Пісьменнікі Савецкай Беларусі

Вялікіх поспехаў дасягнула за сорак савецкіх год беларуская літаратура. Хаця яе гісторыя налічвае не адно стагоддзе, аднак сапраўднае развіццё літаратуры ў Беларусі пачалося толькі пасля Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі. Зусім нядаўна у нашай рэспубліцы адзначалася пяцідзесяцігоддзе з часу першых выступленняў у друку народных паэтаў Янкі Купалы і Якуба Коласа. Калі яны пачыналі сваю пісьменніцкую дзейнасць, беларуская літаратура была бедная на творы і жанры, ды і сілы яе былі малалікія. I ці магла яна быць багатай, калі беларускаму народу забаранялася нават гаварыць на роднай мове. Нездарма ж у адным з ранніх вершаў Я. Купала з болем у сэрцы пісаў:

Кожны край мае тых, што апяваюць,

Чым ёсць для народа упадак і хвала,

А беларусы нікога ж не маюць,

Няхай жа хоць будзе Янка Купала.

Цяпер беларускі народ мае літаратуру, якая з’яўляецца адным з перадавых атрадаў усёй шматнацыянальнай савецкай літаратуры і атрымала шырокае прызнанне за мяжой. Кастрычніцкая рэвалюцыя разбудзіла скаваныя таленты, адкрыла неабмежаваныя магчымасці для развіцця беларускай культуры. Савецкі лад забяспечыў сапраўдны росквіт духоўных сіл прыгнечанага раней народа, магутны ўздым яго літаратуры і мастацтва. 3 глыбінь народа выйшла шматлікая плеяда таленавітых паэтаў, празаікаў, драматургаў, крытыкаў, творчасць якіх вядома ва ўсіх кутках нашай радзімы.

Сёння мы з гордасцю можам азірнуцца на шлях, пройдзены беларускай літаратурай за мінулыя сорак год. Ва усе перыяды развіцця савецкага грамадства яна аддана служыла вялікай справе народа, імкнулася як мага паўней і глыбей выяўляць яго думкі, надзеі і імкненні.

Беларуская савецкая літаратура развіваецца пад дабратворным уплывам ідэй Камуністычнай партыі, у шчыльным яднанні з літаратурамі братніх народаў і, у першую чаргу, — з рускай літаратурай, чые выдатныя дэмакратычныя традыцыі і вялікае майстэрства паслужылі адной з крыніц мастацкага росту ўсіх нацыянальных літаратур нашай краіны. Беларуская літаратура мужнела і гартавалася ў барацьбе з рознымі праявамі варожай буржуазнай ідэалогіі, у барацьбе за чысціню сваіх марксісцка-ленінскіх ідэйных і творчых пазіцый.

Яшчэ ў перадваенныя гады беларуская літаратура, асабліва паэзія, набыла ўсесаюзную вядомасць. Вершы і паэмы народных песняроў Я. Купалы і Я. Коласа — паэтаў, якія, па трапнаму выразу М. Рыльскага, у дні Кастрычніка нарадзіліся ў другі раз — «для больш высокага і шырокага палёту», творы К. Крапівы, К. Чорнага, М. Чарота, 3. Бядулі, П. Броўкі, М. Лынькова, Э. Самуйлёнка, П. Галавача, П. Глебкі, А. Куляшова, П. Труса, Я. Маўра, Ц. Гартнага, А. Александровіча выдаваліся ў перакладах на рускую, украінскую і другія мовы народаў СССР, атрымалі шырокую папулярнасць за межамі рэспублікі. Гэтыя творы, прасякнутыя высакароднымі ідэямі адданасці Радзіме, ідэямі братэрства і дружбы народаў, пачуццём глыбокай павагі да чалавека працы, сталі блізкімі і любімымі для ўсіх савецкіх людзей.

Гады Вялікай Айчыннай вайны з’явіліся перыядам далейшага росту беларускай савецкай літаратуры. У час цяжкіх выпрабаванняў, якія выпалі на долю нашай краіны, беларускія пісьменнікі былі разам з народам, актыўна змагаліся з ворагам. Палымяныя вершы-заклікі Я. Купалы і Я. Коласа, вершы і балады П. Броўкі, М. Танка, выдатная паэма А. Куляшова «Сцяг брыгады», страсная публіцыстыка і проза К. Чорнага і М. Лынькова, гнеўная сатыра К. Крапівы, цудоўная кніга лірыкі П. Панчанкі «Далёкія станцыі» — усё гэта належыць да лепшых здабыткаў усесаюзнай літаратуры ваенных год.

Значных поспехаў дасягнула беларуская літаратура ў пасляваенны час. Яна ўзбагацілася новымі талентамі і стварыла нямала кніг, якія праўдзіва адлюстроўваюць неўміручы подзвіг беларускага народа ў гады Айчыннай вайны і яго мірную стваральную працу. Нашы пісьменнікі паказваюць самае істотнае ў савецкай рэчаіснасці — працэс камуністычнага будаўніцтва, велізарныя дасягненні свайго народа, яго гераічныя справы, раскрываюць высакародныя рысы чалавека савецкай эпохі.

Пасля вайны ў Беларусі разгарнуўся сапраўдны масавы літаратурны рух. У літаратуру няспынна ўліваюцца ўсё новыя і новыя сілы. Гэта яскравы паказчык невычэрпнасці талентаў народа. Многія з пісьменнікаў, якія пачалі творчую працу ў пасляваенны час, цяпер добра вядомы ў рэспубліцы і за яе межамі.

За трынаццаць пасляваенных год асабліва прыкметна рушыла наперад беларуская проза. Хаця ў гэтай галіне да вайны і працавала значная група таленавітых мастакоў слова, усё ж удзельная вага прозы, у параўнанні з паэзіяй, была ў нашай літаратуры меншай. Літаратура, якая за ўсю сваю дакастрычніцкую гісторыю не мела ніводнага рамана, за адзін толькі мінулы год дала чытачу шэсць новых твораў гэтага жанра. У прозу прыйшлі таленавітыя пісьменнікі Я. Брыль, I. Шамякін, I. Мележ. А. Кулакоўскі, Ул. Карпаў. Плённа разгарнулася творчая праца М. Паслядовіча, Т. Хадкевіча, Я. Скрыгана, А. Якімовіча і іншых празаікаў, якія пачалі пісаць яшчэ ў даваенны час. Над празаічнымі творамі пачаў працу П. Пестрак.

Для сучаснай беларускай літаратуры характэрна не толькі жанравая і стылявая разнастайнасць. Усе найбольш значныя пасляваенныя творы нашых пісьменнікаў прысвечаны важнейшым падзеям у жыцці народа. Кастрычніцкая рэвалюцыя і станаўленне савецкага ладу, сацыялістычнае пераўтварэнне краіны, уз’яднанне беларускага народа ў адзінай савецкай дзяржаве, Айчынная вайна, барацьба народа за пабудову камуністычнага грамадства — гэтыя падзеі ў гісторыі беларускага народа апошніх сарака год знаходзяцца ў цэнтры ўвагі нашай літаратуры. Лепшыя творы беларускай прозы, паэзіі і драматургіі таму і набылі шырокую папулярнасць, што ўзніклі яны на трывалай аснове народнага жыцця, адлюстроўваюць тыя вялікія падзеі, што вызначаюць лёс усяго народа, лёс многіх яго пакаленняў.

Галоўная лінія развіцця савецкай літаратуры, як адзначыў у выступленні «За цесную сувязь літаратуры і мастацтва з жыццём народа» першы сакратар ЦК КПСС М. С. Хрушчоў, «заключаецца ў тым, каб літаратура і мастацтва былі заўсёды непарыўна звязаны з жыццём народа, праўдзіва адлюстроўвалі багацце і разнастайнасць сацыялістычнай рэчаіснасці, ярка і пераканаўча паказвалі вялікую пераўтваральную дзейнасць савецкага народа, высакароднасць яго імкненняў і мэт, высокія маральныя якасці. Вышэйшае грамадскае прызначэнне літаратуры і мастацтва — узнімаць народ на барацьбу за новыя поспехі ў будаўніцтве камунізма».

Гэтым шляхам ішла і ідзе беларуская савецкая літаратура. На гэтым шляху здабыты ёю тыя выдатныя поспехі, якімі мы ганарымся сёння.

Кароткі біяграфічны даведнік, які прапануецца ўвазе чытача, не мае на мэце ўсебакова разгледзець творчасць пісьменнікаў Савецкай Беларусі. Тут называюцца нават далёка не ўсе кнігі, створаныя нашай літаратурай за сорак савецкіх год. Задача даведніка больш сціплая — пазнаёміць чьітачоў, бібліятэчных работнікаў з біяграфіямі пісьменнікаў рэспублікі і важнейшымі выданнямі іх твораў. Выдавецтва спадзяецца, што нават гэтыя кароткія даведкі дадуць пэўнае ўяўленне аб росквіце нашай літаратуры ў савецкую эпоху, аб яе тэматычнай, жанравай і стылявой разнастайнасці і будуць служыць справе прапаганды лепшых твораў пісьменнікаў Савецкай Беларусі.

ЯНКА КУПАЛА

Народны паэт Беларусі Янка Купала (Іван Дамінікавіч Луцэвіч) нарадзіўся 25 чэрвеня (ст. ст.) 1882 года ў сям’і беззямельнага селяніна-арандатара ў фальварку Вязынка, былога Вілейскага павета. Частыя пераезды, выкліканыя заканчэннем тэрміну арэнды, перашкаджалі навучанню Я. Купалы. Толькі дзякуючы самаадукацыі яму ўдалося ў пятнаццацігадовым узросце скончыць народнае вучылішча ў Беларучах. Затым пачалося яго працоўнае жыццё: Я. Купала працаваў вандроўным настаўнікам, пісарам у судовага следчага ў Радашковічах, рабочым на броварах.

Рэвалюцыя 1905-1907 гадоў абудзіла цэлую плеяду выдатных беларускіх паэтаў. На чале іх стаялі Я. Купала і Я. Колас — пачынальнікі сучаснай беларускай літаратуры. Выступіўшы як прадстаўнік рэвалюцыйнага сялянства, Я. Купала выказваў яго запаветныя думы і імкненні, змагаўся за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне беларускага народа.

Першы верш Я. Купалы «Мужык» быў надрукаваны 15 мая (ст. ст.) 1905 года ў мінскай газеце «Северо-Западный край». Пасля гэтага паэт сістэматычна змяшчаў свае творы ў газеце «Наша ніва» і іншых выданнях. У пецярбургскіх выдавецтвах выйшлі тры зборнікі яго вершаў: «Жалейка» (1908), «Гусляр» (1910), «Шляхам жыцця» (1913), п’еса «Паўлінка» (1913) і драматычныя паэмы «Адвечная песня» (1910), «Сон на кургане» (1913).

У гэтых кнігах праўдзіва адлюстраваны рэвалюцыйныя спадзяванні працоўных Беларусі, цяжкае жыццё беднага сялянства, яго барацьба супроць эксплуататараў. У глыбока рэалістычных творах паэта з сапраўдным майстэрствам паказаны рост самасвядомасці працоўных мас у гады першай рускай рэвалюцыі.

Увосень 1908 года Я. Купала, пакінуўшы працу на бровары, пераехаў у Вільню. Там ён працаваў у рэдакцыі «Нашай нівы» і ў бібліятэцы Даніловіча «Знание». У 1909-1912 гадах ён вучыўся ў Пецярбургу на агульнаадукацыйных курсах А. Чарняева і ў гэты час пазнаёміўся з рэвалюцыйнымі студэнтамі і рабочымі Пуцілаўскага завода. У пачатку 1913 года паэт вярнуўся ў Вільню і да жніўня 1915 года працаваў у рэдакцыі «Нашай нівы».

У верасні 1915 года Я. Купала выехаў у Маскву. У пачатку 1916 года яго прызвалі ў тылавое апалчэнне, дзе ён служыў у дарожным атрадзе старшым рабочым.

У дакастрычніцкі перыяд Я. Купала напісаў свае выдатныя паэмы: «Адвечная песня» (1908), «Сон на кургане» і «Курган» (1910), «Бандароўна» і «Магіла льва» (1913) і іншыя, а таксама драматычныя творы: «Паўлінка» (1912), «Прымакі» і «Раскіданае гняздо» (1913), якія адыгралі выдатную ролю ў развіцці беларускага нацыянальнага тэатра. I ў драматычных творах народнага паэта хваляваў лёс беззямельнага сялянства, яго рэвалюцыйна-дэмакратычныя імкненні. У 1909 годзе з’явіліся першыя пераклады вершаў Я. Купалы на рускую і ўкраінскую мовы.

Я. Купала як паэт фарміраваўся пад плённым уплывам рускай прагрэсіўнай літаратуры, вучыўся ў А. Пушкіна, М. Някрасава, А. Кальцова. Вельмі захапляўся ён творамі ўкраінскага кабзара Т. Шаўчэнкі. Асабліва моцны ідэйны і мастацкі ўплыў зрабіла на паэта творчасць М. Горкага.

М. Горкі ў 1910 годзе пераклаў на рускую мову адзін з лепшых дарэвалюцыйных вершаў паэта — «А хто там ідзе?». Вялікі пралетарскі пісьменнік высока цаніў народнасць і рэалізм твораў Я. Купалы і Я. Коласа, раіў пісьменнікам-сучаснікам вучыцца ў іх мастацкай прастаце і глыбіні адлюстравання народнага жыцця.

Вялікі Кастрычнік Я. Купала сустрэў у Смаленску. У 1919 годзе ён пераехаў у Мінск, дзе і жыў да пачатку Айчыннай вайны.

«Сапраўдная мая творчая дзейнасць, — адзначае паэт у сваёй аўтабіяграфіі, — пачалася толькі пасля Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі. Толькі ленінская нацыянальная палітыка дала майму народу, побач з іншымі народамі нашай радзімы, дзяржаўнасць. У Савецкай Беларусі росквіт культуры такі магутны, пра які я не мог сніць у дарэвалюцыйныя часы. Мае кнігі разыходзяцца ў дзесятках і сотнях тысяч экзэмпляраў, песні мае спяваюцца ва ўсіх кутках вялікага Савецкага Саюза.

Толькі савецкай уладзе і роднай Камуністычнай партыі я абавязаны росквітам маёй паэзіі».

У 1925 годзе Я. Купала выдаў кнігу «Безназоўнае», куды ўвайшлі вершы і аднайменная паэма, прысвечаныя новаму жыццю беларускага народа.

3 вялікай мастацкай сілай Я. Купала адлюстроўваў сацыялістычную рэчаіснасць, раскрыў высокія маральныя якасці савецкіх людзей. Творы яго прасякнуты палымяным пачуццём савецкага патрыятызма, многія з іх прысвечаны тэмам індустрыялізацыі краіны, калектывізацыі сельскай гаспадаркі, дружбе народаў. Паэт натхнёна ўслаўляў родную Камуністычную партыю, Чырвоную Армію, маладое пакаленне будаўнікоў сацыялізма. Шматграннае жыццё савецкага народа знайшло сваё глыбокае мастацкае выяўленне ў паэме «Над ракой Арэсай» (1933), у зборніках «Песня будаўніцтву» (1936), «Беларусі ардэнаноснай» (1937), «Ад сэрца» (1940) і іншых. У даваенны час двойчы выдаваліся зборы твораў народнага паэта.

Я. Купала плённа займаўся перакладамі твораў славянскіх літаратур. Ён пераклаў на беларускую мову «Слова аб палку Ігаравым», паэму «Медны коннік» А. Пушкіна, рад твораў Т. Шаўчэнкі, многія вершы А. Міцкевіча, М. Някрасава, М. Канапніцкай, А. Кальцова і іншых паэтаў. У 1921 годзе Я. Купала пераклаў на беларускую мову міжнародны пралетарскі гімн «Інтэрнацыянал».

У гады Вялікай Айчыннай вайны Я. Купала спачатку жыў непадалёку ад Казані, у пасёлку Печышчы, а затым у Маскве. У гэты час ён выступаў з палымянымі вершамі і публіцыстычнымі артыкуламі, накіраванымі супроць фашысцкіх захопнікаў. Асабліва шырока вядомым быў у гады вайны яго верш «Беларускім партызанам», які выдаваўся лістоўкамі, друкаваўся ў падпольных газетах, што выходзілі на часова акупіраванай тэрыторыі Беларусі.

Памёр Я. Купала 28 чэрвеня 1942 года ў Маскве.

У пасляваенныя гады паэтычныя і драматычныя творы Я. Купалы выходзілі ў Беларусі многа разоў. У 1954 годзе выдавецтва Акадэміі навук БССР завяршыла выпуск шасцітомнага збору яго твораў. Шматлікія зборнікі і аднатомнікі выбраных твораў народнага паэта выдадзены таксама на рускай мове, на мовах народаў СССР, краін народнай дэмакратыі і іншых краін свету.

Шырока вядома і драматургія Я. Купалы. Яго п’есы яшчэ ў 1913-1915 гадах ставіліся акцёрамі народнага тэатра пад кіраўніцтвам І. Буйніцкага. У 1917-1920 гадах іх ставіла Беларускае таварыства драмы і камедыі. «Паўлінка» і «Прымакі» і цяпер ідуць з нязменным поспехам на сцэне рэспубліканскіх тэатраў. П’есу «Раскіданае гняздо» ставяць тэатр імя Я. Коласа і Бабруйскі вандроўны драматычны тэатр, а па п’есе «Паўлінка» ў 1955 годзе створаны аднайменны кінафільм.

Я. Купала быў цесна звязаны з народам, вёў вялікую грамадскую працу. Ён з’яўляўся правадзейным членам Акадэміі навук БССР і УССР, членам праўлення СП СССР і БССР, дэпутатам Вярхоўнага Савета БССР.

Літаратурная і грамадская дзейнасць Я. Купалы высока ацэнена партыяй і ўрадам. 15 мая 1925 года ўрад рэспублікі прысвоіў Я. Купалу ганаровае званне народнага паэта БССР. У 1939 годзе Я. Купала быў узнагароджаны ордэнам Леніна. У 1941 годзе за зборнік «Ад сэрца» яму была прысуджана Сталінская прэмія першай ступені.

Беларускі народ разам з усімі народамі Савецкага Саюза шануе памяць свайго вялікага сына, натхнёнага песняра, палымянага патрыёта. Імем Я. Купалы названы тэатры, школы, бібліятэкі, калгасы, вуліцы ў гарадах і вёсках рэспублікі. Яго імя стала сімвалам нацыянальнай гордасці беларускага народа.

ЯКУБ КОЛАС

Народны паэт Беларусі Якуб Колас (Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч) нарадзіўся 3 лістапада (22 кастрычніка ст. ст.) 1882 года на хутары Акінчыцы, былой Нова-Свержанскай воласці, Мінскага павета, у сям’і малазямельнага селяніна. Спачатку будучы паэт вучыўся ў так званага «дарэктара» — вандроўнага настаўніка, а затым — у сельскан пачатковай школе. Схільнасць да літаратурнай творчасці абудзілася ў яго вельмі рана: у дванаццацігадовым узросце ён напісаў першы свой верш «Вясна».

У 1898 годзе Я. Колас паступіў у Нясвіжскую настаўніцкую семінарыю. Пасля заканчэння семінарыі (1902) ён працаваў у школах на Палессі — у вёсках Люсіна і Пінкавічы, а пазней — у сяле Верхмень, былога Ігуменскага павета, Мінскай губерні.

У 1906 годзе ў газеце «Наша доля» быў апублікаваны верш Я. Коласа «Наш родны край», які паклаў пачатак плённай дзейнасці паэта-рэвалюцыянера. У тым жа годзе па ініцыятыве Я. Коласа ў вёсцы Мікалаеўшчына быў скліканы нелегальны настаўніцкі з’езд. Але аб гэтым стала вядома паліцыі, і ўдзельнікі з’езду былі зволены з настаўніцкіх пасад, а Я. Коласа праз некаторы час аддалі пад суд.

Зімой 1906-1907 гадоў Я. Колас жыў у брата ў вёсцы, вучыў сялянскіх дзяцей і адначасова займаўся літаратурнай працай. Вясной 1907 года ён паехаў у Вільню і стаў супрацоўнікам рэдакцыі газеты «Наша ніва». Але ў хуткім часе паліцыя выслала яго з Вільні. Да восені 1908 года ён даваў прыватныя ўрокі ў Стаўбцах. 15 верасня 1908 года Віленская судовая палата прыгаварыла Я. Коласа за арганізацыю настаўніцкага з’езду да турэмнага зняволення тэрмінам на тры гады. Кару паэт адбываў у мінскім астрозе.

Аднак праследаванне паліцыі і суд не зламалі волі Я. Коласа. I ў турме ён працягваў сваю літаратурную дзейнасць — пісаў рэвалюцыйныя вершы, накіраваныя супроць самаўладства. У астрозе пачаў ён працу над вялікай эпічнай паэмай «Новая зямля» — своеасаблівай энцыклапедыяй жыцця беларускага народа на рубяжы XIX і XX стагоддзяў.

У 1910 годзе ў Вільні была выдадзена першая кніга вершаў Я. Коласа «Песні жальбы», а праз два гады — першы зборнік яго празаічных твораў «Апавяданні». У 1913 годзе ў Пецярбургу асобнымі выданнямі выйшлі ў свет апавяданні «Тоўстае палена» і «Нёманаў дар», апавяданні ў вершах «Прапаў чалавек» і «Батрак». Услед за гэтым Я. Колас выдаў вялікі празаічны зборнік «Родныя з’явы» (1914).

Пасля выхаду на волю (верасень 1911 года) паэту з вялікімі цяжкасцямі ўдалося атрымаць месца настаўніка ў гарадскім прыхадскім вучылішчы ў Пінску. У час першай імперыялістычнай вайны, у сувязі з наступленнем немцаў, Я. Колас разам з сям’ёй эвакуіраваўся ў Дзмітраўскі павет, Маскоўскай губерні, дзе настаўнічаў у сельскай школе.

Восенню 1915 года Я. Коласа прызвалі ў армію і накіравалі ў Аляксандраўскае ваеннае вучылішча, пасля заканчэння якога ён служыў у запасным палку ў горадзе Пермі. Летам 1917 года яго паслалі на фронт у Румынію. Аднак там Я. Колас захварэў і быў эвакуіраваны ў горад Абаянь, Курскай губерні. У 1918 годзе па дэкрэту Савецкага ўрада ён як настаўнік быў дэмабілізаваны з арміі.

У гады грамадзянскай вайны Я. Колас некаторы час працаваў настаўнікам, а затым інструктарам Абаянскага аддзела народнай асветы.

У 1921 годзе паэт вярнуўся на Беларусь. Працаваў ён у тэрміналагічнай камісіі Народнага камісарыята асветы БССР і ў Інстытуце беларускай культуры, выкладаў методыку роднай мовы ў Мінскім белпедтэхнікуме і ў Беларускім дзяржаўным універсітэце. 3 часу заснавання Акадэміі навук БССР (1928) Якуб Колас быў яе нязменным віцэ-прэзідэнтам.

Вялікі, разнабаковы талент Я. Коласа асабліва ярка выявіўся пасля Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі. У гады савецкай улады паэт завяршае свае паэмы «Новая зямля» і «Сымон-музыка» і піша рад новых твораў, якія ўвайшлі ў скарбніцу савецкай літаратуры.

За выдатныя заслугі ў справе развіцця літаратуры ўрад рэспублікі ў 1926 годзе прысвоіў Я. Коласу званне народнага паэта БССР.

Якуб Колас выступаў у беларускай савецкай літаратуры ва ўсіх жанрах — у паэзіі, прозе, драматургіі, публіцыстыцы і крытыцы. Яго творы выдадзены вялікімі тыражамі на беларускай, рускай і іншых мовах народаў СССР і краін народнай дэмакратыі. 3 часу Вялікай Кастрычніцкай сацыялістычнай рэвалюцыі да пачатку Айчыннай вайны выйшла ў свет шмат кніг народнага паэта. Сярод іх — зборнік апавяданняў «Казкі жыцця» (1921), кніга вершаў «Водгулле» (1922), паэма «Новая зямля» і аповесць «У палескай глушы» (1923), паэма «Сымон-музыка» (1925), аповесці «У глыбі Палесся» (1927), «Адшчапенец» (1932), «Дрыгва» (1934), п’еса «Вайна вайне» (у 1936 годзе апублікавана ў часопісе «Полымя рэвалюцыі», а у 1938 годзе выдадзена асобнай кніжкай), зборнікі вершаў «Нашы дні» (1937), «Пад сталінскім сонцам» (1940) і іншыя.

Разнастайная тэматыка твораў народнага паэта. Ён пісаў аб грамадзянскай вайне, аб станаўленні савецкай улады, вольнай і радаснай працы простых людзей нашай краіны, аб дружбе народаў, аб гераічнай Чырвонай АрміІ, аб Камуністычнай партыі.

Я. Колас вядомы як цудоўны перакладчык твораў рускай і ўкраінскай літаратур. Ён пераклаў на беларускую мову паэму «Палтава» А. Пушкіна, многія вершы і паэмы Т. Шаўчэнкі.

У гады Вялікай Айчыннай вайны Я. Колас жыў у Ташкенце, напружана займаўся творчай і навукова-грамадскай працай. У верасні 1941 года ён звярнуўся да беларускага народа з палымяным заклікам «На бітву, браты-беларусы!» Актыўны ўдзел прымаў Я. Колас у працы Усеславянскага камітэта, выступаў з прамовамі на 2-м і 3-м Усеславянскіх мітынгах у Маскве. У час вайны народны паэт уступіў у рады Камуністычнай партыі Савецкага Саюза.

У гэты перыяд ён стварыў вершы, якія ўвайшлі потым у зборнікі «Адпомсцім» (1942), «Голас зямлі» (1943), напісаў паэмы «Суд у лесе» (1943) і «Адплата» (1944). У іх адлюстравана гераічная барацьба беларускага народа супроць нямецка-фашысцкіх эахопнікаў.

У 1946 годзе за вершы «Майскія дні», «Дарогаю славы», «Салар», «Родны шлях», «Майму другу», «На захад» і «Голас замлі», напісаныя ў час вайны, Я. Коласу была прысуджана Сталінская прэмія першай ступені. У 1947 годзе паэт закончыў вялікую эпічную паэму «Рыбакова хата», прысвечаную ўз’яднанню беларускага народа ў адзінай беларускай савецкай дзяржаве. У 1949 годзе паэма была адзначана Сталінскай прэміяй другой ступені.

У 1952 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла ў свет збор твораў Я. Коласа ў сямі тамах. Чатырохтомны збор твораў народнага паэта ў перакдадзе на рускую мову выйшаў у Маскве ў 1951 -1952 гадах.

У 1951 годзе пісьменнік апублікаваў заключныя раздзелы твора «На ростанях» — апошняй часткі сваёй вядомай палескай трылогіі, прысвечанай перадрэвалюцыйнаму жыццю беларускага сялянства і сельскай інтэлігенцыі. А праз год уся трылогія ў новай аўтарскай рэдакцыі выйшла ў свет асобным выданнем.

Памёр Я. Колас 18 жніўня 1956 года.

У 1957 годзе выдадзена кніга яго публіцыстычных і крытычных артыкулаў, падрыхтаваная да друку яшчэ пры жыцці народнага паэта.

За заслугі ў развіцці беларускай літаратуры Я. Колас узнагароджаны чатырма ордэнамі Леніна, ордэнамі Чырвонага Сцяга, Працоўнага Чырвонага Сцяга і медалямі.

Я. Колас быў членам Цэнтральнага Камітэта KПБ, дэлегатам XX з’езду КПСС.

Імя Я. Коласа акружана ўсенароднай любоўю. Ён быў дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР і БССР, членам праўлення Саюза пісьменнікаў БССР і СССР. Савецкая грамадскасць ведала яго і як нястомнага барацьбіта за мір: на працягу раду год народны паэт з’яўляўся старшынёй Беларускага рэспубліканскага камітэта абароны міру.

КАНДРАТ КРАПІВА

Вядомы драматург і байкапісец, народны пісьменнік Беларусі Кандрат Крапіва (Кандрат Кандратавіч Атраховіч) нарадзіўся 22 лютага (ст. ст.) 1896 года ў вёсцы Нізок, Уздзенскага раёна, Мінскай вобласці, у сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы К. Крапіва вучыўся ў гарадскім вучылішчы, а ў 1913 годзе экстэрнам здаў экзамен на званне народнага настаўніка. Аднак працаваць у школе яму давялося мала: пачалася імперыялістычная вайна. Хутка ён быў прызваны ў армію і адпраўлены на фронт.

У 1918 годзе К. Крапіву як настаўніка дэмабілізавалі, і ён зноў пачаў працаваць у школе першай ступені ў вёсцы Каменка, Уздзенскага раёна, Мінскай вобласці. Калі над маладой савецкай краінай навісла небяспека іншаземнай інтэрвенцыі, К. Крапіва ўступіў у рады Чырвонай Арміі.

Пасля дэмабілізацыі К. Крапіва настаўнічаў у вёсцы Астравок, Уздзенскага раёна, затым пераехаў у Мінск. У 1926 годзе пісьменнік паступіў на літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, якое і скончыў у 1930 годзе.

Першыя фельетоны і сатырычныя вершы К. Крапівы былі надрукаваны ў 1922 годзе на старонках газет «Красноармейская правда» і «Савецкая Беларусь».

Наследуючы і развіваючы традыцыі рускага байкапісца І. Крылова, К. Крапіва стварае рад выдатных баек. Актуальнасць тэматыкі, востры сюжэт, жывы дыялаг, вобразная народная мова зрабілі іх папулярнымі ў народзе.

Сваімі творамі пісьменнік дапамагаў умацаванню новага, сацыялістычнага ладу. Зброяй сатыры змагаўся ён супроць кулацтва, спекулянтаў, буржуазных нацыяналістаў — усіх тых, хто перашкаджаў будаўніцтву сацыялізма ў горадзе і ў вёсцы. У байках, сатырычных вершах, навелах і апавяданнях ён выступаў супроць перажыткаў капіталізма ў свядомасці людзей, рэлігійнага дурману, п’янства, хуліганства, невуцтва, несумленных адносін да працы. Сатырык бічаваў бюракратаў, двурушнікаў, раскрадальнікаў грамадскай уласнасці. У Беларускім дзяржаўным выдавецтве выйшлі такія зборнікі твораў пісьменніка, як «Крапіва» і «Асцё» (1925), «Апавяданні» і «Біблія» (1926), «Байкі» (1927), «Людзі-суседзі» (1928), «Жывыя праявы» і «Ухабы на дарозе» (1930), «Калючы строй» (1932) і г. д. Многія сатырычныя творы К. Крапівы ўжо тады вывучаліся ў школах. Яны карысталіся вялікім поспехам у чытачоў.

У пачатку 30-х гадоў К. Крапіва піша раман «Мядзведзічы», прысвечаны жыццю беларускай вёскі ў перыяд грамадзянскай вайны і аднаўлення разбуранай сельскай гаспадаркі.

Аднак найбольш шырокую вядомасць К. Крапіва набыў як драматург. У 1934 годзе ён напісаў сацыяльна-псіхалагічную п’есу «Канец дружбы», у якой вырашаў праблему дружбы ў сацыялістычным грамадстве. У 1937 годзе з-пад яго пяра выходзіць драма «Партызаны», прысвечаная барацьбе беларускага народа супроць белапольскіх захопнікаў. У 1939 годзе пісьменнік стварае адну з лепшых сваіх п’ес — сатырычную камедыю «Хто смяецца апошнім». У гэтым творы з сапраўдным мастацкім майстэрствам паказана барацьба савецкай грамадскасці за перадавую навуку, барацьба супроць ілжэвучоных, двурушнікаў і іх памагатых.

Усе тры п’есы з поспехам ішлі ў тэатрах Беларусі, Украіны, РСФСР. Па камедыі «Хто смяецца апошнім» у 1954 годзе створаны аднацменны мастацкі фільм (сцэнарый аўтара).

У 1939 годзе К. Крапіва ўдзельнічаў у вызваленчым паходзе Савецкай Арміі ў Заходнюю Беларусь, а затым — у вайне з белафінамі.

У час Вялікай Айчыннай вайны пісьменнік уступіў у рады КПСС (1941). Ён працаваў у франтавым друку, рэдагаваў сатырычную газету-плакат «Раздавім фашысцкую гадзіну», а пасля вайны — часопіс сатыры і гумару «Вожык». Напісаная ім у час вайны псіхалагічная драма «Проба агнём» (1943) паказвае чысціню маральнага аблічча савецкіх людзей.

Для пасляваеннай творчасці К. Крапівы характэрны разнастайнасць тэматыкі, пошукі новых, яшчэ не кранутых у беларускай драматургіі тэм. Ён піша аб савецкай інтэлігенцыі і яе патрыятычных справах (п’еса «3 народам», 1948), аб працаўніках калгаснай вёскі і барацьбе з перажыткамі мінулага ў свядомасці людзей (лірычная камедыя «Пяюць жаваранкі», 1950), аб рабочым класе і тэхнічнай інтэлігенцыі, якая змагаецца за новыя вытворчыя дасягненні («Зацікаўленая асоба», 1953), аб барацьбе са здраднікамі Радзімы ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны (драма «Людзі і д’яблы», 1958). П’есы К. Крапівы з поспехам ішлі на сцэне тэатра імя Я. Купалы і іншых театраў краіны, а па п’есе «Пяюць жаваранкі» студыя «Беларусьфільм» стварыла аднайменную кінакарціну (сцэнарый аўтара).

Драматычныя творы К. Крапівы перакладаліся на рускую, украінскую, армянскую, кітайскую, польскую, румынскую і іншыя мовы народаў СССР і краін народнай дэмакратыі. Камедыя «Хто смяецца апошнім» і п’еса «Пяюць жаваранкі» былі адзначаны Сталінскай прэміяй другой і трэцяй ступені.

К. Крапіва вядомы таксама як таленавіты перакладчык. На беларускую мову ім перакладзены п’есы А. Астроўскага, М. Гогаля, В. Шэкспіра, байкі I. Крылова, вершы Ул. Маякоўскага, паасобныя творы К. Маркса і У. I. Леніна.

На працягу многіх год К. Крапіва займаецца плённай навукова-даследчай працай. Ён працаваў дырэктарам Інстытута мовазнаўства імя Я. Коласа Акадэміі навук БССР, разам з Я. Коласам і П. Глебкам удзельнічаў у рэдагаванні «Руска-беларускага слоўніка», які быў выдадзены ў 1953 годзе. У 1952 годзе пісьменнік выбраны правадзейным членам Акадэміі навук БССР, а ў 1956 годзе — віцэ-прэзідэнтам АН БССР. У 1954 годзе яму прысвоена вучоная ступень доктара філалагічных навук.

К. Крапіва — дэпутат Вярхоўнага Савета БССР, член прэзідыума праўлення СП БССР і член праўлення СП СССР. Літаратурная дзейнасць К. Крапівы высока ацэнена савецкім урадам: пісьменнік двойчы ўзнагароджаны ордэнам Леніна, ордэнамі Чырвонага Сцяга, Працоўнагя Чырвонага Сцяга і медалямі.

У дзень 60-годдзя з дня нараджэння К. Крапівы (1956) урад рэспублікі прысвоіў яму ганаровае званне народнага пісьменніка.

АЛЯКСАНДР АВЕЧКІН

Рускі дзіцячы пісьменнік Аляксандр Аляксеевіч Авечкін (літаратурны псеўданім Алаў) нарадзіўся 22 чэрвеня 1913 года ў горадзе Чудаве, Ноўгарадскай вобласці, у сям’і служачага. Скончыў сярэднюю школу. Да вайны працаваў інструктарам-лётчыкам у Чудаўскім аэраклубе. У час Вялікай Айчыннай вайны служыў у Савецкай арміі. Прайшоў шлях ад радавога лётчыка да камандзіра эскадрыллі.

У 1951 годзе А. Авечкін скончыў Рэспубліканскую партыйную школу пры ЦК КПБ і з таго часу супрацоўнічае ў рэдакцыі брэсцкай абласной газеты «Зара».

Друкавацца А. Авечкін пачаў у 1951 годзе. У Дзяржаўным выдавецтве БССР выйшлі дзве кніжкі празаіка: аповесць «Соломка» (1952) і зборнік апавяданняў для дзяцей «Подвиг сигналиста» (1958).

А. Авечкін — член КПСС, узнагароджаны двума ордэнамі Чырвонага Сцяга, ордэнамі Айчыннай вайны I ступені, Чырвонай Звязды і медалямі.

УЛАДЗІМІР АГІЕВІЧ

Крытык Уладзімір Іванавіч Агіевіч нарадзіўся 13 верасня (ст. ст.) 1910 года ў вёсцы Пухавічы, Жыткавіцкага раёна, Гомельскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Многія гады ён настаўнічаў у пачатковай сельскай школе, затым быў выкладчыкам Слуцкага педагагічнага вучылішча, выкладаў гісторыю беларускай літаратуры ў вышэйшых навучальных установах Мінска. Некаторы час Ул. Агіевіч працаваў навуковым сулрацоўнікам у Акадэміі навук БССР.

Літаратурную дзейнасць Ул. Агіевіч пачаў у пасляваенныя гады, выступіўшы ў перыядычным друку з крытычнымі артыкуламі і рэцэнэіямі на творы беларускіх пісьменнікаў.

На працягу нядоўгай літаратурнай дзейнасці Ул. Агіевіч напісаў шмат нарысаў, артыкулаў і рэцэнзій. Асабліва вылучаюцца яго крытычныя працы аб творчасці Я. Купалы і Я. Коласа, аб беларускай паэзіі пасляваенных год, а таксама артыкулы па пытаннях гісторыі беларускай літаратуры. Ул. Агіевіч быў складальнікам раду падручнікаў для сярэдняй школы, аўтарам прадмоў да кніг пісьменнікаў Беларусі.

Найбольш каштоўныя артыкулы крытыка ўключаны ў зборнік «Літаратура і жыццё», які выйшаў з друку ў 1954 годзе.

Памёр Ул. Агіевіч 4 кастрычніка 1952 года.

ЭДЗІ АГНЯЦВЕТ

Беларуская паэтэса Эдзі Агняцвет (Эдзі Сямёнаўна Каган) нарадзілася 11 кастрычніка 1916 года ў горадзе Мінску ў сям’і служачага. Да Вялікай Айчыннай вайны яна скончыла будаўнічы тэхнікум і літаратурны факультет Мінскага педагагічнага інстытута імя Горкага.

У 1931 годзе ў рэспубліканскіх часопісах і газетах з’явіліся першыя вершы паэтэсы. У 1935 годзе яна выдала зборнік «Маё пакаленне». Затым выходзяць «Вершы» (1938), паэма «На беразе Волгі» (1940), кнігі «Вясновай раніцай» і «Саколік» (1941).

У час Вялікай Айчыннай вайны Э. Агняцвет жыла ў Сярэдняй Азіі, выступала ў перыядычным друку, прымала ўдзел у творчым жыцці пісьменніцкай арганізацыі Узбекістана. У Ташкенце яна стварыла лібрэта дзіцячай оперы «Джаннат» аб дружбе савецкай дзетвары, напісала шэраг вершаў аб патрыятычных подзвігах савецкіх людзей на фронце і ў тыле. Дзяржаўнае выдавецтва Узбекскай ССР выпусціла ў перакладзе на рускую мову тры зборнікі яе вершаў: «Другу на фронт» (1942), «Міхасёк» (1944) і «Простыя песні» (1946).

Пасля заканчэння вайны Э. Агняцвет вярнулася ў Мінск. Тут выходзяць у свет яе новыя кнігі: «Край мой родны» (1945), «Васількі» (1947), «Дарога ў будучыню» (1949), паэма «Песня пра піянерскі сцяг» (1949), адзначаная прэміяй на Усесаюзным конкурсе на лепшы твор для дзяцей. Юнаму чытачу вядомы кнігі яе вершаў «Ля піянерскага кастра» (1952), «Будзем сябраваць» (1955), «Твае таварышы» (1957), паэма «Навальніца над Сожам» (1958). Паэтэса стварыла лібрэта оперы для дзяцей «Марынка» (1954), якую паставіў на сваёй сцэне Беларускі дзяржаўны тэатр оперы і балету. Паасобныя творы паэтэсы перакладзены на рускую і іншыя мовы народаў СССР. У Маскве выйшлі зборнікі яе вершаў «Васількі» (1948), «Песня пра піянерскі сцяг» (1951), «Кліча вецер свежы» (1958).

Э. Агняцвет — член КПСС, член праўлення Саюза пісьменнікаў БССР. Паэтэса ўзнагароджана ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі.

АЛЕСЬ АДАМОВІЧ

Крытык і літаратуразнаўца Алесь Адамовіч (Аляксандр Міхайлавіч Адамовіч) нарадзіўся 3 верасня 1927 года ў вёсцы Канюхі, Грэскага раёна, Мінскай вобласці, у сям’і служачага.

У час Вялікай Айчыннай вайны А. Адамовіч быў партызанам. пасля працаваў рабочым на Алтаі і адначасова вучыўся. Скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. I. Леніна і аспірантуру. У 1953 годзе абараніў кандыдацкую дысертацыю. Цяпер ён старшы навуковы супрацоўнік Інстытута літаратуры імя Я. Купалы Акадэміі навук БССР.

А. Адамовіч выступаў ў перыядычным друку з крытычнымі працамі з 1953 года. Яго артыкулы аб стылі і кампазіцыі твораў беларускіх празаікаў (Я. Коласа, К. Чорнага, Ц. Гартнага, Я. Брыля, А. Кулакоўскага і інш.) вызначаюцца ўдумлівым падыходам да матэрыялу. Значную цікавасць уяўляюць яго працы: «Беларускі раман у вершах (думкі пра «Новую зямлю»)», «Багацце творчых індывідуальнасцей», «Праблемы жанра рамана» і іншыя.

У 1958 годзе выдавецтва Акадэміі навук БССР выпусціла ў свет кнігу А. Адамовіча «Шлях да майстэрства (станаўленне мастацкага стылю К. Чорнага)».

А. Адамовіч шмат увагі аддае праблемам развіцця сучаснай беларускай літаратуры.

ЗЭЛІК АКСЕЛЬРОД

Яўрэйскі пісьменнік Зэлік Майсеевіч Аксельрод нарадзіўся 30 снежня 1904 года ў горадзе Маладзечна, у сям’і саматужніка. Вучыўся ў вышэйшым пачатковым вучылішчы ў Радашковічах і ў Тамбове. У 1921 годзе скончыў рэальнае вучылішча. Пазней займаўся ў Літаратурным інстытуце імя В. Брусава і педінстытуце імя У. I. Леніна ў Маскве. Некалькі год працаваў у дзетдоме. Пасля быў рэдактарам у Дзяржаўным выдавецтве БССР. Памёр у 1941 годзе.

Першыя вершы 3. Аксельрода былі надрукаваны ў 1921 годзе. Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла наступныя зборнікі яго вершаў: «Трапятанне» (1922), «Вершы» (1932), «Ізноў вершы» (1935), «Сам-на-сам» (1937), «Вершы» (1938). У 1939 годзе маскоўскім выдавецтвам «Правда» была выдадзена яго кніжка «Чырвонаармейскія вершы».

Працаваў 3. Аксельрод і ў галіне перакладу. Ім перакладзены на яўрэйскую мову паэма М. Някрасава «Чыгунка», кніга вершаў Я. Купалы і п’еса французскага драматурга Лябіша «Труа дэк» (апошняя ў сааўтарстве з I. Харыкам).

АНДРЭЙ АЛЕКСАНДРОВІЧ

Паэт Андрэй Іванавіч Александровіч нарадзіўся 22 студзеня 1906 года ў горадзе Мінску ў сям’і рабочага-шаўца. Рана страціўшы бацьку, ён змалку вымушаны быў зарабляць сабе на пражыццё. У 1925 годзе паэт скончыў Мінскі белпедтэхнікум, а ў 1930 годзе — літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педфака Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

Творчую працу А. Александровіч пачаў у пятнаццацігадовым узросце. 12 мая 1921 года ў газеце «Савецкая Беларусь» быў змешчаны першы яго верш «Да моладзі». 3 таго часу творы паэта друкаваліся ва ўсіх рэспубліканскіх газетах і часопісах.

У 1923 годзе А. Александровіч прымаў удзел у арганізацыі літаратурнага аб’яднання «Маладняк». У 1930 годзе паэт уступіў у рады Камуністычнай партыі. У 1932 годзе пісьменнікі рэспублікі выбралі яго намеснікам старшыні аргкамітэта, а ў 1934 годзе — намеснікам старшыні праўлення Саюза пісьменнікаў Беларусі. Паэт удзельнічаў у грамадскім жыцці, выбіраўся ў склад кіруючых партыйных органаў, быў членам ЦВК БССР і членам ЦК ЛКСМБ. У 1936 годзе ён быў выбраны членам-карэспандэнтам Акадэміі навук БССР. У 1936 годзе паэт з’яўляўся дэлегатам VIII Надзвычайнага з’езду Саветаў СССР, на якім быў абраны членам Камісіі па канчатковаму рэдагаванню тэкста Канстытуцыі СССР.

У складаных умовах класавай барацьбы 20-30-х гадоў А. Александровіч дапусціў паасобныя памылкі, за што ў свой час крытыкаваўся нашай грамадскасцю.

Першы зборнік вершаў А. Александровіча «Па беларускім бруку» быў выдадзены ў 1925 годзе. У гэтым жа годзе была надрукавана аповесць «Ваўчаняты», напісаная ім у сааўтарстве з А. Вольным і А. Дударом. У наступныя гады ў выдавецтве цэнтральнага бюро «Маладняка» і ў Дзяржаўным выдавецтве БССР выйшлі ў свет кнігі паэта: «Прозалаць» (вершы, 1926), «Угрунь» (вершы, 1927), «Фабрыка смерці» (вершы, 1929), «Паэма імя вызвалення» і «Цені на сонцы» (паэма, 1930), «Нараджэнне чалавека» (раман у вершах, 1931), п’еса ў вершах «Напор» (1934), «Узброеныя песні» (вершы, 1936) і іншыя.

Працуе А. Александровіч і ў галіне дзіцячай паэзіі. Ён выдаў кнігі для дзяцей: «Горад раніцай» (1930), «Казка пра пана жываглота» і «Шчаслівая дарога» (паэма, 1935), «Падарунак дзеткам-малалеткам» (1936) і іншыя.

Творы А. Александровіча, напісаныя ў перадваенныя гады, у час Вялікай Айчыннай вайны і ў пасляваенны перыяд, увайшлі ў кнігу «Выбранае», выдадзеную ў 1958 годзе. Сюды ж аўтар уключыў і лепшыя свае творы 20-х і 30-х гадоў, грунтоўна дапрацаваўшы многія з іх. Паэт актыўна выступае ў перыядычным друку з новымі вершамі.

СЦЯПАН АЛЕКСАНДРОВІЧ

Крытык і літаратуразнаўца Сцяпан Хусейнавіч Александровіч нарадзіўся 15 снежня 1921 года ў гарадскім пасёлку Капыль, Мінскай вобласці, у сям’і рабочага. Скончыўшы Капыльскую сярэднюю школу, ён паступіў на філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У 1939 годзе быў прызваны на службу ў Савецкую Армію. У час Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у баях на Крымскім фронце.

Пасля вайны працаваў выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры ў сярэдніх школах Маладзечанскай і Гродзенскай абласцей і ў Мінскім бібліятэчным тэхнікуме. Завочна скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. І. Леніна. Працаваў літаратурным кансультантам у рэдакцыі газеты «Літаратура і мастацтва».

Творчую дзейнасць С. Александровіч распачаў у 1946 годзе з артыкулаў, рэцэнзій і краязнаўчых нарысаў. Артыкулы крытыка, якія друкаваліся ў часопісах «Полымя», «Беларусь» і ў іншых рэспубліканскіх выданнях, прысвечаны паасобным праблемам гісторыі беларускай літаратуры, аналізу мовы і стылю твораў К. Чорнага, 3. Бядулі, Э. Самуйлёнка і іншых пісьменнікаў. Краязнаўчыя нарысы С. Александровіча аб мясцінах, дзе жылі і працавалі Я. Колас, Я. Купала, В. Дунін-Марцінкевіч, П. Багрым, М. Багдановіч, Цётка, насычаны цікавым фактычным матэрыялам.

С. Александровіч апублікаваў таксама некалькі артыкулаў аб сувязях беларускай літаратуры са славянскімі літаратурамі.

АНТОН АЛЕШКА

Празаік Антон Антонавіч Алешка нарадзіўся 1 лютага 1913 года ў вёсцы Балочыцы, Слуцкага раёна, Мінскай вобласці, у сялянскай сям’і. У 1931 годзе скончыў педагагічныя курсы, пасля чаго чатыры гады настаўнічаў у мястэчку Лапічы, Асіповіцкага раёна.

З 1936 года пісьменнік служыць у радах Савецкай Арміі. Там ён набыў новую прафесію — стаў урачом. У час Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў у баях супроць фашысцкіх захопнікаў.

Чытачы ведаюць А. Алешку як аўтара апавяданняў і аповесцей.

Першае яго апавяданне «Песня восені» было змешчана ў 1934 годзе ў часопісе «Беларусь калгасная».

У 1949 годзе ў Дзяржаўным выдавецтве БССР выйшла аповесць А. Алешкі «Раніца», а ў 1957 годзе — кніга «Іх першых вітае сонца», куды ўключаны дзве аповесці празаіка, прысвечаныя жыццю воінаў Савецкай Арміі.

А. Алешка — член КПСС. За баявыя заслугі перад Радзімай узнагароджаны ордэнамі Чырвонага Сцяга, Айчыннай вайны II ступені, двума ордэнамі Чырвонай Звязды і медалямі,

MIK0ЛA АЛЯХНОВІЧ

Крытык Мікалай Мікалаевіч Аляхновіч нарадзіўся ў 1903 годзе ў горадзе Барысаве, Мінскай вобласці, у сям’і служачага. У перыяд белапольскай акупацыі ён уваходзіў у склад падпольнай камсамольскай арганізацыі, якая дзейнічала ў гэтым горадзе. Ён прымаў удзел у баях з белапольскімі акупантамі і ў знішчэнні банды Булак-Балаховіча.

У 1926 годзе М. Аляхновіч скончыў медыцынскі факультэт, а ў 1929 годзе — літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. К таму часу адносіцца пачатак яго літаратурна-крытычнай дзейнасці. На старонках часопіса «Маладняк» і ў іншых перыядычных выданнях М. Аляхновіч апублікаваў шэраг артыкулаў, прысвечаных развіццю беларускай літаратуры. Паасобныя яго працы змешчаны ў даваенных выданнях Вялікай і Малой савецкіх энцыклапедый.

У пасляваенныя гады М. Аляхновіч працуе ўрачом і займаецца даследчай дзейнасцю ў галіне медыцыны.

ЛІДЗІЯ АРАБЕЙ

Крытык і празаік Лідзія Львоўна Арабей нарадзілася 27 чэрвеня 1925 года ў вёсцы Нізок, Уздзенскага раёна, Мінскай вобласці, у сям’і служачага. Да вайны вучылася ў сярэдняй школе. У час Вялікай Айчыннай вайны была партызанскай сувязной. Пасля вайны супрацоўнічала ў рэдакцыях газет і часопісаў.

У 1951 годзе Л. Арабей скончыла філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. I. Леніна, а ў 1954 годзе — аспірантуру пры Інстытуце літаратуры імя Я. Купалы АН БССР. Цяпер працуе рэдактарам мастацкай літаратуры ў Дзяржаўным выдавецтве БССР.

Першыя рэцэнзіі і крытычныя артыкулы Л. Арабей з’явіліся ў друку ў 1954 годзе. У 1956 годзе выйшла асобнай кнігай яе даследаванне аб жыцці і творчасці беларускай паэтэсы Цёткі (Алаізы Пашкевіч).

Л. Арабей выступае таксама ў прозе, піша апавяданні для дзяцей.

МІКОЛА АРОЧКА

Мікалай Мікалаевіч Арочка нарадзіўся 10 снежня 1933 года ў вёсцы Яцявічы, Слонімскага раёна, Гродзенскай вобласці, у сялянскай сям’і.

У 1951 годзе ён скончыў Азярніцкую сярэднюю школу, пасля чаго паступіў на філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. I. Леніна. К гэтаму часу адносіцца і пачатак яго літаратурнай дзейнасці. Вершы маладога паэта друкуюцца ў часопісах «Полымя», «Маладосць», «Работніца і сялянка», у газетах «Звязда», «Літаратура і мастацтва», «Чырвоная змена» і іншых выданнях.

Пасля заканчэння ўніверсітэта (1956) М. Арочка стаў працаваць у аддзеле культуры і быту часопіса «Сельская гаспадарка Беларусі».

У 1958 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла ў свет першы яго зборнік «Не ўсе лугі пакошаны…»

АЛЕСЬ АСІПЕНКА

Імя празаіка Аляксандра Харытонавіча Асіпенкі вядома беларускаму чытачу параўнаўча нядаўна: у 1953 годзе з’явіліся ў друку першыя яго апавяданні, фельетоны, гумарэскі.

Нарадзіўся пісьменнік 7 верасня 1919 года ў вёсцы Пушкары, на Віцебшчыне, у сялянскай сям’і. У 1935 годзе скончыў сямігодку. Пасля вучыўся на рабфаку і ў Віцебскім педінстытуце. працаваў настаўнікам у вясковай школе.

У час Вялікай Айчыннай вайны А. Асіпенка прымаў удзел у партызанскім руху.

Пасля вайны ён працаваў на камсамольскай рабоце. Некаторы час рэдагаваў рэспубліканскую газету «Чырвоная змена». Цяпер працуе намеснікам рэдактара часопіса «Маладосць».

А. Асіпенка піша аб жыцці калгаснай вёскі, аб росце новых людзей, аб узаемаадносінах у асяроддзі моладзі. Моладзі і яе выхаванню прысвечаны яго аповесці «Апошняя версія» (друкавалася ў газеце «Чырвоная змена» ў 1956 годзе) і «Няроўнай дарогай» (апублікавана ў часопісе «Маладосць» у 1957 годзе). У 1958 годзе выйшаў першы зборнік яго празаічных твораў «Лёд растае».

Пісьменнік узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны I ступені, «Знак пашаны» і медалямі.

АЛЕСЬ АСТАПЕНКА

Паэт Аляксандр Кірылавіч Астапенка нарадзіўся 14 ліпеня 1920 года ў вёсцы Сырская Буда, Кармянскага раёна, Гомельскай вобласці, у сялянскай сям’і. У 1938 годзе скончыў сярэднюю школу і паступіў на літаратурны факультэт Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага. Адначасова працаваў у рэдакцыі рэспубліканскай газеты «Звязда».

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны А. Астапенка быў мабілізаваны ў Савецкую Армію. Удзельнічаў у баях на Заходнім і Бранскім франтах. Летам 1943 года пад Арлом быў цяжка паранены, пасля чаго дэмабілізаваўся і працаваў у рэдакцыях рэспубліканскіх газет і часопісаў. За баявыя заслугі перад Радзімай узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны II ступені і медалямі.

Першыя вершы А. Астапенкі надрукаваны ў 1942 годзе. У 1947 годзе ў Дзяржаўным выдавецтве БССР выйшла яго кніжка вершаў «Выпрабаванне». У 1952 годзе паэт выдаў другі свой зборнік — «Дзень маёй Радзімы».

А. Астапенка з’яўляецца аўтарам раду тэкстаў беларускіх песень.

Паэту належаць пераклады на беларускую мову твораў рускай, украінскай і іншых літаратур народаў СССР.

ЗМІТРОК АСТАПЕНКА

Паэт Змітрок Астапенка (Дзмітры Емяльянавіч Астапенка) нарадзіўся ў лістападзе 1910 года ў вёсцы Калеснікі, Хіславіцкага раёна, Смаленскай вобласці, у сям’і настаўніка. У 1925 годзе ён паступіў у Мсціслаўскі педагагічны тэхнікум. Пасля заканчэння тэхнікума (1929) пераехаў у Мінск, дзе працаваў у рэдакцыях рэспубліканскіх газет і часопісаў.

3 1942 года 3. Астапенка знаходэіўся на фронце. У 1944 годзе ён загінуў у баях з ворагам.

Першыя вершы 3. Астапенкі з’явіліся ў друку ў 1926 годзе. 3 таго часу паэт актыўна ўдзельнічаў у літаратурным жыцці рэспублікі, шмат працаваў над новымі творамі, выдаў некалькі зборнікаў вершаў: «На ўсход сонца» і «Краіне» (1931), «Абураныя» (1932).

Спрабаваў ён свае сілы і ў жанры прозы: напісаў, праўда далёка не дасканалы, навукова-фантастычны раман «Вызваленне сіл».

3. Астапенка ў франтавых умовах стварыў у 1943 годзе аповесць у вершах «Ганна», а ў 1944 годзе — сваю лепшую паэму «Эдэм», адлюстраваўшы ў гэтых творах падзеі Вялікай Айчыннай вайны.

У 1957 годзе ў Дзяржаўным выдавецтве БССР выйшла кніга «Выбранае» 3. Астапенкі.

АНАТОЛЬ АСТРЭЙКА

Паэт Анатоль Астрэйка (Акім Пятровіч Астрэйка) нарадзіўся 24 ліпеня 1911 года ў вёсцы Пясочнае, Капыльскага раёна Мінскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Скончыў сямігодку і двухгадовыя настаўніцкія курсы пры Мінскім белпедтэхнікуме, вучыўся на літаратурным факультэце Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага.

У 1930 годзе А. Астрэйка пачаў сваю працоўную дзейнасць у рэдакцыі акруговай газеты «Чырвоная Полаччына». 3 таго часу і да пачатку Вялікай Айчыннай вайны ён супрацоўнічаў у рэдакцыях рэспубліканскіх газет.

Першыя вершы А. Астрэйкі з’явіліся ў друку ў 1928 годзе. У 1940 годзе выйшаў зборнік яго вершаў «Слава жыццю».

У час Вялікай Айчыннай вайны А. Астрэйка працаваў адказным сакратаром сатырычнай газеты-плаката «Раздавім фашысцкую гадзіну». Па заданню штаба партызанскага руху ён двойчы накіроўваўся ў варожы тыл, знаходзіўся ў партызанскіх атрадах Мінскай і Віцебскай абласцей. У 1943 годзе ў друкарні падпольнай газеты «Народны мсцівец» выйшаў другі зборнік вершаў паэта «Слуцкі пояс», які карыстаўся значнай папулярнасцю сярод партызан і быў перакладзены на рускую мову. У 1943 годзе выдавецтва «Молодая гвардия» выпусціла ў перакладзе на рускую мову кнігу яго вершаў «Зорная дарога».

Пасля вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў А. Астрэйка вярнуўся ў Мінск, некалькі год працаваў у рэдакцыі часопіса «Вожык».

А. Астрэйка — паэт-лірык. Вядомы ён таксама як перакладчык твораў паэзіі народаў СССР і як аўтар тэкстаў многіх беларускіх песень.

У Дзяржаўным выдавецтве БССР за пасляваенныя гады выйшла з друку некалькі зборнікаў вершаў паэта: «Крамлёўскія зоры» (1945), «Добры дзень» (1948), «Ёлка» (1950), «Зямля мая» (1952), «Песня дружбы» і паэма для дзяцей «Прыгоды дзеда Міхеда» (1956). У 1945 годзе выдавецтва «Советский писатель» выпусціла кнігу яго вершаў у перакладзе на рускую мову — «Лясныя агні».

Паасобныя вершы і тэксты песень А. Астрэйкі перакладзены на ўкраінскую, армянскую, кітайскую і іншыя мовы народаў СССР і краін народнай дэмакраты].

За актыўны ўдзел у партызанскім руху і дасягненні ў творчай працы паэт узнагароджанм ордэнамі Чырвонай Звязды, «Знак Пашаны», медалямі і граматай Вярхоўнага Савета БССР.

МІКОЛА АЎРАМЧЫК

Паэт Мікола Якаўлевіч Аўрамчык нарадзіўся 14 студзеня 1920 года ў вёсцы Плёсы, Бабруйскага раёна, Магілёўскай вобласці, у сялянскай сям’і. У 1938 годзе ён скончыў сярэднюю школу. Пасля гэтага вучыўся на літаратурным факультэце Мінскага педагагічнага інстытута імя М. Горкага і адначасова працаваў у рэдакцыі газеты «Піянер Беларусь,

Вайна перапыніла яго вучобу. М. Аўрамчык быў прызваны ў Савецкую Армію, удзельнічаў у баях на Волхаўскім і Паўночна-Заходнім франтах.

У 1949 годзе М. Аўрамчык скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. I. Леніна, пасля чаго працаваў у рэдакцыях газет «Чырвоная змена», «Літаратура і мастацтва» і часопіса «Полымя». Цяпер ён загадчык аддзела паэзіі ў рэдакцыі часопіса «Маладосць».

Першыя вершы М. Аўрамчыка былі надрукаваны ў 1937 годзе на старонках бабруйскай газеты «Камуніст». У 1949 годзе выйшаў у свет яго зборнік «Пярэдні край». Затым выдадзены наступныя дзве кнігі паэта: вершы для дзяцей «Дружба» (1950) і зборнік лірычных вершаў «Шляхамі дружбы» (1952). У выдавецтве «Молодая гвардия» выйшаў у перакладзе на рускую мову зборнік М. Аўрамчыка «Паўналецце» (1953).

Вершы М. Аўрамчыка прысвечаны гераізму нашага народа ў гады Айчыннай вайны, стваральнай працы ў мірны час, дружбе савецкіх народаў.

М. Аўрамчык пераклаў нямала паэтычных твораў з рускай, украінскай і іншых моваў народаў СССР і краін народнай дэмакратыі.

МІХАСЬ БАГУН

Беларускі паэт МІхаіл Фёдаравіч Багун нарадзіўся 8 лістапада 1908 года ў горадзе Мінску ў сям’і служачата. У 1927 годзе скончыў сярэднюю школу, а ў 1928 годзе — педагагічныя курсы пры Мінскім белпедтэхнікуме. У 1929-1930 гадах ён настаўнічаў у вёсцы Ратна, Бягомльскага раёна, Мінскай вобласці.

3 1931 года М. Багун супрацоўнічаў у газеце «Чырвоная Полаччына». К таму часу і адносіцца пачатак яго творчай дзейнасці. У 1932-1936 гадах паэт працаваў у Дзяржаўным выдавецтве БССР і ў рэдакцыі газеты «Літаратура і мастацтва».

У 1933 годзе ў Дзяржаўным выдавецтве БССР выйшаў першы зборнік вершаў М. Багуна «Залатая рань», у 1935 годзе — кнігі «Рэха бур» і «Паэмы». У 1936 годзе ён выдаў зборнік «Вершы і апавяданні».

Памёр М. Багун 23 лютага 1938 года.

ЮРЫ БАГУШЭВІЧ

Рускі празаік Юры Багушэвіч (Георгі Канстанцінавіч Багушэвіч) нарадзіўся 23 красавіка (ст. ст.) 1917 года ў горадзе Оршы ў сям’і чыгуначніка. Дзіцячыя гады ён правёў у Крыме. У 1927 годзе Ю. Багушэвіч разам з бацькамі вярнуўся на Беларусь. Жыў у Мінску, тут скончыў сямігодку, рабфак, а ў 1941 годзе — педінстытут імя М. Горкага.

У час Вялікай Айчыннай вайны Ю. Багушэвіч знаходзіўся ў дзеючай арміі. На фронце ўступіў у рады Камуністычнай партыі. Прайшоў баявы шлях ад Вялікіх Лук да Берліна. У якасці армейскага журналіста пабываў у Карэі і Кітаі. За баявыя заслугі ўзнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны II ступені і Чырвонай Звязды, а таксама медалямі. Цяпер ён працуе літкансультантам у Саюзе пісьменнікаў БССР.

Друкуецца Ю. Багушэвіч з 1938 года. Да вайны змясціў некалькі апавяданняў у газетах «Советская Белоруссия» і «Сталинская молодежь». Пасля вайны выступае ў перыядычным друку з нарысамі аб беларускіх спартсменах.

У 1955 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла аповесць Ю. Багушэвіча «Побратимы» аб дружбе беларускага і карэйскага хлопчыкаў. Аповесць была прыхільна сустрэта юнымі чытачамі. У 1958 годзе Беларускі тэатр юнага гледача паставіў песу Ю. Багушэвіча «Сябры» (напісана ў сааўтарстве з В. Зубам).

АЛЕСЬ БАЖКО

Празаік Аляксандр Цімафеевіч Бажко нарадзіўся 22 кастрычніка 1918 года ў вёсцы Даўгінава, Карэліцкага раёна, Гродзенскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Вучыўся ў пачатковай школе (1926-1929), у сямігодцы ў мястэчку Ярэмічы (1929-1932), у музычным інстытуце імя С. Манюшкі ў Навагрудку (1936-1938), у кансерваторыі ў Варшаве (1938-1939). У 1955 годзе скончыў Літаратурны інстытут імя М. Горкага.

У час Вялікай Айчыннай вайны А. Бажко служыў у радах Савецкай Арміі. Цяпер працуе ў рэдакцыі газеты «Літаратура I мастацтва».

Творчую дзейнасць А. Бажко пачаў у 1947 годзе з вершаў і нарысаў. У 1957 годзе ён напісаў аповесць «Верасень» аб жыцці працоўнага сялянства былой Заходняй Беларусі. Аповесць друкавалася ў 1957 годзе ў часопісе «Полымя». Новыя апавяданні і вершы пісьменніка змяшчаюцца ў рэспубліканскіх газетах і часопісах.

ЗІНАІДА БАНДАРЫНА

Зінаіда Аляксандраўна Бандарына нарадзілася 11 кастрычніка 1909 года ў горадзе Гродна ў сям’і настаўніка. Рана пачалося яе працоўнае жыццё: з пятнаццаці год будучая пісьменніца працавала ў саўгасе «Тарасава», а потым — загадчыцай дзіцячага сада ў мястэчку Койданава, Мінскай вобласці.

Вучылася 3. Бандарына ў Мінскім белпедтэхнікуме, у Маскоўскім дзяржаўным інстытуце кінематаграфіі, а затым у Акадэміі мастацтва (Ленінград), пасля чаго працавала на кінастудыях і ў тэатрах у Маскве, Архангельску і Грозным.

У час Вялікай Айчыннай вайны 3. Бандарына была у радах Савецкай Арміі. Служыла санінструктарам у легендарнай дывізіі Панфілава, працавала ў палітаддзеле аднаго з вайсковых злучэнняў.

Літаратурную дзейнасць 3. Бандарына пачала ў 1926 годзе з вершаў. Друкавалася ў часопісе «Маладняк» і іншых перыядычных выданнях тых год. У 1926 годзе ў калектыўным зборніку «Вершы» змясціла некалькі сваіх твораў. У 1932 годзе выдала зборнік «Веснацвет».

У пасляваенныя гады 3. Бандарына выступае ў жанры прозы. Яна напісала аповесць «Дыпломная работа» (змешчана ў часопісе «Советская Отчизна» ў 1953 годзе). У 1946 годзе выйшла ў свет яе аповесць «Ой рана на Івана», прысвечаная дзіцячым гадам народнага паэта Беларусі Янкі Купалы.

РЫГОР БАРАДУЛІН

Паэт Рыгор Іванавіч Барадулін нарадзіўся 24 лютага 1935 года ў вёсцы Гарадок, Ушацкага раёна, Віцебскай вобласці, у сям’і рабочага. У 1954 годзе скончыў Ушацкую сярэднюю школу і паступіў на філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта імя У. I. Леніна.

Друкавацца пачаў у 1954 годзе ў газеце «Чырвоная змена». Вершы маладога паэта змяшчаюцца на старонках часопісаў «Маладосць», «Полымя», «Работніца і сялянка». Нізка яго вершаў «На зямлі цаліннай» была адзначана прэміяй на Усебеларускім і Усесаюзным літаратурным конкурсе, прысвечаным VI Сусветнаму фестывалю моладзі і студэнтаў (1957). Паэт падрыхтаваў да друку першы зборнік вершаў «Маладзік над стэпам».

СЫМОН БАРАНАВЫХ

Празаік Сымон Баранавых (Сымон Якаўлевіч Баранаў) нарадзіўся 1 верасня 1900 года на Уздзеншчыне, у вёсцы Рудкова. У 1913 годзе скончыў пачатковую школу, пасля чаго служыў парабкам у паноў і багатых фальваркоўцаў.

У 1920 годзе С. Баранавых пайшоў у Чырвоную Армію. Вярнуўшыся праз тры гады ў родную вёску, працаваў у сельсавеце і ў камітэце ўзаемадапамогі, быў загадчыкам хаты-чытальні. Дасылач карэспандэнцыі ў «Чырвоную змену», «Беларускую вёску», «Крестьянскую газету».

У 1925 годзе С. Баранавых паступіў на рабфак у Мінску. Першае яго апавяданне «У млыне» змешчана ў «Чырвонай змене» ў 1927 годзе. Неўзабаве апавяданні празаіка з’явіліся ў часопісах «Беларускі піянер», «Іскры Ільіча», «Маладняк». У 1931 годзе ён скончыў літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педфака Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэга. К таму часу з друку выйшлі тры яго кнігі: зборнік апавяданняў «Злосць» і аповесці «Чужая зямля» і «Межы». Найбольш цікавым з гэтых твораў была аповесць «Межы», прысвечаная калектывізацыі. Аб жыцці вёскі ў гады калектывізацыі, аб вострай класавай барацьбе таго часу С. Баранавых пісаў і ў аповесці «Новая дарога» (1936). У паасобных творах («Матчын сын») пісьменнік дапусціў ідэйныя памылкі.

Пяру С. Баранавых належыць некалькі твораў для дзяцей: апавяданні і аповесць «Пастка» (1935).

У 1935-1936 гадах празаік напісаў раман «Калі ўзыходзіла сонца» аб жыцці невялікага беларускага гарадка ў час белапольскай акупацыі, аб гераічнай дзейнасці камсамольцаў-падпольшчыкаў. Урыўкі з рамана друкаваліся да вайны ў газеце «Літаратура і мастацтва». У 1957 годзе раман выйшаў асобнай кніжкай.

Памёр С. Баранавых 10 лістапада 1942 года.

МАРЫЯ БАРСТОК

Крытык і літаратуразнаўца Марыя Мікітаўна Барсток нарадзілася 15 красавіка 1916 года ў вёсцы Наркавічы, Дрысенскага раёна, Віцебскай вобласці, у сялянскай сям’і. Скончыўшы пачатковую школу, яна працавала ў ільнаводчым саўгасе і адначасова займалася на курсах па падрыхтоўцы ў тэхнікум.

У 1932 годзе М. Барсток паступіла ў Полацкі педтэхнікум. Пасля заканчэння тэхнікума два гады настаўнічала ў мястэчку Ветрына і вучылася завочна ў Мінскім педагагічным інстытуце імя М. Горкага. Затым пераехала ў Мінск і працягвала вучобу ў інстытуце. У 1939 годзе яе накіравалі на працу ў брэсцкую абласную газету «Зара».

У час Вялікай Айчыннай вайны М. Барсток жыла ў Горкаўскай вобласці. 3 1943 года яна вучылася на філалагічным факультэце Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, затым у аспірантуры пры Інстытуце мовы і літаратуры Акадэміі навук БССР (1945-1948).

М. Барсток — кандыдат філалагічных навук.

Літаратурна-крытычную дзейнасць М. Барсток пачала ў 1949 годзе з артыкулаў і рэцэнзій аб новых творах беларускіх пісьменнікаў. 3 таго часу яна часта выступае ў перыядычным друку. У выдавецтве Акадэміі навук БССР выйшлі ў свет яе кнігі «Вобраз станоўчага героя ў творчасці Я. Коласа» (1951) і манаграфія, прысвечаная жыццю і творчасці П. Глебкі. Пяру М. Барсток належаць паасобныя раздзелы «Нарыса гісторыі беларускай савецкай літаратуры» (Масква, 1954) і «Нарысаў па гісторыі беларускай літаратуры» (1956). Некалькі яе брашур выдадзена Таварыствам па распаўсюджванню навуковых і палітычных ведаў БССР. Сярод іх — брашуры аб творчасці П. Броўкі, Я. Маўра.

ВАСІЛЬ БАРЫСЕНКА

Крытык і літаратуразнаўца Васіль Васільевіч Барысенка нарадзіўся 12 красавіка (ст. ст.) 1904 года ў горадзе Нова-Барысаве, Мінскай вобласці, у сям’і рабочага-чыгуначніка. Да рэвалюцыі вучыўся ў школе, працаваў на чыгунцы. У 1921 годзе паступіў у Барысаўскі педтэхнікум. Пасля заканчэння тэхнікума (1924) два гады настаўнічаў у школе. У 1926 годзе паступіў на літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педфака Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, а пасля займаўся ў аспірантуры пры Акадэміі навук БССР.

Скончыўшы ў 1932 годзе аспірантуру, В. Барысенка працаваў старшым навуковым супрацоўнікам у Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва Акадэміі навук БССР і загадчыкам кафедры беларускай літаратуры ў Мінскім педагагічным інстытуце імя М. Горкага.

У гады Вялікай Айчыннай вайны В. Барысенка супрацоўнічаў у франтавым друку, а з часу дэмабілізацыі (1946) з’яўляецца дырэктарам Інстытута літаратуры імя Я. Купалы АН БССР.

В. Барысенка напісаў рад крытычных і літаратуразнаўчых артыкулаў: «Асноўныя этапы развіцця рэалізма ў беларускай літаратуры», «Творчы шлях Я. Коласа», «Паэзія Я. Купалы», «Творчасць 3. Бядулі», «Т. Шаўчэнка і Я. Купала», «Сатыра К. Крапівы» і іншыя. Літаратуразнаўца прымаў удзел у напісанні падручнікаў і дапаможнікаў па гісторыі беларускай літаратуры для вышэйшай і сярэдняй школы. Яму належыць таксама рад публікацый мастацкіх тэкстаў і матэрыялаў дакастрычніцкай беларускай літаратуры. У 1958 годзе выдавецтва Акадэміі навук БССР выпусціла працу даследчыка «Францішак Багушэвіч і праблема рэалізма ў беларускай літаратуры XIX стагоддзя».

В. Барысенка — член КПСС, доктар філалагічных навук, прафесар, член-карэспандэнт Акадэміі навук БССР. Ён узнагароджаны ордэнамі Працоўнага Чырвонага Сцяга, Айчыннай вайны ІІ ступені, двума ордэнамі Чырвонай Звязды і медалямі.

АЛЕСЬ БАЧЫЛА

Паэт Аляксандр Мікалаевіч Бачыла нарадзіўся 2 сакавіка 1918 года ў вёсцы Лешніца, Рудзенскага раёна, Мінскай вобласць у сялянскай сям’і. У 1934 годзе скончыў Мінсki белпедтэхнікум. Да 1939 года працаваў выкладчыкам беларускай мовы і літаратуры ў Каралішчавіцкай і Сінілаўскай няпоўных сярэдніх школах Мінскага раёна.

У 1939 годзе А, Бачыла быў прызваны ў Савецкую Армію.

3 пачатку і да канца Вялікай Айчыннай вайны ўдзельнічаў ў баях на Керчанскім паўвостраве, на Варонежскім і 1-м Прыбалтыйскім франтах.

Пісаць пачаў у 1934 годзе. 3 таго часу друкуецца ў рэспубліканскіх газетах і часопісах. Пасля дзмабілізацыі (1945) працаваў у газеце «Літаратура і мастацтва», у Дзяржаўным выдавецтве БССР. Цяпер — адказны сакратар рэдакцыі часопіса «Полымя».

Першы зборнік вершаў А. Бачылы «Шляхі» выйшаў з друку ў 1947 годзе. У 1950 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выдала другі зборнік паэта «Подых вясны», а ў 1954 годзе — зборнік «Зоры вясеннія». Паэт напісаў рад тэкстаў песень, якія набылі шырокую папулярнасць. А. Бачыла — аўтар опернага лібрэта «Яснае світанне», якое на рэспубліканскім конкурсе, прысвечаным 40-годдзю савецкай улады, адзначана трэцяй прэміяй. Лібрэта ў 1958 годзе выдадзена асобнай кніжкай. У гэтым жа годзе А. Бачыла стварыў лібрэта оперы «Вернасць» — аб гераічных абаронцах Брэсцкай крэпасці.

А. Бачыла — член КПСС. Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны II ступені, Чырвонай Звязды, «Знак Пашаны» і медалямі.

МІХАСЬ БЛІСЦІНАЎ

Драматург Міхаіл Міхайлавіч Блісцінаў нарадзіўся 19 кастрычніка (ст. ст.) 1909 года ў вёсцы Іванаўка, Масальскага раёна, Калужскай вобласці, у сям’і настаўніка. У 1910 годзе бацька будучага пісьменніка пераехаў на працу ў вёску Лебедзеўка, Кармянскага раёна, Магілёўскай вобласці.

Да 1922 года М. Блісцінаў вучыўся ў сярэдняй школе, потым у Мінскім белпедтэхнікуме. Скончыўшы тэхнікум, некаторы час настаўнічаў, затым працаваў ва ўстановах народнай асветы і ў рэдакцыях рэспубліканскіх газет. Адначасова вучыўся на літаратурным факультэце Мінскага педінстытута імя М. Горкага. У 1938 годзе скончыў сцэнарны факультэт Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі, пасля чаго працаваў у сцэнарных аддзелах кінастудый Масквы і Беларусі.

У час Вялікай Айчыннай вайны М. Блісцінаў служыў ваенным журналістам у армейскіх газетах Паўночна-Заходняга, 2-га Украінскага і Забайкальскага франтоў. На фронце ўступіў у рады Камуністычнай партыі. Узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны II ступені, Чырвонай Звязды, «Знак Пашаны» і медалямі.

Літаратурную дзейнасць М. Блісцінаў пачаў у 1930 годзе. Яго п’есы «Агні Палесся» і «Трактар» (1931), «Мох», «Ленінцы» і «Грунт» (1932) і іншыя ставіліся гурткамі мастацкай самадзейнасцi. Пісьменнік спрабаваў свае сілы і ў галіне прозы, змясціўшы некалькі навел і апавяданняў у перыядычным друку.

У апошнія гады М. Блісцінаў працуе пераважна ў галіне кінадраматургіі. Ён напісаў сцэнарыі дакументальных і навукова-папулярных фільмаў «Слуга народа», «Белая вежа», «Голас беларускага народа» (сумесна з А. Маўзонам) і іншыя. На ўсесаюзным конкурсе на лепшы кінасцэнарый (1956) сцэнарый М. Блісцінава «Строгая жанчына» атрымаў трэцюю прэмію.

ЯКАЎ БРАНШТЭЙН

Крытык і літаратуразнаўца Якаў Антонавіч Бранштэйн нарадзіўся ў 1897 годзе ў горадзе Вельску (Польшча). У 1918 годзе Я. Бранштэйн добраахвотна ўступіў у рады Чырвонай Арміі, удзельнічаў у баях на Заходнім фронце. Пасля дэмабілізацыі (1921) працаваў у рэдакцыі газеты «Орловская правда». У 1922-1926 гадах Я. Бранштэйн вучыўся ў Маскоўскім дзяржаўным універсітэце, потым — у Камакадэміі (1926-1930).

3 1930 года Я. Бранштэйн працаваў у Інстытуце мовы, літаратуры і мастацтва Акадэміі навук БССР. Адначасова выкладаў гісторыю рускай і беларускай літаратуры ў Мінскім педінстытуце імя М. Горкага.

Літаратурную дзейнасць Я. Бранштэйн пачаў у 1929 годзе з артыкулаў аб творчасці беларускіх і яўрэйскіх пісьменнікаў. Некаторыя яго артыкулы былі прысвечаны праблемам тэорыі літаратуры («Маркс і літаратура» і іншыя). У перыядычных выданнях 30-х гадоў апублікаваны артыкулы Я. Бранштэйна, прысвечаныя творчасці Я. Купалы, Я. Коласа, М. Лынькова, Я. Маўра, С. Баранавых, I. Харыка, М. Кульбака і іншых паэтаў і празаікаў.

Памёр Я. Бранштэйн у 1938 годзе.

ПЯТРУСЬ БРОЎКА

Вядомы беларускі паэт Пятрусь Броўка (Пётр Усцінавіч Броўка) нарадзіўся 25 чэрвеня 1905 года ў вёсцы Пуцілкавічы, Ушацкага раёна, Віцебскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Рана пачалася яго працоўная і грамадская дзейнасць. У 1924 годзе ён уступае ў камсамол і выбіраецца сакратаром мясцовай камсамольскай ячэйкі і старшынёй Мала-Далецкага сельсавета.

3 1925 года П. Броўка знаходзіцца на камсамольскай рабоце ў горадзе Полацку. У гэты час ён спрабуе свае сілы ў паэзіі. У 1926 годзе першыя вершы П. Броўкі былі надрукаваны ў акруговай газеце «Чырвоная Полаччына» і літаратурным альманаху «Наддзвінне». Неўзабаве малады паэт працаваў ужо адказным сакратаром гэтай газеты. У 1928 годзе ён паступіў на літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педфака Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта, пасля заканчэння якога (1931) заняўся выключна літаратурнай працай. У 1940 годзе П. Броўка быў прызначаны рэдактарам часопіса «Полымя».

Паэт жыва адклікаўся на надзённыя тэмы жыцця.

У 1930 і 1931 гадах у Дзяржаўным выдавецтве БССР выйшлі тры кнігі яго вершаў: «Прамова фактамі», «Гады, як шторм» (1930) і «Цэхавыя будні» (1931). У 1931 годзе выдадзена таксама аповесць аб жыцці рабочага класа «Каландры». У 1932 годзе паэт выпусціў зборнік вершаў «Паэзія». Кнігі «Вясна радзімы» (1937), «Шляхамі баравымі» (1940) і паэма «Кацярына» (1937) паставілі П. Броўку ў рады вядомых паэтаў рэспублікі.

Калі пачалася Вялікая Айчынная вайна, П. Броўка добраахвотна ўступіў у рады Савецкай Арміі. Працаваў ён інструктарам-літаратарам у рэдакцыі франтавой газеты «За Савецкую Беларусь». У 1942 годзе быў адкліканы ў распараджэнне ЦК КПБ і супрацоўнічаў у партызанскім друку. Потым П. Броўка быў выбраны адказным сакратаром праўлення Саюза пісьменнікаў БССР.

3 1945 па 1948 год П. Броўка рэдагаваў часопіс «Полымя», а з 1948 года працуе старшынёй праўлення Саюза пісьменнікаў БССР.

У перыяд вайны паэт напісаў такія патрыятычныя творы, як «Паэма пра Смалячкова» (1942), паэма «Беларусь» (1943), а таксама шмат вершаў, якія ўвайшлі ў зборнік «Насустрач сонцу» (1943). У перакладзе на рускую мову выйшла яго кніга «К родным берагам» (1943).

Пасляваенны час асабліва плённы ў творчасці П. Броўкі. Ён стварае новыя паэтычныя творы, добра вядомыя савецкаму чытачу: «Ясны кут» (1944), «Хлеб» і «Думы пра Маскву» (1946), «Родныя берагі» (1948), «Добры друг» (1949), «Чырвон-гарадок» (1950), а таксама шмат вершаў на актуальныя тэмы нашай рэчаіснасці.

У Дзяржаўным выдавецтве БССР выходзіць некалькі яго кніг: «У роднай хаце» (1946), «Вершы і паэмы» (1948), «Сонечнымі днямі» (1950), «Выбраныя творы» (1951), «Цвёрдымі крокамі» (1954), а таксама зборнік вершаў у перакладзе на рускую мову «Дарога жыцця» (1950).

Маскоўскія выдавецтвы ў 1935, 1948, 1949, 1951 і 1955 гадах выдаюць кнігі яго выбраных твораў на рускай мове.

Творы паэта перакладзены таксама на многія іншыя мовы народаў СССР і краін народнай дэмакратыі.

Творы П. Броўкі двойчы адзначаліся Сталінскай прэміяй: у 1947 годзе за паэмы «Хлеб», «Думы пра Маскву» і вершы «Брат і сястра», «Народнае дзякуй», «Каб мне быць», «Спатканне» паэту была прысуджана прэмія другой ступені; у 1951 годзе — прэмія другой ступені за зборнік «Дарога жыцця».

П. Броўка з’яўляецца аўтарам лібрэта першых беларускіх опер «Міхась Падгорны» і «Дзяўчына з Палесся».

Паэт часта выступае ў друку з літаратурна-крытычнымі і публіцыстычнымі артыкуламі.

У 1957 годзе быў апублікаваны раман П. Броўкі «Калі зліваюцца рэкі», прысвечаны дружбе трох братніх народаў — беларускага, літоўскага і латышскага (асобнай кнігай раман выдадзены ў 1957 годзе, а ў 1958 годзе ён выйшаў у перакладзе на рускую мову).

Дзяржаўнае выдавецтва БССР у 1957 годзе выпусціла збор твораў паэта ў двух тамах.

П. Броўка прымае актыўны ўдзел у грамадскім жыцці краіны. Ён з’яўляецца членам ЦК Камуністычнай партыі Беларусі, дэпутатам Вярхоўнага Савета СССР і БССР, членам-карэспандэнтам Акадэміі навук БССР, членам прэзідыума праўлення Саюза пісьменнікаў СССР. Узнагароджаны двума ордэнамі Леніна, ордэнамі Чырвонай Звязды і «Знак Пашаны», а таксама медалямі.

ЯНКА БРЫЛЬ

Вядомы празаік Янка Брыль (Іван Антонавіч Брыль) нарадзіўся 22 ліпеня (ст. ст.) 1917 года ў горадзе Адэсе, у сям’і рабочага-чыгуначніка.

У пяцігадовым узросце разам з бацькамі будучы пісьменнік пераехаў у Заходнюю Беларусь, у вёску Загор’е, Карэліцкага раёна, Гродзенскай вобласці. Скончыўшы ў 1931 годзе сем класаў польскай школы, ён працаваў на гаспадарцы, шмат займаўся самаадукацыяй.

У сакавіку 1939 года Я. Брыль быў мабілізаваны ў польскую армію. Служыў радавым салдатам у Гдыні, у марской пяхоце. У верасні таго ж года ў выніку акружэння і разгрому Гдынскага порта гітлераўскімі войскамі трапіў у палон. Увосень 1941 года ўцёк з палону. Прымаў удзел у партызанскім руху: спачатку быў сувязным партызанскай брыгады, затым — рэдактарам газеты Мірскага падпольнага райкома партыі «Сцяг свабоды» і сатырычнага антыфашысцкага лістка «Партызанскае жыгала».

Першыя апавяданні Я. Брыля напісаны ў 1937 годзе, але ўбачылі яны свет толькі пасля Вялікай Айчыннай вайны. У 1946 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла пад рэдакцыяй і з прадмовай К. Крапівы першы зборнік Я. Брыля «Апавяданні». Праз год з друку выйшаў другі зборнік апавяданняў і нарысаў празаіка — «Нёманскія казакі». У 1949 годзе выдадзены зборнік «Вераснёвая рунь» і кніга апавяданняў для дзяцей «Ліпка і клёнік».

Асноўная тэма творчасці Я. Брыля — жыццё працоўных заходніх абласцей Беларусі. Мінулае заходнебеларускай вёскі, барацьба народных мас супроць сваіх прыгнятальнікаў паказаны ў шматлікіх яго апавяданнях і ў рамане «Граніца», першая частка якога была апублікавана ў 1949 годзе ў часопісе «Полымя».

Цыкл апавяданняў «Дзеля сапраўднай радасці» і аповесць «У Забалоцці днее» (1950), адзначаная ў 1952 годзе Сталінскай прэміяй, прысвечаны тэме калектывізацыі заходнебеларускай вёскі. Аповесць «У Забалоцці днее» прынесла пісьменніку шырокую папулярнасць у нашай краіне і за мяжой: яна перакладзена на рускую, украінскую, латышскую, чэшскую, польскую, венгерскую, кітайскую, нямецкую і іншыя мовы.

У апошнія гады з друку выйшлі наступныя кнігі Я. Брыля: зборнік аповесцей і апавяданняў «Дзеля сапраўднай радасці» (1952), зборнікі апавяданняў для дзяцей «Зялёная школа» (1951) і «Светлае ранне» (1954), зборнік «На Быстранцы» (1955), у якім змешчана аднайменная аповесць і апавяданні, нарыс «Вачыма друга» (1956) — аб паездцы ў Польскую Народную Рэспубліку, зборнік апавяданняў «Пачатак сталасці» і нарыс «Сэрца камуніста» (1957), зборнікі апавяданняў «I смех і бяда» і «Надпіс на зрубе» (1958). На рускай мове ў 1957 годзе выдадзены аднатомнік яго выбраных твораў.

Я. Брыль — адзін з лепшых майстроў апавядальнага жанра ў сучаснай беларускай літаратуры. Многія яго апавяданні («Галя», «Сірочы хлеб», «Лазунок», «Дзяўчынанька чарнаброва», «Зязюленька» і іншыя) вызначаюцца высокімі мастацкімі вартасцямі.

Беларускаму чытачу Я. Брыль вядомы і як перакладчык. Яму належаць пераклады паасобных твораў Л. Талстога, А. Чэхава, М. Горкага, П. Бажова, М. Канапніцкай і іншых пісьменнікаў.

Я. Брыль з’яўляецца членам праўлення СП БССР. Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі.

ВАСІЛЬ БУРНОСАЎ

Васіль Емяльянавіч Бурносаў нарадзіўся 5 жніўня 1914 года ў вёсцы Зелянькова, Круглянскага раёна, Магілёўскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Пасля заканчэння пачатковай школы (1929) вучыўся ў Цяцерынскай прафтэхшколе (Магілёўская вобласць) на аддзяленні апрацоўкі металаў. Потым працаваў на магілёўскім аўтарамонтным заводзе токарам, скончыў рабфак і паступіў у Мінскі камуністычны Інстытут журналістыкі, які скончыў у 1939 годзе. У 1940 годзе ўступіў у рады Камуністычнай партыі. Да Вялікай Айчыннай вайны В. Бурносаў працаваў рэдактарам у Дзяржаўным выдавецтве БССР.

Калі пачалася вайна, ён уступіў у рады Савецкай Арміі, удзельнічаў у баях, быў цяжка паранены. 3 1942 года працаваў інструктарам ЦК ВЛКСМ. 3 часу вызвалення Беларусі ад фашысцкіх акупантаў В. Бурносаў супрацоўнічае ў рэспубліканскім друку. Цяпер ён узначальвае аддзел крытыкі рэдакцыі часопіса «Полымя».

Літаратурна-крытычную дзейнасць В. Бурносаў распачаў у 1947 годзе. 3 таго часу ў газетах і часопісах крытык змясціў шэраг артыкулаў і рэцэнзій аб творах Я. Купалы, Я. Коласа, К. Крапівы, П. Броўкі, А. Куляшова. Яму належаць таксама артыкулы, у якіх асвятляюцца праблемы тэорыі літаратуры, пытанні мастацкай творчасці і пісьменніцкай працы: «Гогаль аб працы пісьменніка», «Горкі і Маякоўскі ў барацьбе супроць імперыялістычнай рэакцыі», «Вобраз камуніста ў беларускай літаратуры», «Ленінскі прынцып партыйнасці літаратуры» і іншыя.

БАРЫС БУР’ЯН

Крытык і празаік Барыс Іванавіч Бур’ян нарадзіўся 7 студзеня 1924 года ў сям’і рабочага-чыгуначніка ў горадзе Маскве. Да вайны ён працаваў акцёрам у тэатрах Разані і Іванава. У час Вялікай Айчыннай вайны добраахвотна ўступіў у Савецкую Армію. Пасля дэмабілізацыі працаваў у рэдакцыях беларускіх рэспубліканскіх газет. Цяпер з’яўляецца загадчыкам аддзела прозы рэдакцыі часопіса «Советская Отчизна».

Літаратурную працу Б. Бур’ян пачаў у 1946 годзе з тэатральных рэцэнзій. Неўзабаве ён выступіў і як літаратурны крытык. Большасць яго артыкулах прысвечана пытанням развіцця сучаснай беларускай савецкай паэзіі. Найбольш цікавыя з іх: «Паэзія барацьбы і працы», «Творчае ўспрыйманне традыцый Маякоўскага» (аб творчасці П. Панчанкі), «Аб паэтычным майстэрстве А. Куляшова», «Пачуццё сям’і адзінай» і іншыя.

У апошнія гады Б. Бур’ян выступае пераважна ў жанры прозы. Ён напісаў аповесць «Первый снег», прысвечаную жыццю тэатральнага асяроддзя (асобнай кніжкай выдадзена ў 1957 годзе), і аповесць «У синей бухты» — з жыцця выдатнага беларускага паэта М. Багдановіча (надрукавана ў часопісе «Советская Отчизна» ў 1958 годзе).

КАНСТАНЦЫЯ БУЙЛА

Старэйшая беларуская паэтэса Канстанцыя Буйла (Канстанцыя Антонаўна Калечыц) нарадзілася 10 снежня (ст. ст.) 1898 года ў горадзе Вільні ў сям’і ляснога аб’ездчыка. Бацькі шмат вандравалі па Беларусі ў пошуках работы. Скончыўшы кароткатэрміновыя настаўніцкія курсы ў Вільні, К. Буйла некаторы час працавала настаўніцай, а таксама загадчыцай беларускай кнігарні. 3 1923 года яна жыве ў Маскве.

Друкавацца пачала ў 1910 годзе ў газеце «Наша ніва». У 1914 годзе выйшаў першы зборнік вершаў паэтэсы «Курганная кветка» пад рэдакцыяй Я. Купалы.

К. Буйла належала да рэвалюцыйна-дэмакратычнага напрамку ў беларускай літаратуры дакастрычніцкага часу. У сваіх вершах яна паказвала цяжкае жыццё сялянства, заклікала да барацьбы за сацыяльнае і нацыянальнае вызваленне.

У гады Вялікай Айчыннай вайны К. Буйла напісала вершы, прысвечаныя гераічным подзвігам савецкіх воінаў і партызан, барацьбе супроць фашысцкіх захопнікаў.

Пасляваенныя творы К. Буйлы прысвечаны стваральнай працы савецкіх людзей, барацьбе за мір.

Дзяржаўнае выдавецтва БССР у 1950 годзе выдала зборнік вершаў К. Буйлы «Світанне», у 1954 годзе — «Выбраныя творы» і ў 1957 годзе — зборнік вершаў для дзяцей «Юрачка».

Творы К. Буйлы перакладаліся на рускую, украінскую, літоўскую і іншыя мовы народаў СССР.

Паэтэса ўзнагароджана ордэнам «Знак Пашаны».

ЯДВІГА БЯГАНСКАЯ

Дзіцячая пісьменніца Ядвіга Іосіфаўна Бяганская нарадзілася 29 лютага 1908 года ў горадзе Верхне-Уздзінску (Улан-Удэ) у сям’і чыгуначніка. У 1922 годзе разам з бацькамі яна пераехала ў Мінск. Вучылася ў сярэдняй школе, скончыла курсы па падрыхтоўцы ў ВНУ і літаратурна-лінгвістычнае аддзяленне педагагічнага факультэта Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта.

3 1930 па 1937 год Я. Бяганская выкладала беларускую мову і літаратуру ў мінскіх школах. Потым працяглы час настаўнічала на далёкай Поўначы. Цяпер працуе рэдактарам радыёперадач для дзяцей і юнацтва Беларускага радыё.

Літаратурную працу Я. Бяганская пачала ў 1952 годзе з апавяданняў для дзяцей. Яе творы часта друкуюцца ў дзіцячых газетах і часопісах рэспублікі. У 1954 годзе пісьменніца выдала аповесць «Далёка на поўначы», у 1958 годзе — зборнік апавяданняў «Жэнеў галубок».

ЗМІТРОК БЯДУЛЯ

Вядомы беларускі празаік і паэт Змітрок Бядуля (Самуіл Яфімавіч Плаўнік) нарадзіўся 23 красавіка 1886 года ў мястэчкy Пасадзец, былога Віленскага павета, Віленскай губерні, у беднай яўрэйскай сям’і.

Вучыўся 3. Бялуля ў яўрэйскіх духоўных школах, у якіх панавалі дзікі рэлігійны фанатызм і бессэнсоўная муштра. Галеча ў сям’і рана прымусіла яго пайсці на «свой хлеб». Зарабляў ён спачатку прыватнымі урокамі, а з 1902 года працаваў на вывазцы і сплаве лесу. Блізкая сувязь з сялянамі, лесарубамі і сплаўшчыкамі, па сведчанню 3. Бядулі, з’явілася для яго «лепшай школай». У той час ён шмат займаўся самаадукацыяй.

Пісаць 3. Бядуля пачаў на рускай і беларускай мовах. Першы яго верш быў змешчаны ў 1910 годзе ў пецярбургскім часопісе «На берегах Невы». 23 верасня таго ж года ў газеце «Наша ніва» з’явілася яго імпрэсія на беларускай мове — «Пяюць начлежнікі», якая і вызначыла лёс 3. Бядулі: ён стаў беларускім пісьменнікам.

У 1912 годзе 3. Бядуля пераехаў у Вільню, дзе выдавалася тады газета «Наша ніва». Працуючы ў рэдакцыі газеты, ён блізка пазнаёміўся з Я. Купалам, і гэта дабратворна ўплывала на яго далейшую творчасць.

3. Бядуля належаў да таго рэвалюцыйна-дэмакратычнага напрамку ў беларускай літаратуры, які ўзначальвалі Я. Купала і Я. Колас. У 1913 годзе з друку выйшаў першы зборнік апавяданняў пісьменніка «Абразкі», у якім адчуваўся некаторы ўплыў творчасці сімвалістаў. Аднак гэты ўплыў ён паступова пераадолеў і стаў адным з буйнейшых пісьменнікаў-рэалістаў. У яго творчасці выразна загучалі сацыяльныя матывы — матывы барацьбы супроць прыгнятальнікаў народа.

У сваіх навелах і апавяданнях 3. Бядуля маляваў карціны народнага жыцця, сялянскага побыту. Такія яго апавяданні, як «Малыя дрывасекі», «Пяць лыжак заціркі», «Туга старога Miхайлы», «На каляды к сыну» і іншыя, належаць да лепшых узораў дарэвалюцыйнай беларускай рэалістычнай прозы.

Творчы шлях 3. Бядулі вельмі складаны. У радзе яго твораў першых савецкіх год былі ідэйныя памылкі і чужыя ўплывы. Але Камуністычная партыя дапамагла пісьменніку да канца пераадолець гэтыя памылкі, цвёрда стаць на шлях літаратуры сацыялістычнага рэалізма.

У гады савецкай улады 3. Бядуля напісаў лепшыя свае творы. Ён з’яўляецца аўтарам раду зборнікаў вершаў і апавяданняў, паэм і п’ес, а таксама буйных празаічных твораў. Найбольш значныя з іх: зборнікі вершаў і паэм «Пад родным небам» (1922), «Паэмы» (1927), зборнікі апавяданняў «На зачарованых гонях» (1923), «Апавяданні» (1926), «Па пройдзеных сцежках» (1940), аповесці «Салавей» (1928), «Набліжэнне» (1930), «У дрымучых лясах» (друкавалася ў 1939 годзе ў часопісе «Полымя») і двухтомны раман «Язэп Крушынскі» (1929-1932). Многія творы 3. Бядулі перакладзены на рускую, украінскую, літоўскую і іншыя мовы. Па сюжэту аповесці «Салавей» пісьменнік стварыў аднайменную п’есу, якая і цянер ідзе на беларускай сцэне. Матывы гэтай аповесці ляглі ў аснову першага беларускага нацыянальнага балету «Салавей» (музыка М. Крошнера).

Творчасць 3. Бядулі адлюстроўвае разнастайныя з’явы жыцця беларускага народа як у дарэвалюцыйную эпоху, так і ў гады савецкай улады.

У апавяданнях «На зачарованых гонях», «Дванаццацігоднікі», у аповесці «Салавей» з вялікай мастацкай сілай малюецца жыццё сялянства, прыгнечанага панамі, барацьба працоўных мас супроць сваіх прыгнятальнікаў. Ярка паказаў 3. Бядуля дарэвалюцыйнае жыццё народа і ў аўтабіяграфічнай аповесці «У дрымучых лясах».

Побыт савецкай вёскі, змены, якія адбыліся ў ёй пасля рэвалюцыі, класавая барацьба ў перыяд калектывізацыі, нараджэнне і станаўленне калгаснага ладу паказаны празаікам у радзе апавяданняў і ў рамане «Язэп Крушынскі». Пісьменнік адлюстраваў паварот асноўнай масы сялянства на шлях калгаснага жыцця, ломку прыватнаўласніцкай псіхалогіі і старых звычак селяніна, рост яго свядомасці.

3. Бядуля глыбока цікавіўся беларускім фальклорам, чэрпаў з яго тэмы і вобразы для сваёй творчасці. На фальклорным матэрыяле напісаў ён рад цікавых твораў для дзяцей. Яму належыць таксама некалькі каштоўных этнаграфічных прац.

Побач з творамі Я. Купалы і Я. Коласа, творчасць 3. Бядулі карыстаецца вялікай папулярнасцю ў чытача. За дасягненні ў галіне літаратуры пісьменнік у 1939 годзе быў узнагароджаны ордэнам Працоўнага Чырвонага Сцяга.

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны 3. Бядуля эвакуіраваўся з Беларусі. 3 лістапада 1941 года ён памёр у дарозе каля горада Уральска.

У 1953 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР завяршыла выпуск збору твораў 3. Бядулі ў чатырох тамах. У 1958 годзе выдадзена яго кніга «Сярэбраная табакерка», куды ўключаны аднайменная аповесць-казка і апавяданні для дзяцей.

АНТОН БЯЛЕВІЧ

Паэт Антон Пятровіч Бялевіч нарадзіўся 14 мая (ст. ст.) 1914 года ў вёсцы Дуброўка, Уздзенскага раёна, Мінскай вобласці, у сялянскай сям’і. Пасля заканчэння сямігодкі ён вучыўся ў Магілёве спачатку ў палітасветным тэхнікуме, потым на факультэце масавай работы палітасветінстытута (1933-1936). 3 1937 года працаваў у рэдакцыі пухавіцкай раённай газеты «За калгасы», а перад вайной — у рэдакцыях рэспубліканскіх газет «Чырвоная змена» і «Звязда».

У час Вялікай Айчыннай вайны А. Бялевіч супрацоўнічаў у беларускім перыядычным друку і на радыё. Па заданню камандавання накіроўваўся ў варожы тыл, у партызанскія атрады Віцебскай вобласці.

Першыя вершы А. Бялевіча былі надрукаваны ў 1937 годзе. У 1945 годзе ў Маскве ў перакладзе на рускую мову выйшаў зборнік яго паэтычных твораў «Чалавек з Дубровы». У 1945 і 1946 гадах Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла два новыя зборнікі паэта: «Мароз-партызан» і «На бацькоўскіх сцежках», куды ўвайшлі галоўным чынам творы аб гераізме савецкіх людзей у час Вялікай Айчыннай вайны. Пасляваеннае жыццё народа адлюстроўваецца ў зборніках яго вершаў і паэм: «Чалавек-сонца» (1947), «Паэмы» (1948) і «Светач» (1950), «Дарогай шчасця» (1952), «Жывая рака» (1955), «Хлеб і нахлебнікі» (1957).

А. Бялевіч часта выступае таксама з нарысамі аб пераўтварэннях у калгаснай вёсцы. Двойчы яго нарысы выдаваліся асобнымі кніжкамі — «Сонечнай дарогай» (1950) і «Добрыя людзі» (1957).

Працуе паэт і ў галіне дзіцячай літаратуры. Сярод юных чытачоў карыстаецца папулярнасцю яго паэма: «Ідзі, мой сын».

Многія творы А. Бялевіча перакладзены на рускую, украінскую і іншыя мовы народаў СССР. У 1949 годзе ў выдавецтве «Советский писатель» выйшла ў перакладзе на рускую мову яго кніга «Паэмы», а ў 1953 годзе — зборнік вершаў «Дзень добры».

А. Бялевіч узнагароджан ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі.

РЫГОР БЯРОЗКІН

Крытык Рыгор Саламонавіч Бярозкін нарадзіўся 3 ліпеня 1918 года ў горадзе Магілёве, у сям’і служачага. Вучыўся на рабфаку, на літаратурным факультэце Мінскага педінстытута імя М. Горкага. 3 1938 года Р. Бярозкін працаваў загадчыкам аддзела крытыкі ў рэдакцыях часопіса «Полымя рэвалюцыі» і газеты «Літаратура і мастацтва», а потым — літкансультантам у кабінеце маладога аўтара пры Саюзе пісьменнікаў БССР.

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны Р. Бярозкіна прызвалі ў Савецкую Армію. Служыў ён на Паўднёва-Заходнім, Сталінградскім, Бранскім і 1-м Украінскім франтах. Удзельнічаў у абароне Сталінграда.

Р. Бярозкін працуe ў галіне крытыкі з 1935 года. У перыядычных выданнях Беларусі ён апублікаваў шмат артыкулаў і рэцэнзій па пытаннях развіцця паэзіі.

Найбольш цікавымі з’яўляюцца яго артыкулы, прысвечаныя творчасці П. Броўкі, А. Куляшова, М. Танка, П. Панчанкі. Яны і склалі змест першай кнігі крытыка — «Паэзія праўды» (1958).

Р. Бярозкін узнагароджаны ордэнамі Айчыннай вайны II ступені, Чырвонай Звязды і медалямі. Цяпер ён працуе загадчыкам аддзела крытыкі ў рэдакцыі часопіса «Советская Отчизна».

MІКОЛА ВАДАНОСАЎ

Малады празаік Мікалай Міхайлавіч Ваданосаў нарадзіўся 4 студзеня 1923 года ў горадзе Мінску ў сям’і ваеннаслужачага. У 1924 годзе памёр яго бацька, і маці з малымі дзецьмі пераехала на сваю радзіму ў вёску Котава (на Міншчыне). Да вайны М. Ваданосаў скончыў Мінскі тэхнікум сувязі.

У час Вялікай Айчыннай вайны ён прымаў удзел у партызанскай барацьбе, працаваў радыстам у адным з партызанскіх злучэнняў Маладзечанскай вобласці. Пасля вызвалення Беларусі ўступіў у рады Савецкай Арміі.

Пісаць і друкавацца М. Ваданосаў пачаў у 1951 годзе. Першыя яго апавяданні былі змешчаны у «Чырвонай змене» і у альманаху «На сонечных сцежках».

У 1954 годзе выйшаў зборнік апавяданняў пісьменніка для дзяцей «Першае знаёмства», а ў 1956 годзе — аповесць «У Баркоўскай пушчы». Цяпер ён вучыцца на Вышэйшых літаратурных курсах у Маскве.

М. Ваданосаў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Звязды і медалямі.

ЭДУАРД ВАЛАСЕВІЧ

Байкапісец Эдуард Станіслававіч Валасевіч нарадзіўся 12 сакавіка 1918 года ў горадзе Магілёве ў сям’і рабочага-чыгуначніка. Скончыў рабфак і літаратурны факультэт Магілёўскага педінстытута. У 1941 годзе быў прызваны ў Савецкую Армію. Удзельнічаў у баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі. У 1943 годзе быў цяжка паранены і дэмабілізаваны. Пасля гэтага Э. Валасевіч некаторы час працаваў у горадзе Батумі, а ў 1944 годзе вярнуўся на радзіму. Выкладаў у Магілёўскім педінстытуце фальклор, працаваў загадчыкам аддзела ў рэдакцыі абласной газеты «За радзіму». Цяпер з’яўляецца літработнікам аддзела прозы рэдакцыі часопіса «Полымя».

Пісаць і друкавацца Э. Валасевіч пачаў у 1938 годзе, але сістэматычнай творчай працай заняўся толькі пасля вайны. Чытачу ён вядомы як аўтар баек, сатырычных вершаў і аднаактовых п’ес.

У 1954 годзе выйшла першая кніга Э. Валасевіча «Вершы і байкі», у 1957 годзе — кніга баек «Залатая рыбка», а ў 1958 годзе — зборнік аднаактовых камедый «Свет клінам не сышоўся» і кніжка баек «Як дбаеш, так і маеш». У гэтым жа годзе выдавецтва «Советский писатель» выпусціла ў перакладзе на рускую мову яго кнігу «Байкі».

ПЁТР ВАЛКАДАЕЎ

Рускі празаік і паэт Пётр Іванавіч Валкадаеў нарадзіўся 22 лістапада 1911 года ў вёсцы Кажамякі, Кінель-Чаркаскага раёна, Куйбышаўскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Працаваў ён спачатку трактарыстам, потым скончыў рабфак, а ў 1936 годзе — літаратурны факультэт Куйбышаўскага педінстытута, пасля чаго настаўнічаў у школе.

У 1939 годзе П. Валкадаеў быў прызваны ў Савецкую Армію.

Удзельнічаў у баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, прымаў удзел у партызанскім руху на тэрыторыі Беларусі.

Першыя вершы П. Валкадаева з’явіліся ў друку ў 1935 годзе. У 1950 годзе выйшаў яго зборнік «Родная сторона», у 1952 годзе — паэма «Чандра».

П. Валкадаеў піша таксама нарысы. Ён апублікаваў серыю нарысаў «На Сталинградской земле» аб будаўніках гідраэлектрастанцый на Волзе і выдаў кнігу «Строители» (1956). У 1958 годзе былі апублікаваны аповесць празаіка «Разлив» аб будаўніках Сталінградскай ГЭС і кніжка апавяданняў для дзяцей «Егоркины рапорты».

П. Валкадаеў — член КПСС. Узнагароджаны ордэнам Чырвонай Звязды і медалямі.

АЛЕНА ВАСІЛЕВІЧ

Празаік Алена Сямёнаўна Васілевіч нарадзілася 22 снежня 1922 года ў вёсцы Ліпнікі, Слуцкага раёна, Мінскай вобласці, у сялянскай сям’і. Вучылася ў пачатковай школе, затым у сямігодцы ў мястэчку Урэчча і ў Слуцкім педагагічным вучылішчы. У 1941 годзе скончыла Рагачоўскі настаўніцкі інстытут.

У гады Вялікай Айчыннай вайны А. Васілевіч жыла ў Чкалаўскай вобласці, працавала бібліятэкарам у ваенным шпіталі, а таксама начальнікам бібліятэкі адной з вайсковых часцей.

у 1944 годзе А. Васілевіч паступіла на філалагічны факультет Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Пасля заканчэння ўніверсітэта больш трох год працавала літаратурным кансультантам у Курскім абласным выдавецтве.

У 1947 годзе часопіс «Беларусь» апублікаваў першую аповесць А. Васілевіч «У прасторах жыцця» — аб маладых савецкіх людзях, якія прайшлі суровыя выпрабаванні вайны. У 1950 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла ў свет яе аповесць «Шляхі-дарогі», прысвечаную жыццю калгаснікаў у першыя пасляваенныя гады, аднаўленню разбуранай акупантамі калгаснай гаспадаркі.

Шмат увагі аддае пісьменніца мастацкаму нарысу і апавяданню. Яе цікавяць праблемы быту, маралі, сямейных узаемаадносін, выхавання дзяцей. У 1954 годзе выйшаў з друку зборнік апавяданняў А. Васілевіч «Блізкія знаёмыя», у 1956 годзе — зборнік апавяданняў для дзяцей «Заўтра ў школу», у 1958 годзе — кніжка дзіцячых апавяданняў «Сябры» і кніга выбраных твораў у перакладзе на рускую мову «Вечная тэма».

А. Васілевіч працуе ў рэдакцыі часопіса «Работніца і сялянка», з’яўляецца членам праўлення Саюза пісьменнікаў БССР.

МІХАСЬ ВАСІЛЁК

Паэт Міхась Васілёк (Міхаіл Осіпавіч Касцевіч) нарадзіўся 1 лістапада (ст. ст.) 1905 года ў вёсцы Баброўня, Скідзельскага раёна, Гродзенскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. У часе імперыялістычнай вайны сям’я Касцевічаў эвакуіравалася ў былую Казанскую губерню. У родную вёску яны вярнуліся Ў 1921 годзе.

Будучы паэт з юнацкіх год прымаў удзел у рэвалюцыйным руху працоўных Заходняй Беларусі, за што неаднаразова арыштоўваўся і трапляў у польскія турмы. Пісаць пачаў у 1925 годзе. Друкаваўся ў прагрэсіўных заходнебеларускіх газетах і часопісах.

Першы зборнік М. Васілька «Шум баравы» выйшаў у 1929 годзе і адразу ж быў канфіскаваны польскай паліцыяй. Вершы паэта, у якіх ён заклікаў да рэвалюцыйнай барацьбы і уз’яднання з савецкім народам, карысталіся шырокай папулярнасцю сярод працоўных Заходняй Беларусі. Пазбаўлены магчымасці друкавацца, паэт многія свае творы распаўсюджваў у рукапісах. Рукапіс другога зборніка, падрыхтаванага да друку, у час вобыску (1934) трапіў у рукі дэфензівы і быў знішчаны. У 1937 годзе М. Васільку ўдалося выдаць зборнік вершаў «3 сялянскіх ніў».

У 1939 годзе паэт быў мабілізаваны ў польскую армію і пасля яе разгрому апынуўся ў палоне ў фашысцкай Германіі. У 1941 годзе ён уцёк з палону, вярнуўся на радзіму і ўключыўся ў партызанскую барацьбу.

Цяпер М. Васілёк працуе ў рэдакцыі абласной газеты «Гродзенская праўда».

Дзяржаўнае выдавецтва БССР выдала дзве кнігі вершаў М. Васілька: «Выбраныя вершы» (1950) і «Выбраныя творы» (1955). Многія вершы паэта перакладзены на рускую, украінскую і іншыя мовы. У 1958 годзе ў выдавецтве «Советский писатель» выйшла кніга яго выбраных вершаў у перакладзе на рускую мову «Зоры над Нёманам».

ЯЎГЕН ВАСІЛЁНАК

Празаік Яўген Пятровіч Васілёнак нарадзіўся 13 снежня (ст. ст.) 1917 года ў горадзе Оршы, дзе яго бацька працаваў слесарам на чыгунцы. Скончыўшы аршанскую чыгуначную сярэднюю школу, Я. Васілёнак паступіў у Магілёўскі педагагічны інстытут, але неўзабаве з прычыны хваробы вымушаны быў спыніць вучобу. 3 1935 года ён працаваў у рэдакцыі шклоўскай раённай газеты «Прамень камунізма», потым — у рэдакцыях раду абласных і центральных газет.

У гады Вялікай Айчыннай вайны, знаходзячыся ў радах Савецкай Арміі, супрацоўнічаў у армейскім друку.

3 1948 года Я. Васілёнак жыве ў Мінску. Некаторы час ён працаваў у рэдакцыі часопіса «Маладосць», цяпер — галоўны рэдактар часопіса «Советская Отчизна».

Першыя паэтычныя творы Я. Васілёнка з’явіліся ў друку яшчэ ў 1935 годзе. Аднак пачаткам сваёй літаратурнай дзейнасці пісьменнік лічыць 1949 год, калі сур’ёзна стаў працаваць у жанры апавядання і нарыса, сістэматычна друкавацца ў рэспубліканскіх часопісах і газетах. На конкурсе газеты «Чырвоная змена», абвешчаным ЦК ЛКСМБ і СП БССР у 1952 годзе, яго апавяданне «Крыўда Сцяпана Дароні» было адзначана прэміяй. У тым жа годзе пісьменнік атрымаў прэмію часопіса «Молодой колхозник» за апавяданне «На досвітку».

У 1954 годзе выйшаў першы зборнік апавяданняў Я. Васілёнка «Зялёныя агні», у 1956 годзе — зборнік «Прызванне», а ў 1957 годзе — зборнікі «Выпадковы прыпынак» і «Розныя дарогі». У гэтым жа годзе часопіс «Полымя» апублікаваў яго п’есу з жыцця чыгуначнікаў «Каралеўскі гамбіт».

У 1958 годзе выйшла ў перакладзе на рускую мову кніга выбраных апавяданняў Я. Васілёнка «Сёмае акно».

Пісьменнік-камуніст прысвяціў сваю творчасць паказу жыцця і працы рабочага класа рэспублікі. Многія яго апавяданні аб чыгуначніках, аб рабочай моладзі вызначаюцца добрым веданнем жыццёвага матэрыялу і высокімі мастацкімі вартасцямі.

ПЯТРО BACIЛЕЎСКІ

Празаік і драматург Пятро Савельевіч Васілеўскі нарадзіўся 15 мая 1922 года ў вёсцы Сямёнаўка, Клімавіцкага раёна, Maгілёўскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Пасля эаканчэння сярэдняй школы ён працаваў у рэдакцыі газеты «Полярная стройка» (Мурманск).

У час Вялікай Айчыннай вайны служыў у Савецкай Арміі, супрацоўнічаў у франтавым друку. У 1945-1946 гадах працаваў у рэдакцыі газеты «Сталинская молодежь». Пасля вучыўся ў Рэспубліканскай партыйнай школе пры ЦК КПБ, а з 1947 да 1953 года — у школе-студыі МХАТа і на рэжысёрскім аддзяленні Усесаюзнага дзяржаўнага інстытута кінематаграфіі. Цяпер працуе рэжысёрам на кінастудыі «Беларусьфільм».

Першыя апавяданні П. Васілеўскага былі змешчаны ў 1942 годзе ў часопісе сатыры і гумару «Сквозняк» (Петразаводск). Яго гумарэскі друкаваліся таксама ў «Вожыку» і ў іншых рэспубліканскіх выданнях.

Піша П. Васілеўскі і нарысы. Кніга яго нарысаў пра механізатараў сельскай гаспадаркі «Новы дзень» была выдадзена на рускай мове Дзяржаўным выдавецтвам БCCP ў 1956 годзе.

У апошнія гады П. Васілеўскі працуе пераважна ў галіне драматургіі. Ён напісаў п’есы «Жыві, чалавек», «Зварот» і «Год дзевяцьсот семнадцаты» («Год здзяйсненняў»), апошняя п’еса прысвечана дзейнасці М. В. Фрунзе на Беларусі. У 1957 годзе гэтая п’еса была адзначана прэміяй на рэспубліканскім конкурсе.

П. Васілеўскі стварыў таксама некалькі сцэнарыяў: «Добрая дарога» (1953), «Навекі разам» (1954) і іншыя.

ВACIЛЬ BITKA

Паэт і драматург Васіль Вітка (Цімох Васільевіч Крысько) нарадзіўся 16 мая 1911 года ў вёсцы Еўлічы, Слуцкага раёна, Мінскай вобласці, у беднай сялянскай сям’і. Скончыўшы Слуцкую прафтэхшколу металістаў, ён працаваў слесарам на Бабруйскім лесакамбінаце. Там, у завадской шматтыражцы, і пачалася яго журналісцкая дзейнасць. Потым працаваў у рэдакцыях газет «Камуніст», «Чырвоная змена», «Літаратура і мастацтва».

У гады Вялікай Айчыннай вайны паэт супрацоўнічаў у газеце «Савецкая Беларусь» і сатырычных выданнях «Партызанская дубінка» і «Раздавім фашысцкую гадзіну».

Першыя вершы В. Віткі з’явіліся ў друку ў 1928 годзе. З таго часу яго творы друкуюцца на старонках рэспубліканскіх газет і часопісаў. У 1944 годзе выйшаў у свет першы зборнік паэта «Гартаванне». У наступныя гады Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла кнігі паэта «Поўдзень» (1946), «Вернасць» (1953) і «Ружа і штык» (1958).

3 поспехам выступае В. Вітка і ў галіне дзіцячай літаратуры. Ён стварыў вершаваныя казкі «Вавёрчына гора» (1948) і «Буслінае лета» (1958).

В. Вітка вядомы і як драматург, аўтар п’ес «Прамень будучыні» (1948) — аб аднаўленні калгасаў у пасляваенны перыяд і «Шчасце паэта» (1951) — аб жыцці Я. Купалы. П’еса «Шчасце паэта» пастаўлена на сцэне тэатра імя Я. Купалы і выдадзена ў перакладзе на рускую і ўкраінскую мовы.

Паасобныя вершы В. Віткі друкаваліся на рускай, украінскай, літоўскай, армянскай, польскай, венгерскай і іншых мовах, уключаліся ў анталагічныя зборнікі, што выходзілі ў Маскве, Ленінградзе, Кіеве, Вільнюсе, Ераване.

В. Вітка член КПСС, член прэзідыума СП БССР, рэдактар дзіцячага часопіса «Вясёлка». Паэт узнагароджаны двума ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі.

МІКОЛА ВІШНЕЎСКІ

Мікалай Аляксеевіч Вішнеўскі нарадзіўся 28 сакавіка 1910 года ў горадзе Гомелі ў сям’і рабочага. У 1914 годзе ён разам з маці пераехаў у вёску Ліпінічы, Буда-Кашалёўскага раёна. Скончыўшы Мінскі белпедтэхнікум (1931), М. Вішнеўскі пачаў працаваць у рэдакцыі газеты «Звязда», з якой звязана амаль уся яго журналісцкая і пісьменніцкая дзейнасць. На старонках «Звязды» ў даваенныя гады друкаваў ён нарысы аб перадавых людзях рэспублікі, там жа змясціў і сваё першае апавяданне «У гасцях» (1941).

У гады Вялікай Айчыннай вайны М. Вішнеўскі працаваў у рэдакцыі франтавой газеты «За свабодную Беларусь». На фронце ўступіў у рады Камуністычнай партыі. Цяпер з’яўляецца намеснікам рэдактара часопіса «Сельская гаспадарка Беларусі».

Нарысы і апавяданні пісьменніка друкуюцца на старонках часопісаў «Беларусь», «Полымя» і рэспубліканскіх газет. Нарысы пра знатных людзей Беларусі — калгасніка Мікіту Батоўкіна (1939) і Героя Сацыялістычнай Працы Еўдакію Кухараву (1948) выходзілі асобнымі брашурамі.

У 1951 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла зборнік апавяданняў М. Вішнеўскага «Скарб зямлі», куды ўвайшлі творы аб жыцці і працы калгаснага сялянства.

АНАТОЛЬ ВОЛЬНЫ

Анатоль Вольны (Анатоль Іўсцінавіч Ажгірэй) нарадэіўся 19 лістапада 1902 года на станцыі Пухавічы, Мінскай вобласці. у сям’і служачага. 3 1911 года вучыўся ў былой Ігуменскай гімназіі.

У 1919 годзе А. Вольны добраахвотна ўступіў у Чырвоную Армію, прымаў удзел у барацьбе супроць эамежных інтэрвентаў. Пасля дэмабіліэацыі (1921) ён займаўся ў Мінскім педінстытуце.

Літаратурную дзейнасць А. Вольны пачаў у 1922 годзе. Пісаў ён вершы, фельетоны, апавяданні. У 1924 годзе выдаў паэтычны зборнік «Табе». Праз год выйшла ў свет аповесць «Ваўчаняты», напісаная ім у сааўтарстве з А. Александровічам і А. Дударом.

У канцы 20-х і ў 30-х гадах А. Вольны працаваў пераважна ў галіне кінадраматургіі. Ён напісаў сцэнарыі фільмаў «Салікамск», «Хвоі гамоняць», «За Савецкую Радзіму» і іншыя. За заслугі ў развіцці беларускай кінематаграфіі ўрад рэспублікі ў 1933 годзе прысвоіў яму званне заслужанага дзеяча мастацтва БССР.

Памёр А. Вольны ў 1937 годзе.

АРТУР ВОЛЬСКІ

Паэт Артур Вітальевіч Вольскі-Зейдэль нарадзіўся 23 верасня 1924 года ў горадзе Дзяржынску, на Міншчыне, у сям’і пісьменніка. Скончыўшы сярэднюю школу і Віцебскае мастацкае вучылішча, ён працаваў у драматычным тэатры імя Я. Коласа ў якасці мастака. У 1942 годзе быў прызваны ў Савецкую Армію. Служыў старшыной на баявых караблях, супрацоўнічаў у ваенна-марской газеце «Боевое знамя». У 1945 годзе ўдзельнічаў у баях з японскімі імперыялістамі на Далёкім Усходзе. Пасля дэмабілізацыі працаваў у рэдакцыях газеты «Чырвоная змена» і часопіса «Бярозка». Цяпер — адказны сакратар дзіцячага часопіса «Вясёлка».

Паэтычную дзейнасць А. Вольскі пачаў у 1945 годзе. Сумесна з пісьменнікам Б. Іртышскім напісаў аповесць «Родная сям’я», якая выйшла на рускай мове ў Хабараўскім кніжным выдавецтве. У 1955 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выдала кнігу вершаў А. Вольскага для дзяцей «Маленькім сябрам». У 1957 годзе разам з паэтам П. Макалём напісаў п’есу «За лясамі дрымучымі» (пастаўлена Беларускім дзяржаўным тэатрам юнага гледача).

У 1958 годзе А. Вольскі выдаў зборнік вершаў «Водбліскі далёкіх маякоў» і кніжку вершаў для дзяцей «Дзедаў госць». Ён выступае і як перакладчык твораў рускіх, літоўскіх, латышскіх і ўкраінскіх паэтаў.

ВІТАЛІ ВОЛЬСКІ

Драматург, празаік і літаратуразнаўца Віталі Вольскі (Віталі Фрыдрыхавіч Вольскі-Зейдэль) нарадзіўся 5 верасня 1901 года ў горадзе Пецярбургу ў сям’і служачага.

У 1919 годзе ён добраахвотна ўступіў у Чырвоную Армію, служыў у 2-м Петраградскім рабочым палку. Удзельнічаў у барацьбе з белафінамі на Карэльскім перашыйку, у абароне Петраграда ад банд Юдзеніча, у вызваленні Беларусі ад белапалякаў. У 1925 годзе ўступіў у Камуністычную партыю.

у друку В. Вольскі ўпершыню выступіў у 1926 годзе з артыкуламі аб театральным мастацтве, беларускім фальклоры і мове.

На матэрыяле беларускага фальклору В. Вольскі стварыў п’есы: «Цудоўная дудка» (1938), «Дзед і жораў» (1939), «Несцерка» (1940). «Машэка» (1946), у якіх паказваецца дасціпнасць і мужнасць людзей з народа. Гэтыя п’есы ўвайшлі ў зборнік, які выпусціла выдавецтва «Искусство» ў перакладзе на рускую мову А. Пракоф’ева (1954).

П’есы «Несцерка», «Цудоўная дудка», «Дзед і жораў» перакладзены таксама на ўкраінскую, мангольскую, балгарскую і польскую мовы і пастаўлены, апрача беларускіх тэатраў, у Маскве, Кіеве, Баку, Куйбышаве, Улан-Баторы, Сафіі, Варшаве і іншых гарадах Савецкага Саюза і краін народнай дэмакратыі. П’еса «Несцерка» атрымала першую прэмію на Усесаюзным конкурсе на лепшы драматычны твор (1941), а спектакль «Несцерка» ў пастаноўцы тэатра імя Я. Коласа адзначаны Сталінскай прэміяй першай ступені.

В. Вольскі піша і празаічныя творы. Ён выдаў кнігі краязнаўчых нарысаў і апавяданняў «Па лясных сцежках» (1948), «У лясах над Бярозай» (1955), «Месяц за месяцам» (1956), «На бабровых азёрах» (1957).

Кніга «У лясах над Бярозай» перакладзена на рускую мову і выдадзена ў Ленінградзе (1958).

В. Вольскі — кандыдат філалагічных навук. Яму належаць манаграфія аб творчасці Э. Самуйлёнка (1951), асобныя раздзелы ў падручніках па гісторыі беларускай літаратуры для сярэдняй і вышэйшай школы, кніга «Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры эпохі феадалізма» (1958).

Па сцэнарыях В. Вольскага пастаўлены дакументальна-краязнаўчы фільм «Белавежская пушча» (1946) і мастацкі фільм — «Несцерка» (1955).

Чытач ведае яго і як перакладчыка. Пісьменнік пераклаў на беларускую мову паэму І.-В. Гётэ «Рэйнеке-Ліс».

В. Вольскі ўзнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі. 3 1953 года ён з’яўляецца старшынёй праўлення Літаратурнага фонду БССР і членам прэзідыума Літаратурнага фонду СССР.

АНАТОЛЬ ВЯЛЮГІН

Паэт Анатоль Сцяпанавіч Вялюгін нарадзіўся 27 снежня 1923 года ў вёсцы Машканы, Багушэўскага раёна, Віцебскай вобласці, у сям’і сельскага фельчара. Пасля заканчэння рабфака ў горадзе Віцебску А. Вялюгін вучыўся на літаратурным факультэце Мінскага педінстытута імя М. Горкага і адначасова супрацоўнічаў у рэдакцыі газеты «Звязда». Там ён пачаў друкаваць свае першыя вершы (1938).

У пачатку Вялікай Айчыннай вайны А. Вялюгін эвакуіраваўся на Урал і працягваў вучобу ў Свярдлоўскім педагагічным інстытуце. У 1942 годзе вучыўся ў авіяцыйнай школе. Пасля ўдзельнічаў у баях пад Сталінградам, дзе быў цяжка паранены. Пасля вайны вярнуўся на Беларусь, працаваў у рэдакцыі газеты «Літаратура і мастацтва». У сучасны момант ён рэдактар аддзела паэзіі ў часопісе «Полымя».

Першы зборнік вершаў А. Вялюгіна «Салют у Мінску» выйшаў з друку ў 1947 годзе. У 1949 годзе выходзіць яго зборнік «Негарэльская арка». У наступныя гады паэт выдаў кнігі «На подступах» (1952) і «На зоры займае» (1958). Выйшлі з друку таксама зборнікі яго вершаў для дзяцей: «Галубы» (1949), «Тры гудкі» (1951), «Рыбы нашых рэк» (1952), «Дзіцячы сад» (1954) і «Голуб на вежы» (1957).

Лепшыя творы паэта перакладзены на рускую мову і мовы іншых народаў СССР. У 1950 годзе выдавецтва «Молодая гвардия» выпусціла ў перакладзе на рускую мову зборнік вершаў А. Вялюгіна «Маладосць свету», а ў 1953 годзе выдавецтва «Советский писатель» — зборнік «Вершы».

Шмат зрабіў паэт і як перакладчык з рускай, украінскай, літоўскай, польскай і іншых моваў.

ПЛАТОН ГАЛАВАЧ

Празаік Платон Раманавіч Галавач нарадзіўся 18 красавіка 1903 года ў вёсцы Пабокавічы, Бабруйскага раёна, у беднай сялянскай сям’і. Пачатковую адукацыю атрымаў у Гарбацэвіцкай школе. У 1920 годзе ўступіў у камсамол і некаторы час быў камсамольскім работнікам у горадзе Барысаве. У 1926 годзе скончыў Беларускі камуністычны ўніверсітэт, пасля чаго працаваў загадчыкам аргаддзела, а затым — першым сакратаром ЦК ЛКСМБ. У 1930 годзе быў прызначаны намеснікам наркома асветы БССР, але неўзабаве перайшоў на творчую працу.

У 1924 годзе П. Галавач уступіў у рады Камуністычнай партыі. Узімку 1924-1925 гг., у час навучання ў камвузе, па заданню ЦК КПБ ён выязджаў у Мсціслаўскі раён. Уражанні ад гэтай паездкі паслужылі матэрыялам для яго першых нарысаў і апавяданняў, якія з’явіліся ў 1925 годзе на старонках газеты «Савецкая Беларусь».

У 1927 годзе выйшаў у свет першы зборнік апавяданняў П. Галавача «Дробязі жыцця». У апавяданнях, уключаных у гэты зборнік, пісьменнік расказваў аб долі сялянскай дзяўчыны-парабчанкі («Загубленае жыццё»), аб папоўскім ашуканстве («Яўленая»), аб землеўпарадкаванні ў вёсцы («Рубанаўскі вузел»).

Другі зборнік апавяданняў П. Галавача — «Хочацца жыць» — выдадзены ў 1930 годзе. Тады ж была надрукавана і яго аповесць «Вінаваты».

Наступная аповесць — «Спалох на загонах» — была напісана ў 1930 годзе. За кароткі час яна вытрымала пяць выданняў і была перакладзена на рускую, польскую і іншыя мовы. У ёй пісьменнік адлюстроўваў працэс сацыялістычнай перабудовы вёскі, вострую класавую барацьбу ў час калектывізацыі.

У 1934 годзе П. Галавач выдаў зборнік «Апавяданні», куды ўвайшлі творы, напісаныя ў 1931-1933 гадах.

Найбольш значным творам П. Галавача з’яўляецца раман «Праз гады». Упершыню ён быў апублікаваны ў 1934 годзе ў часопісе «Полымя рэвалюцыі», пасля — двойчы выходзіў асобным выданнем. Раман адлюстроўвае жыццё сялянства і інтэлігенцыі за вялікі прамежак часу — з 1913 па 1933 гады.

Аповесці «Носьбіты нянавісці» (1936) і «Яны не пройдуць» (1937) прысвечаны падзеям Кастрычніцкай рэвалюцыі і грамадзянскай вайны на Беларусі.

П. Галавач быў адным з кіраўнікоў літаратурнай арганізацыі «Маладняк», а пасля — членам праўлення Саюза пісьменнікаў БССР, працяглы час рэдагаваў часопісы «Маладняк» і «Полымя», выбіраўся членам ЦВК БССР. Памёр ён 29 кастрычніка 1937 года.

Дзяржаўнае выдавецтва БССР у 1958 годзе выпусціла збор твораў П. Галавача ў трох тамах.

ВІКТАР ГАЛАЎЧЫНЕР

Драматург Віктар Якаўлевіч Галаўчынер нарадзіўся 28 чэрвеня 1905 года ў Мінску ў сям’і настаўніка. Скончыўшы Беларускі дзяржаўны інстытут тэатральнага мастацтва (1926), працаваў акцёрам і рэжысёрам у тэатрах рэспублікі. Працяглы час ён быў рэжысёрам тэатраў у Іркуцку, Ташкенце, Вільні, а таксама педагогам па майстэрству акцёра ў тэатральным вучылішчы і Тэатральна-мастацкім Інстытуце ў Мінску.

Літаратурную дзейнасць В. Галаўчынер пачаў у 1925 годзе. Тады была апублікавана яго першая п’еса «Гаўрош» па матывах рамана В. Гюго. Жыццю студэнцтва прысвечана п’еса драматурга «Віадук» (1930). П’есы «Вялікадушша» (1937) і «Урок жыцця» (1942) ішлі ў свой час на сцэне тэатра імя Я. Купалы. Пасля вайны В. Галаўчынер напісаў п’есу «Да вяршынь», якая была адзначана заахвочвальнай прэміяй у 1947 годзе на рэспубліканскім конкурсе, і п’есу «Прафесар гісторыі» (1948).

В. Галаўчынер — член КПСС. Узнагароджаны ордэнам «Знак Пашаны» і медалямі. У 1940 годзе яму было прысвоена званне заслужанага артыста, а ў 1944 годзе — народнага артыста БССР.

УЛАДЗІСЛАЎ ГАЛУБОК

Уладзіслаў Язэпавіч Галубок нарадзіўся 3 мая (ст. ст.) 1882 года на станцыі Лясной (пад Баранавічамі) у сям’і рабочага-чыгуначніка. Вучыўся ў прыходскай і гарадской школах у Мінску. 3 трынаццаці год «пайшоў у людзі»: выгружаў дровы з вагонаў, працаваў прыказчыкам у гастранамічным магазіне, слесарам у мінскім дэпо. 3 1919 да 1925 года працаваў ва Упраўленні заходніх чыгунак, у Наркамасветы БССР.

Яшчэ да рэвалюцыі У. Галубок прымаў удзел у аматарскіх драматычных калектывах. У 1920 годзе ён арганізаваў вандроўны беларускі тэатр (потым Трэці беларускі дзяржаўны тэатр). У гэтым калектыве У. Галубок быў і акцёрам, і рэжысёрам, і мастаком. За плённую дзейнасць у развіцці беларускага нацыянальнага тэатра яму было прысвоена званне народнага артыста рэспублікі (1930).

У беларускай літаратуры У. Галубок выступіў у 1908 годзе з вершамі і апавяданнямі, якія друкаваліся на старонках «Нашай нівы». Пазней яго творы змяшчаліся ў іншых беларускіх выданнях. У 1913 годзе пісьменнік выдаў зборнік «Апавяданні».

Першая п’еса У. Галубка «Пісаравы імяніны» была пастаўлена ў 1917 годзе Беларускім таварыствам драмы і камедыі. Следам за гэтым творам драматург напісаў п’есы: «Суд», «Апошняе спатканне», «Бязвінная кроў», якія ставіліся гурткамі мастацкай самадзейнасці рэспублікі і Заходняй Беларусі.

У 20-х і 30-х гадах У. Галубок напісаў і паставіў у сваім тэатры п’есы: «Ганка», «Пан Сурынта», «Госць з катаргі», «Плытагоны», «Пінская мадонна», «Груганы» і шмат іншых. Напісаныя жывой народнай мовай, яны карысталіся ў свой час поспехам у гледача.

Памёр У. Галубок у 1937 годзе.

МІКОЛА ГАМОЛКА

Паэт і празаік Мікалай Іванавіч Гамолка нарадзіўся 11 сакавіка 1922 года на Палессі, у вёсцы Брынёва, Петрыкаўскага раёна, у сялянскай сям’і. Скончыўшы Жыткавіцкую сярэднюю школу (1939), ён паступіў на філалагічны факультет Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. Але праз год быў прызваны ў рады Савецкай Арміі. Служыў радавым, а пасля заканчэння курсаў начсастава камандаваў узводам. Дэмабілізаваўся ў 1946 годзе.

Першыя вершы М. Гамолкі надрукаваны ў 1937 годзе ў бабруйскай газеце «Камуніст». Да вайны вершы паэта змяшчаліся і ў рэспубліканскім друку.

У 1946 годзе Дзяржаўнае выдавецтва БССР выпусціла зборнік вершаў М. Гамолкі «Зварот шчасця». У 1950 годзе з друку выйшлі дзвё яго кнігі — зборнік вершаў «Б’юць куранты» і аповесць для дзяцей «Лета ў Калінаўцы» (у 1956 годзе аповесць выдадзена ў перакладзе на рускую мову, а таксама ў новым варыянце перавыдадзена на беларускай мове).

Апошнія гады М. Гамолка працуе пераважна ў галіне прозы, піша апавяданні і аповесці для дзяцей. У 1953 годзе выйшла ў свет яго аповесць «Добры дзень, школа!», а ў 1956 годзе навукова-фантастычная аповесць «За вялікую трасу» (на рускай мове). У 1957 годзе пісьменнік апублікаваў у часопісе «Маладосць» навукова-фантастычны раман «Цытадэль неба».

М. Гамолка — член КПСС. У сучасны момант працуе адказным сакратаром дзіцячага часопіса «Бярозка». Узнагароджаны медалем «За працоўную адзнаку».

ЦІШКА ГАРТНЫ

Цішка Гартны (Зміцер Хведаравіч Жылуновіч) нарадзіўся 23 кастрычніка (ст. ст.) 1887 года ў мястэчку Капыль, на Случчыне, у беднай сялянскай сям’і. Вучыўся спачатку ў так званага «дарэктара», затым — у народным і двухкласным вучылішчах у Капылі.

У 1906 годзе Ц. Гартны стаў вучнем у гарбарнай майстэрні. У тым жа годзе спрабаваў паступіць у Мар’іна-Горацкую сельскагаспадарчую школу, але яго туды не прынялі. У 1908 годзе на старонках «Нашай нівы» з’явіліся першыя допісы і вершы Ц. Гартнага. 3 таго часу ён рэгулярна супрацоўнічаў у газеце, дасылаў туды, акрамя вершаў, карэспандэнцыі і артыкулы.

Пачынаючы з восені 1909 года, Ц. Гартны ў пошуках работы абышоў многія гарады, працаваў у гарбарнях Вільні, Дзвінска, Рыгі, Смаргоні, Мінска. У 1913 годзе ён паехаў у Петраград і паступіў на завод «Вулкан». У Петраградзе ён рэдагаваў беларускую газету «Дзянніца» і супрацоўнічаў у таварыстве «Знание».

У 1913 годзе выйшаў з друку першы зборнік вершаў Ц. Гартнага — «Песні». Пераважная большасць дарэвалюцыйных вершаў паэта прысвечана паказу цяжкіх умоў жыцця і працы рабочых і рамеснікаў («Песні гарбара», «Без работы», «Каваль», «Ткачыха» і г. д.).

У 1914 годзе Ц. Гартны пачаў працу над раманам «Сокі цаліны». Першая частка гэтага твора — «Бацькава воля» — выйшла ў свет у 1922 годзе. Апошнюю, чацвёртую частку «Сокаў цаліны» пісьменнік завяршыў у 1929 годзе.

У 1922 годзе Ц. Гартны выдаў зборнік вершаў «Песні працы і змагання», а ў 1925 годзе — паэтычны зборнік «Урачыстасць». Шмат працаваў ён і ў жанры апавядання. У 1924 годзе з друку выйшла кніга апавяданняў пісьменніка «Трэскі на хвалях», а ў 1927 годзе — зборнік «Прысады».

Ц. Гартны некаторы час узначальваў Савецкі ўрад нашай рэспублікі. Ён з’яўляўся членам Інстытута беларускай культуры, а з часу арганізацыі Акадэміі навук БССР (1928) — яе правадзейным членам. У сваёй творчай і грамадскай дзейнасці ён меў шэраг ідэйных і палітычных памылак, за што ў свой час крытыкаваўся савецкай грамадскасцю.

Памёр Ц. Гартны 11 красавіка 1937 года.

МІКАЛАЙ ГАРУЛЁЎ

Рускі паэт і празаік Мікалай Аляксандравіч Гарулёу нарадзіўся 6 лістапада 1919 года ў мястэчку Баева, Дубровенскага раёна, Віцебскай вобласці, у сям’і настаўніка. Вучыўся ў Магілёве ў чыгуначнай школе, а потым на рабфаку. У 1941 годзе скончыў літаратурны факультет Магілёўскага педінстытута. У пачатку Вялікай Айчыннай вайны добраахвотна пайшоў у Савецкую Армію. Служыў спачатку радавым байцом, потым — афіцэрам-палітработнікам. У 1943 годзе ўступіў у члены Камуністычнай партыі.