Талісман

Талісман, ты мяне беражы,

Беражы, талісман, беражы,

I на самым крутым віражы

Затрымай на апошняй мяжы.

Я так веру ў цябе, талісман!

Я цалую цябе, талісман!..

Талісман, ты мяне беражы

I мацней да жыцця прывяжы.

На зямлі, дзе радзіўся і рос,

Дзе паверыў аднойчы ў свой лёс,

Не аддай у бязвер'е і зман,

— Ты адзіны мой бог, талісман!..

Талісман, ты мяне беражы,

Беражы і яшчэ паслужы:

На развілку дарог у глушы,

Дзе бялее рушнік на крыжы, —

Пераймі ад кашчавай ганца —

Каб я песню дапеў да канца

25.XІ.93.

Сябры мае!

Браты і пабрацімы!

Я ўспамінаю вас усіх дабром.

Калі ж прыедзеце ў мой край гасцінны?

Калі мяне запросіце ў свой дом?

Чаго чакаем?

Покуль нас зусім

Не перасвараць злыдні-звадыяшы?

Чаму ж як непрытомныя маўчым?

Дзе нашы розумы і сэрцы нашы?

Ці ж для таго,

Каб жыць раздрай-разборам,

Віталі мы свабоду ў добры час?..

Не ведаю, як вам,

А мне — дык сорам,

Што я не бачу і не чую вас.

27.XІ.93

Вы ўсё — аб дэмакратыі?

А дзе яна? Ну дзе яна?

Што песня не за кратамі —

Ад свету не аддзелена?

Не ходзіць падканвойнаю?

I не вісіць на почапцы?

Што можа птушкай вольнаю

Ляцець, куды захочацца?

Чаму ж, стуліўшы крылачкі,

Знямоглая, аціхлая,

Пад шэлест нейчай выручкі

Яна ледзь чутна ціўкае?

I ўжо жыццю не радая,

Глядзіць на свет калекаю...

А вы — пра дэмакратыю!..

А вы — пра волю нейкую!..

27.XІ.93

Ты кпіш з маіх пакут?

З маёй бяды вялікай —

Маёй і многіх? Што ж!

Пасмейся! Пахіхікай!

Цябе не мог працяць

Разрыўны боль пякучы.

Ты маску зняў — і ўсё:

I ўсе твае пакуты!..

5.XІІ.93

Кветкі маміны — вяргіні:

Аж бел-чырвана ў двары!

Ці не гэтым дарагімі

Сталі мне вы з той пары?

Пэўна, горкі, пэўна, кепскі

Быў бы лёс мой, каб не вы.

Кветкі мамінай нявесткі.

Сімвал святасці жывы.

12.ХІІ.93

Люся Шульман, мой сябрук-равеснік

Ты быў першы ў нашай Слабадзе,

Хто... Я помню, як узбоч ад весніц

Ты ляжаў на жухлай лебядзе;

Як цямрэлі ў роспачы слабодцы:

"Ну за што? I што тут трэба ім?..''

Ты быў першы... Па квітках забойцы

Я тым летам мусіў быць другім.

Ці анёл мой кулю перастрэціў?

Ці сцярог мяне мой зорны знак?..

Брат мой Люся, ў дзевяноста трэцім

Ты прысніўся мне не проста так.

12.XII.93

Вярнуўшыся з прагаліны лясной,

Дзе сонечна было, нібы вясной,

I сосны жоўтыя тым сонцам мыліся,

I гурбы снежныя наўсцяж іскрыліся,

I хмаркі белыя, ну не інакш,

Як з пашаноўнай думаю аб ім,

Усё ў абмін плылі, усё ў абмін,

Не засланілі сонца і на міг, —

Я гэта бачыў па вачах дзяўчат,

Вясёлых лыжніц, позіркі якіх

Такім святлом яснелі, што й цяпер,

Вярнуўшыся ў свой пасмурны пакой,

Я жмуруся — як быццам мне няўсцерп

Ад зыркасці, і цяжкаю рукой

Міжброўе заціскаю. I маўчу.

Хто я ў святле тым? — зразумець хачу.

12.XІІ.1993

У слаўным горадзе Францыска,

Дзе я святкую свята Слова, —

Твае вытокі і калыска,

Твой лёс, пачаты звыш сурова.

Вось тут ты, гордая ад роду,

На плынь Дзвіны штодня глядзела,

I аб адным снавала крозу,

I аднаго ў жыцці хацела:

Каб родны край быў вечна вольны,

Не знаў палону, ганьбы рабства;

Каб твой народ, пракляўшы войны,

У мужных сэрцах песціў брацтва.

I час настаў: з імглы далёкай

Нам зорыць дзей тваіх пачатак!..

Таму так молада, так лёгка

I я хаджу тут, твой нашчадак.

У слаўным горадзе Францыска

Шапчу: "Жыве і не загіне!.."

I ўдзячна кланяюся нізка

Табе, прасветлая княгіня.

13.XІІ.1993

Я да сляпой не клічу помсты,

Ды калі ўсё ж наступіць час —

I выбух грымне векапомны, —

Я шкадаваць не буду вас —

Вас, павукі, у кім апошні

Праменьчык людскасці пагас.

14.XІІ.93

Зноў стужку памяці кручу —

Гляджу сваё маленства.

Як страшна хлеба я хачу!

Калі яго наемся?

Ці на двары стаіць паўдзён,

Ці раніца, ці вечар —

Чаму я так яму жадзён?

Чаму галодны вечна?

Вось адвячоркам на грудку,

Дзе жніўны дух гарачы,

Сястра мне сунула ў руку

Малюсенькі акрайчык.

Хоць пахнуў паранкай праснак

I быў зямліста-шэры —

Я і дагэтуль помню смак

Сіроцкай той вячэры...

Вось у дзічы, пад купай лоз,

Ляжу цішком, як мёртвы.

А цётка — о, шчаслівы лёс! —

Дае мне хрушчык з морквы.

I я па трошачку зусім

Адкусваю з-пад пальца —

Каб як мага даўжэй мне з ім,

Даўжэй з ім не расетацца...

Куды ні гкнуся ў памяць тых

Далёкіх дзён мінулых —

Усё адзін і той жа штрых,

Адзін і той малюнак.

З ім да сівых дажыў гадоў.

А ў старасці пачэснай —

Здаецца... скора буду зноў

Жадзён скарынцы чэрствай.

23.ХІІ.93

Пракляўшы рынак безгаловы,

Я ўспамінаю з болем наш —

Былы, мясцовы, местачковы,

Багаславёны фэст-кірмаш.

О, колькі ён збіраў народу!

I пачуваўся кожны там —

Нібы прыйшоў па ўзнагароду

Ці ўзнагародзіць хоча сам.

Усё там сведчыла пра свята,

Усё высокі брала строй.

Там кожны меў Хрыста за брата,

А Багародзіцу — сястрой.

Там кожны быў другому рады,

Як свату сват, як кум куме.

А прыніжэння ці няпраўды

Там не магло быць і на ўме.

Сам Бог там чаркаю налітай

Вітаў усіх і меціў знак.

"Ну не прадам — бяды вялікай!

Ну не куплю — пабуду так!.."

Усякі торг любоў вянчала.

Жыццё свяцілася ўваччу.

А што за мова там гучала!

Якую там я мову чуў!..

Не, гэта быў зусім не гандаль,

Не продаж-купля душ праз торг.

Была свабоды прапаганда.

Быў выхад сэрца на прастор.

25.ХІІ.93

За ўсе свае памылкі і грахі

Перад людзьмі і Богам,

За тое, што, нібы сляпы-глухі,

З анёлам блытаў погань, —

Кускамі сэрца кожны дзень плачу.

Чаго ж, панок, кіслішся?

Падазраеш, што збегчы я хачу?

Не ўсё сплачу — баішся?

Дарэмна! Мог бы ўжо і ведаць-знаць,

Што я не з дэзерціраў

I ад жыцця не кінуся ўцякаць:

Сплачу да кроплі шчыра.

25.ХІІ.93

Які ўжо год цынічны зброд

Спраўляе шабаш на экранах,

У храмах тлуміць, як у крамах,

Каб звесці корань наш на звод.

Які ні высвечу канал,

Любой парою, дзень-адодні —

Крыўлякі, выхапні, падонкі

Крычаць: "Канай, мужык, канай!"

Каб без душы, без крыл, без сіл

Я задыхнуўся ў гэтай багне

I не пачуў, як гром бабахне —

Той, што на ўвесь на небасхіл.

30.ХІІ.93

Ёсць усё ў нас —

I нават на здраду прычыны.

Ёсць за ўсё апраўданне —

За ганьбу, за здзек...

А яшчэ —

Ёсць, на шчасце,

Такія жанчыны,

Без якіх Беларусь

Не ўваскрэсла б вавек.

2.I.94

"Сыпце радасць ім поўнаю жменяй!" —

Гэты кліч я ўспрымаю праз боль,

Бо дзіцячага смеху ўсё меней,

А дзіцячага суму ўсё больш.

Суму тых, што падобны на Бога,

Калі ўсмешкай адорваюць свет...

Для каго ты патрэбна, свабода,

Калі мы не ўратуем іх смех?

2.І.94

Так карупцыйна-мафіёзна

У нас ідзе грабеж-разбой —

Што мушу ў рэйку біць трывожна:

Ратуйце, людзі, выбар свой!

Ці вы яшчэ не зразумелі,

Хто час наважыў асядлаць?

Якія выпаўзні усселі

На горб мазольны — кроў смактаць?

Ці не відно ў цісках пагарды,

Куды, змяніўшы колер фраз,

Змяніўшы цэшкі і кукарды,

Вядуць пярэваратні нас?

Ці, звыкшы несці крыж пакутны,

Мы так і будзем жыць-цярпець,

Пакуль наш дух, калісь магутны,

Не перастане нават тлець?

Дык не маўчыце ж!

Станьце грозна

Жывой сцяной, у поўны рост, —

I рушце ўсе, пакуль не позна,

За вольны край, за новы лёс!

14.І.94

Суд над ім учынілі,

I ў тым паядынку няроўным

Ён ад іх бараніўся як мог

Словам праведным родным.

Мовай маці-зямлі

Ён прабіцца хацеў у іх сэрцы,

Ды яго зразумець не маглі,

Бо былі... іншаземцы:

Ні адзін, хто яго

Вінаваціў у цяжкай крамоле,

Ані слова ў судзе

Мовай гэтай зямлі не прамовіў!

26.I.94

Ну, вось і зноў засведчылі

Сваё нераўнадушша

Мае сябры-даследчыкі:

Узрушыў я іх дужа.

Спярша адзін прымерыўся

I ў гонг ударыў раптам: "Гэй, гэй!

Паэт зняверыўся

I здрадзіў дэмакратам!"

Пасля другі — прыслухаўся

I першага паглыбіў:

"Крывой дарогай рухаўся

— Таму і ў песні схібіў!.."

Бадай вас качкі, хлопчыкі!

Усё жыццё на крэслах

Мазоліце вы копчыкі,

Капаючыся ў тэкстах.

I ўсё мой грэх знаходзіце

— Як вось і гэтым разам...

Сябры! Не мне вы шкодзіце.

Шчыруйце, добрым часам!

Прыгнуты горкай ношаю,

Я вам усё дарую —

I ўсю лухту найноўшую,

I ўсю лухту старую.

I дзякуй вам, што ў пространі

Скупой на смех эпохі

Мяне сягоння проста вы

Павесялілі трохі.

13.ІІ.94

Сыны і дочкі матухны-зямлі!

Вы бачыце, як сатанеюць тыя,

Што ў нашых душах так і не змаглі

Усмерціць мовы зернеткі жывыя?

I ад таго, што сёння на сяўбе

Мы марым пра жніво, пра песень копы, —

Ажно равуць, выходзячы з сябе,

Гвалтаўнікі яе і далакопы.

Ім мала ёй адмовіць у правах,

Ёй — чыстай, зіхаткой, як сонца ў росах.

Ім трэба ўнізіць, збэсціць, апляваць,

Паздзекавацца ў самы розны спосаб.

Што ж! Дзіўнага нічога тут няма:

Яны прывыклі мець на гэта права.

Ім гэта можна! Хіба ж задарма

Шануе, цэніць, любіць іх "дзяржава"?

Ім можна ўсё! — Упэўнены яны.

I нават мову камяніць астрожна.

А нам што можна, дочкі і сыны?

Ці думаеце вы: а нам што можна?

Ці ў нас усіх правоў, што шапку зняць

I подлы страх адкашляць перад п'яўкай:

"Панок, дазвольце мне паначаваць

У роднай хатачцы маёй, пад лаўкай".

19.ІІ.94

На чым ад роду ў род

Праз доўгі-доўгі час

Трымаўся наш народ?

Вы — маеце адказ?

Не, не на трох кітах.

Не на слупах сямі.

Народ наш у вяках

Трымаўся на сям'і.

На святасці яе

Няпісаных зарук.

На тым, што не дае

Парушыць вечны круг.

Што не дае сынам

Па-над сумленнем стаць —

Старых бацькоў, як хлам,

У дом убогіх здаць.

Што ад дзіцячых сэрц

Адводзіць блуд і гвалт,

Пагрозу страціць сэнс

I абярнуцца ў малп.

Сям'і распад, сям'і —

Прычына нашых бед.

А ён настаў, калі

Перакуліўся свет

Калі на дол, да ног,

Лягло святло нябёс —

I наш над намі Бог

Пакрыўдзіўся да слёз.

"Душу, — узняў Ён перст,

Зваліўшы на зямлю,

Вы зрынулі найперш

I ўгробілі сям'ю.

Вось і кажу вам я:

За годам сыдзе год —

I гэтак, як сям'я,

Разваліцца народ.

Спадуць у пыл і прах,

Пад нейчы феерверк,

I ваш дзяржаўны сцяг,

I ваш дзяржаўны герб".

20.11.94

Прысніўся ты гэткі — як помню

З апошняга лета твайго:

Ідзеш, учарнелы ад болю,

З мальбою да свету ўсяго.

Такі ў цябе змучаны выгляд

Што болю і я не стрымаў.

Ён — крыкам скрозь сэрца, навылет:

Завошта нас Бог пакараў?

Няўжо Ён не мог запабегчы

Хваробы падступнай удар

Каб браў ты і сёння на плечы

Народнага лёсу цяжар?

Належачы родным нябёсам,

Ты бачыш, што робіцца ў нас?

Няйначай як страцілі розум

Нязваныя пастыры мас.

Належачы роднаму долу,

Ты чуеш, як нетры дрыжаць?

Стратэгі і творцы расколу

Задумалі буру пажаць.

З табою, хто лета па леце

Трымаў нашу веру, як сцяг,

У гэтым растурзаным свеце

Смялей бы глядзеў я ў прасцяг.

Сярод халуёў недалужных,

Сярод пашлякоў і сквалыг,

З табою, надзейным і мужным,

Быў меншы б трывогі ўскалых.

Пра гэта сказаць я рвануўся

Табе, ды як водзіцца ў снах,

Ты толькі балюча ўсміхнуўся —

I знік у натоўпе няўзнак.

Не, не бяда, што, як калісьці,

Я не патраплю ўжо, відаць,

На веснавую хвалю выйсці

I па-юнацку свет вітаць.

Мне і таго зусім даволі,

Што верыць сыну родны край,

Што на бацькоўскім плодным полі

I я не лішні аратай.

I што магу за вольным плугам

Гукнуць, змахнуўшы пот з ілба:

Жывей, сябры! Не падаць духам!

Багаты плён нас дасць сяўба!

20.V.94

Пагорак. Лагчына. Кусты.

Кураслеп. Рачулка і мосцік.

Дарога. Усё, што калісьці,

Прыйшоўшы на свет,

У спадчыну ўзяў ён ад Бога.

Ад бацькі і маці.

Ад добрых людзей.

Усё, з чым адроду радніўся,

У чым раствараўся душою

Штодзень

I ўрэшце зусім растварыўся.

Хаджу па наўколлі,

Дзе ён сіратой

Хадзіў, заварожаны спевам —

То моладзі ў лузе,

Вяснянай парой,

То жнеяк — у жыце даспелым.

Гляджу, узіраюся...

Толькі — дарма!

Пагорак застаўся, не знеслі.

А духу паэта — не чую.

Няма!

Ні ў полі.

Ні ў долі.

Ні ў песні.

Усё, чым калісьці н сэрца гаіў

Ад скрухі, ад лёсу разгадак —

Усё абяздушыў,

Усё амярцвіў

I вытравіў мудры нашчадак.

21.V.94

У сорак трэцім выжылі,

Ад ран крывёй сцякаючы,

У сорак шостым выжылі,

Плуг на сабе цягаючы,

А праз паўвека, старцамі

У сытых хлеба просячы,

Надзею выжыць страцілі

Ад крыўды і ад роспачы.

22.V.94

Родная, мілая, любая!

Свет заімгліўся журбой.

Непагадзь страшная, лютая

Нас не мінула з табой.

З яснае пэўнасці выбіла.

Згасла вясёлка-дуга.

Вочы праменныя выпіла

Чорная скруха-туга.

Мілая, любая, родная!

Як ты далёка была!

Як, непрытульна-халодная,

Вечнасць марудна плыла!

Днямі пустьшна-вятрьістьімі

Стыла ў самоце душа,

Покуль, як лодка да прыстані,

Радасць да сэрца ішла.

Любая, родная, мілая!

Зноў я адчуў, што жыву.

Ясніцца далеч імглівая.

Свет разганяе журбу.

Холад далоняў не выстудзіў.

Сівер не выдзьмуў цяпла.

Д'ябал у Бога не высудзіў

Тое, што ты мне дала.

22.V.94