На раздарожжы

Да размовы, пакуль Вадзім еў, падключылася і Верка.

— Ат, — сказала рашуча, — пустое ўсё гэта. Што рабілі, тое й будуць рабіць. Начальству трэба, каб і ў лапу даў, і маўчаў як у рот вады набраўшы.

Перад тым, як легчы спаць (а паслалі яму на кухні, на шлабане), Вадзіму няўсцерп хацелася папытаць, ці ж хоць вярнуліся дадому дырэктар школы

Аляксей Мітрафанавіч са сваёй жонкай. Ён памятаў пра свой доўг і гатоў быў разлічыцца хоць заўтра. Але найперш яго хвалявала, як яны, у чым іх абвінавачвалі, як іхняе пачуванне. Аднак роспыты тыя рашыў адкласці на раніцу, бо ведаў сябе: расхвалюецца, тады ні на хвіліну не змружыць вока. Не сказаў сястры і пра сваё рашэнне паехаць на цаліну. Таксама яна будзе думаць, як і што сабраць у дарогу. Мо што трэба зашыць, залатаць. Сястра ёсць сястра.

Раніцай — вось што значыць родная хата і свежае паветра! — прачнуўся пазней за ўсіх, тады, калі Юзік пайшоў ужо на работу, а маленькая Анютка прытэпала да шлабана і з цікавасцю ўзіралася ў нейкага дзядзьку, спрабуючы, відаць, успомніць кагось знаёмага. Мусіць, успомніла, з радасным гіканнем кінулася да яго, залепятала:

— Дзядзя Вадзім піехаў, дзядзя Вадзім піехаў. — Яна так шчыра была ўсцешана, што Вадзім не ўстрымаўся, хуценька ўскочыў і пашукаў у партфелі шакаладку «Алёнка», а заадно і прыгожую ляльку. Малая найперш ухапіла ляльку, прыціснула яе да грудзей. Лялька выдала якісь гук, які спачатку насцярожыў малую, а пасля яшчэ больш абрадаваў.

Калі паснедалі — дзеля брата Верка напякла дранікаў, Вадзім усё ж пацікавіўся лёсам дырэктара школы.

— Німашака. Быў чалавек і ні гуку больш. Божачка, няўжо ён які вораг ці шпіён?! А такі ж, кажуць, добры і чалавечны.

Павойкаўшы, сястра ўзялася пыніць малую, апранаць на вуліцу. Вось цяпер Вадзім і пра цаліну сказаў.

— Здурнеў ты, ці што?! — захвалявалася Верка. — Казаў Юзіку нехта, што пад цягнікі, якія ідуць на тую цаліну, хтось бомбы, ці як іх, міны падкладвае, знарок урэднічаюць. Лепей бы пасядзеў дома. І на Нёман пабегаеш, рыбку паловіш, і карове травы дзе ўкосіш. А на яблынях бачыў жа, што робіцца? Будзе процьма садавіны. Еш не хачу. На той жа цаліне, калі яшчэ даедзеце, хоць шаром пакаці.

— Не, дарагая сястрычка. Ужо ўсё вырашана. А што палохаюць... То і я чуў гэтыя байкі. Але ваўка баяцца — у лес не хадзіць. Мянціць языкамі нікому не забароніш. Можа, трохі і грошай падзараблю, вам падсобіць.

— Ого, і гэныя, што даў, нам вялікая падмога. А паціфон бяры ў свой інтэрнат, вы ж маладыя. Вам больш трэба. Калі мы тут слухаць будзем?

— А чаго ж: сядзеце калі з бабамі на лаўцы, паставіце пласцінку — там я прывёз і вясёлых — і ў скокі. Не ўсё ж бедаваць да гараваць.

— Жытка такая. Ты ў гару, а чорт за нагу. Але песні і дапраўдачкі мы любім. На радзінах там, ці ў каго вяселле, дзе музыка, мы тут як тут.

Два дні, якія Вадзім намеціў правесці ў Галабродах, праляцелі імгненна. Калі ад’язджаў, Верка напакавала яму і гуркоў, і маладой цыбулі, і бульбы, нарвала спялейшых яблык.

— Палавіну сабе пакінь, астатнія адвязі Славіку. Ён жа цяпер на практыцы на нейкім заводзе. Пісаў, што прыедзе на тыдні два.

Вадзім пагушкаў на назе Анютку, якая, дазнаўшыся, што дзядзька некуды надоўга едзе, разрумзалася на ўсю хату. Ледзьве супакоілі.

— Ну, то бывайце, — Вадзім пацалаваў спачатку пляменніцу, пасля сястру, моцна паціснуў руку швагру і рушыў у дарогу. На сэрцы было чамусь як ніколі маркотна.

9

Трэція суткі яны былі ўжо ў дарозе. Праязджалі сотні станцый, міналі большыя і меншыя гарады і гарадкі, лясы і пералескі, бясконцыя палі і зноў лясныя і горныя масівы, а прасторам гэтым, здавалася, не будзе канца-краю.

І ў сне не мог бачыць Вадзім такіх шырокіх рэк, даўжэзных мастоў, такіх высокіх гор.

— Ты паглядзі, паглядзі, — ён паказаў Рыгору рукой у бок маторкі, якая, нібыта спаборнічаючы з поездам, імкліва шыбавала да берага, падымаючы немалую хвалю. Яны таксама набліжаліся да вялікага горада, дзе, сказалі, ім арганізуюць гарачае харчаванне. Гарачага і праўда хацелася. Сухамятка ім ужо даўно абрыдла. Хацелася баршчу ці якога супу.

— Я б тры порцыі злопаў, — сказаў Рыгор, размінаючы костачкі.

У дальнім кутку таварнага вагона, у якім мясціліся хлопцы і дзяўчаты, зашавяліліся, пачалі збіраць карты.

— Ура, пад’язджаем, — глянуўшы ў прачыненыя дзверы, усклікнула Рэня Мятлік, камсорг іхняга курса. — Хоць бы ў які тупік не загналі, дзе ні вады, ні людзей, ні туалета.

— А што, надта прыспічыла? — падкалоў Рыгор. — Гані струмень, мы адвернемся.

— Нахабнік! Паспачуваць бы дзяўчатам, а ты. Дзе ж твая тонкая душа?

— У пяткі пайшла, як глянуў на цябе, такую красуню, — парыраваў Рыгор. — Была б мая воля, то.

— Што «то»? — падступілася Рэня.

— Замуж на цаліне як адну аддаў бы. Механізатары там, відаць, мэнчацца без такіх краляў.

— Ну і выйдзем, а што? Хлопцы як хлопцы. Не горшыя, можа, за нашых таўкачоў, — бліснуўшы вачыма, дзяўчына пайшла да свайго гурту, адкуль хутка выбухнуў дружны смех.

— Атрымаў на абаранкі, таўкач? — засмяяўся і Вадзім. — Лепш іх не задзіраць. Яны і так цярплівыя. А ты яшчэ дражнішся.

Поезд усё ж стаў насупраць вакзала, што выклікала гукі адабрэння ў дзяўчат. Вадзім з Рыгорам сышлі першыя і зараз падавалі рукі, падтрымлівалі сваіх сябровак. Калі дайшла чарга да Рэні і Рыгор прапанаваў ёй помач, дзяўчына дэманстратыўна скокнула сама. Скокнула няўдала. Падвярнуўшы нагу, распласталася на пероне з кацялком і пустой сеткай. Але і цяпер праявіла ўпартасць і адмовілася ад паслуг Сініцы. Затое Вадзімавай рукі не адхіліла. Атрэпаўшыся і накульгваючы, пайшла шукаць вадакачку ці які кран. Старшыя па вагоне абвясцілі, што састаў з цаліннікамі адправіцца праз паўтары гадзіны. Прасілі не разбягацца, бо хутка паклічуць у сталоўку.

Да Рыгора падбегла чарнявая ў квяцістай хустцы на галаве маладая цыганка, прапанавала паваражыць на картах ці па далоні. Толькі трэба пазалаціць руку, інакш не ўся праўда адкрыецца.

— І што ты мне наварожыш? Калі нарадзіўся, дзе жыву, жанаты ці не? Дык гэта я і без цябе ведаю, — Рыгор рашыў папацвельвацца з цыганкі, не адразу адхіляць яе прапанову.

— А я каб паверыў, назаву тваё імя. Пазалаці вось руку.

Рыгор павагаўся, выняў з кішэні некалькі рублёвак, паклаў у працягнутую руку цыганкі.

— Скупы ж ты, аднак. Але так і быць, скажу. Дык вось, цябе зваць Грыша і ты едзеш...

— Куды я еду, і дурню апошняму зразумела. А вось наконт імя... пэўна, падслухала, як мяне называў сябра. Хітрыя вы, цыганкі. Можа, скажаш, як яго зваць, — паказаў на Вадзіма, — тады паверу.

Цыганка змерала хлопца з ног да галавы, знайшлася:

— А ў яго пуста ў кішэнях. Няма чым пазалаціць руку, таму не буду варажыць. Лепей табе, ты грашовы.

Паклікалі абедаць, і хлопцы, пасмейваючыся, адзін за адным пабрылі ў доўгую прыземістую будыніну, якую прыстасавалі пад сталоўку, каб адразу накарміць вялікую колькасць людзей. Абед быў нясмачны: боршч, катлета з хлебнага мякішу, пусты кампот. Але давялося есці, дзе дзенешся. Калі яшчэ пакормяць, было невядома.

— А я і сапраўды не ўзяў з сабой ні рубля, — палэпаў па кішэнях Вадзім. — Няўжо яна і праўда можа адгадваць? Ды і імя сказала. Нешта не помню, каб я ці хто побач звяртаўся і называў цябе.

— І ўсё роўна я ім не веру. Зладзейкі яны. Неяк на хутары, калі я быў у школе, а бабуля поркалася ў гародзе, дзве цыганкі, яшчэ і дзіця было з імі, пракраліся ў хату і вынеслі што толькі можна: з бабінага куфра два сувоі палатна, з буфета — лепшыя талеркі і яшчэ розную драбязу. Шукалі, відаць, і грошай, бо ўсе рызманы валяліся на зямлі, а ў пасцелях быў поўны кавар­дак. Тут ім, праўда, не пашэнціла: у нас на той час не было ні капейкі. Бедная бабуля! Як яна гаравала, упікала сябе, што не замкнула хату, што цяпер яны яшчэ большыя жабракі. Нават захварэла пасля гэтага.

— А скуль ты ведаеш, што гэта цыганы пачысцілі вас? Злодзеяў жа ўсюды хапае.

— Бачылі ў той дзень іхні табар на ўскрайку лесу. Але ж не злавілі за руку, і нічога не дакажаш. Нават міліцыя не стала б разбірацца.

— Ты хоць зараз, перад ад’ездам, пакінуў ёй грошай? Я дык сваім амаль усю стыпендыю аддаў. Так што ў мяне цяпер у кішэнях вецер свішча. Цыган­ка як у ваду глядзела. Не схацела варажыць.

Абвясцілі пасадку, і хлопцы пайшлі ўздоўж выцягнутага мо на паўкіламетра саставу. І зноў дарога, новыя гарады і пасёлкі, рэкі і горы. Чым бліжэй набліжаліся да цаліны, тым цяжэй дыхалася ў вагоне. Хутка пайшоў суцэльны стэп, і вецер, якому было тут дзе разгуляцца, калыхаў густыя травы, сярод якіх пераважалі мятлік, жытняк, лісахвост, ціпец. З пагоркаў несла дурманлівым пахам палыну. І гэтаму разнатраўю не было, здавалася, ні канца ні краю. І хоць бы адзін дзе дамок, якая-небудзь палатка пастуха ўзбоч чыгункі. Нічагусенькі. Толькі хісткае мроіва гарачага сухога паветра, а ў далечыні, на гарызонце — міражы, быццам там, на краі неба і зямлі плешчацца ў берагах вялікае возера альбо ўздымаюцца гмахі гарадскіх ускраін.

— А дзе ж пшаніца, дзе тыя горы зерня, пра якія гэтулькі гавораць? — Вадзім, абапёршыся на парэнчы ў дзвярным праёме, глядзеў і глядзеў на гэтыя прасторы, такія непадобныя на беларускую прыроду. І ўсё ж, хоць ён самааддана любіў усё сваё, бясконцасць і пустэча гэтых прастораў займала дух.

Рыгор таксама, відаць, уражаны, нічога не сказаў. Ён штось занатоўваў у свой блакнот, знарок куплены для цалінных патрэб. Цяпер амаль усе з ваго­на стоўпіліся ля процілеглых дзвярэй, знарок расчыненых і з другога боку, каб трохі прадзімала ветрам спёртае паветра.

— А вунь-вунь, глядзіце, — нехта паказаў рукой на дзіўнага звярка, які, узняўшыся на заднія лапы і выцягнуўшы шыю, праводзіў паглядам поезд. — Ці не ліса гэта?

— То ж тушканчык, — азвалася ўсёзнайка Рэня Мятлік. — Іх тут не злічыць. Яны вельмі асцярожныя і вылазяць са сваіх нораў, калі надта што зацікавіць.

На канцавую станцыю прыбылі да абеду. Шумна выгружаліся, разміналі ногі, той-сёй бегаў, шукаў буфет ці які кіёск, каб купіць бутэльку піва або іншага напою. Грузавых машын на плошчы з другога боку станцыі было некалькі дзесяткаў. Студэнтаў сустракалі прадстаўнікі саўгасаў, якім патрэбна была рабочая сіла.

Іхні курс размясціўся на дзвюх машынах «Студабекер». Адна была кры­тая брызентам, другая — без верху. Вадзім з Рыгорам рашылі пракаціцца з вецярком, каб можна было бачыць усё наўкруг. Дажджу — бачна было па небе — не прадбачылася, таму не турбаваліся, што могуць трапіць пад лівень. А пылу, якім іх палохалі, не баяліся: ім, вясковым, да гэтага было не прывыкаць. Калі сказалі, што іх чакае дарога ў сто пяцьдзесят кіламетраў, не здзівіліся: яны з поезда нагледзеліся на размах цалінных абшараў.

Дарога ўражвала морам пшаніцы, якая налілася буйным коласам і гатова была легчы пад нож камбайнаў ці жняярак. Зараз, пад ветрам, яна хадзіла хвалямі, і хвалі тыя сягалі дзесь за гарызонт.

Прыехалі ў стэпавы пасёлак спрэс з глінабінтых мазанак, акрамя хіба школы, бальніцы і пасялковага Савета. Пад саменькі вечар, калі чырвонае, акурат медны пятак, сонца накалолася на вершаліны скупых бярозак і асін.

Размясцілі пакуль што куды каго: адных у школу на травяныя сеннікі, іншых у вялікую армейскую палатку, нацягнутую дзеля такога выпадку непадалёк ад канторы саўгаса. А на заўтра, толькі паснедалі, зноў у даро­гу на тых жа машынах. І зноў сцены залатой пшаніцы, наколькі можна ахапіць вокам.

— Няўжо можна ўсяму гэтаму багаццю даць рады? — падзівіўся Вадзім. — Гэта ж колькі тэхнікі трэба, машын, каб зжаць, высушыць і вывезці на элеватары. Ды якія элеватары змесцяць усё гэта?

— На нешта ж разлічваюць, — азваўся Рыгор. — Змаглі засеяць гэткую плошчу, то змогуць і ўбраць. І нас на тое змабілізавалі.

Іх высадзілі ў голым стэпе, выдалі адну на ўсіх вялікую палатку, паставіць і нацягнуць якую патрэбны былі немалая сіла і ўмельства. І ўвесь клопат з гэтым лёг на хлапечыя плечы. Валаводзіліся да абеда, узмакрэлі, бы мышы, а тут яшчэ падвезлі на прычэпе бароны, і шафёр, малады чупрыністы хлопец, папрасіў скінуць іх на зямлю.

— Мы што, баранаваць будзем? — папытала ў чупрыністага Рэня. — Тут нешта ты наблытаў.

— Не наблытаў, не наблытаў, — заўсміхаўся хлопец. — Бароны будуць вам замест сеннікоў.

— Ты сам будзеш спаць на ім, такі разумнік.

— З табой гатоў хоць на вострых зубцах. Уга, яшчэ як рада будзеш, — рот шафёра расплыўся ў шырокай ухмылцы.

— Павыскаляўся і годзе, нахабнік, — не на жарты зазлавала Рэня. — Ухажор мне знайшоўся.

Хлопцы, хаваючы ўсмешку, усё ж разгрузілі машыну і папыталі, для якіх сапраўды патрэб тыя бароны.

— Я ж сказаў, што спаць будзеце. Матрац натопчаце сіўцом ці саломай, пад ніз — барану, і дрыхніце, як бароны.

— Вось яно што! — хлопцы пасмяяліся і пачалі цягаць бароны ўсярэдзіну, класці па баках.

Тым часам дзяўчаты думалі пра абед, спрачаліся, каго прызначыць галоўным кашаварам. Нікому з іх не хацелася ўзвальваць на сябе такія абавязкі. Але, хочаш не хочаш, есці трэба штодня, таму вырашылі цягнуць жэрабя. Нарвалі аднолькавай велічыні паперак, у адной з якіх алоўкам нехта намаляваў палонік, іншыя пакінулі чыстыя. Старанна перамяшалі. Палонік выпаў на долю пухленькай, бы пончык, Каці Швыровай, якая больш чым хто баялася гэтага жэрабя. Дзяўчына расплакалася, акурат гэта сталася самай вялікай бядой у яе жыцці. Дзяўчаты суцяшалі яе, запэўнівалі, што будуць памагаць складаць меню, а хлопцы клапаціцца пра паліва, ваду, ездзіць у цэнтр саўгаса па правіянт. Ім выдалі невялікі аванс, і на другі дзень, калі быт трохі ўладкаваўся, калі выспаліся на баронах (з Рэні жартавалі, што дарэмна адхіліла заляцанні чупрыністага хлопца), Вадзіма і Рыгора адправілі пешкі ў цэнтр саўгаса купіць прадукты і, што самае галоўнае, дзе хочаш расстарацца віна. Новае сваё жыццё на цаліне, пакуль яшчэ не ўпрэгліся ў працу, хацелі адсвяткаваць як мае быць.

Дваццаць кіламетраў, якія аддзялялі іх новае жытло ад цэнтральнай сядзібы, хлопцы палічылі не той адлегласцю, каб спалохацца і чакаць які транспарт. Апрануліся лёгка — штаны і на выпуск тэніскі — і пашыбавалі. Сонца стаяла яшчэ не вельмі высока, не прыпякала, таму ішлося лёгка і порстка. Праз дзве гадзіны ходу апынуліся на скрыжаванні трох дарог і разгубіліся: куды, у які бок падацца? Стаялі, меркавалі і так, і гэтак, глядзелі на сонца, але да адзінай думкі не прыйшлі. Вадзім паказваў направа, Рыгор жа настойваў, што трэба зварочваць леваруч, адтуль, маўляў, ехалі на машыне.

— Што мы маглі бачыць, апроч пшаніцы, — не пагаджаўся Вадзім. — Ніхто і не думаў запамінаць напрамак. Ды й прыкмет, якія кідаліся б у вочы, аніякіх.

— Але ж неяк мясцовыя ездзяць, неяк арыентуюцца. Вазьмі таго ж чупрыністага.

Тым часам пачало прыпякаць мацней і мацней, а хлопцы яшчэ тапталіся на скрыжаванні ў надзеі не прапусціць выпадковай машыны. Калі ўжо стала няўцерп ад гарачыні, вырашылі пайсці: дарога некуды ж прывядзе. Гадзіны тры мінула, як пакінулі скрыжаванне, а наперадзе, апроч голага стэпу, нічога не было. Ды і дарога, зарослая травой, ледзьве праглядвалася.

— Вось табе і леваруч, — папікнуў Вадзім сябра. — Трэба было паварочваць аглоблі назад, а не перціся на злом галавы абы-куды. Цяпер і да ночы не дабрыдзём нікуды.

— Не панікуй, — Рыгор таксама быў устрывожаны. — Шкода, што мы так слаба апрануты, бо калі ноч заспее і давядзецца тут дзе легчы, то ад холаду можна апруцянець. Тут жа такая вялікая розніца сутачнай тэмпературы. Былі б яшчэ хоць запалкі, то вогнішча развялі б.

— Замерзнуць не замерзнем, а вось ваўкоў трэба баяцца. У пошуках спажывы яны цэлымі зграямі гойсаюць па стэпе. Для іх мы можам стаць лёгкай здабычай.

Дарога, цяпер ужо ледзьве прыкметная ў шэрым змярканні, хутка і зусім абарвалася каля нешырокага калка, заваленага металічным ломам.

— Вось дзе могілкі спісанай, а то і па-жывому раскурочанай тэхнікі. Галавацяпства сваё далей ад людскіх вачэй хавалі.

Яны спадзяваліся, што ў калку сярод больш пладавітай расліннасці знойдуць якую крынічку. Ваду і праўда адшукалі, але яна была смярдзючая, хоць нос затыкай, і ржавая ад жалеззя. Аднак і каля гэтай вады яны змецілі чыесьці разлапістыя сляды, і іх разгарачаныя спіны спакваля пачалі пакрывацца халодным потам.

— За што змагаліся, на тое і нарваліся, — прашаптаў Вадзім, узіраючыся ў чэзлыя зараснікі ўздоўж калка. — Трэба хутчэй даваць адсюль лататы.

— А, можа, пашукаем сярод ламачча якія прэнты, каб было чым адбівацца, — прапанаваў Рыгор.

Хутка яны змецілі кабіну «ЗІСа» і, караскаючыся па чымсьці слізкім, набраўшы поўныя туфлі вады, наблізіліся да дзверцаў. Найперш пашарылі ў бардачку і на радасць знайшлі карабок, а ў ім — пяць запалак і, здаецца, не адсырэлых. Вадзім як самую вялікую каштоўнасць паклаў карабок у кішэню.

Цяпер пачалі шукаць прэнты. З той жа кабіны выцягнулі іржавую завадную ручку і вялізны гаечны ключ.

— То й годзе, — сказаў Рыгор і раптам, прыклаўшы палец да губ, шапнуў:

— Ціха. Ні гуку.

Вадзім таксама натапырыў вушы. І праўда: знекуль з боку данесліся да іх мужчынскія галасы.

— Можа нас ужо шукаюць? — выказаў меркаванне Рыгор. — Але давай на ўсякі выпадак схаваемся. Ці мала што? Тут жа, на цаліну, не толькі камсамольцы едуць, але і рознай масці рэцыдывісты.

— Яшчэ гэтага нам не хапала. Яны страшнейшыя за ваўкоў.

Схаваліся ў той жа кабіне, з якой добра ўсё праглядалася. А іх з берага

наўрад ці прыкмеціш. Тым больш і ноч насунулася, хоць пад буйнымі зоркамі, якія густа ўсеялі неба, бачылася далёка наўкруг. Крокі і галасы наблізіліся, і хлопцы стаілі дыханне.

— Ты, у выпадку чаго, не цырымонься. Нават калі на міліцыянера нарвём­ся, фінку яму ў бок і гатова.

— На мокрае схіляеш? — мужчына з сіпатым голасам чыркнуў запалкай, відаць, прыкурыў. — Не хацелася б вышку атрымаць. І так пятнаццаць з хвосцікам ад званка да званка баланду хлябаў. Цяпер волі вольнай хочацца.

— Воля вольнай будзе, калі кішэні натопчам дабром. А там, куды заўтра ноччу навастрылі лыжы, гэтага дабра хапае. Усё ж які ні быў, а банк. Хай сабе пасялковы, — гэта ўжо голас напарніка, якісь прастуджаны, таму, можа, і пісклявы.

— Усё ж нешта мяне насцярожвае. З адным наганам у выпадку няўдачы ці адаб’ешся. Ды і патронаў засталося ўсяго пяць штук. Эх, у міліцыянера б разжыцца, — курэц кінуў папяросу ў бок кабіны, яна з іскрамі пшыкнула ў вадзе.

Бандыты пайшлі кудысь далей, і хлопцы, трохі счакаўшы, чуйна ловячы кожны гук, пачалі думаць, як выбрацца адсюль і застацца непрыкметнымі, бо, у выпадку чаго, ім абодвум не знесці галавы. Вадзім неасцярожна ступіў на нейкую жалязяку і нарабіў грукату. Але бандыты не пачулі, інакш тут жа вярнуліся б. Апынуўшыся на сухім, хлопцы спачатку ціха, а пасля, як трохі аддаліліся ад гэтага страшнага месца, з усіх ног кінуліся наўцёкі. Беглі мо з кіламетр, пасля, задыханыя, пападалі на зямлю. Дарогу яны канчаткова згубілі. І было мала надзеі ўпоцемках знайсці яе. Арыентавацца па зорках — марная трата часу. Яны не ведалі, у якім баку іхні часовы лагер і на якое сузор’е глядзець. Заставалася брысці куды вочы глядзяць. Але ж так можна блукаць і суткі, і двое, пакуль канчаткова не падкапыцішся. А з сабою ні вады, ні харчу якога, каб трохі падмацавацца. У страшным сне ні адзін, ні другі не думаў, што апынецца ў такой дурной сітуацыі. Там, у лагеры, пэўна ж думаюць, што маладыя хлопцы загулялі, напіліся да чорцікаў і цяпер дзесь блындаюцца. Вось табе і наваселле адсвяткавалі. Пашлі дурнога, а за ім другога. Так думалі яны, ідучы па начным стэпе. У лагеры ж узняўся пярэпалах. Усе добра ведалі, што хлопцы непітушчыя і не гулякі, не могуць жа яны, забыўшыся пра свой абавязак, бавіцца невядома дзе і з кім. Да вечара былі спакойныя, а як пачало цямнець, замітусіліся, гадаючы, што магло здарыцца з імі. Што ў стэпе прападаюць людзі — зімой замярзаюць, а летам, калі ў вялікую дарогу не запасліся біклажкай вады, канаюць ад смагі, — яны пра гэта чулі ад бывалых людзей. Але ж іхнія хлопцы не ў такую ўжо вялікую дарогу накіраваліся. Дваццаць кіламетраў для іх — што плюнуць. Так яны і самі запэўнівалі. Але ж дзе яны прапалі? Стыла прыгатаваная пачостка, з некалькіх дошак быў ужо змайстраваны стол, пры ім з абодвух бакоў — лаўкі. Толькі было дачакацца ганцоў з віном і пачаць урачыстую вячэру.

Калі ўдалечыні пачуўся гул машыны, бясконца абрадаваліся: нарэшце-ткі! Рыгор і Вадзім не дурні, каб і назад плесціся пешшу. Пэўна ж, арганізавалі транспарт і зараз выскачаць з машыны, абцяжараныя пакупкамі. Аднак, калі ўбачылі чупрыністага шафёра аднаго, таго, што прывозіў бароны, трывога перарасла ў паніку.

— А хлопцаў, ну, тых, якія памагалі табе разгружацца, не стрэў на дарозе? — першая падступілася да шафёра Рэня Мятлік.

Калі той сказаў, што і почуту няма ні пра якіх хлопцаў, дзяўчаты акружылі чупрыністага і запатрабавалі неадкладна ехаць у пошукі прапажы. Калі не стрэнуцца на дарозе, то трэба заяўляць у міліцыю, падключыць дзеля гэтага механізатараў, тых, хто хоць трохі ведае дарогі і можа поначы арыентавацца ў стэпе.

— Прыйдуць вашы кавалеры, дзе дзенуцца, — выскаліў зубы чупрыністы. — Можа, дзе да маладзіц заваліліся і гоцкаюцца зараз на мяккіх пярынах? Чысценькія ды свежанькія, за іх нашы бабы ў агонь і ваду пойдуць.

Мятлік не на жарты раззлавалася:

— Калі ты зараз не закрыеш сваю зяпу, то невядома, што з табой зраблю. Мы месца сабе не знаходзім, а табе выкабельвацца хочацца. Разварочвай машыну.

— Ды я ж прыехаў не так сабе, — чупрыністы зразумеў, што тут ужо не да жартаў і кепікаў. — Брыгадзір прасіў перадаць, што заўтра к абеду прыедзе саўгаснае начальства цікавіцца, як вы тут. Дык каб не п’яныя былі, нікуды не разбрыліся.

— У нас п’яных не бывае, — адрэзала Мятлік. — Хай лепш за сваімі сочаць.

У кузаў залезлі Віця Баравік, які, нягледзячы, што да чарнаты пабіў палец, як майстраваў сталы, выклікаўся хоць да раніцы бегаць па стэпе і галёкаць, і дзве дзяўчыны: Валя Кірсанава, задзірыстая, але справядлівая дзетдомаўка, і Рэня Мятлік. Яна нізавошта не хацела лезці ў кабіну, колькі не ўгаворваў чупрыністы (Кірсанава дазналася, што яго завуць Арцёмам і ён таксама з Беларусі). У кузаве не было на што сесці. Але стаяла, прыхіленае да кабіны, запасное кола. Яны ўсе ўтраіх уселіся на туга напампаваную гуму. Фары ў машыне былі падслепаватыя, высвечвалі перад сабой толькі вузкую палоску, таму дзяўчаты прасілі Баравіка час ад часу станавіцца ва ўвесь рост і як мага ўглядацца наперад, каб часам не размінуцца з хлопцамі. Арцём даехаў да канторы саўгаса і спыніўся. Святла нідзе не было. Пасёлак моцна спаў. Толькі чуйныя да любога гуку сабакі перабрэхваліся між сабой.

— Ну, што рабіць будзем? — Арцём вылез з кабіны і лоўка ўскочыў у кузаў да астатніх. — Да каго ў першую чаргу пойдзеце? Каго будзіць станеце?

— Трэба ў міліцыю заявіць, — Рэня Мятлік першая скочыла на зямлю, размяла ногі. — Там будзе хто?

— А я скуль ведаю? — пачаў выказваць незадавальненне шафёр. — Адны гуляюць невядома дзе, другія, выспаўшыся днём, гойсаюць па стэпе, шукаюць гульцоў-малайцоў. Аднак жа парадачкі ў вас.

— Што ты квакаеш, курыная твая башка, — зноў пачала злавацца Рэня. — З хлопцамі, можа, бяда якая, а ты. Дзе міліцыя? Вязі.

— Ды яна побач, не трэба ехаць, тут усе службы ў цэнтры. Толькі ў міліцыі ці будзе хто. Поўнач жа. А заўтра ці ўжо сёння раненька ўставаць. Тут у нас не дрыхнуць у тры наздры.

Дзяжурны ў міліцыі ўсё ж быў. Схіліўшыся над сталом, пэўна, спаў. Яны ўсе ўтраіх уваліліся ў невялікі пакойчык без стуку, і іхняе нечаканае з’яўленне раззлавала сяржанта.

— Што, зноў пабіліся ці кабялька не падзялілі? — ён брыдка вылаяўся, выняў з шуфлядкі стала аркуш паперы, гатовы пісаць пратакол.

Рэня адразу асадзіла яго:

— Таварыш дзяжурны, мы прыйшлі ў савецкую міліцыю, а не ў шарашкіну кантору. І ваша брыдкаслоўе, вашы мацюкі будуць вядомы вышэйшаму начальству. Мы студэнты, прыехалі па камсамольскай пуцёўцы, звярнуліся да вас па пільнай справе. А вы, акрамя таго, што спіцё на службе, дык яшчэ двайным матам крыеце тых, хто да вас звяртаецца. «Во дае, — у захапленні адзначыў сам сабе Віктар Баравік. — З такой палец у рот не кладзі. Не такі ўжо мяккі і пушысты гэты мятлік».

Міліцыянер, не чакаючы такога наскоку, усхапіўся, залыпаў вачыма, пасля забегаў, пачаў шукаць, куды пасадзіць начных візіцёраў. Калі гэта яму ўдалося, сам сеў за стол і ўжо афіцыйна, як патрабаваў статут службіста, папытаў:

— То якая бяда прывяла вас сюды? Хто першы пачне?

Мятлік расказала, што прапалі іхнія два студэнты. Яшчэ ранкам пайшлі пехам на цэнтральную сядзібу, каб што купіць з харчоў, і да гэтага часу не вярнуліся. А абяцалі ж да абеду быць на месцы.

Як дзяўчына і чакала, дзяжурны таксама выказаў меркаванне, што хлоп­цы кульнулі дзе лішку, знайшлі часовых сябровак і... «шумел камыш, деревья гнулись, а ночка темная была», — ён нават праспяваў адзін куплет.

— Гэтага не можа быць, — стаяла на сваім Мятлік. — Хлопцы, абодва паэты, зусім не пітушчыя і да выпадковых заляцанняў не такія ўжо ахвочыя. Карацей кажучы, не ведаем, што думаць і што рабіць далей.

— А з кім і як вы дабраліся сюды з палявога стана?

Мятлік назвала імя шафёра.

— То ідзіце, затрымайце яго, пакуль не пайшоў дадому і не заваліўся спаць. Пасля ўжо, яшчэ калі ў рот возьме, з пушкай не дабудзішся. А я тым часам пазваню ў райцэнтр і далажу пра тое, што вы сказалі. Прыйду да кан­торы праз колькі хвілін.

Машыны ля канторы ўжо не было. Засмучаныя, не ведалі, што рабіць.

— Во землячок! — абурылася Мятлік. — Яму на ўсё напляваць. Ведаць бы, дзе ён жыве.

Міліцыянер прыйшоў неўзабаве і таксама нічога добрага не параіў.

— Адно скажу, што яны ці заблудзіліся, ці, стаміўшыся, спяць бліз дарогі. Цяпер жа не зіма, не замерзнеш.

— А нам што рабіць? Дзе перакантавацца ноч? Во ўліплі!

— Да раніцы нічога не будзе, ніхто вас не падвязе. А перакантавацца, як кажуць, можна ў дзяжурцы на крэслах.

10

Вадзіму і Рыгору давялося цяжэй. Ужо, пэўна, трэцюю гадзіну яны брылі абы-куды, толькі б ісці, а дарогі, з якой так неасцярожна збочылі, уцякаючы ад магчымай пагоні, не было і не было. Ды хоць бы якая! Пад зоркамі, а яшчэ і поўня ў прыдачу, бачылася далёка. Мокрыя ногі — добра яшчэ, што расы не было — прасілі спачыну, але яны вырашылі не паддавацца спакусе, бо варта толькі сесці, як наваліцца сон, злепіць вочы. Тады яны ўжо могуць і да абеду праспаць. Вядома, гэтак натаміўшыся і набраўшыся страху. А іх жа недзе шукаюць, здагадаўшыся, што збіліся з тропу. Вярэдзіла душу і думка, што, покуль яны тут блындаюцца ў стэпе, бандыты перадумалі, змянілі сваё рашэнне абрабаваць банк не заўтра ўначы, а ўжо сёння. Сёння можа праліцца і чыясьці кроў. Гэтыя галаварэзы ні перад чым не спыняцца, тым больш калі ў іх ёсць зброя. Трэба неяк хутчэй іх апярэдзіць. А вось як? Бегчы яны ўжо не маглі. Нягледзячы на досыць прахалодную ноч, тэніскі іхнія было хоць выкручвай. І ўсё ж, сабраўшы рэшту сіл, яны паддалі ходу. Да нейкага жытла прыб’юцца, быць такога не можа, каб на дзесяткі кіламетраў была пустэча.

— Ціха! — раптам спыніўся і натапырыў вушы Рыгор. — Ці не сабакі брэшуць?

Вадзім таксама прыслухаўся, аднак нічога не пачуў.

— У цябе ў вушах заклала. Яшчэ раз паслухай. Вунь у тым, злева, баку перагаўкваюцца. Давай зварочвай леваруч.

Вадзім не стаў спрачацца, бо сапраўды ў вушах яго — прадзьмула дзе скразняком ці так ад чаго — стаяў гул, акурат там пасяліліся восы ці чмялі.

Праз пятнаццаць хвілін шпаркай хады і ён пачуў лянівае пабрэхванне сабак. Цяпер яны ўжо не сумняваліся, што наперадзе жытло, мо нават і цэнтральная сядзіба. Але ж да каго поначы завітаць? Каму сказаць аб небяспецы? Яны не былі ўпэўнены, што тут ёсць апорны міліцэйскі пункт, і ён можа быць адчынены.

Плошчу перад канторай саўгаса і саму кантору яны пазналі і бясконца абрадаваліся. Нарэшце-ткі яны дабрылі і трапілі туды, куды хацелі. Цяпер можна было трохі і перадыхнуць. Яны селі на прыступку ганка, баючыся, аднак, каб не зваліў сон. Рыгор дык зняў туфлі, пасля шкарпэткі, якія на нагах амаль што высахлі, памасажыраваў галёнкі, ступні і адчуў палёгку.

— Давай і ты, — сказаў Вадзіму, — у цябе ж таксама былі мокрыя ногі.

Аднак, ужо амаль засынаючы, хлопец адмовіўся, і тады Рыгор таўхнуў яго ў бок:

— Пайшлі.

— Куды?

— На кудыкіну гару. Міліцыю будзем шукаць.

Праз пяць хвілін яны ўжо стаялі на ганку невялікага, са шчытоў, доміка, пры ўваходзе ў акне якога гарэла святло. Хлопцы пастукалі, і за газецінай, якой было прыкрыта шкло, мільганула чыясьць фігура.

— Хто? — строга спытаў мужчынскі голас.

— Мы заблудзіліся ў стэпе, — гукнуў Рыгор. — Можна зайсці? Хочам нешта важнае паведаміць.

Дзяжурны памкнуўся ісці адчыняць дзверы, але яго апярэдзіла Мятлік, апантана кінулася ў калідорчык.

— То ж нашы хлопчыкі, — радасцю свяціліся яе вочы. Яна першая адчыніла дзверы, быццам была тут галоўная, прапусціла хлопцаў наперад. — Мы тут ужо ўсіх на ногі паднялі. Думалі, вам каюк, ваўкі зжэрлі ці абрабаваў хто і забіў.

— Не такія мы ўжо і зломкі, каб не пастаяць за сябе, — сказаў Рыгор і звярнуўся да дзяжурнага: — Заблудзіўшыся, мы, калі ўжо змяркалася, натрапілі на калок, куды звозяць усякае жалеззе. Шукалі вады, запалак у якойнебудзь кабіне. І раптам чуем — галасы. Мы стаіліся, не дыхаем. Размаўлялі двое. Як мы зразумелі, гэта былыя крымінальнікі. У аднаго з іх — зброя. Яны плануюць заўтра ноччу напасці на нейкі банк, узяць касу. Дзе і які банк, не ведаем. У вас жа ёсць банк?

— Ёсць, а як жа, — заінтрыгаваны паведамленнем хлопцаў, азваўся міліцыянер. — Ён у нас самы буйны, акрамя абласнога цэнтра. Дык, кажаце, заўтра ноччу?

Пачухаўшы патыліцу, заглянуўшы ў якіясь паперы, дзяжурны набраў нумар тэлефона і праз хвіліну сказаў у трубку:

— Зноў я. Хлопцы знайшліся. Так, самі прыйшлі. Блукалі па стэпе... Што? Не, не бачна, каб выпівалі. Цвярозыя, толькі стомленыя да чорцікаў. Важную навіну сказалі. Быццам падслухалі размову тых двух уцекачоў, якіх вы беспаспяхова ловіце як не паўгода, — Фенькі Кудлатага і. як яго? Міхалёва, па мянушцы Затычка. Яны нібыта дзесьці ў вобласці рыхтуюцца зрабіць налёт на банк. Калі, пытаеце? Заўтра. Мая справа далажыць, а вы ўжо самі глядзіце... Гэтых двух? Дзе ж у нас сродкі? Хай той банк, які ўратуюць, падкіне ім за інфармацыю. А прозвішчы і ўсё іншае я запішу.

Дзяжурны, паклаўшы трубку, павярнуўся да Вадзіма і Рыгора.

— Калі ўсё так і на месцы злачынства зловяць тых рэцыдывістаў, вы, хлопцы, прагрыміце на ўсю вобласць, а то і рэспубліку. За іх затрыманне, нават падказку, дзе хаваюцца, абяцаюць добрыя грошы. Прасілі цяпер, пакуль што-якое, вам аддзячыць.

Кірсанава Валя і Мятлік, заадно з імі і Віця Баравік, паціснулі хлопцам рукі, а дзяжурны падрыхтаваўся пісаць пратакол. Прозвішчы свае хлопцы назвалі. А вось наконт якой бы там ні было ўзнагароды рашуча запратэставалі:

— Нам бы толькі... — Рыгор наблізіўся да дзяжурнага, шапнуў як не ў вуха: — Бутэлек колькі віна прыстарацца. Ведаем, што зараз тут сухі закон. Але ж, у парадку выключэння... Мы, пакуль не ўпрэгліся ў работу, хочам адзначыць дзвюх дзяўчат дні нараджэння, ну, і наш прыезд сюды. То як, таварыш сяржант? Падсобіце?

Дзяжурны пачухаў патыліцу:

— Але ж гэта не ў маёй кампетэнцыі. Далажу пра вашу просьбу дырэктару саўгаса. Мо і ўважыць. А зараз адпачывайце. Папіце вады, — ён падсунуў ім графін і шклянку, — і размяшчайцеся хто як. Крэслы я прынясу з кабінета начальніка.

Гэта ноч далася ў знакі не толькі Вадзіму і Рыгору, а таксама тым, хто памчаўся ў дагонку, але і астатнім з іхняе групы. Ніхто не клаўся спаць, з хвіліны на хвіліну чакалі вяртання машыны. Але яе не было і не было, хоць пай­шла другая гадзіна ночы. Бліз сталоў расклалі невялікае цяпельца, грэлі рукі, спіну, наганялі на сябе страх, расказвалі розныя жахлівыя выпадкі з жыцця цаліннікаў, якіх наслухаліся ў поездзе па дарозе сюды. Толькі калі пачало світаць, і перадранішняя прахалода стала нясцерпнай, большасць пайшла ў палатку на свае сеннікі, пад коўдры і, нават не распранаючыся, не знімаючы цёплых швэдараў, залегла, каб хоць трохі перагнаць сон.

Вярнулася ўся кампанія перад абедам, незадоўга да прыезду саўгаснага начальства. Прывезлі іх у міліцэйскай машыне, убачыўшы якую, можна было абамлець. А ўсмешлівы вадзіла па-заліхвацку крутнуў руль ля саменькіх сталоў і, даўшы сігнал, спыніўся, толькі пыл закурэў з-пад колаў.

— Вы што гэта сабе дазваляеце? — сарвалася з языка ў паварыхі Каці Шмыровай. — Тут у нас праверка намячаецца, а вы пясок гоніце на сталы і каструлі.

З кабіны, з гіканнем і смехам, вывалілася праз розныя дзверы ўся пяцёрка.

— А мы ўжо абамлелі, убачыўшы міліцыю, — Каця гукнула астатніх. — Многія яшчэ спяць, бо цалюткую ночку сядзелі ля агню і чакалі.

Хутка ўся палатка была на нагах.

— Во яны, блудныя сыны, — Мятлік кіўнула на Вадзіма і Рыгора. — Заварылі тут кашу, усё жыццё помніць будуць. І праславіліся. Пасля раскажуць. Стрэнем толькі начальства. У палатцы, калі хто дрыхне, хуценька хай засцілае пасцелі.

Рыгор папрасіў шафёра адчыніць багажнік, выняў адтуль цэлую сетку бутэлек з рознымі наклейкамі.

— Прымай, Каця, пад тваю поўную адказнасць. Вечарам гульнём як мае быць.

Міліцэйская машына паехала і амаль тут жа падкацілі «Волга» і «Масквіч». З «Волгі» выйшаў цёмнавалосы мужчына гадоў пяцідзесяці, з ужо досыць прыкметным пузам, якое, аднак, не псавала яго фігуру, а надавала яшчэ большую саліднасць. Гэта і быў дырэктар саўгаса «Стэпавы» Ігнацюк Кірыла Васільевіч. Яго абступілі і студэнты, і тыя, што прыехалі ў «Масквічу» — галоўны аграном, брыгадзір трактарнай брыгады, а таксама важак цалінных камсамольцаў Багамолаў.

— Ну, то з прыездам, таварышы цаліннікі, — звярнуўся да ўсіх Ігнацюк. — Бачыце, якое перад вамі мора пшаніцы. Убраць своечасова і без страт усё зерне — задача з задач, якая перад намі пастаўлена. Людзі нашы згаладаліся па хлебе. Відаць, і ў Мінску ў вас яго няхватка. Белыя батоны і булачкі ўсе любяць, толькі дай. А вось многія гараджане, пэўна, і не ведаюць, якім потам, слязамі даецца гэтае дабро. Так што віншуем усіх вас, што адгукнуліся на заклік і прыехалі нам у помач.

Па колькі слоў сказалі галоўны аграном і брыгадзір трактарнай брыгады. Даўжэй прамаўляў камсамольскі важак Багамолаў. Гэты расказаў страшную гісторыю пра гібель трох першацаліннікаў, якія паехалі па груз на чыгуначную станцыю і па шляху назад у іх заглух матор. Апруцянелых, зацярушаных снегам, іх знайшлі толькі на другі дзень.

— Так што бачыце, — падсумаваў ён, — многія і жыццём сваім ахвяравалі.

Гаспадары саўгаса бавіліся нядоўга. Зайшлі ў палатку, Ігнацюк пацікавіўся нават, што сёння на абед.

— А вы сядзьце за стол, — замітусілася Каця. — Паспрабуйце наша варыва.

— Абедайце без нас, — сказаў Кірыла Васільевіч. — У нас жа не вы адны. Сёння трэба ўсіх аб’ехаць, бо заўтра пачынаем жніво і на такі пальецца зерне, многа зерня. Думаю, вас праінструктуюць, як яго сушыць, пералапачваць. Не лёгкая, скажу вам адразу, праца. Давядзецца і начамі шчыраваць.

Калі адбылі машыны, толькі тады дзяўчаты кінуліся да Рыгора і Вадзіма, да астатніх, хто з імі прыехаў.

— А мы тут па вас паніхіду хацелі заказваць, — засмяялася круглатварая, з доўгай, да пояса, касой Аксана Печкіна.

— А яны з’явіліся і не запыліліся. Ну, цяпер спавядайцеся.

— Дайце хлопцам трохі ачомацца, — заступілася за Рыгора і Вадзіма Рэня Мятлік. — Няхай прасоленыя ад поту сарочкі зменяць, памыюцца як мае быць, тады ўжо... А ты, Шмырова, стаў на стол абед, калі ўсё гатова. Мы як ваўкі згаладаліся. За ядой нашы хлопцы і раскажуць, дзе былі і што ўчынілі.

11

Цаліннае лета прамільгнула ў цяжкай, можна сказаць, знясільваючай працы. Дырэктар саўгаса не маніў: бывала, што і па дваццаць гадзін, з невялікімі перапынкамі, даводзілася шураваць лапатай гарчае з сярэдзіны, бы прысак, зерне, выварочваць яго наверх альбо адкідаць у іншае месца. А машыны з паўнюткімі кузавамі ўсё пад’язджалі і пад’язджалі, выгружалі збожжа і зноў імчалі ў стэп, да камбайнаў. І так дзень пры дні, з ночы ў ноч. Больш за месяц ішла ўборка, і пра сябе не было калі падумаць. Самае вялікае жаданне было заваліцца куды — хоць тут, зарыўшыся ў бурт пшаніцы, хоць у палатку — і паспаць колькі гадзін запар, каб ніхто толькі не тармасіў, не галёкаў, што прыбыў груз.

Назад яны ехалі ўжо ў самых што ні на ёсць пасажырскіх вагонах, дзе грэлі і падавалі чай, дзе працаваў рэстаран, у якім можна было смачна паесці, абы былі грошы.

Вадзім з Рыгорам не шыкавалі, але ў першы дзень па дарозе дадому ўсё ж адшукалі той рэстаран і — была ні была — вырашылі-ткі трохі расслабіцца, а заадно аблегчыць свае кішэні. Сказаць, каб яны вельмі адтапырваліся, бы­ло б няпраўдай, але і наракаць ніхто не збіраўся. Многія лічылі — вясковыя дзяўчаты перш-наперш, якія жылі на адну стыпендыю, — што саўгас расплаціўся з імі шчодра, кожнай адваліў прыстойную суму. У вагоне толькі і размовы вяліся, як лепш патраціць гэтыя грошы, каб купіць сабе гожую сукенку ці кофту, што з абутку лепшае, а рэшту перадаць бацькам, бо яны таксама спадзяюцца на якую капейку.

У Мінск прыехалі ў холад і слату. З першых дзён верасня нечакана заімжэла, паўночны вецер працінаў да костачак, а яны, не падрыхтаваныя да такога надвор’я, выскачылі на перон і адразу адчулі розніцу тэмператур у Казахстане і ў Беларусі. Пераапранацца было некалі, бо іх на пероне сустракалі вельмі ўрачыста. Пад гукі двух гімнаў камсамольскія важакі, для якіх паставілі часо­вую трыбуну, прамаўлялі ўзнёслыя словы і віталі цаліннікаў, называючы многія імёны і прозвішчы як герояў. Сярод тлуму і мітусні, абдымкаў з роднымі і блізкімі да Рыгоравага вуха данеслася: «.не пабаяўшыся нават наведзенага на іх пісталета, яны, мужныя нашы сябры, умудраліся злаўчыцца і выбіць зброю з рук мацёрых бандытаў. Некалькі сутак ідучы па голым стэпе без вады і якоганебудзь харчу, яны зусім выбіліся з сіл, а Рыгор Сініца — бачыце, якога палёту птушкі пасяліліся пад дахам універсітэта — дык вось гэты мужны хлопец усю дарогу ў дзвесце кіламетраў пратопаў з навярэджанай, апухлай нагой. Гурко і ён па чарзе прысаджваліся адпачываць, трымалі на мушцы рэцыдывістаў, якія мелі намер абрабаваць банк, нават, у выпадку супраціўлення, забіць ахоўніка. Іх нашы хлопцы здалі міліцыі, адзначыўшы гэты ўчынак у мясцовым друку...»

— Што ён там пярындзіць? — верыў і не верыў сваім вушам Рыгор. — Гэтак хутка і да звання Героя Савецкага Саюза прадставяць.

Вадзім таксама быў ашаломлены пачутым.

— Ды ну іх, — сказаў, ужо смеючыся, — плюнь і разатры. Не пойдзем нават да трыбуны. Няхай пагалёкаюць. Ім за гэта плацяць. Толькі перад сваімі будзе брыдка.

Паколькі было недалёка ад вакзала, яны перасеклі трамвайныя пуці і ўжо праз пяць хвілін былі ў інтэрнаце. Напалову ён быў зараз пусты, бо з пачатку заняткаў студэнтаў зноў адправілі на бульбу. Дзяжурная дала ім ключ ад пакоя, і яны перш-наперш распакавалі рэчы, пераапрануліся ў сухое, што было ў чамаданах. Кастуся і Сенькі не было, відаць, таксама ў калгасе. На стале, неяк непрыкметна прыхіленую да графіна з вадой, Вадзім прачытаў пісульку: «Рыгор, уключай матор і шпар па ганарар. З цябе навар». Пасмяяўшыся, Вадзім перадаў пісульку сябру.

— Го, дык сёння мы можам баль класны арганізаваць. Эх, дзяўчат бы сюды! Тваю Люсю, а мне. Не, не па маім носе мая краля. Пэўна, з тым марскім афіцэрам мілуецца.

— А ты не давай маху. Афіцэр далёка, а ты побач, толькі ў розных з ёй групах. Цікава, ці паехала яна на бульбу. Г арадскім цяжка цягаць кашы, тым больш у такую слоту. Ведаць бы, дзе яны, то, можа, падскочылі б.

— Не, ты лепш падскоч да Люсі. Пэўна, дзяўчына змэнчылася, чакаючы ад такога дуралея якую вестку.

— Так, трэба і ў Жорнаўку да сваіх заглянуць, і ў Радава падскочыць. Нешта апошні час брат пачаў сніцца. Хоць бы не захварэў ці так каб якая бяда не сталася.

— А пра меншага брата ты помніш? Нешта вы зусім як чужыя, нібыта чорная кошка прабегла між вамі.

— Ведаеш, Рыгор, са Славікам у нас асаблівыя адносіны. Маленькім ён як паехаў з сястрой на новае месца, дык мы мала і бачыліся. Пасля я прыехаў туды, а ён падаўся ў вучылішча. Перад ад’ездам на цаліну быў дзесь на практыцы. Цяпер, можа, размеркавалі куда на работу. Калі ў Мінску, то, можа, сам акажацца. Ён ведае мой адрас.

Хлопцы пагаліліся, апранулі святочнае і, пераканаўшыся, што дажджу няма, вырашылі прайсціся. Перш-наперш заглянулі ў корпус філфака, каб пачытаць аб’явы, а заадно пацікавіцца поштай. Пры ўваходных дзвярах вісела скрыня з ячэйкамі на кожную літару, і час ад часу туды кідалі пісьмы, запрашэнні на тэлефонную размову, нетэрміновыя тэлеграмы. На ўсякі выпадак яны заглянулі кожны ў сваю ячэйку. І, дзіва, абодвух чакалі аднолькавыя канверты з аддрукаванай уверсе чырвонай шапкай: «Саюз пісьменнікаў Беларусі».

— Шчо цэ значыць?! — на ўкраінскі манер усклікнуў Рыгор. — Мо зноў наш літгурток запрашаюць?

Яны пайшлі ў сквер на лаўку, але яна была мокрая, таму зноў вярнуліся ў вестыбюль і, прыхінуўшыся да акна, акуратна, пры дапамозе алоўка, раскрылі канверты. Паперкі былі аддрукаваныя на машынцы з аднолькавым тэкстам: «Саюз пісьменнікаў Беларусі ладзіць першую рэспубліканскую сустрэчу з маладымі паэтамі і празаікамі, якая адбудзецца ў Доме творчасці па адрасе...» Далей называліся дата, месца збору, умовы пражывання.

— Дык гэта ж яшчэ вельмі няхутка. У лютым толькі, а ўжо выслалі запрашэнне, — абрадаваўся і адначасова засмуціўся Вадзім. — Я думаў у часе зімовых канікул пабыць у Галабродах, памагчы Юзіку габляваць дошкі, ставіць перагародкі. Работы там процьма. А чужых не вельмі ноймеш.

— Ну, і не паедзеш у свае Галаброды. Гэта ж больш важна. Уяві, якія людзі прыедуць з розных куткоў Беларусі, якая можа быць літаратурная школа. Цяпер, пакуль нашы на бульбе, з’ездзі і памажы. Можа, што новае напішаш? Тым больш і з Саюза пісьменнікаў просяць падрыхтаваць творы.

— Яно і праўда, у мяне прозы няшмат надрукавана. А рукапіснае хто ж будзе разглядаць, — пагадзіўся з думкай сябра Вадзім.

— Дзе ж гэта што з майго надрукавалі? — азадачыўся Рыгор. — Пайду найперш у «Маладосць». Там два мае вершы меліся даць. Тады пабанкетуем. А заўтра, відаць, падскочу да бабулі. Толькі што ёй купіць? Вядома, падкіну грошай, але ж падарунак будзе ёй даражэй, яна марыла пра арэнбургскую хустку. Во дзе б дастаць!

Вадзім прапанаваў:

— Давай падскочым на таўчок на Камароўцы. Там цыганкі ашываюцца, і ў іх што хочаш купіш.

Да Камароўкі вырашылі прайсціся пешшу. Хацелася паглядзець, як забудоўваецца праспект, а па дарозе заскочыць у які-небудзь вялікі магазін. Вадзім таксама меркаваў, што з цалінных грошай павінен купіць падарункі Верцы, штокольвечы Юзіку, ну і, само сабой зразумела, Люсі. Да Люсі ён спланаваў заехаць пасля наведвання Г алабродаў, па шляху назад. Вядома, трэба было б найперш да яе, бо, пэўна, ужо даўно чакае не дачакаецца якой весткі, а ён, боўдзіла, не даўмеўся за доўгія месяцы чыркнуць ёй колькі слоў. Пэўна, будзе крыўдаваць.

Праспект сапраўды ўражваў і шырынёй, і веліччу будынкаў. Вясковыя хлопцы, якія гадаваліся ў нізенькіх хацінах, толькі ў райцэнтры бачылі двухпавярховікі, зараз, у вольную хвіліну, і маючы за душой нейкую капейку, яны з вялікай цікавасцю заглядвалі ў той ці іншы магазін, што месціўся на першым паверсе такога гмаха. Зайшлі і ў ГУМ, які наогул займаў чатыры паверхі. Вадзім упадабаў цёмна-сіні фетравы капялюш, які пасля прымеркі адразу ж і надзеў.

— Сястра наказала, каб у капелюшы прыехаў. Што ж, пафранчу. Толькі што ёй купіць? І швагру. Ды і пляменніца будзе цягнуць ручкі, каб чаго даў. Дзе дзенешся, трэба раскашэліцца.

Пасля бадзяння па гандлёвых залах нічога не купілі. Вадзім вырашыў, што лепш даць сястры са шваграм трохі грошай, а Анютцы цукерак купіць у булачнай.

Таўчок на Камароўцы гаманіў сотнямі галасоў. І дзіўна, колькі тут было рэчаў, якіх днём з агнём не знойдзеш у дзяржаўным гандлі.

— Во што значыць прыватнікі, — захапляўся Рыгор. — І дзе яны бяруць тавар? Тут жа многа і замежнага. Паглядзі, які плашч фартовы, у ім жа ні ў дождж, ні ў якую слату не страшна. А колер!

Дзяцюк, у якога папыталі пра цану, пагардліва скрывіўся:

— Не па Сеньку шапка.

Рыгора гэта зачапіла:

— Сам ты Сенька негаблёваны. У цябе па-чалавечы пытаюць, а ты выкабельваешся. Вось зараз пакажу табе корачку, свісну сваіх, і ў цябе па ўсёй форме спытаюць, з якога спекулятыўнага гнязда вылез, праз якія кардоны і хто дастаўляе падпольны груз.

Дзяцюк пабялеў, хацеў шуснуць у натоўп, але Рыгор за локаць затрымаў яго.

— Не дрышчы драбней маку. Надалей будзеш ведаць, як з людзьмі размаўляць. То што, якая цана?

Дзяцюк, усё яшчэ не верачы, што можа выблытацца з непрыемнай сітуацыі, назваў цану, якая задаволіла Рыгора, але той прынцыпова прапанаваў у два разы меней.

— Мяне чацвяртуюць, калі я прынясу такую выручку, — ужо як не плакаў нябога.

Рыгор злітасцівіўся:

— Не хацеў бы, каб з цябе біфштэкс рабілі. Так і быць, даю, колькі назваў.

Ён прымераў плашч і здаволены, адлічыў патрэбную суму.

— Вось так трэба таго-сяго вучыць, — смеючыся, казаў па дарозе назад Рыгор. — За сябе не пастаіш, то ўсюды белай варонай будзеш.

Бліз вакзала яны купілі пляшку белага вінаграднага віна, некалькі рыб­ных кансерваў, два кольцы кракаўскай каўбасы, кулідку хлеба і, задаволеныя ўдалымі пакупкамі, вярнуліся ў свой пакой.

Вячэра сапраўды была царскай. Вадзім збегаў яшчэ ў гастраном і купіў дзесятак яек, пачак маргарыну, пра які яны забыліся, і зрабіў на патэльні смажаніну.

— Пальчыкі абліжаш, — пахваліў сваё кулінарнае майстэрства Вадзім.

Рыгор адкаркоўваў бутэльку, рэзаў каўбасу і сапраўды глытаў слінкі. Калі

выпілі па шклянцы нямоцнага, але вельмі смачнага напою і збольшага закусілі, летуценна пацягнуўся:

— Як жа пабачыць маю чарняўку? Во запала ў сэрца. Думаў, на цаліне забуду, а прыехаў, і зноў затрымцела душа.

— А ты будзь больш настырны і ўпэўнены, — параіў Вадзім. — Так як на Камароўцы. Дзяўчаты не любяць надта сарамлівых. Вось прыеду і разам падумаем, як да яе падступіцца.

12

Два тыдні ў Вадзіма і Юзіка праляцелі ў карпатлівай працы. На колькі дзён завітаў быў і Славік, але, ці то спалохаўшыся, што трэба раненька ўставаць і позна класціся, бо не будзеш жа дрыхнуць, калі іншыя ўкалваюць, ці то і сапраўды ў яго скончыўся кароткі адпачынак, але ён, папрасіўшы ў сястры бульбы, квашанай капусты, салёных агуркоў, гарбузовых семачак, адправіўся пешкі на станцыю. Вадзім, калі Юзік быў на працы, у пустой і пакуль што вельмі халоднай хаце — печ і грубку яны запланавалі зрабіць к Новаму году, каб ужо канчаткова сюды перасяліцца — па-новаму асвойваў інструмент: гэблікі розных памераў, стамескі, іншыя сталярныя прылады. Ён адмяраў, стругаў і, паколькі дошкі былі ўжо сухія, клаў на лагі падлогу. За гэты час зрабіў нямала, акрамя падлогі паставіў перагародкі між залай і спальняй. Заставалася столь, але аднаму ўправіцца з гэтай работай было немагчыма. Юзік да позняга вечара прападаў у калгаснай майстэрні. Капалі бульбу, і бясконца што-небудзь ламалася, выходзіла са строю. Даводзілася варыць, кляпаць, выштукоўваць розныя прыстасаванні, каб тэхніка неяк пратрымалася да капітальнага рамонту ў МТС. Толькі позна ўвечары швагер мог гадзіну-другую падсобіць Вадзіму. Радаваўся за зробленае ім.

— Без цябе невядома калі адужаў бы гэтулькі. На зімовыя канікулы, калі прыедзеш, то ўжо будзем у новай цёплай хаце.

Вадзім толькі зараз мусіў прызнацца, што яго не будзе. Пакорпаўшыся сярод сваіх папер, адшукаў канверт і запрашэнне з Саюза пісьменнікаў.

— Так што я буду ў Доме творчасці, — сказаў не без гонару.

— То дай божачка, каб цябе там прыкмецілі, каб хто важны сказаў добрае слоўка, — сястра расчулілася і ажно пусціла слязу. — Можа, сам Якуб Колас будзе вам за старэйшага і адзначыць цябе. Тады і па радзіву сказалі б. Ого! Тут і так пра цябе ведаюць, а каб яшчэ па радзіву. Вот бацькі радаваліся б, каб былі жывы. Не давялося ім, бедным, пацешыцца дзецьмі, дачакацца ўнучачкі. Такія маладыя параць зямлю.

Да ад’езду Вадзіма сястра зарэзала пеўніка, ашпарыўшы кіпетнем, аскубла, падрыхтавала ў дарогу тое-сёе з гародніны. Ад пеўніка Вадзім катэгарычна адмовіўся.

— Юзіку патрэбен добры харч, бо нешта ён здаў апошнім часам. Ды і вам з Анюткай не зашкодзіць з’есці кавалачак мяса.

Верка ўпарцілася, але ўсё ж пеўніка пакінула сабе. Ранкам, толькі Юзік сабраўся на работу, выйшаў з ім і Вадзім. Гэты раз швагер папрасіў пачакаць на скрыжаванні, бо, сказаў, будзе ў Стаўбуны грузавая машына. Па Юзіка так­сама прыехалі, і ён, падаўшы Вадзіму руку, адбыў у сваю майстэрню. «Студабекер» прымчаў хутка, і шафёр, відаць, папярэджаны Юзікам, ліха спыніўся перад Вадзімам.

— Скакайце, — адчыніўшы дзверцы, выгукнуў малады белабрысы хлапец у зашмальцаванай спяцоўцы, — сядзенне я праціраў, так што не бойцеся запэцкацца. Вы, калі ў Мінск, то давязу і туды. Учора позна перазванілі ў кантору і сказалі, каб патрэбны груз забраў на таварнай станцыі ў Мінску.

— Го, то мне пашэнціла, — парадаваўся Вадзім. — Бо поезд мой будзе недзе к абеду. Доўга давялося б мэнчыцца на вакзале.

Ніколі чалавек не ведае, што чакае яго наперадзе, якія сюрпрызы рыхтуе яму лёс. Кажуць жа ў народзе — ведаць, дзе ўпадзеш, саломкі падсцяліў бы. У іхнім выпадку не дапамагла б і ніякая саломка.

З гадзіну, як выехалі на шашу Брэст — Масква, усё ішло добра. Вадзіла аказаўся гаваркім хлопцам. З гумарам расказваў, як служыў у арміі ў Нямеччыне і як яго ўпадабала адна палкоўнічыха, у мужа якой быў за шафёра. Неяк, калі палкоўнік быў на нейкіх курсах каманднага саставу, жонка яго, дзябёлая румянашчокая маладзіца гадоў трыццаці, папрасіла ў кватэры перасунуць мэблю, прыбіць новую вешалку. Прыйшоў са сваім інструментам — малатком і цвікамі, нарыхтаваўся цягаць і прыбіваць. А палкоўнічыха, нарумяненая, расфрэнчаная ва ўсё яркае, бы той пеўнік, стаіць і ўсміхаецца. Пытаюся, з чаго пачынаць будзем. А пачнём з таго, кажа, што сядзем за стол і вып’ем па кілішку. З халадзільніка вымае бутэльку каньяку «Напалеон» і загадзя падрыхтаваную закусь — рыбу чырвоную, ікру чорную, венгерскія агурочкі, тонка нарэзаную колцамі каўбасу, іншыя якіясь прысмакі, ад чаго ў мяне і сліну пагнала. Стаю, як доўбень, і нічога не разумею. Думаю, мо гасцей важных чакае, мо палкоўнік яе сёння вяртаецца, і з гэтай радаснай нагоды яна рашыла пачаставаць мяне. А яна. Смялей, смялей, кажа, радавы Барыс Пупкін, цяпер я твая камандзірша. Дагодзіш, то будзеш як сыр у масле плаваць. З радавых старшым сяржантам станеш. Я ўсё магу. Я выцягнуўся па струнцы і хацеў ужо гаркнуць: «Служу Савецкаму Саюзу», як яна мяне абвіла рукамі за шыю, упілася ў губы ў гарачым, аж дыханне заняло, пацалунку. Пасля далікатна падпіхнула да стала, усадзіла ў мяккае крэсла. Вось гэта, кажа, усё з’ядзім і вып’ем, тады паглядзім, які ты майстар. Я адразу здагадаўся, чым тут пахне, але маўчу, думаю, што ж будзе далей.

— Ну, і што было далей? — зацікаўлена спытаў Вадзім.

— А далей, калі ледзь не ўсё выпілі ды закусілі, яна павяла паказаць, які ложак трэба перацягнуць у іншае месца. Завяла ў спальню, а сама юркнула кудысь у ванную ці туалет. Я стаю і прыкідваю, дзеля чаго ёй спатрэбілася нейкая перастаноўка. Праўда, ужо здагадваўся, нашто я ёй патрэбен. Пачуліся крокі, я абярнуўся і вачам саім не веру: стаіць палкоўнічыха голенькая, пух­ленькая, слінкі абліжаш, і . цэліцца на мяне з пісталета. Смяецца:

— Вось цяпер ты ўвесь у маёй уладзе. Што хачу, тое і зраблю.

Нічога сабе жартачкі, думаю. Ад п’янай бабы чаго хочаш можна чакаць. Яна загадвае і мне распрануцца. Я, гледзячы на яе, і сам хуценька скінуў бы ўсё. Але калі пад прымусам. Нешта ў ва мне ўзбунтавалася. Бачыў я ўсякіх баб, а вось каб такую. Не, думаю, дудкі, сцярвоза, пісталецікам мяне не проймеш. Тым больш ён у цябе напэўна ж цацачны. Стаю, не чухаюся, вачэй з яе не зводжу. Зноў загадвае скінуць з сябе ўсё дазвання. А ў мяне і ўсякая ахвота да яе прапала. А я яшчэ ўявіў, што як лягу ды не змагу нічога зрабіць, тады хоць пельку на сябе накінь ад ганьбы. Выручыў званок у дзверы. Спачатку нямоцны, пасля настойлівы, патрабавальны. Палкоўнічыха мая абамлела ажно. «Муж, — шапнула разгублена. — Бяжы праз акно. Тут невысока, з дру­гога паверха не разаб’ешся». Яна кінулася ў ванную апранацца, а я, расчыніўшы акно, скокнуў, ды няўдала: моцна пабіў нагу, не магу падняцца, але ляжу, ажно не дыхаю. Думаю, каб палкоўнік застукаў нас у кватэры (мусіць, у яго не было з сабою ключа), то хана нам была б абаім. Гэты выняў бы і сапраўдны наган. Праз акно чую, як яна сакоча, спрабуе дагадзіць свайму мужаньку. Я так-сяк падняўся і, стараючыся не нарабіць шуму, паклыпаў у казарму. Во, брат, якія сцярвозы бываюць. А мы на іх молімся. Хвалу ім пяём.

— Ну, не ўсе ж такія, — не пагадзіўся Вадзім. — А твая жонка гэтак бы зрабіла?

— Мая — не, бо яе няма ў мяне. Пасля тога выпадку з палкоўнічыхай мяне адвярнула ад дзяўчат.

— Ну, ты яшчэ на сваю не натрапіў. Знойдзецца такая, што ночы не будзеш спаць, толькі і будзеш думаць, як заваяваць яе сэрца.

— Ат, — хацеў запярэчыць хлапчына, ды тут штось стрэліла пад колам, і машына імгненна вільнула ўбок і з высокага насыпу ўсім сваім цяжарам гахнулася ў прыдарожнае дрэва. У нейкія долі секунды Вадзіма кінула на шкло, ад якога засталіся толькі вострыя аскабалкі, затым выкінула вонкі, ударыла аб камель, мяшком кульнула ў запыленую крапіву. Болю ён не адчуў, толькі, плаваючы ўжо ў паветры, абыякава назіраў, як цела яго распластана ляжыць на зямлі, як ля кабіны курчыцца ў перадсмяротных сутаргах шафёр, спрабуючы адпаўзці ад машыны далей. І ў гэта імгненне слуп зыркага агню адначасова з выбухам узняўся ў неба, ледзьве Вадзім паспеў узмахнуць рукамі-крыламі і адплысці далей. Ён бачыў, як спыніліся адна, другая, трэцяя машыны. З іх павыскоквалі людзі і з жахам глядзелі на ахопленае полымем жалеза.

Вадзім пакружыў над імі, хацеў сказаць, каб ратавалі шафёра, ён жа яшчэ такі малады, і не яго віна ў тым, што яны кульнуліся, відаць, лопнула кола, але чамусьці не мог вымавіць ні слова. Мужчыны, ці то пачуўшы яго, ці самі асмеліліся, спусціліся з крутога адхону, пачалі шнарыць бліз машыны, бо бліжэй усё яшчэ гарэла, ішоў густы едкі дым, ад якога слязіліся вочы.

— Во, адзін нехта нібы жывы, — пачуў Вадзім голас над сваёй плоццю. — У каго ёсць люстэрка? — гукнуў жанчыне на насыпе. — Хутчэй нясі. Праверым, ці дыхае. «Адчапіцеся ад мяне. Мне як нікому добра», — зноў гукнуў і не пачуў свайго голасу. Пасля наглядаў, як клалі яго на насілкі, неслі ў легкавую машыну з чырвоным крыжам на баках. Ён, бесклапотны і легкакрылы, ляцеў за імі ўслед, абыякава назіраў, як неслі ў бялюткую палату, клалі на стол. «Што яны хочуць рабіць? Ну, пакінулі б мяне ў спакоі. Мне так добра». Жанчыны, аднак, хутка распранулі яго, пакінулі зусім голенькага. «Здурнелі яны, ці што?» Вадзім хацеў рукой прыкрыць сваё сарамоцце, але ні адна, ні другая рука не слухаліся, ляжалі ўдоўж цела, бы вяроўкі. Ён успомніў, як палкоўнічыха хацела распрануць дагала шафёра, а таму выпадак памог вылузацца з яе абдымкаў. А як ад гэтых вылузацца? Але, дзякаваць богу, жанчыны пайшлі, іхняе месца занялі два, пасля далучыўся і трэці, хірургі з белымі шапачкамі на галаве і ў такіх жа беласнежных халатах. Яны перамаўляліся між сабой, ківалі галовамі, пасля, калі на століку ім падвезлі інструменты, пачалі паласаваць яго цела. «Пакіньце мяне ў спакоі!» — прасіў-маліў Вадзім. Але яны, не зважаючы ні на што, нешта кроілі, шылі, з-за галоў і спін не было бачна.

Пасля ён адчуў, як неадольная сіла выпіхнула яго ў якуюсь трубу. Ляцець было і страшна, і прыемна. Страшна, што занадта вузкая адтуліна, а прыемна ад самога лёту, тым больш, што ўперадзе мільганула святло незвычайнай яркасці, якой на зямлі ніколі не бачыў. У зіхоткай прасторы да яго падплылі маці, бацька, брат Лёва, усё такія ж, як помніў іх з дзяцінства. Ён хацеў усіх абняць, сказаць, як цяжка яму, сястры, абдвум яго братам без бацькоў, колькі яны выцерпелі ўсяго, што адзін Бог толькі ведае. Але маці, хоць і ласкава глядзела, адпіхнула яго ад сябе, сказала адно: «Табе яшчэ рана сюды, пажыві». Яны, узяўшыся за рукі, кудысь адплылі, і ў гэты момант Вадзім адчуў, што зноў неадольная сіла пацягнула яго ў трубу.

— Во, здэцца, пачаў дыхаць, — пачуў Вадзім голас аднаго з мужчын. — Але ж і трывушчы. Другі даўно б канькі адкінуў.

Толькі зараз Вадзім адчуў, як востры боль працінае ўсё цела. Ён застагнаў, у бяспамяцтве нешта прамармытаў.

— Змачыце яму губы, — распарадзіўся той жа голас, — піць, але адну лыжачку.

Калі дайшоў да памяці, першым чынам паспрабаваў пашавяліць рукой, нагой. Правая нага трохі слухалася, а левая ляжала дзеравяшкай. «Божа, хоць бы не аднялі», — жахнула думка. Ён паспрабаваў адкінуць коўдру, каб глянуць, што там унізе, нават падняў галаву, але ў шыі і ў грудзях кальнула так, што страціў на нейкі час прытомнасць. Відаць, моцна застагнаў, бо ў палату прыбегла сястра, схілілася над ім. Прыйшоўшы ў сябе, Вадзім асмяглымі губамі прашаптаў:

— А левую нагу. Што, адрэзалі?

Сястра паклала халодную далонь яму на лоб, супакоіла:

— Ды цэлая, цэлая нага, і правая, і левая. Яшчэ месяц-паўтара і скакаць будзеш. А вось грудзі, шыю, ды і бок правы моцна зачапіла. Як сэрца толькі вытрывала?

— Што з шафёрам, ну, тым, з кім ехаў, сталася? Жывы хоць?

— Не, кажуць, згарэў разам з машынай. Эх, хлопцы, хлопцы. Нап’юцца, а пасля за руль садзяцца. Жонцы, бацькам якое гора.

Вадзіму хацелася сказаць, што чалавек быў зусім цвярозы, што няшчасце здарылася па іншай прычыне. Але ў яго перахапіла дыханне. Пякучыя слёзы пацяклі па твары.

Недзе праз тыдзень яго адшукаў Рыгор. Усяго забінтаванага, схуднелага і ўчарнелага, Рыгор ледзьве пазнаў сябра.

— У міліцыю, ва ўсе бальніцы званіў і ніяк не мог напасці на твой след. Яшчэ ад бабулі дачуўся, што згарэла калгасная машына. Я адшукаў тваю сястру, швагра, папытаў, калі ты паехаў. Супадала, што акурат у гэты дзень з машынай і здарылася бяда. Швагер думаў, што ты сышоў у Стаўбунах, паехаў цягніком, таму не забілі трывогу. А яно во як атрымалася.

Вадзім, аслабелы дазвання, не мог яшчэ пашавяліцца, аднак гаварыць ужо мог, хоць і з вялікай цяжкасцю. Рыгора папярэдзілі, каб доўга не затрымліваўся, каб нічога непрыемнага не гаварыў. Зараз, развітваючыся, папрасіў у Вадзіма адрас Люсі і дазволу ад яго імя напісаць ёй колькі слоў. Швагру і сястры такса­ма, хай, хто зможа, прыедзе, наведае. Наконт Люсі Вадзім прасіў устрымацца, не хацеў, пакуль трохі не акрыяе, каб дзяўчына бачыла яго такога.

— А на курсе што? — папытаў зацікаўлена. — Я ж так адстану. А тут і зімовая сесія не за гарамі.

— Галоўнае, ачуняць і стаць на ногі. Астатняе неяк асіліш. Я буду прывозіць табе падручнікі, свае канспекты. Будзеш чытаць, як толькі зможаш. Не забывай жа, што нас чакае Дом творчасці. Твае апавяданні і гумарэскі, як я дазнаўся, будзе разглядаць адзін вельмі салідны пісьменнік. Прозвішча пакуль не сказалі. Гэта каб было сюрпрызам.

Рыгор пакінуў палату, і Вадзім, падбадзёраны сябрам, хутчэй пайшоў на папраўку. Люся прыехала ўжо перад самай выпіскай, устрывожаная, бясконца замучаная.

— Сумлення ў цябе няма, каб гэтулькі часу трымаць мяне ў няведанні. А каб са мной што, і ніхто не даў знаць, як бы ты паглядзеў на ўсё гэта. Ага, маўчыш.

Выгаварыўшыся (яны пайшлі ў калідор, на глухую лесвіцу, якая вяла на гарышча), Вадзім прытуліў да сябе дзяўчыну, горача пацалаваў. Развітваючыся, Люся паабяцала наведаць яго паслязаўтра.

— Дык мяне ж можаш ужо не застаць тут. Давай лепш праз тыдзень стрэнемся ў Мінску, у тым жа прывакзальным скверыку. Буду чакаць. Гэты раз, нават калі і не выпішуць, уцяку.

Яны, прызначыўшы час спаткання, яшчэ раз горача абняліся, пацалаваліся і разышліся. Вадзім вярнуўся ў палату акрылены, са ззяючымі вачыма.

— Ты дзе бадзяешся? — накінулася на яго медсястра Каця. — Прыходзіў прафесар, хацеў агледзець, а цябе і след прастыў. Накрычаў на мяне, што распусцілі хворых.

Вадзім павініўся, адчыніў тумбачку і даў Каці шакаладку, якую Люся прывезла ў якасці гасцінца. Медсястра палагоднела, але папярэдзіла, каб хоць цяпер нікуды не адлучаўся, бо прафесар можа вярнуцца. Ён і праўда зайшоў у палату са світай — урач, яшчэ два нейкія медработнікі, адзін з іх з бародкай, якая падкрэслівала яго вучонасць і на фоне белага халата глядзелася досыць унушальна. Другі, гладкаголены, са стомленым, нават нібы хваравітым тварам, трымаў перад прафесарам рэнтгенаўскія здымкі, перагортваў іх, на латыні штось тлумачыў. Трохі ўбаку стаяў Іван Парфір’евіч і, усміхаючыся, падмігнуў яму: маўляў, не дрэйфі, усё будзе о’кей. Прафесар, выслухаўшы асістэнтаў, павярнуўся да Вадзіма, папрасіў распрануцца да пояса і легчы на ложак.

Вадзіў перад вачыма нейкай палачкай, прымушаў глядзець то ўверх-уніз, то направа ці налева. Пасля біў гэтай жа палачкай па каленях, агледзеў усе рубцы на нагах, на шыі, на спіне. Нешта яго насцярожыла, ён зноў папрасіў асістэнта паказаць адзін са здамкаў. Пацмокаў, углядаючыся, і сказаў Вадзіму:

— Ну, што, малады чалавек. Вас добра падлячылі. Лічыце, выцягнулі з таго свету. Думаю, заўтра можна выпісаць. Але на паўгода, як мінімум, пра фізкультуру забудзьце. Вам дадуць даведку з прадпісаннем вызваліць ад цяжкіх нагрузак.

Прафесар і світа пайшлі, а ў Вадзіма ўсё ў сярэдзіне клекатала ад радасці: нарэшце-ткі ён убачыць усіх сваіх, пойдзе на заняткі, будзе гадзінамі праседжваць у бібліятэцы, спрабуючы нагнаць упушчанае. Як цяжкі сон будзе ўспамінаць трагічны выпадак з ім.

13

Ля будынка Саюза пісьменнікаў ужо тоўпіліся хлопцы і дзяўчаты. Праўда, дзяўчат было толькі дзве, а маладых паэтаў і празаікаў мужчынскага полу сабралася больш за дваццаць чалавек. Усе акружылі маладога, значна старэйшага за астатніх мужчыну гадоў трыццаці з хвосцікам, які штось смешнае расказваў, бо з гурту час ад часу выбухаў дружны рогат.

— То ж Васіль Быкаў з Гродна, — з захапленнем сказаў Рыгор. — Я чытаў яго апавяданне ў часопісе. Во гэта глыба! Няўжо і ён з намі будзе на семінары?

Яны далучыліся да астатніх, пачалі ўважліва слухаць, што расказваў гэты чалавек. А ён. травіў анекдоты, адзін смяшнейшы за другі. На ганак выйшаў Пятрусь Броўка, з-пад шкельцаў акуляраў зірнуў на моладзь і, звяртаючыся ўжо да Быкава, сказаў:

— Ты, Васіль, насмяшыў, дык насмяшыў. Нават наверсе ўсё чутна было. Вядзі ўсю гвардыю сюды, у памяшканне. А то замерзнеце. Аўтобус, пазванілі, пададуць недзе праз паўгадзіны. К абеду акурат паспеем.

Дом творчасці размяшчаўся ў яловым бары, дзе, казалі, любіў бываць Якуб Колас, збіраў там грыбы.

— Можа, і дзядзька Якуб будзе нашым настаўнікам? — выказаў меркаванне Вадзім, ідучы па дарожцы да галоўнага корпуса. — Вось было б здорава!

— Кажуць, ён цяжка хварэе і ляжыць у бальніцы, — адказаў Рыгор. — Што ты хочаш, семдзесят чатыры гады чалавеку. Добра што вясной пашэнціла яго пабачыць, сфатаграфавацца разам. Ты бачыў у літаратурнай газеце здымак з ім?

— Не-а, — Вадзім хітнуў галавой. — А калі гэта было?

— Калі ты ляжаў у бальніцы. Я купіў адзін экземпляр газеты і для цябе, але дзе запраторыў, не ведаю. Пакажу сваю, калі захапіў з сабою.

Ім выдзелілі домік на двух, назвалі нумар, далі ключы.

— Размяшчайцеся і праз паўгадзіны прыходзьце ў сталоўку, — сказаў дырэктар Дома творчасці.

Адшукалі зялёны домік між кашлатых ялін, густа зацярушаных снегам. Цішыня стаяла такая, што ажно ўвушшу звінела.

— Няўжо такія райскія куточкі ёсць? — захапляўся Вадзім. — Гэта ж пажыць колькі тыдняў на ўсім гатовым, то можна цалюткую кнігу напісаць.

— Ну вось і пішы, не спі ў шапку, — Рыгор адамкнуў дзверы, першы ступіў у прыцемак прыхожай. На іх дыхнула цяплом добра напаленай грубкі. У прасторным пакоі стаялі два драўляныя ложкі, акуратна засцеленыя, з дзвюма ўзбітымі падушкамі ў галовах. Стол з графінам халоднай вады, чатыры крэслы, шафа для адзення, дзве тумбачкі. Уся гэтая мэбля была адмысловай работы, зіхацела лакам.

— Н-да, — сказаў Рыгор, ацэньваючы абстаноўку. — Добра тым, хто мае сюды доступ, жывецца.

Распакаваўшыся, хлопцы пагоцкаліся на мяккіх ложках і пачалі збірацца на абед. Сталоўку знайшлі хутка, бо туды ўжо кіраваліся многія.

— Калі будуць так карміць, як і пасялілі, то вернемся на лекцыі такімі раздабрэлымі. Здзівяцца ўсе, дзе так ад’еліся. Люся цябе не пазнае. А табе пасля хваробы і трэба ражку адкарміць.

— І табе не шкодзіць, — азваўся Вадзім. — Таксама сохнеш па сваёй чарняўцы. Зрэшты, забыўся, як яе светласць велічаюць.

— Паліна, — адказаў Рыгор. — Паліна Сарокіна. Неяк затрымаў яе на перапынку, папытаў пра жыццё-быццё, яна зардзелася, адвяла вочы ўбок, быццам вінячыся ў чым. А тут мяне чорт пацягнуў зноў са сваімі сцішкамі. Пачытаў ёй:

Ад сарокі-белабокі

На усіх сыходзяць токі,

Водзіць проста у бакі

Ад мілосцяў ад такіх.

О, лепш бы мне рот чым заляпілі. Гэта ж толькі пачаў наладжваць масты, ужо і спатканне хацеў прызначыць, а тут сваім вершаплёцтвам зусім збянтэжыў. Назвала дурнем і пабегла.

— Далікатная дзяўчына. Будзь надалей абачлівы з ёй. А не пытаўся, як марак яе?

— Пытаўся. Хмыкнула толькі і адвярнулася. Відаць, такая ў яго і любоў была.

— Нічога, прыедзеш і ўсё наладзіцца. Ты ёй сур’ёзны верш напішы. А то ўсё хіханькі ды хаханькі.

— Ёсць, ёсць у мяне такі верш. Ды не адзін. Пасля пачытаю.

У сталоўцы іх пасадзілі ля акна. Два месцы за сталом пакуль што заставаліся вольныя. Зайшоў Васіль Быкаў, павадзіў вачыма па зале і спыніў позірк на іхнім стале.

— Вось бы да нас яго, — шапнуў Рыгор. — Не засумавалі б. Ён прайшоў такую школу жыцця, ваенных дарог, што мы, малакасосы, заслухаліся б яго аповедамі.

Быкаў і сапраўды накіраваўся да іх, сеў леваруч ад Вадзіма. Перш-наперш падаў кожнаму руку, моцна паціснуў, назваў сябе.

— Хто ж вас не ведае, Васіль Уладзіміравіч, — сказаў Рыгор. — Чытаў вашу кароткую біяграфію, вашы апавяданні. Куды ўжо нам, маладняку, да вашай глыбіні, да вашага майстэрства. Мы нізка пакуль яшчэ лётаем.

— Ну-ну, не трэба, — асадзіў Быкаў. — Не трэба, не люблю, па-руску кажучы, самоуничижения. Усе мы тут роўныя. Прыехалі, во, вучыцца ў старэйшых і адзін у аднаго.

Прынеслі першае — салянку з кавалачкамі каўбасы, скрылікамі лімона, маслінамі, якія хлопцы бачылі ўпершыню, толькі здагадваліся, што ёсць такія. І ўсё гэта плавала ў апетытнай жыжцы, палітай смятанай.

— Ну, то, хлопцы, паднаціснем. Не кожны дзень такое смакоцце перападае. Зрэшты, вы мяне загаварылі, а самі не назваліся, — Быкаў павініўся за сваю прамашку. — Ваша фота, — яшчэ раз угледзеўся ў Рыгораў твар, — здаецца, бачыў у часопісе. Ага, успомніў, вы — Рыгор Сініца?

— Ён самы, — сціпла адказаў Рыгор.

— Во, бачыце, а пра сябе ні слова, — Васіль Быкаў зноў паціснуў Рыгору руку. — Таленавітыя вершы. Думаў расшукаць вас і сказаць колькі добрых слоў. А тут сам Бог паспрыяў нам такой сустрэчы. Ну, а вы хто? — звярнуўся да Вадзіма.

— Я толькі яшчэ вучуся, — сціпла адказаў хлопец. — За плячыма ў мяне ўсяго некалькі апавяданняў і гумарэсак.

— Хай не сціплічае, — умяшаўся Рыгор. — Вот тут будуць разбіраць кожнага, і скажуць пра яго прозу. Зараз ён новае вялікае апавяданне закончыў. Ён Гурко, Вадзім Гурко.

— О, дык я чытаў у гумарыстычным часопісе вашыя рэчы. Вось і нядаўна была гумарэска. Здаецца, «Певень падвёў». Я не памыляюся?

— Яна самая, — за Вадзіма адказаў сябрук.

Падалі другое — катлеты па-кіеўску з грыбной падліўкай, ад якой ішоў такі смачны пах, што можна было ачмурэць.

— Ну, хлопцы, пры такой ядзе не шкодзіла б і па кілішку ўзяць, — усміхнуўся Быкаў. — У мяне тут у партфелі тое-сёе ёсць. Нават і дзве шклянкі захапіў. Трэба расстарацца і трэцюю. Ціхенька разальём і перад кампотам вып’ем. Як, га?

Вадзім прамаўчаў, а Рыгор падахвоціўся схадзіць на кухню папрасіць шклянку. Быкаў, хаваючыся ад іншых, неўпрыкмет пад сталом адкаркаваў пляшку белай, наліў амаль поўныя дзве шклянкі, а Вадзіму, па яго просьбе, менш, чым палову.

— Ну, то за знаёмства. І «не той паэт, хто піша вершы, а той паэт, хто вып’е першы». Пад смех хлопцаў ён кульнуў усё да донца. Рыгор, па яго прыкладзе, таксама асушыў свой посуд. Вадзіму піць не хацелася, тым больш гарэлку, але, каб не аказацца белай варонай, усё ж змусіў сябе глынуць гэтую пякучку. Адчувалася, што і за іншымі сталамі прычасціліся, бо спачатку ціхая сталоўка напоўнілася вясёлым гоманам і смехам.

Катлеты былі адмысловыя, не тое што на фабрыцы-кухні, куды студэн­ты, у тым ліку Вадзім з Рыгорам, час ад часу бегалі, калі дазвалялі грошы. Гэтыя былі пульхныя, сакаўныя, па-сапраўднаму мясныя, з цыбулькай і яшчэ якойсьці прыправай.

Перад кампотам абвясцілі, што збор у семнаццаць у вялікай зале галоўнага корпуса.

— О, то можна яшчэ радкоў колькі напісаць. — Васіль Уладзіміравіч пажадаў хлопцам удачы і першы пайшоў апранацца.

— Нам здорава пашэнціла сустрэцца з такім чалавекам, — сказаў Ры­гор. — Пасля як-небудзь папросім, каб больш расказаў пра сябе. Як ваяваў, якія ўзнагароды мае, над чым новым працуе.

Яны не пайшлі да сябе, а вырашылі агледзець усе будынкі на тэрыторыі Дома творчасці. Ад галоўнага корпуса ў розныя напрамкі вялі дбайна расчышчаныя ад снегу дарожкі, па абодва бакі ад іх у маўклівай задуменнасці драмалі абцяжараныя снегам пракаветныя яліны. На адну з дарожак адкульсьці выпырхнула вавёрка, і хлопцы як укопаныя спыніліся, прыселі на кукішкі.

— А ты, мая слаўная, — Вадзім працягнуў уперад руку, пацмокаў, заманьваючы да сябе звярка. Вавёрка, на дзіва, не спалохалася, скокнула наперад і ўселася бязважкім сваім цельцам на далоні.

— Няма ў мяне арэшкаў, мая ты харошая. Ведаў бы, то прыстараўся б.

Рыгор пакорпаўся ў кішэнях і дастаў адтуль некалькі гарбузовых семак, працягнуў рыжай госці. Адкуль ні вазьміся, прыскакала яшчэ адна, першая ўхапіла семку і тут жа пачала церабіць яе. Ласунак, відаць, не спадабаўся, бо абедзве, як бы хмыкнуўшы: маўляў, што вы нам падсоўваеце, скокнулі ў пульхны снег і, дурэючы, па камлі яліны сіганулі ўверх.

— Добра ім тут, — сказаў Рыгор, — шышак, а ў іх семак, хоць адбаўляй. Але дзе прыстарацца б арэшкаў?

Удалечыні адной з дарожак яе перасек бяляк, пакінуўшы ў снезе, куды яны наблізіліся, глыбокі след.

— О-го, тут жыўнасці хоць адбаўляй, — прыйшоў у захапленне Рыгор. — Край непалоханых звяроў і птушак. Не здзіўлюся, калі і лось нам перагародзіць дарогу. Ідылія для мастака. Умеў бы маляваць, во карціна была б.

— А многія пісьменнікі і малююць, самі афармляюць свае кніжкі. Карацей кажучы, і швец, і жнец, і на дудзе ігрэц. Мне б так.

Нахадзіўшыся, налюбаваўшыся прыродай, яны вярнуліся ў свой домік. Да прызначанага часу заставалася яшчэ гадзіны паўтары, і яны, распрануўшыся, вырашылі, каб была свяжэйшай галава, трохі падрамаць, хоць ніколі днём гэтага не рабілі.

— Не праспаць бы, — соладка пазяхнуў Рыгор. — Я ўжо як засну, то і з гарматы не пабудзіш. Толькі спадзяванка на цябе, дружа. Ты амаль не піў, адно прыгубіў, так што пакаравуль, пакуль я дрыхнуць буду. Напішы і ты колькі нятленных радкоў. Чалавецтва цябе не забудзе.

— Пацвельваешся, лайдак. Так і быць, дрыхні, але толькі калі пачую храп, то ў рот усуну кляп.

— Табе б катам працаваць, — агрызнуўся Рыгор і ўлёгся ў мяккі ложак.

У галоўны корпус яны прыйшлі ці не першыя, бо на вешалцы не было ні адной апраткі. Падняліся на другі паверх і там убачылі Васіля Уладзіміравіча. Той, кіўнуўшы ім галавой, працягваў размаўляць з прафесарам Гутаравым, на лекцыі якога марыў трапіць кожны. Хлопцы, каб не перашкаджаць і не мазоліць вочы, выйшлі ў хол, прысланіліся да падаконніка. Пачалі сцякацца і іншыя ўдзельнікі семінара. Універсітэцкіх Вадзім налічыў пяць чалавек. Астатнія былі незнаёмыя. Прыехалі з Мінска некалькі салідных пісьменнікаў, сярод якіх Вадзім пазнаў вядомага гумарыста і байкапісца Уладзіміра Корбана, паэтаў Пімена Панчанку і Анатоля Астрэйку, празаіка Макара Паслядовіча. Яны ручкаліся з кожным, хто сустракаў іх, пыталіся прозвішча і жанр, у якім працуе, дружалюбна паляпвалі па плячы. Першы пачаў Іван Васільевіч Гутараў. Гэтага чалавека можна было б слухаць і слухаць гадзінамі, і не надакучыла б. Ён меў фенаменальную памяць, якая выручала яго ў самых нечаканых выпадках. Расказвалі са смехам, як Гутараў лоўка абводзіў вакол пальца самых заўзятых бюракратаў. Не маючы моцы пісаць канспекты сваіх лекцый, ён, калі нечакана заходзілі ў аўдыторыю правяральшчыкі, клаў перад сабою падрыхтаваныя загадзя якіясь спісаныя лісткі і быццам цытаваў класікаў марксізму-ленінізму, чытаў вытрымкі з таго ці іншага твора славутых рускіх і замежных пісьменнікаў. Калі праверка канчалася, ён са смехам адсоўваў паперкі ўбок і працягваў лекцыю, здзіўляючы сваёй эрудыцыяй.

Зараз Іван Васільевіч быў сур’ёзны. Сказаў, што ранкам наведаў у бальніцы Якуба Коласа і той папрасіў перадаць ад свайго імя гарачае віншаванне маладой змене літаратараў. Усе дружна запляскалі, папрасілі расказаць пра здароўе народнага песняра.

— Слабаваты, але вычухаецца. Марыць к канцу семінара пад’ехаць да вас, каб пагутарыць і сфатаграфавацца на памяць.

Гулам адабрэння і радасці сустрэлі словы прафесара.

Пімен Емяльянавіч падзяліўся ўражаннямі ад нядаўняй паездкі ў Швецыю з усесаюзнай дэлегацыяй пісьменнікаў. Калі ён называў некаторыя лічбы, усе ахалі ды охалі. Але, заключыў паэт, у гасцях добра, а дома лепш.

«И дым Отечества нам сладок и приятен», — пад смяшок прадэкламаваў нехта вядомыя радкі.

— Чаго-чаго, а дыму ў нас хапае, — шапнуў Вадзім, але яго пачулі і таксама засмяяліся.

Пачалася сур’ёзная разборка твораў. Кожнаму быў прызначаны яго дзень. Вырашылі збірацца ў гэткі ж час, калі людзі паабедаюць, хто захоча адпачне. Ну, а ранак дадзены для творчай працы.

Да Вадзіма падышоў Макар Паслядовіч і папрасіў у яго новыя і надрукаваныя ўжо творы. Хлопец адкрыў кардонную папку, паказаў усё яе змесціва: тры гумарыстычныя часопісы, выразку з апавяданнем у сельскагаспадарчай газеце, два маладзёжныя часопісы, дзе значылася яго імя.

— Вершы таксама друкаваліся, але я закінуў паэзію, таму не хацеў бы паказваць.

— Чаму ж, — падахвоціў Макар Трафімавіч. — Я паспрабую разабрацца. А што зараз напісаў ці пішаш?

Вадзім зніякавеў:

— Скончыў нядаўна апавяданне, але яно ў мяне ад рукі. Не меў часу даць каму перадрукаваць на машынцы.

— То хай будзе і ад рукі. Почырк жа, можа, у цябе не прафесарскі. А калі не разбяруся, то ў Саюзе пісьменнікаў дам машыністцы, яна любы тэкст рукапісны чытае. Заадно табе экземпляр будзе.

На сёння яны былі вольныя. Пасля вячэры абяцалі паказаць кіно «Чапаеў», і хлопцы вырашылі, што гэтую карціну паглядзець варта. Рыгор пахваліўся, што сам Панчанка падрадзіўся разгледзець яго вершы. Вячэралі без Быкава. Яго, сказаў хтось, некуды павёз Іван Гутараў. Затое чацвёртае месца за сталом заняў малады, вёрткі і вельмі гаваркі хлопец з доўгімі, як у папа, валасамі. Назваўся Барысам Пякарскім. Родам з-пад Баранавіч. Працуе ў раённай бібліятэцы. Спазніўся, бо на паўдарозе зламаўся аўтобус, а пакуль далі іншы, пакуль знайшоў будынак Саюза пісьменнікаў, пакуль растлумачылі, як дабірацца сюды, то і дзень мінуў.

— Спачуваю, — сказаў Рыгор. — Добра тое, што добра канчаецца.

Валасацік, відаць, моцна прагаладаўся, бо папрасіў яшчэ адзін біфштэкс са

смажанай бульбай і дзве шклянкі чаю. Пакуль хлопцы дапівалі свой, ён выняў з-за пазухі пінжака скрутак і паказаў публікацыі ў раённым і абласным друку. Гэта былі невялікія навелы, а адно і апавяданне ледзьве на на ўсю старонку.

— Цяпер аповесць пішу, — пахваліўся Пякарскі. — Пра дбайнага гаспадара, старшыню калгаса, які даў людзям годнае жыццё. Думаю, калі скончу, у маладзёжны ці які іншы часопіс завезці.

Ён яшчэ гаварыў бы і гаварыў, але Рыгор перапыніў яго пытаннем:

— А колькі ж зарабляюць тыя, каму так пашэнціла годна жыць?

Валасацік трохі збянтэжыўся, але адказаў з выклікам:

— Пытанне з падтэкстам. Але скажу сумленна: грошай калгаснікі атрымалі на працадзень мізэр, затое зерня далі на працадзень па цэламу кілаграму. А гэта ўжо валюта, ды яшчэ якая. Заробленае жытцо ды свая з агародаў буль­ба, там буракі, рэдзька — жыві і не тужы.

— Нам трохі рэдзькі захапіў бы, — пасмейваўся Рыгор. — Як нахрумсталіся б, ноччу домік узарваўся б!

— Смейцеся, смейцеся, а людзі ўга як давольныя.

Перад кіно хлопцы вырашылі трохі яшчэ прагуляцца. Ні ў аднаго, ні ў другога не выходзіў з галавы новы напарнік.

— Ці ён дурань апошні, ці проста ачмураны прапагандай чалавек, — сказаў Вадзім. — Сумняваюся, каб што людскае ён напісаў. Хаця паглядзім. Бываюць такія прасцячкі, наіўныя, але таленавітыя.

І на другі, і на трэці дзень чарга не дайшла ні да Рыгора, ні да Вадзіма. Разглядалі найперш тых, што прыехалі з раённых цэнтраў. Хлопцы, не маючы лішніх экземпляраў, невялікія творы чыталі ўслых, час ад часу зіркалі на прысутных, прыкідваючы, як тыя рэагуюць на тое ці іншае наватарскае слова, на нечаканы эпізод ці развязку дзеянняў. Гэта што тычылася прозы. Але празаікаў было, уключаючы Вадзіма і Пякарскага, толькі сем чалавек. Астатнія — паэты. Па кожным з іх у канцы калектыўнага меркавання выступаў афіцыйны кансультант, прызначаны кіраўніцтвам Саюза пісьменнікаў. Той, бывала, асаджваў таго, хто пераходзіў межы прыстойнасці ў крытыцы, прасіў быць абыходлівымі ў дачыненні да творцаў, якія жывуць у глыбінцы і варацца ва ўласным соку. Мала-памалу абмеркаванне набыло больш канструктыўны, а то і сяброўскі характар. Барыса Пякарскага разглядалі на трэці дзень пасяджэння. Ён, таксама не маючы лішніх экземпляраў, папрасіў дазволу прачытаць услых усё апавяданне, якое было ў абласной газеце і, дзіва дзіўнае, з першага да апошняга радка ніхто ў зале не варухнуўся, не кашлянуў, не кінуў ніякай рэплікі. Апавяданне было пра хлопчыка, які, адбіўшыся ад дарослых, заблудзіўся ў тайзе і семнаццаць дзён ішоў куды вочы глядзяць, толькі б напаткаць жывую душу ці якое жытло. Яго шукалі днём і ноччу, бацькі звярталіся не толькі ў міліцыю, але і да ваенных, і тыя пасылалі верталёт, які гадзінамі кружыў над зялёным морам, пасля, зачапіўшыся ў тумане за верхавшу магутнага кедра, упаў і разбіўся.

Хлопчык, змарнелы і абяссілены да крайнасці, натрапіў на рэшткі гэтага верталёта. Ён не ўзарваўся, ляжаў глыбай на баку з расчыненай насцеж кабінай. Далей распавядалася, як хлопчык ратаваў акрываўленага пілота і як ужо разам шукалі людзей. Апавяданне канчалася трагічнай нотай: пілот, згубіўшы многа крыві, памёр ужо бліз горада, калі да крайніх дамоў заставаліся лічаныя метры.

Пякарскі скончыў і сеў, чакаючы рэакцыі прысутных, а рэакцыя была амаль адназначная: апавяданне і па змесце, і па мастацкай тканіне вартае таго, каб гаварыць пра яго аўтара як бясспрэчна вельмі здольнага чалавека. Кансультант таксама павіншаваў Пякарскага з відавочнай удачай.

За вячэрай Быкаў, які пры абмеркаванні адмоўчваўся, папытаў у аўтара, ці былі ў яго яшчэ якія творы, каб вечарам пачытаць. Той паабяцаў прынесці раніцай, як збяруцца на сняданак.

Па дарозе ў свой домік Рыгор раптам спыніўся, азадачаны нейкім рашэннем. Пасля, калі ўжо клаліся спаць, сказаў:

— Пабудзі мяне чым найраней. Ёсць справа.

— Што, прычашчацца пойдзеш, ці за музу возьмешся? Выспаўся б лепей.

— На снеданне і на абед не чакайце, — сказаў Рыгор. — Паеду вавёркам па арэхі.

Сініцы, калі Вадзім прачнуўся, ужо не было. Хлопец ламаў галаву, што за ідэя ўзбрыла яму ў галаву, каб ні свет ні зара імчацца на дарогу, галасаваць машынам, каб падвезлі да сталіцы. І гэта дзеля арэхаў? Мала верылася, што Рыгор адмовіцца ад магчымасці лішнія гадзіну-дзве падрыхнуць, ахвяраваць сняданкам і абедам, траціць грошы на транспарт і ўсё дзеля той пакупкі. Не, тут нешта не тое.

Рыгор усё ж з’явіўся к абеду, нейкі таямніча-загадкавы, вясёлы.

— Ці не на спатканне са сваёй краляй ездзіў, — з’яхіднічаў Вадзім. — Ужо мог бы звечара сказаць. А то ламі тут галаву, што цябе ўзбурыла. Быкаў сказаў, што сёння цябе будуць чыхвосціць. Вось была б карцінка, каб своечасова не прыехаў. Панчанка тут, усе семінарысты на месцы, а аўтар, спалохаўшыся, даў драпака. Вось смяхоцце было б.

— Будзе смяхоцце, будзе, — загадкава адказаў Рыгор. — Не падганяй коней, яны і так узмыленыя.

Пасля абеду Рыгор гартаў якуюсь кнігу. Калі Вадзім пацікавіўся, што чытае, той хуценька схаваў кнігу ў папку, сказаў, што яна сакрэтная і недатыкальная.

Разбор творчасці Рыгора Сініцы, як і меркавалася, пачаўся з кароткага слова Пімена Панчанкі. Той не стаў многа мудрыць, сказаў, што за гэтым аўтарам сочыць даўно, што яго творы — гэта згустак добрага ўмельства, вясёлага народнага гумару, удалага спалучэння формы і зместу. Параіў аўтару пісаць больш, не распыляцца на дробязі, вывучаць жыццё людзей ва ўсіх яго добрых і дрэнных праявах. Семінарысты таксама, хто раней ведаў Сініцу па публікацыях, давалі свае ацэнкі, рабілі дробныя заўвагі па мове, якая вельмі часам адрознівалася ад кніжнай. Васіль Быкаў не сцярпеў, сказаў, што пісаць па-кніжнаму кожны дурань зможа, а вось знайсці залацінкі ў народнай мове ды падаць так, каб яны зайгралі, заіскрыліся, — на гэта трэба мець адменны талент.

Вадзім нагадаў, як і з кім жыў Рыгор, што яго бабуля — скарбніца народнай дабрыні і мудрасці, і яна з маленства прывівала хлопцу любоў да ўсяго жывога на зямлі, да прыроды, казкамі, песнямі гартавала яго чуйную душу.

— Ну ты і гаварун, — хіхікнуў Рыгор, за ім хіхікнулі і іншыя. Але Панчанка ўзмахам рукі супакоіў залу, сказаў, што сам хацеў у заключэнне нагадаць пра бабулю, а таксама пра нявінных бацькоў яго, якія загінулі дзесь у лагерах.

Вадзім расчырванеўся і кіўком галавы падзякаваў Пімену Панчанку за падтрымку.

Барыс Пякарскі таксама папрасіў слова. Гэты доўга і занудліва плёў пра сацыялістычны рэалізм, пра тое, што трэба быць бліжэй да зямлі, а не сягаць у завоблачнай высі. Зыходзячы з гэтай пазіцыі, у вершах Рыгора Сініцы нестае праўды пра сённяшнюю нашу рэчаіснасць. А яна — выдатная, насычаная перамогамі на ўсіх франтах камуністычнай будоўлі. Чаму б аўтару, які, кажуць, быў на цаліне, не напісаць пра энтузіязм людзей, якія здолелі вырасціць такі ўраджай і ўдосталь накарміць наш многанацыянальны народ. Альбо ў часе канікул не паехаць на будоўлю камунізму, у тую ж Сібір, дзе ўзводзяцца такія магутныя электрастанцыі, якія гнілому Захаду не па кішэні і не па сілах.

Ён яшчэ, адчуваецца, доўга гаварыў бы, ды Пімен Емяльянавіч сказаў, што яму хутка трэба ехаць у Мінск і ён хацеў бы, каб Рыгор пачытаў штонебудзь з новага, напісанага гэтай восенню і яшчэ неапублікаванага. Усе заапладзіравалі, а Пякарскі, думаючы, што дзякуюць яму за яго выступ, пакланіўся, узмахнуў чупрынай і сеў.

Рыгор падняўся ўзбуджаны, падзякаваў усім за добрыя словы, сказаў, што зараз пачытае верш, напісаны сёння ж.

— Пакуль першыя радкі, астатнія пасля таго, як чалавек, які пазнае сябе, пакіне гэту залу, — сказаў усмешліва Сініца.

Усе зашумелі ў чаканні нейкай сенсацыі. А Рыгор выняў лісток, складзены папалам, прачытаў:

Слоў добрых ведаю даволі,

Ды пераходжу я на мат,

Калі ў сяброўскім нашым коле

Чысцюткі бачу плагіят.

— Што ён сабе дазваляе? — віскнуў Пякарскі. — Не інакш з галавой нешта.

Рыгор не зрэагаваў, а выняў з папкі нятоўстую кніжку, разгорнутую са старонкай апавядання Пякарскага, падышоў да Пімена Емяльянавіча.

— Паглядзіце, — папрасіў яго, — і параўнайце два тэксты. Ні аднаго слоўка гэты так званы наш празаік, аматар сацрэалізму, не змяніў. Хоць бы дзеля смеху. Сёння гэтую кніжку, якую выпусціла Пермскае кніжнае выдавецтва, ледзьве адшукалі ў нашай «Ленінцы». Яна неяк трапіла мне на вочы яшчэ ў мінулым годзе. Памятаю, зачытаўся і гэтым, і іншымі апавяданнямі сібірскага калегі.

Барыс Пякарскі, пакуль Вадзім паказваў навінку, вопрамець сігануў у хол, адтуль па лесвіцы да вешалкі з верхняй апраткай. Дворнічыха пытала пасля, ці не няшчасце якое надарылася дома ў чалавека, што гэтак, ухапіўшы сакваяж, з усіх ног бег да шашы.

Тая вячэра была наўздзіў вясёлая. Цытавалі Рыгоравы радкі, ціснулі яму руку. Цяпер Вадзім чакаў і сваёй чаргі. Ён ведаў, што Паслядовіч прынцыповы чалавек, цудоўны празаік, словы якога многа для яго значаць. Раскрытыкуе, то варта будзе падумаць, працягваць далей пэцкаць паперу, ці пашукаць сябе ў іншым якім жанры, скажам, публіцыстыцы, крытыцы. Але тое, што ён ужо не зможа без творчасці, што пазбаў яго гэтай радасці прачынацца штодзень і думаць, як сядзе за стол, напіша новыя радкі, — без гэтага жыццё яго паблякне, не будзе напоўнена глыбокім сэнсам. Не, наперакор усяму, ён будзе, будзе пісаць. Хай на першым часе і спасцігнуць яго няўдачы.

— Не дрыжы, як авечы хвост, — адчуўшы яго стан, сказаў Рыгор, калі а прызначанай гадзіне яны ішлі на семінар. — Ніхто не дасць цябе ў крыўду. Паслядовіч не той чалавек, каб некага ўтаптаць у гразь.

— Не ад аднаго яго залежыць. Хлопцы нашы зубастыя, асабліва універсітэцкія. Падвядуць да таго, што ты нікчэмнасць, пустое месца ў літаратуры. На гэтым фоне сябе паднімуць.

— Яшчэ раз табе сказаў: не дрыжы.

Рыгор як у ваду глядзеў. І Макар Трафімавіч, і іншыя выступоўцы, якім давялося пазнаёміцца з творамі Гурко, гаварылі пра іх добразычліва. Не вельмі хвалілі, але адзначылі добрую народную мову, уменне стварыць інтрыгу ў гумарэсках, а ў апавяданнях досыць глыбокае псіхалагічнае абгрунтаванне паводзін герояў.

— Думаю, — падсумаваў гаворку Паслядовіч, — гэты хлопец скажа яшчэ сваё важкае слова ў літаратуры.

Калі ішлі дадому, Рыгор паляпаў Гурко па плячы, папытаў:

— Ну, што? Штаны мяняць не трэба? Казаў жа, што ўсё пройдзе найлепшым чынам.

Іх нагнаў Васіль Уладзіміравіч, запрасіў да сябе на кубак кавы. Хлопцы з радасцю згадзіліся.

— Толькі, можа, пасля вячэры, — выказаў пажаданне Рыгор. — Бо праз паўгадзіны трэба будзе ісці ў сталоўку.

— Дык я і меў на ўвазе, што пасля вячэры. Хто ж на галодны страўнік будзе весці інтэлектуальныя размовы, — засмяяўся Быкаў. — Я пасяліўся ў галоўным корпусе, пакой нумар тры. Так што пасля вячэры адразу да мяне.

У сябе Рыгор пакорпаўся ў сваім сакваяжы і выняў з яго бутэльку армянскага каньяку.

— Калі ты яго прыдбаў? — здзівіўся Вадзім. — Тут жа побліз, здэцца, няма магазіна.

— А ты думаеш, у Мінску, калі ездзіў, я губляў час толькі на росшук кніжкі пермскага пісьменніка? Дык у мяне на ўме ўжо тады саспела думка запрасіць да сябе Быкава, бліжэй з ім пазнаёміцца. Скончыцца семінар, ён з’едзе ў сваё Гродна, а тады калі яшчэ надарыцца нагода пасядзець з ім, паразмаўляць. Фарштэйн?

— Фарштэйн, фарштэйн. Толькі не фарштэйн, чаму ты такі скрытны. Во апантаны хутаранец! — Вадзім схапіўся барукацца, але Рыгор хутка кінуў яго на ложак.

— Слабак ты яшчэ, каб са мной дужацца, фарштэйн? — сказаў, смеючыся. — Ад’ядайся тут, бо не хутка такая лахва трапіць.

На вячэру Васіль Уладзіміравіч прыйшоў з невялікім спазненнем, папрасіў прабачэння. Сказаў, што заседзеўся за сталом, дапісваючы адну сцэну, і не глянуў на гадзіннік, хоць паклаў перад носам.

Афіцыянтка прынесла яму смажаніну з бараніны пад грыбным соусам, салат з салёных агуркоў, пакрышаных разам з квашанай капустай і палітых алеем. Ад чаю ўсе трое адмовіліся, сказалі, што пап’юць нанач у сябе ў пакоі.

Жытло ў Быкава было і святлейшае, на два акны, і прасторнейшае. Яно прызначалася на аднаго чалавека, не інакш як для старшыні Саюза пісьменнікаў. Хлопцы агледзелі пакой, ухвалілі.

— Заўтра, — сказаў Быкаў, — перасялюся ў іншы. Суседні. Прыязджае Броўка, а гэты пакой замацаваны за ім. Будуць Янка Брыль, Іван Гутараў, Павел Кавалёў, Мікола Ткачоў, яшчэ той-сёй з кіраўніцтва саюза. Хочуць даць развітальную вячэру. Так што не сунь носа не ў сваё проса. Будзем гудзець дапазна.

— А калі ж вас разглядаць будуць? — здзівіўся Вадзім. — Усіх разгледзелі, а вас што? Апошнім?

— Ну, не заслугоўваю, відаць, таго, каб з некім навыперадкі ісці, — усміхнуўся Васіль Уладзіміравіч.

Хлопцы абурыліся такой несправядлівасцю, але Быкаў, усміхаючыся, сказаў, што яго знарок пакінулі на закусь, і заўтра, ужо не ў семнаццаць нульнуль, а на гадзіну раней, папросяць на апошняе, заключнае пасяджэнне.

— Там мяне і будуць жэрці. Ведама, такія акулы прыплывуць у нашу ціхую затоку.

— Мы таксама клыкастыя, — Рыгор разявіў рот і паказаў рад белых зубоў. — Адаб’ёмся ад драпежнікаў.

Пасмяяліся. Рыгор выняў з кішэні паліто каньяк, паставіў на стол.

— Во гэта напой, — абрадаваўся Васіль Уладзіміравіч. — У мяне таксама тое-сёе ёсць. З Гродна вёз. А ў Гродна з Польшчы даставілі. Пакаштуем пшэцкай гарэлачкі. Кажуць, не горшая за наш пяршак, — ён адчыніў халадзільнік, выняў талерку парэзанай ужо хатняй варанай каўбасы, ад якой ішоў зманлівы пах кмену, яшчэ якіхсьці прыпраў, і бутлю самагонкі, на дне якой плавалі нейкія травы, чырвоны перац, рознай велічыні карэньчыкі.

— Можа, з майго «чэмергесу» пачнём? — ён зіркнуў на хлопцаў. — А запіваць таксама знойдзем чым. Ё бутэлька мінералкі.

— А што вы зараз пішаце, — пацікавіўся Вадзім. — Казалі, што над нейкім эпізодам думалі. Пра вайну што?

— Там паглядзім. Вядома, вайну я ведаю не па чутках. Сам глынуў гэтага ліха ўдосталь. І доўг мой расказаць, што сам перажыў, што вынес. Задумаў аповесць пад умоўным пакуль назовам «Жураўліны крык».

— Цікавая назва, — сказаў Рыгор. — З журавамі звязана штось сумнае, цяжкае, пакутнае.

Выпілі «чэмергесу», ад моцы якога нават у Сініцы дых заняло.

— Во гэта напой! — аддыхаўшыся, усклікнуў ён. — Піў пяршак, але, браце ты мой, не тое. Відаць, корань ці перац далі такую моц.

Вадзім толькі прыгубіў, а вось на вараную каўбасу накінуўся, нібы і не вячэраў. Праз паўгадзіны, калі «чэмергес» быў выпіты да донца і хлопцы ўжо расчырванеліся, Рыгор адкаркаваў каньяк. Як толькі Васіль Уладзіміравіч выйшаў у туалет, Вадзім шапнуў сябру:

— А ці не замнога будзе? Яму ж заўтра здаваць экзамен.

Рыгор адмахнуўся:

— Што яму той экзамен. Ён ужо здаў яго «на выдатна». Калі маё і тваё ўпадабалі, то быкаўскае «на ўра» прымуць.

Васіль Уладзіміравіч і праўда выглядаў бадзёра, акурат выпіў кубак кавы.

— Што, хлопцы, замаркоціліся, — ён бліснуў вачыма. — Адкаркуем яшчэ адну? Зрэшты, хопіць, лепш вы, Рыгор і Вадзім, пачытайце што новенькае з напісанага. А я, каб весялей ішло, падрыхтую кіпетню і зраблю смачны напой.

— Я вам памагу, — падрадзіўся Вадзім. — А ў чым мы нагрэем вады?

Гаспадар выняў з сакваяжа электракіпяцільнік, паўлітровы кубак і пачак кавы, сказаў:

— У дарозе вельмі неабходныя рэчы. Нават у вагоне, як ехаў сюды, з адным служывым пад каву вялі задушэўную гамонку. Не прыкмецілі, як і ў сталіцы апынуліся.

Аднаго кубка кіпетню хапіла на тры няпоўныя шклянкі. Быкаў не забыўся пра сваю просьбу, каб хлопцы пачыталі што-небудзь. У Вадзіма з сабой не было нічога з прозы, таму, глянуўшы на Рыгора, сказаў:

— Ён першы з універсітэцкіх будзе мець кніжку, таму і карты яму ў рукі. Хай урывак з паэмы пачытае. Ён жа ўсю ведае яе на памяць.

— Ну ты і трапло, — раззлаваўся Рыгор. — Табе па сакрэце, а ты ўсяму свету. Толькі вельмі паважаючы Васіля Уладзіміравіча, я зраблю выключэнне.

Рыгор і праўда ведаў увесь тэкст, чытаў натхнёна, з уздымам, нават жэстыкуляваў. Паэма была пра каханне да дзяўчыны, трохі прыземленай, без узнёслых парыванняў, але статнай, надзвычай прыгожай. Яна смяялася, калі хлопец гадзінамі мог расказваць пра якуюсь казюрку ў траве, пра тое, што ён чуе ў гудзе правадоў, у пошуме дрэў, лістоты. А пра зоркі і казаць няма чаго. Ён ведае ўсе сузор’і, велічыні кожнай планеты, захапляецца жнівеньскім заркападам. І вельмі засмучаецца, што яго каханая такая абыякавая да ўсяго, без чаго ён не ўяўляў свайго існавання. На гэтай глебе ў іх атрымаўся разлад і поўны разрыў адносін, ад чаго хлопец вельмі пакутаваў.

Рыгор скончыў чытаць і галантна раскланяўся.

— А дзе ж воплескі, кіданне шапак угору? Я што, так сабе стараўся?

Васіль Уладзіміравіч, вельмі расчулены, падышоў да Рыгора, моцна паціснуў яму руку.

— Я ведаў, што вы цудоўны паэт, што ў вашых радках шмат гумару, гэтых іскрынак-залацінак народнай мудрасці, але гэта нешта новае ў вашай творчасці. Так можа пісаць той, хто перажыў падобнае. Скажыце па-шчырасці, у вас была ці ёсць такая асоба? Мне, нашмат за вас старэйшаму, можна даверыць такія-сякія сакрэты.

Вадзім глянуў на сябра: скажа ці не пра сваю чарняўку? Рыгор адвёў вочы ўбок, прапанаваў за такі ўдалы вечар усё ж паспрабаваць яго напою. Васіль Уладзіміравіч заўпарціўся:

— Пакуль не скажаце, так ці не, не падніму чарку.

Рыгор змушаны быў расказаць пра сваё няўдалае каханне, падкрэсліўшы, што спадзяецца на ўзаемаразуменне.

— То во за гэта і вып’ем, — застаўся задаволены Быкаў. — Эх, каб я пабачыў гэту красуню, я б ёй задаў перцу. Такімі хлопцамі не кідаюцца.

Яны заседзеліся да поўначы. Каньяку выпіў і Вадзім, і цяпер ад лёгкага хмелю кружылася галава. Тую ноч ён спаў як забіты.

Частка другая

1

Жыццё ў Вадзіма ішло сваім ладам. Мінула чацвёртая вясенне-летняя сесія, якую ён, гэтак жа, як і папярэднія тры, вытрымаў без адзінай тройкі, атрымаў наперад стыпендыю, такі-сякі ганарар і зараз думаў, як правесці канікулы. Вабіла, апроч як да сястры, паехаць куды-небудзь у новае месца. Ужо трохі шкадаваў, што зноў не падаўся на цаліну. А клікалі ж. Ён, можа, і рашыўся б, ды Рыгор не захацеў, сказаў, што трэба быць на хутары: маўляў, бабуля слабенькая, трэба яе падтрымаць.

Дапамог выпадак. Сноўдаючыся ад няма чаго рабіць па праспекце, Вадзім сустрэў кіраўніка іхняга літаб’яднання і выкладчыка беларускай літаратуры Вадзіма Уладзіміравіча. З ім шырока і размашыста крочыў незнаёмы мужчына ў капелюшы і, хоць было гарачавата, у пінжаку і пад гальштукам. Туркоў першы заўважыў Вадзіма, спыніў, паздароўкаўся, пасля прадставіў суседа:

— Рэдактар раённай газеты Адам Вікенцьевіч Мальцаў, пагроза раённых бюракратаў, нязломны змагар за беларушчыну, за што яму ад тых жа бюракратаў дастаецца і ў хвост і ў грыву.

— Ну, цябе, Вадзім, толькі на трыбуну, — паморшчыўся рэдактар. — Тут жа таксама вушы ёсць. Цішэй на паваротах.

— Не бойся гэтага хлопца. Ён сам за беларускае гатовы, як той Джардана Бруна, на вогнішча пайсці. Зрэшты, добры табе кадр можа быць. Хай ён не журфак заканчвае, а беларускае аддзяленне, але ж піша прозу і друкуецца нямала. Будзь знаёмы — Вадзім Гурко, мой цёзка.

— Ну, Вадзіма Гурко я тое-сёе чытаў. Змястоўныя гумарэскі і апавяданні.

— А ты ведаеш, што ён разам з нашымі ўніверсітэцкімі літаратарамі сустракаўся з Коласам? Ёсць нават здымкі, некаторыя былі ў друку.

— Цікава было б паглядзець. Колас і ў нашыя мясціны прыязджаў, як быў малады. Хадзіў па грыбных мясцінах, любаваўся прыродай. Хацеў нават пакой дзе-небудзь зняць, толькі каб бліжэй да лесу. Шкада, што памёр. Яшчэ б жыць яму ды жыць.

— Такі лёс многіх вялікіх, — уздыхнуў Туркоў. Ён раптам ляпнуў сябе па лбе. — Ты ж неяк казаў, што табе літсупрацоўнік патрэбен. То ўзяў бы хлоп­ца хоць на колькі месяцаў, а спадабаецца, то і назусім. На пятым курсе ў яго заняткаў тых — кот наплакаў. Як, Вадзім? Адчуваю, ты работу сабе шукаеш.

— Я не супраць, — Вадзім пачырванеў нават. — Але ж ці ёсць месца і ці возьмуць?

Мальцаў задумаўся, пасля сказаў:

— Калі ўсур’ёз вабіць газетная справа, праз тыдзень прыязджай. У нас акурат вызваляецца месца. Аднаго загадчыка аддзела пісьмаў выпраўляем на пенсію, сам папрасіўся, зробім перастаноўку, і ў гэтым жа аддзеле будзеце літсупрацоўнікам. Як?

— Я згодзен, — Вадзім удзячна глянуў на рэдактара.

Яны пайшлі, а Вадзім цяпер абдумваў, як за гэты кароткі час зрабіць шмат спраў. У яго не было ані сумнення, ці правільна ён зрабіў, даўшы згоду з’ехаць са сталіцы і пасяліцца ў правінцыйным гарадку. Па праўдзе сказаць, ён і не планаваў на будучае чапляцца за горад і, у адрозненне ад многіх сваіх аднакурснікаў, выказваў жаданне па заканчэнні ўніверсітэта з’ехаць у самы далёкі і глухі куток, толькі б былі добрая школа, лес і хаця б непадалёку рэчка ці возера. Тут жа, куды яго запрасілі, прырода, ведаў, самая што ні на ёсць маляўнічая, зваблівая, нават гарыстая. Добра ўзімку будзе і на лыжах пакатацца, а летам ці ўвосень пабегаць па грыбных мясцінах. Ён крочыў у бок Камароўкі і прыкідваў, што і каму купіць. Цяпер ужо грошы ашчаджаць не вельмі патрэбна, бо, калі ўсё пойдзе на лад, праз месяц які з гакам атрымае першую палучку. Цікава, колькі ж літсупрацоўнік атрымлівае? Ну, пэўна ж, не раўня стыпендыі. Ды там жа, у газеце, нейкі і ганарар можна зарабіць.

Зараз як ніколі хацелася бачыць Люсю. Дзяўчына за гэты час расквітнела бы кветка. У паставе, у рухах з’явілася штось паважлівае, а ў вачах — дарослая задуменнасць. Дзяўчына закончыла ўжо вячэрнюю школу і цяпер вызначалася, як быць далей: паступаць куды ці працаваць і дапамагаць маці. Чакала з дня на дзень Вадзіма, каб параіцца з ім. Ён гэта таксама адчуваў, таму і вырашыў, што найпершым чынам паедзе да брата, пабудзе там дні два-тры, і ўвесь вольны для абаіх час аддасць ёй. Толькі што купіць у падарунак каханай? Вырашыў, што і ёй падорыць патэфон з наборам пласцінак самых любімых ёю песень Русланавай, Бернеса, Шаляпіна і іншых славутых спевакоў. Во будзе радая! Ну, а да сястры са шваграм таксама завітае на пару дзён. Гэта ўжо пасля Жорнаўкі. Купляць ім, апроч такіх-сякіх гасцінцаў-прысмакаў, нічога не будзе, лепш дасць на абжытак у хаце лішнюю капейку. Дайшоўшы ўжо амаль да Камароўкі, Вадзім павярнуў назад. Вырашыў, што купіць патэфон лепш за ўсё ў ГУМе. Там жа і пласцінак вялікі выбар.

Раніцай, трохі чаго перахапіўшы з апусцелых сваіх запасаў, пайшоў на вакзал, купіў білет да Радава. У вагоне ў будні дзень люду было няшмат, тым больш з Мінска. Стрэчны поезд, бачыў праз акно, быў забіты да адказу. Праз гадзіну ўжо ішоў па вуліцах Радава. Радаваўся хуткай сустрэчы з Люсяй, цешыўся цёплым ласкавым сонцам. Ён ведаў, што Люся зараз пойдзе на працу, што на абед яна бяжыць дадому. Глянуўшы на наручны гадзіннік, прыкінуў, што покуль дойдзе да яе хаты — а гэта ад вакзала кіламетры чатыры з гакам, то акурат заспее яе. З патэфонам жа да брата не пойдзеш, неяк няёмка перад ім і братавай. Вось каб і ім тое ж! Але грошай на дзве такія пакупкі замалавата.

Люся і праўда была дома, бо, калі пастукаў у сенцы, раздражнёна гукнула:

— Не выдурняйся. Ідзі, во, лепш паеш.

Вадзім адчыніў дзверы, а Люся спінай да яго сядзела за міскай. Калі, пераступіўшы парог, ён павітаўся, дзяўчына з радасным віскам павісла ў яго на шыі.

— Нарэшце-ткі! Божа, як я ссумавалася, як я чакала цябе, дурачына ты гэтакі, — яна ўзлахмаціла яго чупрыну, пасля, выцершы хусцінкай рот, прыпала да ягоных вуснаў. — Я думала, што гэта брат. Ён таксама прыязджае на абед. Праўда, сёння, казаў, што павязе дырэктара па справах у Мінск і вернецца позна. Так што мы з табой удваіх. Сядай, зараз я табе баршчу налью.

— А дзе ж мама? — Вадзім паставіў пакунак на крэсла, зноў абняў каханую, сказаў: — Вось, разгарні. Калі не спяшаешся, паглядзім і паслухаем.

— Мама ў суседкі, шыюць ёй спадніцу. Сама я магу больш і не пайсці на працу. Сёння ўсё роўна не было чаго рабіць. А заўтра неяк адпрашуся.

Яна вылузалася з яго абдымкаў, развязала шпагат і, адкінуўшы абгортку, вохнула:

— Гэта мне?! Божа, і ў нас у хаце будзе музыка?

Яна радавалася, бы дзіця, яшчэ і яшчэ раз горача цалавала Вадзіма, тулілася да яго грудзей.

— То давай паставім што, — сказаў ён.

— Дык жа няма пласцінак, — засмуцілася дзяўчына.

— На гэту бяду я раду знайду. — З партфеля ён выняў другі пакунак, кулёк з цукеркамі, паклаў на стол. — Там, — кіўнуў на пакунак, — твае любімыя артысты.

Люся перабірала адну за другой пласцінкі і не магла нарадавацца:

— Божа, Русланава! Як я люблю яе песні! Гэта ж нехта казаў, што яна забароненая. Брахалі, напэўна.

— Не брахалі, не. Яна сапраўды сядзела ў лагеры і толькі нядаўна нібыта апраўдалі.

— Яе — у лагеры?! Гэта ж за што? Такую вялікую артыстку. Ды на яе маліцца трэба.

— Бачыш жа, некаму трэба было знішчаць лепшых, найбольш таленавітых.

Люся, паставіўшы пласцінку Русланавай на дыск, спахапілася:

— Дык боршч жа астыне. Ты пасёрбай, а я тым часам пераапрануся. Пасля паслухаю.

Яна пайшла ў залу, а Вадзім прысеў да стала, узяў лыжку. Дзяўчына наліла яму паўнюткую, да самых беражкоў, талерку, у якой было многа тлушчу, нават ляжаў кавалак мяса. «Сама, можа, мяса не ела, а мне ўсё пакінула», — мучыла яго сумленне. Пакаштаваўшы боршч, адзначыў сабе, што не горшы, чым у Доме творчасці. Люся выйшла ў гожай шаўковай спадніцы, вішнёвага колеру блузцы на выпуск. Ён падскочыў да яе, падхапіў на рукі, закружыўся па кухні.

— Дурненькі, я ж цяжкая, — яна замалаціла кулачкамі па яго спіне. — Надарвацца хочаш.

Пасля яны круцілі пласцінкі, слухалі любімыя мелодыі, нават пад некаторыя танцавалі. Не пачулі нават, як у залу зайшла Люсіна мама Вольга Іванаўна. Яна абрадавалася, убачыўшы Вадзіма.

— А я яшчэ з двара думаю, няўжо па радзіву такія песні спяваюць. Але ж во яно што. Дык гэта ж патэфон. Узяла ў каго? — папытала ў дачкі. — І чаму не на рабоце?

Люся падманула, што адпусцілі, не было работы, і адпусцілі. Не прывезлі, маўляў, цэменту.

— А гэта, — паказала на патэфон, — мне падарунак. Вадзім, во, прывёз, каб мы тут зусім не замаркоціліся адны.

— Ну, дай Бог вам, дзеці, трохі павесяліцца, а я тым часам схаджу ў Радава. Скончыліся запалкі, ды і хлеба амаль не засталося. Зрэшты, а ты дала што хлопцу паесці?

— Ён еў, мама, ды мала. Мяса нават не ўзяў у рот. Што я зраблю?

— Так ты і частавала, дачушка. А можа, боршч нясмачны?

— Ну, што вы, Вольга Іванаўна, смачны, ды яшчэ які. — Вадзіму было трохі няёмка, што не даеў, талерка ўсё яшчэ стаяла на стале.

Люся выбегла ўслед за маці папрасіць купіць яшчэ зубны парашок, а Вадзім прыкідваў, калі знайсці зручны момант сказаць дзяўчыне аб хуткай перамене ў яго жыцці. Што гэта будзе для яе нечаканасць, ён ані не сумняваўся. Але ж неяк трэба супакоіць дзяўчыну. Пераканаць, што такі шанц упускаць нельга, што ён будзе часта пісаць, нават на выхадныя прыязджаць. Ды тут жа не так ужо і далёка. Недзе сто кіламетраў ад Мінска яго новая работа. Засумуюць адно па адным, то і ў Мінску могуць пабачыцца калі. Як трохі абжывецца, здыме пакой, то і да яго можа прыехаць у адведкі, а то, о было б шчасце, і назусім.

— Тут такая аказія атрымліваецца, — пасадзіўшы яе побач і тулячы да сябе, сказаў ледзь не заікаючыся. — Мне прапанавалі працу ў адным з раёнаў. Па вучобе я ўжо змагу надоўга адлучыцца. Там восенню некалькі лекцый. Астатняе — напісанне дыпломнай работы. З гэтым я лёгка спраўлюся і ў адрыве ад вучобы. То як ты глядзіш на ўсё гэта.

Люся, нечакана адхіліўшы яго ад сябе, горка расплакалася:

— Ты, ты, — скрозь слёзы прамаўляла яна, — хочаш ад мяне ўцячы. Чым далей, тым для цябе лепей? Ты хацеў дарагім падарункам адкупіцца? То ведай, не буду па табе плакаць. І патэфон свой забяры. Некалькі гадоў вадзіў мяне за нос і зараз, во, рашыўся. Ну, дзякуй. Не чакала такое ад цябе. Што, другую сабе знайшоў? А я як забава? То не будзе гэтага!

Яна яшчэ штось казала калючае, злое, крыўднае, а ў яго не было ні секун­ды, каб запярэчыць, сказаць пра тое, што ў яго нікога апроч яе няма і не будзе, што вельмі моцна кахае яе, не ўяўляе жыцця без яе. Ён усё ж злавіў момант, уклініўся, сказаў усё, што думае, чым поўніцца яго душа. Дзяўчына адвяла вочы ўбок, пасля сама горача прыпала да яго грудзей і, асыпаючы пацалункамі, сказала:

— Нікому цябе не аддам. Ты мой, чуеш, мой. І нікому цябе не аддам. Я начамі не спала, усё думала, калі ты з’явішся, парадуеш мяне добрым словам. Хачу, хачу твайго кахання. Дзеля цябе рашуся на ўсё, мой любы. Толькі шапні, толькі пакліч.

Яна больш не плакала. Але ў вачах ужо былі іншыя слёзы. Слёзы пакоры, адданасці, самаахвяравання.

— Дурненькая мая, я ж дбаю пра нашу агульную будучыню. Вось толькі ўсталююся на новым месцы, напішу дыпломную і паклічу цябе, каб распісацца. Паглядзіш, як мы будзем цудоўна жыць.

— Гэта праўда — распішамся? — ажно не верыла яна пачутаму. — Але ж нас не распішуць.

— Гэта чаму?

— А таму, што мне яшчэ васямнаццаці няма.

— Ну, не бяда, — засмяяўся ён, — вось народзіш мне дачушку, тады дзе дзенуцца, распішуць.

— Але ж без роспісу грэх, вялікі грэх, — яна зноў асыпала яго пацалункамі.

— Дзеля дачушкі, нашай дачушкі, можна і саграшыць.

— Мама тады мяне заб’е, — шчаслівая, шаптала яна.

У гэты вечар яны схадзілі ў кіно, пасля, ужо поначы, доўга сядзелі яшчэ на лаўцы пры хаце, слухаючы, як дзесь за ровам гаманілі хлопцы і дзяўчаты, нехта рыпаў на гармоніку. Ноч была цёмная, без зорак. У тым баку, дзе Гараўкі, раз-пораз успыхвалі бліскавіцы.

— Усе арэхі спаліць маланка, — пашкадавала дзяўчына. — Але я люблю начныя бліскавіцы. Як добра думаць і марыць пры іх. А яшчэ калі ціша, нідзе ніводнага гуку, ні шолаху лісточка на дрэве. Божа, як жыць тады хочацца, быць шчаслівай.

— Мы будзем шчаслівыя, вер мне, любая. У дошку разаб’юся, а зраблю ўсё, каб табе было добра. А цяпер мне, відаць, пара. Ды і табе заўтра рана на працу. А я яшчэ пакуль дабуджуся Колю ці Лільку. Трэба было загадзя каго з іх папярэдзіць, што прыйду начаваць. Свінтус грандыёзус я вялікі.

Вадзім падняўся, яшчэ раз моцна ашчаперыў дзяўчыну і ажно задыхнуўся ў гарачым пацалунку.

2

Пад’язджаў ён да гэтага ціхага ляснога гарадка з незвычайным хваляваннем. Як стрэнуць, ці вызвалілася месца, справіцца ці не з рэдакцыйнымі абавязкамі? Пытанні, пытанні.

Гэтай дарогай ехаў ён упершыню. Скрозь лясы і лясы. Паабапал шашы — карабельныя сосны, верхавіны якіх сягалі далёка ў неба. Рэдка дзе страчалася жыллё. Насустрач аўтобусу, цяжка сапучы на пад’ёмах, ішлі магутныя лесавозы, везлі драўніну ў Мінск. Быў канец ліпеня, і спёка, якая трымалася ўжо два тыдні, даймала і ў аўтобусе, хоць усе форткі былі расчынены. Затое адтуль, знадворку, несла пахам смалы, густым і гаркавым, які, калі не было машын, хацелася ўдыхаць на поўныя грудзі. Гэты край, ведаў Вадзім, лічыўся партызанскім, тут лютавалі карнікі, тут яны забівалі людзей і палілі цэлымі вёскамі. Перад тым, як ехаць сюды, ён некалькі дзён сядзеў у Ленінцы, усё, што толькі можна было, прачытаў пра Бягомльшчыну. І чым болей чытаў, тым мацней вабіў яго гэты пакутны край, яго прырода, рэкі і азёры. Ведаў, калі прымуць на працу, яму давядзецца аб’ездзіць, а то і абхадзіць дзясяткі большых і меншых вёсак, раскінутых на бязмежным лясным абшары. Ведаў ужо і тое, што людзі тут жывуць надзвычай бедна. Калгасы пасля вайны ніяк не могуць акрыяць, а дадаткова дзе зарабіць капейку, акрамя як за грыбы ці ягады, альбо ў леспрамгасе, цяжкавата.

Набліжаліся першыя будынкі, і Вадзім цяпер думаў, куды найперш пайсці: у рэдакцыю ці гасцініцу. Як бы там ні было, а начаваць сёння давядзецца тут. Усё ж вырашыў падацца ў гасцініцу, а адтуль, як пакіне такі-сякі свой скарб, у рэдакцыю.Пад канец рабочага дня пастукаўся ў рэдакцыйныя дзверы, абабітыя дэрмацінам.

— Заходзьце, — гукнулі з сярэдзіны. Вадзім зайшоў і зніякавеў: замест таго чалавека, з якім знаёміў Вадзім Уладзіміравіч, сядзеў у крэсле таўсматы мужчына з кароткімі вусікамі, штось пісаў у блакнот.

— Вам што? — папытаў хлопца.

— Я хацеў бачыць рэдактара, — Вадзім яшчэ падумаў, што мо гэта палавіна драўлянай будыніны, падзеленай сенечкамі, зусім не належыць рэдакцыі. — А я трапіў у яго кабінет?

— У яго, у яго. Толькі ўжо без яго. Калі вы прынеслі які допіс, то пакіньце мне, я ведаю, каму перадаць.

Скумекаўшы, што нешта тут не так, Вадзім не ведаў, як быць: завярнуцца і пайсці, ці ўсё ж сказаць, дзеля чаго прыехаў. Рашыў пакуль памаўчаць, схітрыў:

— Неяк ён казаў, каб зайшоў і прынёс сваё апавяданне ў літаратурную старонку. Я іншым разам наведаюся.

— То чаго ж, ёсць яшчэ супрацоўнікі. Праўда, сёння ўжо ўсе разбегліся. Хіба, можа, Галаўко ў сябе.

«А гэта хто?» — ледзь не выдаў сябе Вадзім, што нікога тут не ведае.

— Не, я заўтра лепш зайду, — хлопец завярнуўся і азадачаны падаўся ў гасцініцу.

Калі прывёў у парадак рэчы, перакусіў каўбасы з хлебам, глынуў з бутэлькі лімоннага напітку, выйшаў прайсціся. Глянуць, ці ёсць дзе блізка сталоўка, магазін гаспадарчых рэчаў. Калі ён тут асталюецца, то спатрэбяцца кіпяцільнік, ранейшы перад самым ад’ездам перагарэў, шчотка для абутку, новы, большы ўжо, кубак грэць ваду, яшчэ тое-сёе з дробязей. Сёння, хоць такі магазін знайшоў, не хацелася нічога купляць. Мо ён дарэмна прыехаў. Калі той таўсматы сказаў, што рэдактара не будзе (няўжо ён сам на яго месцы?), то хто ж тады выслухае яго. Нехта Галаўко? Але хто ён? І ці мае ён права прыняць яго на работу? Во ўліп, дык уліп. Паехаў, загадзя не пазваніўшы. У гасцініцы, калі нікога не было каля дзяжурнай, папытаў, быццам няўзнак:

— Вы ведаеце Адама Вікенцьевіча Мальцава, ну, рэдактара вашага «Бальшавіка»?

Дзяжурная неяк спуджана паглядзела на Вадзіма, падцяла губы і нічога не сказала.

Раніцай а дзявятай гадзіне Вадзім зноў ужо быў у рэдакцыі. Гэты раз спытаў у стрэчнага мужчыны, дзе сядзіць таварыш Галаўко.

— Ну, я і ёсць Галаўко. А вы прынеслі нешта?

— Ды я... я... — Вадзім замяўся. — Мне абяцалі тут працу. Во, прыехаў учора.

Галаўко, нічога не сказаўшы, кіўнуў галавой, даў знак, каб ішоў за ім. Ужо ў сваім кабінеце падаў руку, назваўся:

— Павел Іванавіч.

Вадзім назваў і сябе.

— О, то мы чакалі вас, думалі, што не прыедзеце. Мне Адам Вікенцьевіч казаў пра вас.

— А дзе ён сам? — сцішыў голас Вадзім. — Там у яго кабінеце.

— А-а, то адзін з органаў кампрамат на яго страчыў, нас па чарзе ўсё цягаў. Во жытуха, вайну перажылі, а гэтыя ўсюды і зараз шукаюць ворагаў. У Мінску, можа, не так. А нашы на месцах са скуры вылузваюцца, каб выслужыцца. Тут яшчэ па лясах фашысцкіх недабіткаў і іх памагатых хапае. Нападаюць на магазіны, забіваюць часам актывістаў. А гэтыя... Ат, што пра іх казаць.

— Майго сябра таксама хацелі выключыць з універсітэта, што ўтаіў пра бацькоў, якіх раскулачылі, хоць яны былі не больш, чым сераднякі. Хацелі з камсамола прагнаць, але мы ўсе разам неяк адбіліся.

— Вам пашанцавала, — ляпнуў далонню па стале Павел Іванавіч. — Не вельмі яны адступаюць ад таго, каму ўпіліся зубамі ў горла. Мальцава абвінавацілі ў нацыяналізме. Шыюць яму нейкі артыкул.

Вадзіма загадам в. а. рэдактара Галаўко прызначылі літсупрацоўнікам аддзела пісьмаў, даручыўшы, акрамя ўсяго іншага, раз у тры месяцы рыхтаваць літаратурную старонку. Загадчыкам аддзела быў былы літсупрацоўнік Максім Пятровіч Адашэвіч, досыць ужо сталы, пад пяцьдзясят гадоў, мужчына з вялікай дарожкай-лысінай праз усю галаву. У рэдакцыі ён лічыўся старажылам, выдатна ведаў раён, гісторыю вёсак, селішчаў, абхадзіў пешшу ці аб’ездзіў усе славутыя тут мясціны. Да Вадзіма ён паставіўся памяркоўна.