето 6576 (1068). Придоша иноплеменьници на Русьску землю, половьци мнози. Изяслав же, и Святослав, и Всеволод изидоша противу им на Льто. И бывши нощи, подъидоша противу собе. Грех же ради наших пусти бог на ны поганыя, и побегоша русьскыи князи, и победиша половьци… Изяславу же со Всеволодом Кыеву побегшю, а Святославу Чернигову, и людье кыевстии прибегоша Кыеву, и створиша вече на торговищи, и реша, пославшеся ко князю: «Се половци росулися по земли; дай, княже, оружье и кони, и еще бьемся с ними». Изяслав же сего не послуша…»

Звон нарастае. Летапісец знікае. Сцэна крыху асвятляецца. Перапалоханы, разгублены бегае па палацы князь Iзяслаў. За ім спакойна назірае ігумен Феадосій.

Ізяслаў. Гэта ўсё! Канец! Смерць! Яны да раніцы будуць тут! За што?! За што?! За што гэтае боскае пакаранне?!

Феадосій. У Бога і папытай, княжа. У сумлення свайго…

Iзяслаў (не слухае). Такая параза! Такая здрада!.. (Апускаецца на калені, моліцца.) «Господи Боже наш, еже согреших во дни сем словом, делом и помышлением, яко Благ и Человеколюбец прости ми. Мирен сон и безмятежен даруй ми. Ангела Твоего хранителя посли, покрывающа и соблюдающа мя от всякаго зла, яко Ты еси хранитель душам и телесем нашим, и Тебе славу возсылаем, Отцу и Сыну и Святому Духу, ныне и присно и во веки веков. Аминь».

«Спаси, Господи, люди Твоя, и благослови достояние Твое, победы христианам на сопротивныя даруя, и Твое сохраняя Крестом Твоим жительство». (Тройчы хрысціцца. Глядзіць на Феадосія, як на збавіцеля.)

Памаліся, ойча, за душу маю грэшную!.. За горад Кіеў! За дзяржаву Рускую!

Феадосій. Кажуць: як трывога, тады і да Бога… Шкада, што толькі ў горы людзі ўспамінаюць Бога. Д’ябал жа радуецца праліццю крыві і распаляе варажнечу нават паміж суродзічамі. А Бог патрабуе жыць у пакаянні і кажа нам праз прарока: «Звярніцеся да мяне ўсім сэрцам вашым, у посце і плачы». I калі б мы былі паслухмянымі Госпаду, дараваліся б нам усе грахі. Але ж мы да ліха вяртаемся, як свінні, што ў гразі вечна пэцкаюцца і ў брудзе жывуць. «Дакуль не насыціцеся злобамі вашымі? Чаму не пакаецеся ў грахах сваіх? — пытаецца Гасподзь Бог. — Звярніцеся да мяне — і я адвяду ад вас гнеў мой. Вы ж абрынулі на мяне словы вашы, кажучы: «Нікчэмнасць, хто служыць Богу!» У Святым пісанні напісана: «Будзеце шукаць мяне ў бядзе — і не знойдзеце, бо не схацелі хадзіць шляхамі маімі».

Пакайцеся, Яраславічы, у злачынствах вашых! Звярніцеся да дабра і міласэрнасці, і дадзена будзе вам па справядлівасці вашай!..

Iзяслаў (устае, вельмі пагрозліва). Што ты маеш на ўвазе, ойча?!

Феадосій. Вызвалі з поруба князя Усяслава. Дай яму шчыт і меч, а кіянам коней і зброю, і яны ўратуюць горад ад полаўцаў, як некалі ўратавалі ад торкаў.

Iзяслаў. Яны заб’юць мяне першым…

Феадосій. На ўсё воля Божая, княжа.

Iзяслаў (амаль істэрычна). Ты заадно з Чарадзеем?!

У палату ўрываецца перапалоханы ваявода Каснячка.

Каснячка. Князь, бяда! На гандлёвым пляцы Падола кіяне сабралі веча — патрабуюць коней і зброю.

Iзяслаў (цвёрда). Я сказаў, што гэтага не будзе.

Каснячка. Ваявода Тукы так і перадаў чэрні тваю княскую волю. Тады раз’юшаны натоўп рушыў на Гару, да майго двара. Яны хацелі маёй смерці — цуд уратаваў мяне. Абарані, княжа!

Iзяслаў. Ты, ваявода Каснячка, не выканаў маёй княскай волі і, як апошні палахлівец, збег ад полаўцаў на Альце, я ж не стану бараніць цябе ад кіян.

Каснячка. Княжа, смерць пагражае і табе. Кіяне раздзяліліся. Адны пайшлі да двара Брачыслава вызваляць вязняў-палачан, а другія праз мост прама на княжы двор.

Ізяслаў кідаецца да акна, адчыняе яго. Гул раз’юшанага натоўпу. Чуюцца паасобныя воклічы: «Смерць ваяводзе Каснячку!», «Ганьба Праўдзе Яраславічаў!», «Князёў-баязліўцаў — на шыбеніцу!», «Волю князю Усяславу!», «Волю князю Усяславу!» Ізяслаў зачыняе акно. Прыбягае ваявода Тукы. Ізяслаў кідаецца да яго.

Ізяслаў (з жахам). Што там, ваявода?!

Тукы. Князь, сам бачыш, люддзё ўзвыла. Кіяне вызвалілі дружыну полацкую. Ёю верхаводзіць Даніла — ваявода князя Усяслава.

Iзяслаў. О Божа праведны!..

Тукы. Княжа, пашлі стражу да поруба князя Усяслава — няхай яго паклічуць да акенца і заб’юць, працяўшы мячом.

Каснячка. Знайшоў час забіваць! Ты не паспееш выняць меч з похвы, як народ разнясе княскія палаты і саміх нас пераколе да адзінага.

Iзяслаў. Што ты маўчыш, ойча?! Звярніся да чэрні ад імя Бога!

Феадосій. Князь Усяслаў для чэрні — само сумленне і мужнасць, заступнік супраць жорсткасці Рускай Праўды, вамі, ваяводы, створанай. У свядомасці кіян — ён удачлівы ваяр, высокі дзяржаўны розум, вешчая душа, таямніца, нарэшце, ахвяра клятваадступніцтва ад чэснага крыжацалавання.

Iзяслаў (рашуча і настойліва). Смерць Усяславу!

Тукы (вымае меч). Смерць!

Феадосій. Вы не зробіце гэтага, бо чулі, што сказана: «Не забівай; а хто заб’е, падпадае суду».

Ізяслаў. Ці не ты, ойча, пераступіш мне дарогу?!

Феадосій. Бадай што я, больш, відаць, няма каму… Княжа, адступіўшы ад клятвы на крыжы і паланіўшы Усяслава ў паслявелікодныя святы і напярэдадні свята — нараджэння Іаана Хрысціцеля, ты з братамі здзейсніў смертны грэх. I Бог пакараў вас нашэсцем полаўцаў. Сёння 14 верасня — свята Узвіжання Святога Крыжа, свята перамогі дабра над злом. Пральеш кроў праведную — кара Гасподняя будзе страшнейшай за наступ полаўцаў і мяцеж кіян.

Iзяслаў. Не палохай мяне, язык вырву!

Феадосій. Праўду сказаў апостал: агрубела бо сэрца ў вас, і вушыма цяжка чуеце, і вочы свае змежваеце, каб не ўбачыць, і вушыма не пачуць, і сэрцам не ўразумець… Калі б ведалі вы, што азначае: «міласці хачу, а не ахвяры», не асудзілі б нявінных.

Убягае князь Усевалад.

Усевалад. Бяжым, Ізяслаў! Яны высякаюць Усяслава з поруба! (Выбягае.)

Сцэна паволі зацямняецца.

Летапісец. «В лето 6576 (1068). Изяслав же, се видев, со Всеволодом побегоста з двора, людье же высекоша Всеслава ис поруба, в 15 день семтября, и прославиша и среде двора къняжа… Изяслав же бежа в Ляхы… Бог же показа силу крестную на показанье земле Русьстей, да не преступають честнаго креста, целовавше его; аще ли преступить кто, то и зде прииметь казнь и на придущемь веце казнь вечную… Всеслав же седе Кыеве месяць 7».

Святло гасне.

VI

Княская палата. За трапезай Усяслаў, Глеб, Даніла і некалькі вояў. Сярод танцораў і музыкаў «тур», «мядзведзь», «каза», «бусел». У іх карагодзе маладая прыгожая распранутая дзяўчына. Яе дзявоцкую годнасць прыкрываюць бярозавыя галінкі. Дзяўчына прадстаўляе багіню кахання Ладу. Ёй і прысвячаецца язычніцкі танец. Усяслаў паднімае руку. Танец спыняецца. Лада без музыкі працягвае «сольны» танец.

Усяслаў (да Данілы). Тваё слова, слаўны ваявода! Як бы там ні было, а перамога за намі… (Чэрпае кубкам віно з бочачкі і падае Данілу.) Гавары!

Даніла (падняўшыся з лавы). А я ўсё сказаў яшчэ там, на Падоле, і каля двара Брачыслава! (Узнёсла.) За волю! За свабоду! Слава князю Усяславу!

Воі (усе разам). Слава! Слава! Слава!

Даніла. Жыве зямля Полацкая!

Воі (усе разам). Жыве! Жыве! Жыве!

Усяслаў. Верным воям — слава!

Воі і музыкі (усе разам). Слава! Слава! Слава!

Урачыста звоняць званы. Музыкі і танцоры ідуць карагодам вакол Лады, спяваюць:

Уся ўвага да Лады — яна танцуе. Задаволены, узбуджаны і расчулены Усяслаў па чарзе абдымае Данілу, вояў, Глеба. З’яўляецца ўзрушаны Рагвалод-Барыс.

Усяслаў (з папрокам). Мог бы і не пазніцца! Як-ніяк, а залаты пасад абмываем. Хоць і невялікае дзіва, але ж не так часта бывае.

Рагвалод-Барыс. Мы яго злавілі!..

Усяслаў. Каго злавілі?

Рагвалод-Барыс. Зараз пабачыш!.. Стаіць, гад, на каленях перад абразамі і моліцца, бы ў Кіеве нічога і не здарылася!

Усяслаў (вельмі зацікаўлена). Дзе ён?!

Рагвалод-Барыс. Тут, у сенях. Вяшчун пільнуе. (Выбягае ў сені і вяртаецца з Вешчуном. Той трымае канцы вяроўкі, якой звязаны рукі манаха, яго твар схаваны пад капюшонам. Вяшчун у вопратцы воя, пры шчыце і мячы.)

Вяшчун. Пакажыся вялікаму князю кіеўскаму, здраднік паршывы! (Здзірае капюшон з галавы манаха. Перад прысутнымі — ігумен Феадосій.)

Усяслаў (пасля доўгай паўзы). Ну дык што належыць ігумену Феадосію за фарысейства з крыжам на Ршы?.. Поруб?.. Укрыжаванне?..

Рагвалод-Барыс. Адсячэнне галавы ў іх на першым месцы.

Усяслаў. Дык што вы мне яго прывялі?! Калі адсячэнне, дык адсякайце!.. Ці мо ён хоча, каб я сам гэта зрабіў? Дык жа вялікі гонар будзе…

Феадосій. Калі Богу пажадана адсячэнне, я гатовы да адсячэння. Мне губляць няма чаго.

Усяслаў. Адсячэннем ды ўкрыжаваннем няхай у Царградзе і Рыме займаюцца. Мы яго па-нашаму караць будзем: атруту ў віно або з моста ў раку ці да конскага хваста прывяжам, як яны некалі нашага Перуна…

Даніла. Не спяшайся, князь.

Музыкі і танцоры з гікам ідуць у скокі вакол Феадосія. Сярод іншых асабліва стараецца Лада.

Феадосій. Гарэць будзеш, сарамніца, у агні пякельным!..

Даніла (надзвычай нервова). Вон!!! Усе вон!!!

Музыкі, танцоры паспешліва выбягаюць.

(Зусім спакойна.) Не спяшайся, князь. Я расказаць не паспеў. Ігумен Феадосій не толькі мяне і паплечнікаў маіх (ківае на вояў) хаваў у сваім манастыры. Ён яшчэ і Яраславічаў утрымаў, каб яны не забівалі цябе і княжычаў.

Глеб. Слава табе, Божа наш! (Апускаецца на калені і хрысціцца многа разоў, шэпча малітву.)

Усяслаў. Гэта ўжо цікава! (Да Феадосія.) Кары Гасподняй перапалохаўся ці іншы які інтарэс маеш да чарадзея, змея, ваўкалака і пярэваратня?..

Феадосій. Іншы і не малы, прытым даўно і ўсур’ёз…

Усяслаў. Ну, давай выкладвай! Толькі ведай, што здраднікаў я не цярплю, каму б яны ні здрадзілі і да каго б ні перабеглі.

Феадосій (ківае на Вешчуна). Не пры ім жа… З вока на вока гаварыць будзем.

Усяслаў. Вядома. Чысты з нячыстым за адзін стол не сядуць.

Вяшчун выходзіць.

Рагвалод-Барыс. Тады і я выйду!

Усяслаў (катэгарычна). Ваявода і княжычы застануцца!

Усе Воі выходзяць.

(Да ўсіх, хто застаўся.) Сведкамі будзеце, а то мне і не паверыць могуць аб размове душавыратавальнай перад смерцю крывадушніка і княскага ўгодніка.

Феадосій. Духоўнікам князя я быў, за гэта і судзі.

Усяслаў. Не прыспешвай — ва ўсім разбяруся!

Глеб. Але ж сказана ў апостала: «Усякае раздражненне, і лютасць, і гнеў, і крык, і ліхаслоўе з усякаю злосцю хай будуць выдалены з вас; але будзьце адно да аднаго добрыя, спагадлівыя, даруйце адно аднаму, як і Бог у Хрысце дараваў вам!»

Рагвалод-Барыс (абурана). Ён нібы і не гніў у тым порубе?! Ад такой несправядлівасці можа пагаснуць сонца! Князь, кожны павінен атрымаць сваё! На Ршы ён даў нам па твары, няхай падрыхтуецца да адплаты!

Усяслаў. Памаўчыце, княжычы, пакуль князь гаворыць!

Даніла. Князь, пакуль ёсць час, рабі дабро.

Усяслаў. Не зразумеў!

Даніла. Не палохай добрасумленнага і мужнага чалавека — ён разам з іншымі на смерць ішоў, каб кіянаў падняць і цябе з княжычамі вызваліць. А я з ім яшчэ і чару не ўзяў за здароўе тваё. Не пярэч, княжа, і сабе зачэрпні!

Усяслаў чэрпае дзве кварты віна і падае Данілу і Феадосію. Сам бярэ трэцюю.

Феадосій. Будзь здароў, князь Усяслаў! Будзьце здаровы, княжычы! Няхай Гасподзь беражэ зямлю Полацкую і яе насяленцаў! (Хрысціцца і адпівае віна.)

Даніла выпівае да дна, Усяслаў ставіць сваю кварту на стол, не прыгубіўшы.

Усяслаў. Адпіўшы з чары за маё здароўе і зямлю Полацкую, ты, ойча, яшчэ раз здрадзіў Яраславічам.

Феадосій. Адступіўшы ад клятвы на крыжы, Яраславічы здрадзілі Ісусу Хрысту. Мая павага да іх ахвяр нявінных не можа ставіцца мне ў папрок. I ты, князь, дарэмна замысляеш ліхое ў сэрцы сваім. Свет даўно ўкрыжаваны, і мы для свету…

Усяслаў (перапыняе). Маё сэрца скамянела ў порубе. Яго не крануць ні твае просьбы, ні твае клятвы.

Феадосій. Я ні з кім не раіўся і нікому не кляўся, прымаючы тваю пакутную праўду. Яна прывяла ваяводу Данілу да мяне ў манастыр, а мяне на веча кіян. Бо сказана: мы нямоцныя супраць праўды, а моцныя за праўду.

Даніла. Не падтрымай нас кіяне, і нам, і табе, княжа, была б смерць наглая і здрадная. Слова ігумена на Падоле было вырашальным.

Усяслаў. Такім чынам, вы ўжо абодва супраць мяне.

Даніла. З табой не толькі мы, а ўвесь Кіеў.

Феадосій. I таму я не збіраюся пустасловіць у твой зорны час. Я хачу, каб з табою, князь Усяслаў, была ўся Русь Кіеўская.

Усяслаў. Ці не наважыўся ты, ігумен, стаць маім духоўнікам і праз мяне кіраваць усёй Руссю Кіеўскай? Дык у мяне нават Вяшчун ведае сваё месца.

Феадосій. Мне сумна, князь, што ты не верыш мне нават пры такім сведку, як ваявода Даніла.

Усяслаў. Калі Яраславічы залівалі Полаччыну крывёй, бурылі і палілі яе гарады і вёскі, а жанчын і дзяцей бралі на шчыт, каб прадаць сарацынам, ты, ігумен Феадосій, служыў ім верай і праўдай.

Феадосій. Я служыў не Яраславічам, а Богу.

Усяслаў. Розныя ў нас багі. I я дзіўлюся, чаму цябе не засмучае тое, што на мне няма крыжа Хрыстова… Хоць яго няма і на хрысціянах Яраславічах.

Феадосій. Яраславічы — адроддзе яхідны. Рабы плоці, паклоннікі блуду, варожасці, свары, зайздрасці, гневу, звады, нянавісці, злобы, п’янства… А хіба ўсё пералічыш. З сэрцаў іх выходзяць толькі ліхія замыслы. Яны не ўмеюць адрозніць знакаў часу. Ты, князь Усяслаў, гэта ўмееш. Можа, з таго людзі і завуць цябе вешчай душой.

Усяслаў. Яны завуць мяне яшчэ і Чарадзеем.

Феадосій. I дзякуй Богу, калі гэта на карысць падданых. Толькі добры чалавек з добрай скарбніцы выносіць добрае, а ліхі чалавек з ліхой скарбніцы выносіць ліхое. Русь — багатая і святая скарбніца славянскіх плямёнаў. Вазьмі яе пад сваю моцную ахову. Дай ёй справядлівы, мірны шлях. Крывёю ж сплываюць народы ад ліхадзейства ўладарцаў. А якая злавесная хмара насоўваецца з дзікага поля!..

Усяслаў. Ты нібы карануеш мяне на Кіеўскі залаты стол?

Феадосій. Караную! І Бог мяне пачуе, бо ён бачыў тваю справядлівасць і твае пакуты. Прадчуваю я і твае сумневы, бо неспадзева ўзнесла цябе так высока, а адтуль далёка бачыцца.

Даніла. Судзі мяне, княжа, як хочаш, але я на яго баку.

Усяслаў. Судзіць не буду, але скажу: вы абодва не ўлічылі, што я пакуль іншых багоў вернік і вельмі сумняваюся, што спадабаюся новаму богу і яго статку.

Даніла (вельмі непасрэдна). Дзеля такой вялікай справы можна і новую веру прыняць. Сам чуў, якімі праведнікамі былі тыя ж Яраславічы. I наогул, пры чым тут багі, калі ўлада ў тваіх руках! Тым больш што яна звалілася табе з неба. Хто ведае, чые багі яе адтуль скінулі.

Усяслаў. Малайчына, ваявода!.. Вось што значыць пасябраваць з папом…

Даніла. Даруй, княжа, але ж сапраўды — як можа кіраваць усёй Руссю князь старой веры? Суседзі засмяюць.

Рагвалод-Барыс. О неба! Як ты не абрынешся на грэшную зямлю.

Усяслаў. А мо табе, ваявода, сапраўды перайсці ў папы — будзеш у мяне духоўнікам і дарадцам?! (Смяецца.)

Даніла. Акрамя смеху, я б табе і сёння параіў: бяры ўсё пад сваю руку, а там будзе відаць…

Усяслаў. Дзіўлюся, як ты толькі такі хітры на Нямізе ў палон трапіў.

Даніла. Каб не трапіў я, то трапіў бы ты.

Усяслаў. Як бачыш, я сам сябе паланіў і сыноў пад меч падвёў.

Даніла. Дзякуй Богу, цяпер з сынамі ў Кіеве сядзеш. Не век жа Яраславічам красавацца!

Усяслаў. Некалі мой бацька, князь Брачыслаў, разам з Яраславам Мудрым аберуч кіравалі Руссю, і ўсім вядома, што з гэтай мудрасці атрымалася. Не выпадае мне з Ізяславам, Святаславам ды Усеваладам у восем рук адной дзяржавай кіраваць. Полацк мяне зачакаўся. Званы Сафіі клічуць. Вярнуся і яго мацаваць буду, каб ні адзін сабака да мяжы зямлі маёй наблізіцца не адважыўся б за тры дні язды.

Феадосій. Чыстыя сэрцам Бога ўбачаць.

Усяслаў. Пажывём, памяркуем, а там мо і ўбачымся. Там відаць будзе, як Даніла кажа. А цябе, ойча, з сабой вазьму, калі ў Кіеве заставацца баішся. У Сафіі ў мяне служыць будзеш…

Феадосій. Госпадзі Божа мой, ці ж пра мяне ў нас гаворка сёння?! У хуткім часе Ізяслаў да Кіева ляхаў прывядзе! А калі, не дай Божа, зноў полаўцы?

Усяслаў. Ляхаў дачакаюся і паб’ю. А Кіеў Рурыкавічам-Яраславічам пакіну. Пакуль яны будуць грызціся за залаты прастол, я Полацк умацую. Дарэчы, калі б Рагвалодавічы менш пра Кіеў думалі, а больш пра сваю дзяржаву клапаціліся, мне не давялося б у кіеўскім порубе сядзець, а табе ратаваць мяне.

Феадосій (апускаецца на калені). Княжа любасны, не сячы з-за пляча! Сем разоў адмерай… Першая ж магчымасць за стагоддзі з’яднаць народы, замірыць плямёны, утаймаваць князёў-разбойнікаў, прынесці мір і паразуменне. Хіба не цячэ ў жылах тваіх кроў Рурыка і Рагвалода?! Сам сядзеш у Кіеве, а над дзясніцаю тваёй Полацк, Ноўгарад, Смаленск, Чарнігаў, Тмутаракань, не кажучы пра іншае! I полаўцы пацішэюць…

Усяслаў (у тон Феадосію). Адзін князь, адзін Бог, адна дзяржава…

Феадосій (ускокваючы з падлогі). Святыя словы, князь! Святыя словы!..

Усяслаў. Ты мне падабаешся, ойча…

Феадосій. Дык і я ж цябе ратаваў не за прыгожыя вочы…

Усяслаў. Вось за гэта дзякуй! (Да Данілы і княжычаў.) Вып’ем за здароўе ігумена Феадосія! Святы чалавек, хоць і хітры…

Усе выпіваюць.

Феадосій (закусваючы). Я не хітры — час ліхі.

Усяслаў. А я мудры — таму і збягу ў родны Полацк.

Феадосій. Я ўратаваў цябе, князь Усяслаў, а ты мяне Яраславічам на смерць аддаеш. Ізяслаў вынішчыць кіянаў, што вызвалілі цябе і княжычаў. Выходзіць, ты і ім здраджваеш…

Усяслаў. Уратаваўшы мяне, і ты і кіяне ўратавалі княства Полацкае. Я не магу яму здрадзіць.

Феадосій. Божа праведны, я здрадзіў не толькі Кіеву, але і самому сабе. А ты, княжа, сапраўды і разумны, і мудры.

Усяслаў (з усмешкай). Я яшчэ і хітры, як ты. (Вельмі сур’ёзна.) Бог табе суддзя, ойча. Будзем спадзявацца, што суд Яго будзе не надта строгі. Бог — справядлівы, а ты — сумленны. I хочаш шчасця і міру ўсёй Русі, мае ж памкненні больш сціплыя. Я хачу міру, спакою і шчасця сваёй зямлі Крыўскай. Яна можа гэтага дамагчыся, калі будзе з’яднанай, моцнай і ад Кіева незалежнай. А што да ўсёй вялікай Русі, то разлады і міжусобіцы Рурыкавічаў усё роўна прывядуць яе да заняпаду, а мо і да смерці. Не ўсё вялікае разумна і зусім не вечна… (Нечакана для прысутных.) А калі ляхаў паб’ю, то, можа, і тут застануся-затрымаюся. На ўсё воля Божая, як ты кажаш. А зараз, шаноўны ойча, адпускаю цябе і пад сваю ахову бяру. Адпачні і за мяне памаліся. Ты да Бога бліжэй за ўсіх. Ён цябе пачуе…

Феадосій (абнадзеена і ўзрадавана). Мілата вам і мір ад Бога, Айца нашага і Госпада Ісуса Хрыста. (Хрысціцца, кланяецца і выходзіць.)

Даніла (разгублена). Ты, княжа, гэта сапраўды… застанешся ў Кіеве ці жартам?..

Усяслаў. Усур’ёз і ў навуку табе і княжычам… Яраславічы нас ненавідзяць, баяры-хрысціяне не падтрымаюць, сваёй дружыны мы не маем, спадзявацца на кіеўскую чэрнь падстаў нямнога. За каго і дзеля каго ваяваць супраць людзей?! Збяжым у Полацк, і абавязкова! А калі — падумаем…

Глеб дэманстратыўна выходзіць. Сцэна паволі зацямняецца. Асвятляецца Летапісец.

Летапісец. «В лето 6577 (1069). Поиде Изяслав с Болеславомь на Всеслава; Всеслав жа поиде противу. И приде Белугороду Всеслав, и бывши нощи, утаивъся кыян, бежа из Белагорода Полотьску. Заутра же видевше людье князя бежавша, възвратишася Кыеву, и створиша вече, и послашася к Святославу и к Всеволоду, глаголюще: «Мы уже зло створили есмы, князя своего прогнавше, а се ведеть на ны Лядьскую землю, а поидета в град отца своего…»

VII

Усяслаў у цяжкім роздуме. Думы яго выклікаюць прывіды прашчураў: то Рагнеды, то Рагвалода, то Iзяслава, то Брачыслава. Вяшчун са сваім нязменным посахам, у белым адзенні, перахопленым шырокім чырвоным поясам, стаіць воддаль і ўважліва сочыць за Усяславам.

Усяслаў (сам сабе). Вось я і на волі…

Рагвалод (з папрокам). Вольны не толькі ад чужога княства Кіеўскага, але і ад свайго Полацкага…

Iзяслаў. А мог сядзець на залатым Кіеўскім стале, маючы пад рукою і княства Полацкае, і княства Наўгародскае…

Рагнеда. Перамога над Рурыкавічамі звалілася з неба. А князь-баязлівец не нагнуўся, каб яе падняць…

Брачыслаў. Я не спяшаўся б абвінавачваць князя… Сам пасядзеў некалі на тым клятым стале.

Усяслаў. Залаты стол — не гнілы поруб. Вы жылі ў свой час, я жыву ў свой. I розум у мяне свой, хоць і да вашага я стаўлюся з павагаю. I вы не спяшайцеся ставіць крыж на мне і спадчыне вашай — княстве Полацкім.

Я ўсё прайшоў — ад перамогі да паразы, ад узлёту да падзення, ад велічы да прыніжэння, ад міру да вайны і ад вайны да міру. Пры ўсім тым я быў верны сваёй Бацькаўшчыне — зямлі Крыўскай. За яе веліч і свабоду я і змагаюся ўсё жыццё.

Усе прывіды знікаюць.

Вяшчун. Мо і на гэты раз неба абароніць цябе, князь Усяслаў. Але ж зноў з нечага трэба пачынаць…

Усяслаў. Я пачынаю не з пустога. Меч Рагвалода пры мне, сыны жывыя, святая Сафія на сваім месцы, капішчы старых багоў нікуды не пераехалі, і агні памяці спрадвечнай, дзякаваць небу, яшчэ не пагаслі. (Пасля паўзы.) Водзь — племя маці маёй, — як і заўсёды, варагуе з Ноўгарадам. Узначалю іх дружыну супраць паўночнай сталіцы Яраславічаў, а палачаны тым часам турнуць чужога князя Святаполка або ад душы накормяць атрутаю, як накармілі брата яго Мсціслава. Вазьму Ноўгарад — лічы, і Полацк свабодны. Не вазьму — дык прымушу адных ад Кіева бараніцца. Наўгародцы ненавідзяць завазнога князя Глеба — адроддзе Святаслава, як палачаны ненавідзяць князя Святаполка — адроддзе Ізяслава. Улічым і тое, што Ізяслаў, Усевалад і Святаслаў за залаты стол перагрызліся ўжо, як сабакі шалёныя. У бойцы іх паміж сабою я разам з Ноўгарадам стану на бок мацнейшага. Пры падтрымцы караля ляхаў сёння мацнейшы Ізяслаў…

Вяшчун. Князь, табе не трэба вяшчун-прадказальнік — сам далёка бачыш.

Усяслаў. Далёка-недалёка, а тое, што народ называе князя Усяслава вешчай душой, няхай на яго ж карысць і будзе. Дарэчы, у князя кіеўскага Ізяслава ўнучка нарадзілася ад сына Яраполка. Яе мы і заручым з маім Глебам. Мяркую я, што Святаслаў Яраславіч не палезе на Полацк, бо барацьба яго са мною толькі б аблегчыла вяртанне Ізяслава з выгнання.

Вяшчун. Не ў Кіеве, а ў Чарнігаве ды Смаленску бачу я смяртэльную небяспеку Полацку. На многія гады лютым ворагам табе стане сын Усевалада князь Манамах. Здаецца мне, менавіта ён з’яднае супраць княства нашага не толькі княствы паўднёвыя, але і прывядзе з сабою цьмы палавецкія. Не бачу, ці ўстаім мы…

Усяслаў. Цікава! У вешчага князя сляпы вяшчун.

Вяшчун. Хмары чорныя ахінаюць Полаччыну, таму і не бачу, што за імі. А покуль яны не закрылі зорак і месяца, чую голас Дажбога аб знаках жахлівых. Павісне над Полацкам круг найвялікі. I засуха ўсё спаліць. Гарэць будуць і зямля, і лясы, і балоты. I чумазлаяў з дзікага поля раць наваліцца. А ноччу д’яблы на нябачных конях будуць гойсаць і паражаць людзей язваю смяртальнаю. I жывыя не будуць паспяваць рабіць дамавіны мёртвым.

Усяслаў. Бедныя вешчуны! Як вы толькі жывяце пад такімі страхамі?

Вяшчун. Даруй, княжа, але гэта яшчэ не ўсё.

Усяслаў. Ды куды ўжо больш?!

Вяшчун. А праз дзесяць гадоў над Полацкам успыхне зарава з усіх чатырох бакоў. I стаяць будзе тры дні. I будзе відна, як ад поўнага месяца. А днём агародзіцца сонца трыма дугамі. I будуць іншыя дугі хрыбтамі адна да другой. (Разгублена.) Толькі не ведаю, да дабра тое будзе ці да ліха.

Усяслаў (стомлена). Старэеш ты, Вяшчун, а мне дакладныя прадбачанні трэба. Мару аб прышласці…

Вяшчун. На жаль, розум наш не далёка прасякае ў будучыню. А Доля — багіня зменлівая… Адно бачу: пасля цябе над князямі полацкімі павісне дух ваяўнічасці і невялікай удачы. За княскай мітуснёй людзі не ўбачаць асобы, здольнай павесці іх за сабой, забяспечыць парадак і спакой на зямлі. I ўсё ж народзяцца волаты духу калена Рагвалодава і пачнуць вялікае на зямлі Крыўскай у той самы час, калі ўладарцы жыццяў чалавечых будуць забіваць адзін аднаго, выпальваць адзін другому вочы, атручваць, гнаіць у порубах, вынішчаць суседзяў, гандляваць людзьмі, лютаваць над сваімі і хаўрусіцца з чужынцамі, заліваць зямлю крывёю і пладзіць сірот.

А цяпер, князь, заглянём недалёка… Я пакажу табе тых, хто варты тваёй увагі і свайго часу.

Сцэна зацямняецца.