Трэба ўявіць Сізіфа шчаслівым

Відаць, ён гэта хутка адчуў і адгукаўся прыязнасцю. Не аднойчы распавядаў сам-насам рознае такое, што не кожнаму другому можна было распавесці. Здаралася, пасля агульных пасядзелак у рэдакцыі мы заставаліся ўдвох да глыбокай ночы. Размаўлялі пра ўсё, найбольш пра літаратуру. Бывала, ён чытаў новыя вершы. Амаль ніколі моцна не спрачаліся. Дарэчы, аніяк не пляткарылі - у нас абодвух гэтага не было. Некалькі разоў ён нават адвозіў мяне да хаты на таксоўцы, бо для гарадскога транспарту было ўжо запозна, а тады сваіх грошай на таксі я не меў.

Агулам кажучы, у тую пару мне з ім было фантастычна ўтульна і свабодна, нягледзячы на тое, што я і блізу не меў пачуцця роўні з ім.

Значна пазней, пасля эміграцыі Някляева ў Польшчу, рушэння ў прэзідэнты, зняволення, турмы, судзілішча я неяк напішу, што сярод беларускіх пісьменнікаў Уладзімір Някляеў мае, відаць, самую багатую на падзеі біяграфію. А яшчэ і талентаў лёс нагрузіў яму ў дарогу праз жыццё цэлае бярэмя.

Някляеў таксама вучыўся ў Літаратурным інстытуце і таксама не застаўся ў Маскве. Пісаў вершы па-руску, аднак нехта з мэтраў паэзіі пераканаў, што яму трэба вярнуцца да роднай мовы. Яго паэмы ў свой час мяне неверагодна ўражвалі, а "Індыя" і па сёння застаецца любімай. Гэта пры тым, што яго лепшай паэмай мне бачыцца "Ложак для пчалы". І не толькі ў яго, але і ва ўсёй беларускай паэзіі, калі пачынаць адлік пасля "Новай зямлі" Якуба Коласа.

А яшчэ, пакуль Някляеву не забаранілі эфір, ён наствараў столькі тэкстаў-хітоў для песен, што не пералічыць. Між іншым, некаторыя, як "Гуляць дык гуляць", зрабіліся народнымі.

З партыйнай трыбуны Някляеў чытаў свае пафасныя вершы генеральнаму сакратару ЦК КПСС, у часы "перабудовы" стварыў два бліскучыя часопісы пад адной назвай "Крыніца", у дадатак узначаліў тыднёвік "Літаратура і мастацтва", а неўзабаве быў абраны яшчэ старшынёй Саюза пісьменнікаў Беларусі (на той час гэта была вельмі важкая пасада).

Натуральна, такая абсалютызацыя літаратурнай улады мала каму падабалася. Між іншым, нам таксама, бо за мноствам справаў Някляеў амаль забыўся на часопіс. Натуральна, мы і без яго ўпраўляліся, толькі нам да таго ж зарплату перасталі плаціць. Карацей, усё гэта, як і шмат чаго іншага, урэшце рэшт спарадзіла цэлы суплёт розных бедаў. Аднак пра гэта трохі пазней.

P.S. Бадай, найлепш з тых начных чытанак запомніўся (натуральна, толькі сэнсам запомніўся) вось гэты верш:

У пакоі, замглёным ад дыму,

Непрытомным амаль ад віна,

Трое

поўныя шклянкі падымуць

І налітае вып’юць да дна.

Утаропяцца ў сцены. Запаляць.

Вочы ў вочы няўтульна зірнуць.

Ні за што не зачэпіцца памяць -

І яны наліваюць і п’юць.

Трое - з Менску, з Бярэсця, з Гародні -

Ледзьве знаюць адзін аднаго,

Дык з чаго яны п’юць так гаротна?

Проста так.

Проста п’юць.

Ні з чаго.

Бо пакуль на абшарах Айчыны,

Што ўсё толькі збіраецца быць,

Аніводнай не знойдзеш прычыны,

Каб не піць.

P.P.S. Праз колькі год з гэтага ды іншых тады чытаных мне вершаў Зміцер Вайцюшкевіч створыць выдатны музычны альбом і папросіць мяне напісаць на вокладку тэксцік. Я пагадзіўся, аднак папярэдзіў, што ў зададзеным фармаце нічога ў мяне не атрымаецца.

Як у ваду глядзеў - не атрымалася. А дзеля чаго згадаў пра гэта, дык і не ведаю.

***

Сваю кнігу "Дыялогі з Богам" я падпісаў: "Уладзіміру Някляеву, якога аднолькава моцна любяць Бог, Д’ябал і аўтар гэтай кніжыцы".

Някляева ў Някляеве так шмат, што яму ніколі не хапала аднаго вымеру - двух таксама не хапала. І адной ролі (маскі) тым болей было замала. Між іншым, Паэт у ім не абавязкова быў наперадзе ўсяго. Леанід Дранько-Майсюк неяк вельмі трапна заўважыў: найперш Някляеў акцёр, і таму ён не можа без сцэны.

У нейкім годзе напярэдадні Калядаў мы бадзяліся з Някляевым па зіхоткіх вулках начнога Уроцлава. Потым ён сказаў:

- Гэта вам даволі сабрацца ў тры-пяць чалавек і чытаць адзін аднаму свае тэксты. А мне патрэбныя зала, стадыён, плошча.

Авантурна заўважу: цалкам верагодна, і ў палітыку Някляеў уплішчыўся перадусім таму, што імкнуўся "з усім народам гутарку весці". Тым болей, што літаратура ўжо на вачах губляла сваю ўніверсалісцкую функцыю быць свецкім Саборам для ўсяго соцыуму.

Алесь Разанаў - нешта зусім іншае. Мне з ім так утульна, як з Някляевым ніколі не было, - ці толькі зрэдчас ды акрайчыкам. Ды і не магло быць. Здаецца, ён увогуле ад усіх чалавекаў быў як бы адслонены небам. Мяно "Небажыхар" яму пасавала абсалютна. (Праўда, прамаўлялі яго па рознаму: хто з экстазам, а хто здзекліва.)

Не, Разанаў не патрабаваў да сябе адмысловага піетэту - гэты піетэт сядзеў ува мне самім, як цвік.

Звыкла кажучы, на ўсё жыццё запомніўся адзін момант. Яшчэ толькі пачаўшы працаваць у "Культуры", я надрукаваў пра ягоныя "Вершаказы" артыкульчык (хутчэй, невялікае эсэ). Потым ён завітаў у рэдакцыю, і мы ўпершыню пабачыліся, а калі я правёў яго на вуліцу і запаліў цыгарэту, то ўбачыў, што метраў праз сто Разанаў азірнуўся і нейкі час углядаўся ў мой бок.

Разанаў на мяне азірнуўся! Ад шчасця ледзьве не прысеў. А як ачомаўся, дык чамусьці сам сабой згадаўся радок з Фолкнера: Няшчасная тая жанчына, на якую ніводны мужчына не азірнуўся двойчы.

Таму не было нічога дзіўнага, што як мы згуртаваліся ў "Крыніцы", дык загалоўнай творчай фігурай тут мне бачыўся не галоўны рэдактар Някляеў, а Разанаў. Якім жа было маё здзіўленне, калі неўзабаве высветлілася, што суладна са мной мяркуе не шмат хто. Ды, відаць, і сам Разанаў не быў пэўны ў сваім вяршынстве. Я так падумаў, калі аднойчы ў адзіноце ён з захапленнем прачытаў мне на памяць верш Някляева. (На жаль, цяпер у мяне таго верша няма пад рукой.)

А значна пазней нечакана ўзважылася: "Цалкам верагодна, што Разанаў і Някляеў аднолькава таленавітыя. Проста ў іх розныя мэтавыя аўдыторыі. Разанаў - паэт для багоў, Някляеў - дзеля жывых людзей".

Можа яно і насамрэч так, толькі чаму аднойчы ранкам падумалася ні з чаго: прачнуцца праз тысячу год і пачытаць Разанава...

***

Лепей з бруднага хлява колькі дзён выносіць гной, чым пісаць, як мы ўсе разам перасварыліся. Ды так брутальна, што і згадваць прыкра (а месцамі нават агідна). Я б з палёгкай прамінуў гэты сюжэт (колькі ўсяго благога застаецца ў патаемным!), ды нешта ўва мне самім моцна пярэчыць: хоць контурам, але мус...

Грошай не было, Някляева не было, а спякота была. Пякельная. Нехта напісаў у адпаведныя органы ананімку (данос) на Някляева. Па сёння, здаецца, невядома, хто гэта быў і што там было напісана. Пачаліся розныя праверкі. Нас выклікалі на "размову", прасілі пісаць тлумачэнні з той ці іншай нагоды (я таксама пісаў). У рэзюмэ заўважылі нястачу зношаных дывановых дарожак, чайнага сервізу і нечага трохі больш істотнага ў фінансавай дакументацыі... Агулам казалі ці не пра дзве тысячы долараў страты, хаця гэта былі толькі чуткі.

Само паводле сябе ўсё гэта не выглядала такой ужо вялікай драмай, аднак яно нешта зрушыла ў нас саміх. Мы раз’юшыліся і пачалі сварыцца міжсобку. Нехта запрапанаваў прасіць у міністэрства змены галоўнага рэдактара. Кандыдатурай быў прапанаваны Алесь Разанаў.

Рэдакцыйная каманда расклалася на дзве групы. Разанава моцна падтрымлівалі Леанід Галубовіч і Анатоль Сідарэвіч. Някляева - Леанід Дранько-Майсюк (апантана). Я спрабаваў трымацца сярэдзіны. Вінаваціў і адных, і другіх, пры гэтым у пэўныя моманты спрабаваў іх абараняць. Блізкім да трацейства быў і Уладзімір Арлоў. Прынамсі, так выглядала.

Нават не разумею, як у мяне атрымалася не згубіць любоў да ўсіх нас разам (улучна з Някляевым і Разанавым) пасля ўсяго таго, што за тыя дні я наслухаўся, набачыўся і сам нагаварыў.

Бог не такі шчодры, каб аднаму чалавеку даваць і талент творцы, і талент чалавека. Так не аднойчы думалася мне ў тыя некалькі пякельных тыдняў...

Пэўна, якраз у такую спякоту герой Альбера Камю без дай прычыны забіў негра ("Чужаніца").

Скончылася ўся гэтая істэрыя тым, што Някляеў схаваўся ад уладаў у Польшчы, а на кандыдатуру Разанава, як я ўжо раней казаў, не пагадзілася міністэрства. Замест яго нам прапанавалі Галіну Булыка. Праміне не так ужо і шмат часу, і яе зменіць паэтка Ала Канапелька (неверагодна харошы і здольны да арганізацыйных справаў чалавек). У яе спакваля атрымалася ўпарадкаваць усе нашыя бязладдзі, і можна было працаваць далей. Хаця, як кажуць японцы, разбіты кубак не склеіш, а калі і склеіш, дык ён не звініць.

Толькі і без звону доўга працаваць нам не дазволілі. Часы пачаліся яшчэ горшыя ад былых. Улада стварыла холдынг "Літаратура і мастацтва" і ці не ва ўсіх выданнях холдынга змяніла галоўных рэдактараў. Знянацку камісіяй з двума гідкімі дэпутатамі Вярхоўнага Савета прыйшлі і да нас мяняць нашу Алу на нейкага свайго курдупеля. (Гэта была яшчэ тая зборня!)

Выслухаўшы іх, я падпёр крэслам дзверы, патлумачыўшы, што ніхто адсюль не сыдзе, пакуль не скажу ўсё, што пра іх думаю.

А далей Астапа панесла. Сваю доўгую раз’юшаную прамову я не памятаў, ужо выскачыўшы за дзверы. Адно памятаў, што нагаварыў дык нагаварыў: і пра іх ня-людскую ўладу, і пра іх саміх, і чорт ведама чаго яшчэ там. А наастачу сказаў, што болей нагі маёй не будзе ў гэтай рэдакцыі. І паспрабаваў грымнуць дзвярыма, толькі з тымі вялізнымі і маруднымі дзвярыма ніякіх грымотаў не атрымалася. Шкада...

Дарэчы, праз некалькі дзён здарылася нечаканае. Следам за мной звольнілася ўся рэдакцыя, улучна з прыбіральшчыцай.

Наколькі я ведаю, калектыўнага сыходу літаратурнай рэдакцыі паводле палітычных матывацый раней у Беларусі яшчэ не было.

Прамінула няшмат часу, і нехта запрапанаваў зладзіць прэс-канферэнцыю, каб распавесці пра гэтае паскудства ўсяму свету. Прадстаўнікі ўсіх пакрыўджаных рэдакцыяў сабраліся ў нашым пракураным кабінеце, і я зачытаў усім прысутным, але перадусім журналістам, тэкст Заявы:

"У знак пратэсту супраць прызначэння кіраўніцтвам холдынга "ЛіМ" асобаў, варожых беларускай літаратуры і незалежнай Беларусі...

У знак пратэсту супраць гвалтоўнага звальнення галоўных рэдактароў часопісаў "Крыніца", "Полымя", Нёман", "Маладосць"...

Мы, супрацоўнікі часопіса "Крыніца", пакідаем нашае выданне.

Але перад гэтым мусім выказаць свой недавер Саюзу пісьменнікаў Беларусі (Старшыня Вольга Іпатава) і Міністэрству інфармацыі (Міністр Міхаіл Падгайны), якія не змаглі абараніць дзяржаўныя часопісы (...) ад нашэсця прафесійна некампетэнтных, творча няздарных і маральна сумніўных людзей.

І апошняе... Нам сорамна за тых нашых калегаў, якія паспяшаліся заняць месцы зрэпрэсаваных галоўных рэдактараў ці ўвайшлі ў ганебны хаўрус з кіраўніцтвам холдынга.

Подпісы..."

***

Так атрымлівалася, што і ў Маскве, і ў Мінску сярод маіх сяброў найбольш было не празаікаў ці філосафаў, а паэтаў. І калі яны друкавалі кніжкі, то звычайна падпісвалі мне асобнік вершамі.

У мяне свая кніжка ("Мяне няма. Роздумы на руінах чалавека") з’явілася позна, вельмі позна - у 48 год. Тады я працаваў у "Крыніцы", дзе нават празаікі былі паэтамі. Разважаючы над праблемай першых у сваім жыцці аўтографаў, мне нечакана заманіла таксама вымудрыць прысвячэнні сябрам і калегам у форме вершаў. Я так і зрабіў, а цяпер сюды пераніцую.

Мяркую, гэта неблагая ідэя, каб выказаць шчырую падзяку тым, хто столькі крынічанскіх год адорваў мяне радасцю сустрэч і пяшчотай развітанняў.

Прысвячэнні сябрам

Перадусім

Я -

толькі месца

сустрэчы

і рэшта спатканняў

(іншыя меркаванні

лічыце лухтой)...

І з гэтага

там,

дзе мяне не стане, -

не знікне

ніхто.

Алесю АНЦІПЕНКУ

Пазвоніць Алесь

і скажа:

- Паедзем у лес,

а потым грыбоў

насмажым.

Паедзем...

Не лес,

а сонца бярлога.

Пэўна,

тут недзе

сцежка

да Бога.

Колькі хопіць

ног,

абшукаю спрэс...

Калі ёсць

блізу Бог,

то Бог -

гэты Лес.

Ды пра тое

казаць

я Алесю

не буду.

Лес - каб маўчаць

ці крычаць

з перапуду.

Потым грыбоў

насмажым,

і пад чарку Алесь:

- Беражы нас Бог! -

скажа...

Я падумаю:

Лес!

сон

Уладзіміру АРЛОВУ

Па белым ходніку

басанож,

у зялёных кашулях

і з ветрам пад пахамі

мы аднекуль ідзём

ці кудысьці вяртаемся...

Цёпла нагам

і плячу ўтульна,

толькі нейкая млосць на сэрцы,

і я азіраюся -

за намі шурпаты асфальт.

- Глядзі, - кажу я, -

там нельга хадзіць басанож...

- Але можна пісаць белай крэйдай

«Жыве Беларусь», - кажаш ты.

І мы рушым далей

па белым ходніку,

у зялёных кашулях

і з ветрам пад пахамі.

Алесю АСТАШОНКУ

Саступі ў цішыню,

асланіся

на парэнчу прочырку,

вочы затулі павекамі,

стаіся,

каб нават юрлівы хлопчык,

што шукае сябе ў забавах

дзіцячага веку,

не прачуў шолах моўчы

скрозь шапаценне

лісця.

Цішыня

соладка пахне

верасам і канюшынай,

палеглых атаваю...

Брукам на Менск

нячутна грукочуць машыны,

млява пчолы збіраюць

слодыч спякотнага дня.

Хлопчык у цень твой,

быццам у засень шалашыны,

схаваўся ад полымя

пякучага

авадня.

Там і прыснуў,

у абдымках эрасу -

вуснамі варушыць

суніцы хлопчык...

А над канюшынай і верасам

ужо вырасла

чорная хмара моўчы.

Што паробіш,

трэба хлопца будзіць

(яму жыць і расці), -

хай бяжыць да шашы

ад залевы...

Пачакай тут адзін

(і збялелы),

дотык моўкнасці.

Ігару БАБКОВУ

Мы падаем з нябёсаў

лёгка

і, далікатныя,

як дзьмухаўцы,

снім у чаканні,

пакуль нас дагоніць

наша падзенне,

цяжар якога

перайначыць

сон

у камяні.

Леаніду ГАЛУБОВІЧУ

Ля вакна, як і ты,

да відна...

Хіба ноччу паэты

начуюць?

Жонка спіць,

богі рыфмаў не чуюць...

Холадна!

Колькі змроку -

як кінуць вокам

(за тры дні на кані

не аб’едзеш)...

Сонца будзе адно

па абедзе,

ды і то

недзе збоку...

Ля вакна

хоць акраец відна,

мабыць, сёння ўжо

не счакаю

і засну,

не пабачыўшы краю,

дзе наўсцяж чалавеку

холадна.

Леаніду ДРАНЬКО-МАЙСЮКУ

Ты суцяшаеш аблокі,

я рамантую тралейбусы,

але, здараецца,

на беразе Свіслачы,

ля альтанкі для скразнякоў,

мы п’ем з табой піва,

лушчым салёную рыбу

і няўважліва сочым,

як верхаводкі

скачуць па небе,

упоперак якога плывуць

(на правым баку)

тралейбусы і аблокі.

Уладзіміру НЯКЛЯЕВУ

Верас цвіце,

чарот люляе Цнянка...

Пусты, як рыба

па нерасце,

гляджу ў пустую

шклянку.

Там кропля,

чмялю на пахмелку,

яшчэ засталася,

але

чалавек - не пчала,

чалавеку

і мора

ўсяго па калена.

3 берага ў рэчку

пайду,

на дно ля карча

прылягу,

хоць не аматар

піць я ваду,

бо вада не патоліць

смагу.

Буду ляжаць,

што той

цэп,

якім сто гадоў малацілі.

Ад стомы найлепей

хавацца ў рацэ,

ад бруду - найлепей

у ціне...

Выйду на бераг -

верас цвіце,

чмель балюе ў шклянцы...

Запалю

і з цыгарэтай

у дрогкай руцэ

пайду на цягнік

да бліжэйшай

станцыі.

Алесю РАЗАНАВУ

Я бачыў высокага чалавека,

ён нічым не адрозніваўся ад іншых,

адно першым з’явіўся на даляглядзе

і потым,

калі ўсе астатнія прамінулі ды зніклі,

яго яшчэ доўга было відаць.

урэшту

Колькі там часу

міне...

І неяк без мору

ды гільяціны

аднойчы

не стане Уладзі,

трох Алесяў,

двух Леанідаў,

Ігара з Валодзем

і мяне -

Валянціна.

БЕЛАРУСКІ КАЛЕГІЮМ

Было лета 1997 года. Канец ліпеня. Мы з Ігарам Бабковым плылі па зарослай рачулцы. Наперадзе сярод густых чаратоў згубіліся яшчэ дзве байдаркі. Цішыня і трохі млява. Раптам Ігар ачнуўся.

- Валянцін, вы будзеце выкладаць у Беларускім калегіюме!

Я спачатку нічога не зразумеў, а потым, блазнавата рагатнуў. Устаноўчы сход Калегіюма адбыўся яшчэ вясной. Там і было вырашана, што заняткі пачнуцца ў кастрычніку. Кіраўніком быў прызначаны Алесь Анціпенка, а Ігар ачоліў адно з аддзяленняў.

Паколькі на той час мы ўжо добра прысябраваліся, то я ведаў, як рыхтуецца гэтая не абы якая падзея. Але і думаць не думаў, каб неяк да яе прылучыцца - хіба адно вартаўніком? І ўжо ні ў якім разе не выкладчыкам.

Рэч у тым, што я панічна баяўся катэдры, бо трохі працаваў выкладчыкам у Беларускім інстытуце турызму і больш не хацеў нічога такога. Ноч перад кожнай лекцыяй амаль не спаў, паколькі хваляваўся неверагодна. І на халеру мне зноў гэткае шчасце?

Трохі супакоіўшыся, патлумачыў свой рогат.

Ігар выслухаў і, з паразуменнем паставіўшыся да маіх фобіяў, сказаў:

- Мы з Анціпенкам ужо вырашылі. Вы будзеце выкладаць на маім аддзяленні філасофія/літаратура. І вам не абавязкова будзе чытаць лекцыі. Прыдумаем нейкую іншую форму.

Апошняе мяне трохі супакоіла, і мы пачалі абмяркоўваць, у якім фармаце я мог бы прыдацца агульнай справе. Нейкі час нічога вартага не прыдумлялася, пакуль я не прыгадаў творчы семінар літаратурнага інстытута.

3 гэтага ўсё і пачалося...

Як на сёння, дык з той вандроўкі прамінуў 21 год. Ужо некалькі гадоў няма ў Беларускім калегіюме Алеся Анціпенкі. Значна раней пакінуў нас Ігар Бабкоў. А я, патрапіўшы сюды з прымусу гэтых хлопцаў, цягну сваю ношку па сёння, як быццам так яно і мусіла быць. А, можа, яно і сапраўды так мусіла быць?

А далей, у жанры транзіталогіі, слова Ірыне Дубянецкай:

"У 2013 годзе філосаф Алесь Анціпенка прапанаваў мне ўзначаліць створаны ў 1997 годзе Беларускі калегіюм, якім ён ад тога часу кіраваў. Я мудра падзяліла дырэктарства на дваіх: узяла на сябе функцыю акадэмічнага дырэктара, а ролю адміністрацыйнага дырэктара пагадзіўся выконваць колішні выпускнік калегіюма Андрэй Казакевіч, дырэктар Інстытута палітычных даследаванняў «Палітычная сфера», ініцыятар і арганізатар ужо славутага ковенскага міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі, які штогод збірае да шасці соцень беларусазнаўцаў з усяго свету і на якім я збіраю сваіх перакладчыкаў Бібліі - таксама з усяго свету. I мне вельмі падабаецца, што адбываецца ў сучасным беларускім інтэлектуальным жыцці, дзе ўжо колькі гадоў актыўна фарміруецца незалежная супольнасць мысляроў, свядома паяднаных глыбіннымі сувязямі з мінулым і скіраваных на стварэнне новых інтэлектуальных сусветаў, кіраваных вольным мысленнем».

Са свайго боку я хацеў бы пашырыць аповед пра Андрэя Казакевіча. Ён насамрэч вучыўся ў калегіюме (аддзяленне філасофіі і літаратуры). Мне і па сёння памятаецца, як мы з ім у маім склепе працавалі над яго першымі рукапісамі. Ужо тады моцны мысліўны апарат хлопца быў відавочны, як відавочнай была і нязграбнасць літаратурнага пісьма. Гэты недахоп яшчэ доўга будзе заўважны ў яго друкаваных тэкстах, якія мяне заўсёды ўражвалі глыбінёй і адметнасцю мыслення ды інтэлектуальнай эўрыстыкай.

Хаця, на жаль, пісаў ён не шмат. Можа і таму, што мацней за думку і слова яго вярэдзіў уласны талент дойліда - талент стваральніка разгорнутых дыскурсаў?

Яшчэ маладым чалавекам Андрэй пачаў выдаваць па сутнасці першы ў краіне прафесійны палітычны часопіс "Палітычная сфера", які праіснаваў шмат гадоў. Наколькі магу меркаваць, менавіта часопіс падштурнуў Андрэя да стварэння Інстытута палітычных даследаванняў "Палітычная сфера". Умоўны лад тут не выпадковы, бо недзе ў гэтыя гады нашыя шляхі разышліся - у розныя сферы творчай дзейнасці. Таму адно здалёк мог цешыцца, што Андрэй абараніў за мяжой званне доктара паліталогіі. Дарэчы, я ўпэўнены, што гэты чын яму быў патрэбны не дзеля славалюбства, а каб мець больш трывалы грунт пад нагамі, бо ён рушыў да свайго пакуль самага грандыёзнага праекта. А менавіта, Андрэй Казакевіч стаў арганізацыйным старшынёй Міжнароднага камітэта даследчыкаў Беларусі.

Кожнага, хто ў першы раз трапляў у Коўна (Літва) на чарговы з’езд даследчыкаў, ахоплівала дзіўнае, не параўнальнае ні з чым пачуццё: божачкі, як шмат у Беларусі разумнікаў! І ўсе размаўляюць па-беларуску. Ад гэтага было неверагодна радасна.

Я не ведаю, як складзецца лёс Андрэя Казакевіча далей, але ўжо зробленае ім дазваляе мне без хоць якога сумневу залічваць яго ў шэраг найбольш слынных дойлідаў нашай бурапеннай эпохі.

***

Пасля некалькіх гадоў улады Лукашэнкі кожнаму стала зразумелым, што нашыя спадзевы на нацыянальную Беларусь і еўрапейскі шлях апынуліся пад канкрэтнай пагрозай. Досыць хутка ідэя вяртання Беларусі ў Савецкі Саюз была элімінаваная на ўсе сферы жыцця і, што тады дзівіла наймацней, асноўная маса насельніцтва падтрымала гэтую ідэю.

Аднак за часы "перабудовы" ды незалежнасці грамадзянская супольнасць краіны таксама ажыла; раўнуючы з ранейшай парой - да неверагоднай моцы. Яна і арганізавала ў сярэдзіне дзевяностых магутны супраціў паноўнай уладзе. Хаця нават у моманты найбольшага пад’ёму выразна адчувалася - нашыя не перамогуць. Тады сярод інтэлектуалаў і запанавала думка, што нам надзвычай істотна захаваць маладую нацыянальную эліту да лепшай пары.

Найперш дзеля гэтага і ствараўся Беларускі калегіюм. Ідэалагемна ён арыентаваўся на Калеж дэ Франс, дзе калісьці ў выгнанні Адам Міцкевіч казаў шмат добрых словаў пра беларускую мову. А палітычным арыенцірам быў польскі "Лятучы ўніверсітэт", калі Варшава знаходзілася пад фашыстоўскай акупацыяй. Інакш кажучы, мы былі гатовыя сысці ў падполле і скарыстацца метадамі выкладання, якія тады напрацавалі палякі.

Дарэчы, мы абгаворвалі і досвед "Зялёных школаў" беларускай партызанкі, пра што цудоўна пісаў Янка Брыль. Нашыя легендарныя "Філасофскія вандроўкі" (гаворка пра іх яшчэ наперадзе) на практыцы прамацвалі і такую форму навучання, хоць я студэнтам пра гэта не казаў.

На шчасце, нічога з таго не спатрэбілася. Нас не зрэпрэсавалі і, відаць, найперш таму, што мы мелі на мэце адно падрыхтоўку маладых беларускіх інтэлектуалаў, якія пры змене сітуацыі маглі б актыўна далучацца да мацавання дыскурса сучаснага беларускага мыслення. І мы зусім не мелі на мэце падрыхтоўку маладых людзей дзеля вулічнага супраціву.

Тут кожны варашаў сам ды стыхійна - ісці на Плошчу ці не ісці. (Гэта аднолькава тычылася як студэнтаў, так і выкладчыкаў.) Хаця, натуральна, нашыя сімпатыі былі з тымі, хто туды ішоў. Усе гэта разумелі, і таму падчас акцый вулічнага супраціву студэнты вышуквалі нас, каб павітацца і адарыць вясёлай усмешкай.

***

Беларускі калегіюм меў тры аддзяленні: літаратура/філасофія, найноўшая гісторыя і журналістыка. На пачатку імі кіравалі Ігар Бабкоў, Алег Дзярновіч і Вольга Караткевіч. Кожнае аддзяленне атрымала адзін базавы занятак на тыдзень з двумя парамі лекцый. У дадатак былі розныя факультатывы. Сярод іх найбольш папулярнымі аказаліся штотыднёвыя публічныя лекцыі. Досыць вялікая зала купалаўскай бібліятэкі амаль заўсёды была паўнюткай, і часам звыш...

А далей я паспрабую ўнікнуць, наколькі гэта будзе магчыма, пытанняў уласна навучальнага працэсу. (Я ж не метадычку пішу.) Толькі наперад яшчэ заўважу, што, каб лішне не вытыркацца на вочы ўладам, аддзяленні неўпрыкмет разасобіліся міжсобку і кожнае жыло сваім уласным жыццём. "Пахаваліся як мыш пад венік", - часам з’едліва пакепліваў я.

Таму хоць гэты раздзел называецца "Беларускі калегіюм", але па сутнасці тут будзе расповед пра аддзяленне філасофія/літаратура, кіраўніцтва якім праз некалькі год працы мне ў спадчыну пакінуў Ігар Бабкоў.

Для беларускай прасторы нашае аддзяленне - унікальны праект у розных сэнсах. Перадусім гэта злучэнне літаратуры з філасофіяй у гамагенны дыскурс, як агульную прастору для інтэлектуальных рэфлексій і эстэтычных артэфактаў. Па-другое, спакваля аддзяленне ператварылася ў г. зв. творчае. Інакш кажучы, да нас пераважна сталі прыходзіць па навуку стварэння тэкстаў тыя, хто пачаў пісаць вершы, прозу, філасофскія эсэ і да т. п.

Калі апліканты на сумоўі мне тлумачылі, што завіталі да нас, каб навучыцца філасофіі і літаратуры, дык я зазвычай казаў: пэўна, вы будзеце моцна здзіўленыя, бо, па сутнасці, мы тут нічому не вучым, акрамя як нязмушанаму мысленню і вольнай творчасці. А паколькі такім рэчам паводле чужых тэкстаў не навучыш, то мы запрашаем выкладаць выключна тых, хто сваім жыццёвым чынам і твоpчым плёнам засведчыў, што і з першым, і з другім знаёмы не з чужых кніжак, а з персанальнага досведу.

Мяркую, што ніводная, нават самая буйная інстытуцыя краіны не мела такога феерычнага складу таленавітых і яркіх выкладчыкаў. Пры ўсёй маёй прыкрасці да пералікаў, тут мушу саступіць сам сабе і хаця б трохі назваць тых, хто ў розныя гады ці наскрозь праз два дзесяцігоддзі трымаў вольны і творчы дух аддзялення. Яшчэ толькі заўважу, што тут у адным агуле будуць і тыя, хто ладзіў толькі асобныя майстар-класы, і тыя, хто чытаў курсы лекцый ці арганізоўваў семінары ды калоквіюмы...

Янка Брыль, Рыгор Барадулін, Алесь Разанаў, Уладзімір Някляеў, Уладзімір Арлоў, Ірына Дубянецкая, Ігар Бабкоў, Міхал Анемпадыстаў, Алесь Анціпенка, Уладзімір Мацкевіч, Аляксандр Грыцанаў, Адам Глобус, Максім Жбанкоў, Андрэй Хадановіч, Сяржук Санько, Сяргей Харэўскі, Сяргей Дубавец, Пятро Васючэнка...

Бадай яшчэ далучу сюды і згадку пра адмысловую праграму, якую прэзентавалі майстар-класы галоўных рэдактараў незалежных выданняў «Архэ», «Нашай нівы», «Дзеяслова», «Партызана», «Тэкстаў», «Палітычнай сферы» (Валер Булгакаў, Андрэй Дынько, Барыс Пятровіч, Артур Клінаў, Зміцер Вішнёў, Андрэй Казакевіч).

***

Калі быў у добрым гуморы, дык на тых жа сумоўях казаў, што Беларускі калегіюм перадусім эгаістычны праект. Проста нам моцна закарцела, каб нас сталася болей, як мага болей. Таму асноўная задача прафесуры - гэта інтэнсіўнае перастварэнне студэнтаў у нашых калегаў, каб супольна пашыраць і вялічыць інтэлектуальна-эстэтычны дыскурс Беларусі.

Разам з тым, усе мае гуллівыя азначэнні зусім не адмаўлялі і навучанне ў традыцыйным сэнсе. У нас заўсёды былі унікальныя выкладчыкі з бліскучымі акадэмічнымі курсамі. (У прыклад згадаю хаця б Ірыну Дубянецкую, доктара філасофіі і доктара сакральных навук.)

Але я тут трохі болей запынюся на тым, чаго не было нідзе, акрамя як у нас. А менавіта на спецкурсе "Чытанне/пісанне тэксту". Гэта былі калектыўныя рэфлексіі паводле тэкстаў, якія прэзентавалі вялікія філасофскія ды мастацкія стылі апошніх эпох. І не столькі каб пазнаёміцца з імі, колькі каб праз іх аналітыку самім вучыцца мысліць і ствараць. Груба кажучы, Ніцшэ, Разанаў ці Фуко былі для нас нечым накшталт трэнажораў, на якіх мы трэніравалі цягліцы ўласнага мыслення.

Першыя словы, якімі я распачынаў нашыя калектыўныя забавы, былі такімі:

- Калі вы пагаджаецеся з тым, што я кажу, то вы не мысліце. Сваёй згодай вы адно мацуеце маю думку. Мне гэта прыемна, толькі мне гэта не патрэбна. Я ўвесь час буду чакаць вашай нязгоды. І з аўтарам тэкста, які мы расчытваем, і з маімі інтэрпрэтацыямі ды рэфлексіямі з той жа ці якой іншай нагоды. Зразумела, - казаў я далей, - сама з сябе нязгода яшчэ не ёсць мысленнем. Зусім яшчэ не ёсць ім. Аднак, пачаўшы рух у накірунку адмаўлення, магчыма, аднойчы вы ад радасці спалохана прамовіце: "Эўрыка!" Прасцей кажучы, каб зрабіць крок наперад, трэба адштурхнуць ад сябе зямлю. Тое ж і ў мысленні. І ніяк інакш...

Другая заўсёдная максіма гучала так:

- Мысленне - гэта перадусім інтэлектуальная мужнасць. Менавіта мужнасць, а не энцыклапедычная веда, дасканалая метадалагічная падрыхтоўка, абазнанасць у тэме і да т. п. Усяго гэтага можа быць даволі, каб стаць кандыдатам ці доктарам філасофскіх навук. Толькі не філосафам. Рэч у тым, што раз-пораз мысліць бывае страшна. Вельмі страшна. І каб не спалохацца ўласнага страху, не ўхіліцца ад яго патрэбная не абы якая інтэлектуальная мужнасць. А без яе ўсё астатняе марна.

Трэцяя максіма ўжо і не зусім максіма, а хутчэй параграф з інтэлектуальных паводзінаў:

- Са сваімі багамі (Богам) у аўдыторыю не заходзіць. Пакідайце іх разам з верхняй вопраткай ля дзвярэй аўдыторыі. Інакш можа атрымацца, што падчас якой жарснай інтэлектуальнай палемікі вашага бога тут стануць ганяць, што той футбольны мячык па полі.

А пасля паўзы ўдакладняў:

- Між іншым, гэтаксама будзе слушна, як нашаму студэнту надаюць у каршэнь, калі ён у Саборы замест таго, каб паўтараць словы малітвы, стане гучна цытаваць антыхрыста Ніцшэ. Прамінулі тыя часы, калі Бог усюды і заўсёды быў як Бог. Цяпер нешта такое далёка не ўсюды і не заўсёды. Але ў фундаментальных месцах Яго сакралізацыі, відаць, будзе разумна паводзіць сябе так, быццам нічога не змянілася. Хаця б дзеля ўдзячнасці Яму за тое, што Ён тысячагоддзямі трымаў у цэласнасці ўвесь наш сусвет, пакуль не выгадаваўся ўжо зусім іншы чалавек, які цяпер можа абыходзіцца і без Ягонай падтрымкі.

***

Пэўна ж, самай адметнай падзеяй для кожнага студэнта аддзялення было публічнае абмеркаванне адмыслова напісаных дзеля гэтага эсэ. Я прыдумаў табліцу ацэнак (паводле пяцібальнай сістэмы), і пасля прачытання эсэ кожны з слухачоў павінен быў агучыць свае адзнакі асобна за мову, стыль, кампазіцыю, мысленне ды эсэістычнасць.

Вясёлая была забава і карысная, асабліва для тых, хто насамрэч марыў ствараць тэксты, якія потым звярнуць на яго ўвагу ўсёй чытацкай грамады.

Толькі далей не зусім пра гэта...

Поркаючыся ў абы як скіданых архівах, зусім выпадкова сустрэў запіс пра адзін з такіх заняткаў, пазначаны 2006 годам. І закарцела пералюстраваць яго сюды...

"Сёння на семінары мы аналізуем эсэ Марыны Дварэцкай і Вольгі Шашок. Марына абрала сабе тэмай Мінск ды напісала пра свой мегаполіс весела і здзекліва. Але за іроніяй няцяжка расчытаць тугу па ідэальным горадзе, які можна было б шчыра любіць і якім можна было б не тоячыся ганарыцца.

Эсэ Вольгі - прастора напятай самоты. Усё яно - сцішаны адчай нацыянальна абранага чалавека, які балюча і трывожна адчувае сваю вылучанасць з чужароднай бальшыні. Дзяўчына ўжо наперад прадбачыць увесь цяжар беларускага шляху і як бы рыхтуе сябе да гераічнай самоты, якая будзе доўжыцца праз усё жыццё.

Я слухаю развагі маладых людзей, а сам думаю трохі пра іншае. У свой час мне заманіла скласці кнігу з аповедаў тых, хто свядома прыйшоў у беларушчыну і застаўся тут назаўжды. Але гэтыя расповеды мусілі кранаць толькі адзін момант. А менавіта, як чалавек стаў на беларускі шлях, што яго сюды падштурхнула ці паклікала? 3 таго, што я ведаў, у кожным выпадку гэта была зусім іншая гісторыя, не падобная на іншыя.

Сабраныя ў мноства, - думалася мне, - яны, магчыма, маглі б распавесці нешта істотнае і пра нас саміх, і пра нашу краіну.

Тую даўнюю хэнць я і дагэтуль не спраўдзіў. Аднак кожны раз, калі ўглядаюся ў тых, хто паступае вучыцца ў Беларускі калегіюм, здумляюся: чаму яны абралі Беларусь як справу свайго жыцця? Альбо інакш: чаму менавіта іх абрала Беларусь, каб выявіць уласную самасць?

І ніколі не знаходжу на сваё здумленне пэўнага адказу. У пакліканні Беларуссю заўсёды ёсць нешта містычнае".

***

Ніхто не змушаў студэнтаў пісаць эсэ пра "занядбаную бацькаўшчыну". У выбары тэмы ўвогуле ніякага задания не было. Я толькі не стамляўся нагадваць, што ў аснове эсэ мусібыць самая балючая і самая актуальная для іх вярэда. Як выявілася праз іх эсэістыку, тады, у першае дзесяцігоддзе існавання калегіюма, лічы, для ўсіх студэнтаў такой вярэдай і была сама Беларусь з яе трагічным лёсам.

Цікава, што пазней Беларусь як такая ўжо амаль перастане хваляваць моладзь, хаця сітуацыя ў краіне асабліва не зменіцца. Нешта зменіцца ў саміх маладых людзях. Цяпер іх захапілі розныя лакальныя праблематыкі ці ўласныя экзістэнцыйныя мітрэнгі.

3 той пазнейшай пары ніяк не забывалася эсэ Юлі Цімафеевай "Як я не пайшла ў Тыбэт". Дакладней, не столькі само эсэ, колькі рэакцыя аўтаркі на свой тэкст. Адчытаўшы, Юля разрыдалася. Гучна, з адчаем, напоўніцу.

Нешта з гэтай дзяўчыны мусіць атрымацца, - падумалася тады.

Прамінулі гады, і насамрэч атрымалася. У значнай меры з яе ініцыятывы будзе створаны электронны часопіс перакладной літаратуры "ПрайдзіСвет", які па добраму здзівіць многіх. Гэта было высокапрафесійнае перакладніцкае выданне, якога Беларусь яшчэ не мела. А праз колькі год Юля моцна ўразіла мяне яшчэ раз. Яна пачала друкаваць вершы. Моцныя, глыбокія, калі заўгодна, анталагічныя. Да таго ж прафесійна засвоіла фотамастацтва.

Я запытаўся ў Юлі, ці не засталося ў яе тое даўняе эсэ? Засталося...

Як я не пайшла ў Тыбэт

Аднойчы я не пайшла ў Тыбэт. Пайсьці туды мы вырашылі разам з мужам перад самым вясельлем. У тую сьветлую марозную сакавіцкую раніцу, калі ён прыехаў, каб днём пабрацца шлюбам. Гэта нам бачылася выйсьцем з той побытавай шэрасьці, якая чакала наперадзе, калі кожны дзень будзе падобны адзін да аднаго: праца, вячэра, тэлевізар, ложак. І каб пазьбегнуць гэтай аднастайнасьці, што пануе ў жыцьцях большасьці людзей, мы вырашылі выправіцца ў "краіну Усходу". Тыбэт для нас, як і для многіх эўрапейцаў, бачыўся той краінай сьвятасьці, якую не засьмеціў навукова-тэхнічны прагрэс і глябалізацыя. Прынамсі, калі туды і валілі статкі неўтаймаваных турыстаў, то выспы некранутай мудрасьці і спакою яшчэ засталіся. У гэтым мы былі ўпэўненыя.

Дабірацца да Тыбэту мы вырашылі на "перакладных" і пешшу. На тыя грошы, якія нам мусілі падараваць на вясельле, мы зьбіраліся купляць правіянт, цёплую вопратку ды квіткі на цягнікі. Калі грошы скончацца, трэба было б ісьці пехатой і шукаць працу ў нешматлікіх паселішчах на нашым шляху. А калі прыйдзем у Тыбэт, пагадзіліся расстацца. Мой муж пайшоў бы ў мужчынскі манастыр, а я да аднаго ўяўнага барадатага незнаёмца, што чакаў мяне.

Але мы ня зьбеглі, ня скралі грошы, ня трэсьліся ў грузавых цягніках, не абмарожвалі твары, не паміралі ад цынгі і не ўставалі раніцай пад гукі манастырскага звона.

Мы прачнуліся мужам і жонкай і нікуды не пайшлі. Ланцугі працы-вячэры-ложку (тэлевізара ўдалося пазьбегнуць) сталі абкручвацца вакол шыі і ўсё больш прызямляць, усё ўладней дыктаваць свае заўжды слушныя народна-мудрыя парады. Інстынкт самазахаваньня перамог! Ура! Мы схілілі галовы, божыя авечкі.

Але ж сам чалавек, чалавек як Чалавек - гэта не пакорлівасьць і не паслухмянасьць. Чалавек ад самага пачатку - гэта бунт. Успомніце Адама і Еву. Што было б зь імі, гэтымі жывёлінамі, калі б яны не аслухаліся, калі б яны хадзілі па тым нудным Эдэме, глядзелі на сьвет сваімі каровінымі вачыма і ўсьміхаліся самазадаволена?!

Чалавек - гэта пратэст, чалавек - гэта пошук, чалавек - гэта туга.

"Мудры чалавек не жыве дома, ён вандруе, вандроўкі для яго - сапраўдная асалода. Ён нібы цудоўны лебедзь, што пакінуў сваё возера ў пошуках новага прытулку", - вучыць будызм.

А мы не пайшлі ў Тыбэт. А мы заселі ў сваім возеры, што сталася балотам. Мы паслухаліся здаровага глузду, мы схавалі глыбей тугу і заляпілі ёй рот, каб не верашчала.

Так робяць многія.

Ва ўтульнасьць чалавечай зграі, у цеплыню чужога смуроду мы кінулі долу свой Тыбэт, мы кінулі ім пад ногі свой шлях. І шляхі тых многіх (бо кожны некалі меў свой адмысловы), і нашы таксама, раскрыжавалі зямлю пад нагамі. І на тым вытаптаным месцы стварылі горад.

Мы не пайшлі ў Тыбэт. Мы аддалі яго тым, хто ўмее з Тыбэту рабіць ёмкія канапы, смачныя вячэры, прыгожыя апранахі і яшчэ шмат якіх карысных рэчаў. Мы аддалі свой Тыбэт у рукі прафэсіяналаў. Яны майстры сваёй справы. Ім давяраюць людзі... свой Тыбэт.

Тут усё пераблытана. Ніхто ўжо ня знойдзе ўласнай дарогі, бо і шукаць ня будзе, бо зусім забыўся, што яна некалі была. І каб нейкі бедачына, якому яшчэ часам сьвярбяць ногі няспраўджанымі шляхамі, ня ўцёк, яны, і мы, ўчапіліся адзін у аднаго сяброўскімі абдымкамі, суседзкімі позіркамі, шлюбнымі пацалункамі. І пільна сочым адзін за адным і самі за сабой, каб ня зьбеглі.

Але ёсьць у мяне адна радасьць. Я не аддала усё, я прыхавала некалькі каменьчыкаў для сябе. І ведаеце што? Камяні растуць. І, можа быць, калі-небудзь стануцца тым Тыбэтам, зь якога зроблены кампутар, на якім я ўсё гэта пішу.

***

У 2001 годзе студэнты нашага аддзялення выдалі першы нумар філасофска-літаратурнага часопіса "Паміж". Я быў неверагодна шчаслівы. Яшчэ год пяць-шэсць таму мы шалелі ад узрушэння, калі пры тыднёвіку "Культура" пачалі раз на месяц выходзіць восем палос літаратурна-філасофскага сшытка "ЗНО". А тут купка студэнтаў аднаго аддзялення невялікай інстытуцыі выдрукоўвае ўжо ўласны філасофскі часопіс!

Цікаўнасць СМІ да новага выдання была нечакана актыўнай. Але не толькі таму, што яно было філасофскім... А найперш таму, што часопіс стварылі адныя дзяўчаты. (Сярод дзевяці адказных і безадказных рэдактараў пазначаны толькі адзін іншаполавец - Андрэй Казакевіч.)

Але, як гэта звычайна бывае з новым выданнем, у яго стваральнікаў ніяк не атрымлівалася дамовіцца наконт назвы новага часопіса. Тэлефануюць, што ім трэба са мной параіцца.

Я тады працаваў у склепе турысцкага рыштунку кашталянам (як назваў маю "каморніцкую" пасаду Алесь Разанаў).

Канец траўня, спякота на вуліцы, а ў мяне прахалода. Без спеху цырую чарговы намёт. З вясёлым смехам пад скляпенні спускаецца ладная гурма дзяўчат. З усіх тых кароценькіх спаднічак і сукенак, што на іх апранутыя, у 17 ст. якой-небудзь фрэйлен матэрыі не хапіла б нават на сподняе.

- Паміж, - кажуць.

Я сарамліва апускаю вочы долу і вінавата пытаюся:

- А вы падумалі, што хлопцы будуць казаць?

Яны рагочуць:

- Дык гэта ж цудоўна! Выдатная рэклама.

Зрэшты, эратычны падтэкст хоць і быў заўважаны, аднак не займеў асаблівай пагалоскі. Тым болей, што неўзабаве задажджыла. А філасофскі кантэкст у назвы быў багаты. Пра што і казалася ў рэдактарскай прадмове: "...тое, чаго мы прагнем, немагчыма знайсці па-за межамі сябе. Але каб убачыць гэта, трэба заняць мейсца на мяжы Паміж дабром і ліхам, сном і чуйнаваньнем, Паміж учора і заўтра, чорным і белым, каб расчыніць дзьверы ўнутр сябе, каб злучыць усе супрацьлегласьці адно ў той кропцы, якая мае бясконцую колькасць назваў, аднолькава не дасканалых. Што мы і робім".

Гартаю нумар, перачытваю тэксты. Апаноўвае захапленне, яшчэ мацнейшае, чым тады, у 2001 годзе. Скуль гэты фейерверк нечаканых думак, параўнанняў, вобразаў у яшчэ недыпламаваных дзяўчатак? І якая інтэлектуальная мужнасць, рашучасць, апантанасць! Адчуваю, што гатовы перадрукаваць у свае хронікі амаль увесь нумар, бо даўно не чытаў нічога лепшага...

Пазней і спакваля інтэлектуальныя тэксты хораша навучыліся пісаць многія, але пакуль вучыліся пісаць суладна новым канонам, пагублялі адвагу і жарсць.

І мяне, як і ў выпадку з маніфестамі бумбамлітаўцаў, ахоплівае глыбокі сум. Няўжо, думаю, усё самае адважнае і эўрыстычнае ствараецца ў эпохі тэктанічных ператрусаў, а як зямля пад нагамі перастае хадзіць хадуном, дык і пішуць роўненька, і мысляць, запыняючыся перад кожным светлафорам.

Натуральна, я не магу перадрукоўваць усю тую асалоду ад першага нумара. Але і запыніцца толькі на пафаснай рыторыцы мне не даспадобы. Таму пераніцую сюды колькі фрагментаў з вялікай гаворкі, якую мы зладзілі для таго першага "Паміж" у тым жа склепе з Таццянай Слінкай, Таццянай Чыжовай і Ліляй Ільюшынай.

Да месца будзе заўважыць, што гэтае сумоўе адбывалася праз нейкі год пасля таго, як пабачыла свет мая кніжка "Мяне няма. Роздумы на руінах чалавека". Таму яна міжволі і паклалася ў под гаворкі.

***

Таццяна Слінка: У філасофскай супольнасці, ды і не толькі там, Вы вядомыя як той, каго няма. Аднак падаецца, што Ваша дэкларацыя ўласнай адсутнасці была ўспрынятая ўсяго як эпатажнасць і выклік, але абсалютова не асэнсаваная як філасофская тэза. Можа, паспрабуйце ўдакладніць, што Вы мелі наўвеце пад гэтым "мяне няма".

- Наўрад ці хто, акрамя вернікаў, спадзяецца, што я-чалавеку можна падшукаць анталагічнае алібі, але мала хто ставіў пад сумнеў наяўнасць экзыстэнцыйнага алібі ў я-чалавека. Тым болей падобны сумнеў немагчымы быў для класічнага экзістэнцыялізму, які абсалютызаваў "Я" і цалкам трымаўся гэтай абсалютызацыі. У маім выпадку ўсё выглядае радыкальна інакш. Я схільны лічыць, што "Я" - гэта толькі граматычная катэгорыя, якую мяне вымушае ўжываць мова (прыкладам таму і дадзены сказ); "Я" патрэбнае не мне, а мове, бо мова ўсёй сваёю структурай угрунтаваная ў гэтае катэгарыяльнае "Я".

Дый наогул, калі класічны экзістэнцыялізм лічыў, што чалавек напампаваны экзістэнцыяй, як футбольны мячык паветрам, дык я мяркую, што ўнутры чалавека - "экзыстэнцыйны вакуум" (формула Вітара Франкла дзеля апісання стану зьняволеных у канцлагеры).

Я - гэта толькі пэўнае месца, на прасторы якога атабарваюцца і гуртуюцца самыя розныя феномены бытнага і быцця: фізічныя, біялагічныя, сацыяльныя, рэлігійныя, нацыянальныя і г.д. Я - гэта адно тое, што ёсць мною, а насамрэч - мяне, як "Я", няма.

Дарэчы, я ўвогуле зачараваны феноменам Няма, прынамсі ён мяне хвалюе і трывожыць у значна большай меры, чым феномен Ёсць.

Таццяна Чыжова: А вам не падаецца, што вось гэтае ваша памкненне да Нішто, да Няма - гэта ўсяго толькі жаданне вярнуцца і замкнуць кола? Інакш кажучы, вярнуцца туды, дзе нас раней не было і дзе потым зноў не будзе?

- Цікава!.. Не, я зусім не спяшаюся вяртацца туды, дзе мяне не было і дзе мяне зноў не будзе (дарэчы, гэта, бадай, і не адно тое самае месца, а два карды-нальна розных). Але бясспрэчна, што і мая зачараванасць Вялікім Няма, і маё разумение самога сябе як "персанальнага няма" абумоўленыя сітуацыяй адсутнасці (і папярэдняй, і той, што яшчэ чакае наперадзе) як мяне самога, гэтак і ўсяго, што з’яўляецца быць.

Т.С.: Неяк на прэзэнтацыі кнігі Алеся Разанава Вы сказалі, што трэба ісьці далей за немагчымае...

- Гэта скажонае цытаваньне Ангелюса Сілезіюса: "Ідзі туды, куды не можаш"... Дык вось, калі ставіць сабе за мэту прарыў татальнай аблогі Ёсьць, каб тым самым на ўскрайку відалі "пабачыць" хай сабе нават не самое Няма, а, верагодна, усяго толькі ягоны цень, безумоўна, трэба спрабаваць ісьці далей не толькі за магчымае, але і за немагчымае. Ісці без спадзеву на хоць які вынік, ісці, перакрочваючы праклён Парменіда, які ў свой час безапеляцыйна сцвердзіў, што ёсьць толькі ёсць, а ніякага няма - няма, і ніколі ніхто словам ня зможа давесці, што няма - ёсць.

Т.С.: Большасць з нас, апынуўшыся на руінах, пачала адчайна хапацца за тое, што засталося: адныя ўзяліся распрацоўваць праекты рэстаўрацыі руінаў, другія схаваліся ад руінаў у свет зданяў... І таму позіркі тых, хто яшчэ/ужо наважваецца ўсьведамляць сябе на папялішчы сэнсаў, непазбежна скіроўваюцца да постаці сп. Валянціна, які ня толькі не адмаўляе таго, што нічога няма, але і сцвярджае: "Так, мы жывем на руінах, аднак гэта - добра". Сп. Акудовіч, а ці ёсьць у нас хаця б руіны?

- На жаль, яшчэ засталіся не толькі руіны, але і безліч самых розных хімерычных збудаванняў. Таму бурыць нам і бурыць, калі мы хочам убачыць на яснае вока і саміх сябе, і той рэальны свет, у якім адбываем сваю калейку бытнага. А што да "няма", якое многіх палохае, дык тут я дазволю сабе самацытату: "Можа, самім лёсам нам наканавана адбыцца празь "няма", якое мы выношваем усярэдзіне саміх сябе ўжо цэлае тысячагодзьдзе? Колькі за гэты час вусцішнае "нішто" праглынула імпэрыяў, народаў, культураў, якія ганарліва раскашавалі сярод сваіх здабыткаў і перамогаў? Ад іх ужо даўно і знаку не засталося. А мы, зьбіральнікі стратаў і паразаў, затуленыя сваёй адсутнасьцю, перакрочваем у трэцяе тысячагодзьдзе, магчыма, якраз дзеля таго, каб нашае Вялікае Няма як самы надзейны шлях праз час і быцьцё".

Ліля Ільюшына: Давайце вернемся на пачатак гаворкі: чалавека няма, яго дагэтуль не стварылі. Дык ці магчыма наогул стварэнне чалавека, ці можа філасофія альбо нешта яшчэ стварыць чалавека?

- Чалавек - гэта еўрапейскі міф пра чалавека, які складваўся цягам тысячагоддзяў. Вельмі значную ролю ў міфалагізацыі чалавека, як самадастатковага суб’екта, адыграла юда-хрысціянства, дагматызаваўшы персанальную лучнасць асобы з яе трансцэндэнтным суверэнам. А вось для ментальнасці Усходу чалавек зусім не з’яўляецца такой значнай цацай (там чалавек - толькі адзін з сюжэтаў кармічнай трансфармацыі). Магчыма, якраз дзякуючы гэтаму ментальнаму досведу Усходу, я без лішняга драматызму стаўлюся да сытуацыі, калі людзі будуць, а чалавека ня будзе.

Хаця нам і цяжка ўявіць свет без чалавека, сябе без чалавека, бо мы вырасьлі ў цывілізацыі, дзе галоўнай каштоўнасцю лічыўся чалавек і ўсе ісціны, ідэалы і сэнсы трымаліся на міфе пра чалавека. Ды што паробіш, цывілізацыя чалавека скончылася. Адной з прычынаў таму - выбух камунікацыяў, які зніштожыў прастору. А без прасторы, нацыянальнай у тым ліку, чалавек немагчымы, бо ён нішто іншае, як сума статычна зафіксаваных знакаў, атрыбутаў, падзеяў...

З гэтага мой адказ на Вашае пытанне, Ліля, мусіць быць адмоўным. Але не ўсё так проста. Я вось цяпер падумаў, што можа мая заангажаванасць Няма якраз і абумоўленая ўтапічнай марай "знайсці чалавека". Раней я яго шукаў у Ёсць, але там знайшоў толькі ягоную адсутнасць. Атрымліваецца, што адзінае месца, дзе чалавек можа быць, калі яго няма ў Ёсць, гэта - Няма. Можа я прамінуў адно палову шляху, які пралягаў праз Ёсць, а калі здолею прайсці і другую, дык там, за брамаю ў Няма, і знайду тое, што шукаю?

Т.Ч.: Сітуацыя спрыяе наступнаму пытанню: што Вы возьмеце з сабою, калі пойдзеце туды? Ці наадварот, каб прарвацца ў Няма, трэба скінуць з сябе апошняе?

- Калі б я быў нудыстам, дык пайшоў бы галяком. Але паколькі я выхаваны ў цнатлівых традыцыях заходнебеларускага мястэчка, дык мне давядзецца ісьці туды апранутым. За гэтым жартаўлівым адказам утоеная надзвычай сур’ёзная праблема. Бо сапраўды, перш чым рушыць у той бок, трэба паскідаць з сябе апранахі сімулякраў, што чалавецтва напрацоўвала тысячагодзьдзямі.

Т.С.: Магчыма, нігілізм - не проста адмаўленьне, магчыма, гэта і ёсць спроба ўсё з сябе скінуць?

- Аднак не проста скінуць, а скінуць, каб лягчэй было рушыць далей. Рэч у тым, што нігілізм традыцыйна разглядаўся ў ракурсе мэты (ці сам - як мэта, ці - з якой мэтай). У той час, як нігілізм - гэта сродак (спосаб, магчымасць), якім мы карыстаемся, каб расчысціць праходы праз завалы сімулякраў. Але зразумеўшы нігілізм толькі як эфектную прыладу ў справе карчавання пабітых шашалем часу ўнівэрсалісцкіх сімулякраў, мы нічога не зразумеем у нігілізме, як у адчайным памкненні волі да мыслення перасягнуць мяжу сваіх магчымасцяў. Паўсюднае панаванне ў ХХ стагоддзі нігілізму - гэта пакуль яшчэ нікім не ўсвядомленае вялікае рушэнне мэтафізічнага мыслення ў апошнім спадзеве прарваць аблогу Ёсць, каб паспрабаваць нарэшце наўпрост судакрануцца з вусцішу Няма.

(Гаворка моцна скарочаная.)

Хаця сёння падумалася: з чаго гэта тады я наперад быў пэўны, што нас там чакае менавіта вусціш, а не штосьці зусім іншае?

***

Цяпер, калі натую гэтыя хронікі, падрыхтаваны 11 нумар "Паміж".

У лепшыя часы кожны курс на заканчэнне выдрукоўваў свой нумар. Нефармальна ён лічыўся як бы калектыўным курсавым дыпломам. Натуральна, усе нумары былі абсалютна рознымі. Толькі тут я не маю магчымасці аналізаваць іх ды ацэньваць, бо галоўнае, што яны былі. І рабіліся амаль без майго ўдзелу (так я прыдумаў), акрамя кансультатыўнага і трэцейскага. Што праўда, некалькі разоў перакладаў тэксты з рускай мовы на родную. Прыкладам, невялікую постмадэрновую аповесць Андрэя Адамовіча.

Але вернемся да таго фенаменальнага курса, які і вымудрыў гэтую справу з часопісам. Звычайна я не схільны вылучаць нейкі адзін набор студэнтаў перад другімі, аднак гэта ўсё такі быў асобны выпадак. Бо дзяўчаты (Т. Слінка, Т. Чыжова, А. Сідаровіч, Г. Пазюк, Т. Вабішэвіч, Л. Ільюшына, Э. Кулеш) акрамя часопіса запачаткавалі і разгарнулі яшчэ адзін канцэптуальны праект, які шмат год упрыгожваў гісторыю калегіюма, перадусім - нашага аддзялення...

Зрэдзьчас з нейкай выпадковай нагоды я мімаходзь згадваў на занятках свае вандроўкі: не толькі ў гарах, але і па Беларусі. І аднойчы адна з дзяўчат спахапілася: маўляў, давайце мы з вамі таксама зладзім вандроўку. Хаця б на ўікэнд. Шмат хто ўмомант падтрымаў запыт, аднак я не адразу пагадзіўся. Пакуль не прыдумаў, чым нашыя вандроўкі будуць адрознівацца ад звычайных моладзевых выцечак на прыроду з намётамі.

- Гэта будуць "Філасофскія вандроўкі", - сказаў я, калі прыдумаў. - Мы будзем не проста спяваць песні пад гітару і скакаць ля вогнішча. Мы будзем думаць пра вечнае. Пад зоркамі.

Што наконт "зорак" - дык гэта была метафара. Дрэнна выспаныя, мы выпаўзалі з намётаў недзе а дзявятай гадзіне ранку і, толькі пасёрбаўшы кавы, збіраліся з дыванкамі ды спальнікамі ў зручным дзеля дыскусіяў месцы.

Але, расклаўшы свае целы ў купальніках і плаўках на беражку ля вады, мы не адразу падступаліся да справы. Спачатку я агучваў тэму нашага калоквіюма (тады мы гэтым тэрмінам не карысталіся), тлумачыў з чаго яна ўзнікла і прасіў усіх узножыцца, каб разбрысціся паасобку і недзе 20 хвілінаў сам-насам медытаваць над праблемай.

Потым мы збіраліся зноў і не меней як гадзіны тры рэфлексавалі, спрачаліся ды палемізавалі.

Слухаючы самыя розныя выказванні ды развагі, дзе словаў "метафізіка", "трансцэндэнтнае", "універсальнае", "амбівалентанасць", "лакальнае" і да таго падобных было болей, чым простых чалавечых словаў, я аднойчы ўявіў сабе, што нехта мясцовы апынуўся за кустамі і цяпер услухоўваецца...

Што ён думаў сабе, вачыма разглядаючы ўвогуле звычайны для гэтых мясцінаў хаўрус, а вушамі чуючы нешта такое, што не ўпісвалася для яго ў аніякі вербальны канон, акрамя хіба ў канон псіхлякарні...

Між іншым, дзеля першай рэфлексіі я выбраў усім вядомыя словы Канта пра зорнае неба і маральны закон. Нягледзячы на іхнюю замыленасць ад бясконцых згадак, апошняя таямніца гэтых словаў, пэўна, назаўжды застанецца рамантычнай таямніцай...

***

Доўгія зборы ў першую “Філасофскую вандроўку” ледзьве не скончыліся фіяска. У рэшце рэшт змаглі пайсці толькі восем ці дзевяць дзяўчат і ніводнага хлопца.

- Дык што мы будзем рабіць? - запытаўся, не на жарт устурбаваны.

- Нам вас і аднаго хопіць, - развесяліліся.

Акрамя брутальнасці самой сітуацыі (наперадзе барадаты ды лысы Дыянісій, а за ім ладная гурма німфаў), трэба было камусьці ставіць намёты, цягаць і сячы для вогнішча дровы, ды і ўвогуле ці мала дзеля чаго ў вандроўцы могуць спатрэбіцца мужчынскія цягліцы ды спрыт. Да таго ж такая гурма маладых і звабных дзяўчатак ужо сама сабой з’яўляецца не абы якой праблемай у не вельмі адслоненых ад цывілізацыі месцах (што потым некалькі разоў крытычна выявіцца).

На маё шчасце, недзе ў перадапошні дзень дзяўчаты спакусілі некалькіх хло- пцаў з калегіюма, і мы рушылі на лясное возера Бяздонка (кіламетраў сем ад станцыі “Электрасіла”), узняўшы над сабой бел-чырвона-белы сцяг.

Яшчэ раней я сказаў аматарам ды аматаркам філасофскіх вандровак, што паколькі яны ўжо дарослыя, то хай самі і вырашаюць: ці будзем нешта браць з алкагольных напояў ці не будзем?

Аматары і аматаркі суладна пагадзіліся, што браць будзем, і нават прапанавалі набыць адзін вялікі рытуальны кубак, каб змешваць у ім трохі гарэлкі з сочывам і пускаць яго па колу ля вогнішча. А там хто колькі хоча, столькі хай і адсёрбвае. Ці толькі мочыць вусны і перадае далей.

Ідэя выявілася настолькі ўдалай, што трымалася амаль усе доўгія гады філасофскіх вандровак. Было ў руху рытуальнага кубка па коле нешта сакральнае, што лучыла нас і міжсобку, і з мудрасцю старых грэкаў (хаця тыя і разбаўлялі не гарэлку, а віно).

А яшчэ ў нас былі Ганна Пазюк і Таня Чыжова з гітарай. Ах, як яны цудоўна спявалі! І што не менш істотна, яны спявалі тыя песні, якія мы ўсе прагнулі бясконца слухаць. Шалкевіч, Вольскі, Камоцкая, Мельнікаў, Вайцюшкевіч, Бартосік...

Звычайна разыходзіліся па намётах амаль пад ранак і таму пачыналі мысліўныя практыкаванні не зусім бадзёрымі, хаця, наколькі памятаю, гэта ані не замінала інтэлектуальным прарывам і эўрыстычным вынаходніцтвам...

Першая вандроўка аказалася настолькі ўдалай, што далей у нас праблемаў з жадаючымі не было. Больш таго, пакрысе да нас пачалі далучацца дарослыя. Бывалі з намі Вольга Калацкая, Андрэй Хадановіч, Зміцер Серабракоў, Юрась Барысевіч, Ігар Бабкоў, Сяржук Мінскевіч, Віктар Жыбуль, Вера Бурлак, Аксана Спрынчан, Ігар Логвінаў...

Хто б спыніў мяне... Бо часам нас і каля трох дзясяткаў збіралася.

Прыдумаўшы "Філасофскія вандроўкі", мы планавалі выбірацца з Мінска раз на месяц, пачынаючы з канца красавіка і да пачатку кастрычніка. Першы сезон задание амаль вытрымалі, але з гадамі гэтая рэгулярнасць усё больш заўважна парушалася. Хаця колькі там разоў на год яшчэ доўгі час хадзілі. Бывала, што каманда выбіралася і без мяне, паколькі мне мус было прысутнічаць у іншых месцах.

Так склалася і тады, калі я не змог разам з усімі адкрываць на Бяздонцы чарговы сезон "Філасофскіх вандровак", бо выступаў у Варшаве на нейкай канферэнцыі. Студэнт другога курса Андрусь Белавокі таксама не змог паехаць разам з усімі, але ён так любіў нашу забаву, што дабіраўся на Бяздонку ноччу...

Не дабраўся. Загінуў пад коламі машыны.

Потым я напішу пра яго эсэ...

Смерць — геніяльны суаўтар

Далёка за горадам па начной дарозе ішоў малады чалавек. Пэўна, ён аб нечым думаў, але напэўна не аб тым, што сучасныя дарогі створаныя зусім не дзеля начнога шпацыру. Кіроўца "Мерсэдэса" таксама пра гэта не думаў, бо заўсёды ведаў, што па дарогах не ходзяць, тым болей - ноччу. Таму яны і перастрэліся на паваротцы. І маладога чалавека не стала.

Звалі яго Андрусь Белавокі. Ён пісаў вершы, прозу, эсэ.

Калі хлопца пахавалі, яго сябры (сяброўкі) з усяго гэтага выштукавалі кніжыцу "Лесвіца ў нябёсы з адной прыступкі" (назва верша Андруся). Фармальна кніжыца не асабліва рознілася ад падобных выданняў іншых пачаткоўцаў, якія збіраюць пад адну вокладку ўсё, што паспелі накрэмзаць за сваё кароткае літаратурнае жыццё. Але бадай кожны ўдумлівы чытач, прагарнуўшы трохі старонак, пачынаў здагадвацца, што тут сапраўды, як кажуць, "нешта ёсць". І так думаць ён будзе зусім не таму, што да напісанага дадаўся геніальны суаўтар - смерць. Хоць апошняе, звычайна, змушае нас надаваць тэкстам сэнсы ды вартасці, якія былі б зусім невідочнымі ў іншым выпадку.

Справа, бадай, у тым, што Андрусь насамрэч быў - як найменей трохі - геніяльным. Гэтае досыць рызыкоўнае азначэнне цяжка давесці простай канстатацыяй, але чытача не аднойчы скалане ад слова, радка, думкі, вобраза, якіх ён ніколі не сустрэне ў проста таленавітага літаратара. Прынамсі, са мной падобнае здаралася раз-пораз, працытую хаця б эпітафію на помнік, якую Андрусь падрыхтаваў сам сабе, калі яму не было яшчэ і дваццаці гадоў: "Мяне заўсёды мучыла пытанне: у чым сэнс смерці? Цяпер я ведаю, а вы - не".

Дарэчы, мяркую, Андрусь быў пэўны, што ў кожным разе яго кніга некалі з’явіцца. Звернем увагу на адзін з апошніх запісаў у дзённіку.

"Мы жывем аднойчы. У любы момант можа здарыцца што заўгодна: трамвай. Я жыву толькі для тых, хто вакол мяне: бацькі, сябры. А яшчэ для таго, каб напісаць КНІГУ. У ёй павінна быць пра ўсё: пра свет і пра Сусвет, пра Беларусь, пра каханне. ПРА УСЁ. Калі я не змагу гэтага зрабіць ці не паспею, я абавязваю таго, хто чытае гэтыя радкі, паспрыяць стварэнню такой кнігі ці напісаць яе самому: шмат хто з маіх знаёмых можа.

Прывітанне з таго свету".

Цяпер, калі ўсё гэта здарылася - і смерць, і кніга, я думаю, што, можа, інакш яно і быць не магло. Можа толькі так, праз смерць, ён і мог спраўдзіць уласную Кнігу як самую вялікую мару свайго жыцця.

***

Акрамя Бяздонкі, мы выпраўляліся на Нёман (у розныя месцы), Вяллю, Іслач, Радашковіцкае вадасховішча, Вязынку... Між іншым, там у лесе побач з водаканалам на адной з яшчэ нядаўніх вандровак мы абмяркоўвалі маю чарговую прыдумку: "Што (хто) будзе, калі чалавека ўжо не будзе?"

- Мы ўжо навучыліся жыць без Бога, - казаў я. - Цяпер нам трэба будзе навучыцца жыць і без чалавека. Бог і чалавек - гэта спараджэнне метафізічнай цывілізацыі, якая доўжылася тысячагоддзямі. Але на нашых вачах яна саступіла месца тэхналагічнай цывілізацыі. Цяпер спрэс пачынае дамінаваць не дух, а лічба. Аблічбаваны дазвання чалавек будзе нечым зусім іншым ад уласна чалавека. Ён нават паміраць не будзе, а толькі абнуляцца.

Гаворка была надзвычай плённай. А суплёт прапанаваных варыянтаў будучыні без Бога і чалавека цешыў сваёй эўрыстычнасцю. Шкада, што ўсё тое нагаворанае маладыя валацугі не запісалі на свае лічбавыя кайданкі...

Натуральна, шмат (і шмат) чаго яшчэ просіцца быць згаданым, бо кожная вандроўка - гэта заўсёды прыгоды. Аднак паводле рэгламенту маіх хронік я ўжо мушу спакваля згортваць свой аповед не толькі пра "Філасософскія вандроўкі", а і пра сам калегіюм.

Разам з тым мяне ніхто б не зразумеў, каб я хаця б і ў жанры статыстыкі не нагадаў пра агульны плён нашай працы.

Напачатку гаворкі пра калегіюм я казаў пра фантастычны корпус выкладчыкаў аддзялення філасофія/літаратура, але ж і студэнты былі не зломкі. Яны стварылі (паасобку ці калегіюмскімі хаўрусамі) пяць часопісаў ("Паміж", "Праўнік", "Палітычная сфера", "Макулатура", "ПрайдзіСвет"), чатыры з якіх (акрамя "Праўніка") існуюць і сёння...

Выдалі каля паўсотні кніг паэзіі, прозы, эсэістыкі...

Ні адзін нацыянальны конкурс, улучна з "Гедройцам", за гэтыя гады не абмінуў іх увагай... Я ўжо не кажу пра актыўны ўдзел нашых студэнтаў у самых розных інавацыйных праектах краіны (Глеб Лабадзенка далёка не адзіны таму прыклад). Што да персанальна таленавітых паэтаў, празаікаў, мысліўцаў, якія пачыналі свой творчы шлях з калегіюма, то і распачынаць не буду, хаця вельмі карціць лічыць іх ды пералічваць. (Прабачце, мае дарагія.)

На астачу наўмысна пакінуў згадку пра яшчэ адзін надзвычай важны праект, які быў запачаткаваны і шырока разгорнуты ў фармаце нашага аддзялення. Я маю на ўвазе "Перакладніцкую майстроўню" Андрэя Хадановіча. Менавіта тут, пад яго настаўніцтвам, пачала фармавацца новая школа беларускага перакладу.

***

Адной з самых таленавітых перакладчыц гэтай школы выявілася Марыйка Мартысевіч. Толькі я вылучыў яе сюды з іншай нагоды. Марыйка напісала цудоўную паэмку пра нашыя "палявыя даследзіны" метафізікі, і я ніяк не мог знябыць яе ў архіве.

Дарэчы, яна ніколі не была з намі ў "Філасофскіх вандроўках", але я не ўяўляю, каб хто яшчэ настолькі дакладна і паэтычна пераказаў усё паэзію і ўсю мысліўнасць нашых сябрынаў ля вандроўных вогнішчаў. Між іншым, і побытавую рэальнасць таксама.

Мне трохі няўтульна ад гіпертрафаванай апалагетыкі кіраўніка хаўруса, якую не зніжае нават гуллівы посмех аўтаркі, ды што тут паробіш - не адмаўляцца ж з гэтага ад такога бліскучага тапаграфічна-іранічнага тэксту.

Ноч над Бяздонкай

Добра ў роднай старонцы: лясы і азёры!

Пахне, пахне чаборам - куды ні пакроч.

Але вось паказаліся поўня і зоры -

на Бяздонку спусьцілася ціхая ноч.

Ды не спаў тлумны табар, што ў часе вандроўкі

заблукаў і да раньня тут лягерам стаў:

хто сьпяваў, хто ў намёце нацягваў вяроўкі,

хто ля вогнішча сеў, сузіраючы стаў.

Добра бавілі вечар: гарбата, дэбаты -

аж да ночы цягнулася іх гамана.

Раптам сьціхлі ўсе. Узьняўся юнак і заўзята

ён прамову пачаў: "Словы - гэта мана.

Гэта звада й ваба ў любыя часіны,

але конаўку мушу ў гэты ўліць вадаём.

Мушу слова сказаць пра таго, каму вінны

гіпертэкст "Беларусь" існаваньнем, быцьцём...

Наш настаўнік, сэнсэй, рэбэ, гуру і цьютар

нас сабраў у каледж, ешыбот, мэдрэсэ,

расказаў, як прымусіць да думкі кампутар,

хто такі Бадрыяр, што такое эсэ,

навучыў ужываць простых словаў, якія

пачынаюцца з пост-, а ў канцы маюць -ізм...

У самым сэрцы сваім захаваў на вякі я

Позірк з-пад акуляраў задумлівых прызм.

І цяпер, што б ні вёрз я з трыбунаў Эўропы

І якімі б ня сьмеціў ідэямі друк,

Памятацьму заўжды запаветныя тропы

І фігуры ягоных мысьленчых навук.

Далікатна адсутны ў Сьвіслачы й Менску,

спляжыць ён Бабілён і разбурыць Парыж,

падсьвядомасць сваю прычасаўшы па-венску,

прагрыміць ён. Імя яго будзе паміж

іншых слаўных імёнаў. І кожнай паненцы

і хлапцу ад Камарына да самаго

Астраўца будзе знана яно. Кожны энцы-

кляпедычны даведнік пачнецца зь яго...

Хай жа форма ліецца і думка вядзецца,

не сьсякае хай веды сакральнай рака,

хай жа дбаюць пра нас яго розум і сэрца:

будзе ён - значыць будзе стаяць і БК!

Як адна зарыдалі натхнёна паэткі,

рускамоўны празаік ня пратаў сьлязы,

а філёзаф працягваў: "Хай нашы палеткі

агарнулі мэнтальнай зімы маразы,

Хай эліты ў аблудзе прыслужваюць Будзе,

не патрэбны хай масам нябыт і дарма,

дыскурс будзе трываць, як нагадваць нам будзе

сьціплы геній яго, што нічога няма!"

Сьціплы геній ня чуў. Адышоў па патрэбе

у азёрны аер пастаяць, папаліць...

Ён стаяў і глядзеў, як у чэрвеньскім небе,

небасхіл працінаючы, зьнічка ляціць

То ня зорка Венера ўзышла на зямлёю,

не Канкорд прызямліўся на родных палях, -

гэта Гайдэгер сам сьветазарнай стралою

у Нішто цьвёрда крэсьліў адвечны ім шлях.

2004-2005 г.

Шаноўнаму

спадару Валянціну,

на дзень заканчэньня БК -

з падзякай за тое, што ён ЁСЬЦЬ!

Марыйка. 25 траўня 2005 г.

Дарэчы, хаця з "Марыйчынага" курса адно некалькі чалавек было ў "Філасофскіх вандроўках", але паводле колькасці таленавітых літаратараў курс выявіўся ці не самым багатым: Марыя Мартысевіч, Андрэй Адамовіч, Мікола Кандратаў, Аксана Спрынчан, Віка Трэнас, Зміцер Плян... Да таго ж яны вырабілі не адзін, а два нумары часопіса "Паміж" (перадусім дзякуючы імпэту і высілкам Аксаны Спрынчан).

PS. Гады тры таму калегіюм аказаўся ў сур’ёзным рэсурсным крызісе. Ранейшыя нашыя дабрадзеі ці самі збяднелі ці аддалі перавагу іншым грамадскім праектам. З гэтага ў нас паўстала праблема, як хоць чым кампенсаваць працу выкладчыкаў? Натуральна, мы шукалі выйсце, але пакуль было трывожна... І маркотна на душы.

У гэтыя дні мне нечакана патэлефанавала Таццяна Чыжова і прапанавала: "Мы з Лідай Міхеевай хацелі б з вамі сустрэцца..."

Сустрэліся. Яны працягнулі надрукаваны ліст і ў дадатак капэрту.

Ліст перадрукоўваю без зменаў.

"Шаноўны сп. Акудовіч!

Даведаўшыся пра недахоп фінансавання аддзялення філасофіі і літаратуры Беларускага калегіюма, мы не можам заставацца ў баку ад гэтай сітуацыі. Таму мы звяртаемся да Вас з просьбай прыняць наш сціслы ўнёсак, які, як мы вельмі спадзяемся, можа дапамагчы працягнуць працу аддзялення пад Вашым кіраўніцтвам хаця б на бліжэйшы час.

Нягледзячы на тое, што гэтыя сродкі не пакрыюць паўнавартасную працу з запрошанымі лектарамі і г. д., мы ў першую чаргу хацелі б падтрымаць аддзяленне і яго асноўны курс па сучаснай філасофіі і літаратуры.

Будзем вельмі ўдзячныя за магчымасць зрабіць гэты ўнёсак і спадзяемся, што ў бліжэйшы час сітуацыя з фінансаваннем выправіцца!

Былыя навучэнцы Беларускага калегіюма,

суполка інтэлектуальных беларускіх блогераў,

Беларуская філасофская прастора,

часопіс "Прасвет".

Зразумела, нічога такога я і думаць не думаў і чакаць не чакаў. Таму банальна перапалохаўся: што рабіць? Да таго ж яны ўсе і самі ў нішчымніцы. Замахаў рукамі - не, не, не.

Не дапамагло.

З капэртай у руках адвярнуўся, бо ад хвалявання вочы ўзмакрэлі.

І наастачу... Адвучыўшы адзін з першых набораў, кіраўніцтва калегіюма зладзіла нам развітальную вечарыну, якую мы на замежны манер называлі "party" (груба кажучы, невялікі п’янтос выкладчыкаў з студэнтамі). Дзея адбывалася ў бібліятэцы "Юнацтва" і таму не магла задоўжыцца. Натуральна, душы выкладчыкаў, узнёсла развярэжаныя адукацыйным поспехам, патрабавалі працягу. Балазе, побач была пустая кватэра аднаго з кіраўнікоў калегіюма. Туды мы і скіравалі прафесарскім крокам. Між іншым, я ў руках трымаў ружу - першую ў жыцці кветку, падораную мне студэнтамі (студэнткамі).

Ад веку вядома, што вельмі добра доўга не бывае. Перад нашым сыходам з кватэры насунулася такая навальніца, што носу з хаты не высунуць. А пакуль чакалі літасці нябёсаў, перастаў хадзіць транспарт - і мае калегі вырашылі заначаваць у сябра. А я пайшоў, не даслухаўшы ўгавораў застацца. Узяў ружу і пайшоў...

Ад метро "Пушкінская" да маёй кватэры ва Уруччы было як найменей гадзіны чатыры пешага ходу. Толькі для мяне гэта не было праблемай. У тую пару я яшчэ любіў вяртацца дахаты пешшу праз начны Мінск хоць з якой далечыні. І ні разу не паддаўся на ўгаворы мілажальных кіроўцаў падвезці бліжэй да майго раёна. А міліцыянтам, калі запынялі і пыталіся, адказваў, што я не проста іду, а іду, каб мне ямчэй думалася пра вечнае. Бо я філосаф...

Недзе на сярэдзіне шляху згадалася, што і на вечарыне, і ў кватэры ружа заставалася без кроплі пітва. І пакуль тое яшчэ будзе, калі я вярнуся дадому?

Я затурбаўся, агледзеў побач з трасай навальнічную калюжыну і паклаў туды ружу. А сам прысеў на партфель ды запаліў цыгарэту. Зразумела, адной цыгарэтай не абышлося, бо ружа гэта ж не птушка, спехам сёрбаць ваду не можа.

Калі ўжо надумаў падымацца, з ночы выскачыў нейкі шалёны тралейбус, рэзка затармазіў насупраць, і здаровы малады мужчына за рулём запытаўся:

- Табе куды? (быццам гэта была таксоўка).

- Ва Уручча.

- Сядай, - махнуў рукой.

Агаломшаны нечаканай прапановай, я падхапіў ружу і ўскочыў у тралейбус.

Кіроўца зацята маўчаў. Я таксама не мог знайсці аніводнага слоўка, каб хоць нешта прамовіць. Так мы і ехалі, моўчкі ўзіраючыся ў ноч, якая, відавочна, збірала чарговую навальнічную залеву. Толькі ўжо ў мікрараёне ён запытаўся, дзе маё жытло, і затрымаў вочы на ружы.

Мой дом быў каля самай дарогі, і тралейбус запыніўся роўна насупраць пад’езда. Я засунуў руку ў кішэню і выцягнуў усё, што там заставалася. Кіроўца не ўзіраючыся ўзяў грошы і выйшаў, каб рассупоніць свайго металёвага каня. Затым нейкім чынам перагнаў тралейбус на супрацьлеглы бок, зноў далучыў рогі да дратоў і з’ехаў у навальніцу... А я стаяў пад залевай, пакуль не вымак як цюцік, спрабуючы зразумець: што гэта было?

Добра разумею, мая рамантычная навэлка тут не зусім да месца. Але калі ў свой апошні час буду прыгадваць наш калегіюм, то перадусім згадаю тую калюжыну, ружу і шалёны тралейбус, што з нейкай незразумелай прыхамаці вёз мяне праз навальнічную ноч дадому.

"ФРАГМЕНТЫ"

Мы з Ігарам Бабковым сядзелі ў кватэры вядомага культуролага (і нашага выкладчыка) Ігара Вугліка, няспешна бралі кроплю ды разважалі пра пабытовы нацыяналізм Марціна Гайдэгера, дзіўным чынам задзіночаны з анталагічным фундаменталізмам.

Знянацку - у сваёй звычайнай манеры - Ігар Бабкоў кажа:

- Валянцін, пэўна ж, вы яшчэ не ведаеце, што будзеце галоўным рэдактарам філасофскага часопіса "Фрагменты". Грошы на выданне ўжо недалёка...

Прапанова была файная, толькі, як кажуць у такіх выпадках, - не да часу і не да месца. Тады я меў яшчэ літаратурна-філасофскі сшытак "ЗНО" у тыднёвіку "Культура", аддзел культуралогіі і замежнай літаратуры ў часопісе "Крыніца", аддзяленне філасофія/літаратура ў Беларускім калегіюме і палову рэдактарскай стаўкі ў тыднёвіку "Літаратура і мастацтва" (не кажучы пра ўсё несістэмнае). І ні ад чаго з гэтага пераліку не меў намеру адмаўляцца. Пра што і сказаў Ігару Бабкову.

Але так яно атрымалася да лепшага. Тады з грамадскай арганізацыяй "Эўра-форум", якую стварылі Алег Дзярновіч з Ігарам Бабковым, супрацоўнічаў яшчэ зусім малады Валерка Булгакаў. (Як высветліцца праз гады, чалавек неверагоднай працаздольнасці і сціпласці.) Ён і ўзваліў на сябе гэтую ношку - спачатку ў ролі адказнага сакратара, а затым і заступніка галоўнага рэдактара.

"ВОСЕНЬ’96" (так пазначаны выхад часопіса) сталася для нас знакавай падзеяй. Упершыню за ўсю гісторыю Беларусі быў выдрукаваны беларускімі словамі беларускі філасофскі часопіс.

Мы выхваляліся ім стрымана і годна, але выхваляліся дзе толькі маглі (і ці не найбольш у замежжы). Хаця тут адразу мушу ўдакладніць, што перадусім гэта была пахвальба не саміх сябе, а беларускай культуры як такой перад суседзямі. Бо нічога падобнага не мелі ні ўкраінцы, ні прыбалты.

У прадмове "Ад рэдакцыі" Ігар Бабкоў сярод іншага пісаў:

"Фрагмэнт - гэта частка, якая, тым не менш, паводзіць сябе як цэлае. Нашая ўласная сытуацыя - прыватная, экзыстэнцыйная, нацыянальная, плянэтарная - не дае нам іншае альтэрнатывы. Вось ужо другое тысячагодзьдзе мы выбіраемся з Плятонавай пячоры і паўсюль - адно цені й цені ценяў. Апошняе стагодзьдзе мы нават не прыгадваем пра сьвятло.

"Мы ўжо даўно ня думаем". Прамовіў у адным з сваіх спавешчаньняў Марцін Гайдэгер.

"Ноч - лепшы час, каб верыць у сьвятло", - калісьці запісаў Плятон.

Мы самі - фрагменты сьвятла, калі адважваемся быць, думаць, будаваць - напоўніцу, з глыбіні сваёй істоты.

Нас падпільноўваюць ідэалёгіі й біяграфіі, партыі і краіны, цывілізацыі і культуры. Мы праходзім праз іх як цені і цені ценяў. Тое што мы пакідаем тут, насуперак - адно фрагмэнты".

(...)

Зрэшты, мы зьбіраемся практыкаваць ня толькі ўзнёслы "дыскурс праўдзівага". "Фрагмэнты" - першы беларускі квартальнік, прысьвечаны мысьленьню ў самых розных "рэалізацыях", школах, практыках". "Фрагменты" - гэта яшче й фрагменты самых розных жанраў - ад сьціслага акадэмізаванага камэнтару да ідэалагічнай крытыкі, ад аб’ектывуючага аналізу да паетаваньня над тайніцай Быцьця.

(...)

Няма сэнсу пісаць пра патрэбу беларускай культуры ў такім выданьні. Ёсьць сэнс гетую патрэбу абуджаць".

Утрымаць заяўлены фармат квартальніка не атрымалася. Цягам дзесяці гадоў існавання "Фрагментаў" было выдадзена 11 нумароў. Аб’ём кожнага з іх таксама не трымаўся нейкага вызначанага фармату. Часам нумары былі аж залішне важкімі - недзе пад 350 старонак. Як стасоўна перыядычнага філасофскага выдання, дык гэта відавочна збыткоўна (тым болей у праекцыі на беларускую сітуацыю). Цяпер зразумела, што такім латэнтным спосабам прачыналася будучая "гігантаманія" вялікага рэдактара і выдаўца Валеркі Булгакава. Апошняе ён і прадэманструе напоўніцу, калі пачне выдаваць уласны часопіс/подзвіг "Архэ" і кніжную бібліятэку пры ім.

"Фрагменты" друкавалі шмат перакладной філасофскай літаратуры. Яе было нават болей, чым тэкстаў уласных аўтараў. Але гэта не надта турбавала, бо раней у нас не было ні першага, ні другога. Таму ўсё тут было дарэчы, нават нешматлікія перадрукі з уласнай спадчыны...

А далей закарцела адцеміць адну як бы не прынцыповую, аднак вельмі сімпатычную цікавостку. Далёка не ўсе, але многія нумары адкрывалі тэматычныя эсэ Ігара Бабкова. І кожным разам гэта былі невялічкія цуды.

Дзеля прыкладу адзін з іх пакажу.

Крытычныя інтэлектуалы

Яны мала ўва што вераць і ўжо напэўна нікому ня служаць. Ніцшэ адважыўся назваць іх іхнім небясьпечным найменьнем: спакушальнікі. Яны сапраўды спакушаюць: лепш ня быць кімсьці, чым адно здавацца, лепш быць нікім, чым роля Плятонавых лялек у тэатры ценяў - лялек, матузкі ад якіх сёньня торгаюць усе, хто толькі можа. "Чалавек выбірае хацець нішто, чым нічога хацець", - гаворыць спакушальнік. "Неўзабаве мы будзем адрозьнівацца адзін ад аднаго толькі воляй да супраціву сытуацыі Нідзе і Ніхто", - працягвае Валянцін Акудовіч. "Істотна тое, што сама воля была выратаваная", - каментуе Ніцшэ.

3 тых часоў нічога не зьмянілася. І мы зноў, тут і цяпер, вымушаныя паўтараць пытаньні, зададзеныя больш за стагодзьдзе таму: "Што ў нас саміх імкнецца да праўды? Мы хочам праўды: чаму лепш не аблуды? Не сумневу? Не няведы? Хто з нас тут Эдып? Хто Сфінкс?"

"Філязофія беларускага шляху", запачаткаваная Ігнатам Канчэўскім (Абдзіраловічам), амаль стагодзьдзе адбірала з Архіву эўрапейскага мысьлення думкі ды ідэі, якія маглі б "асьвятліць" дарогу. "Беларусь", як праект выхаду зь ценю адной з "магчымых нацыяў", адбыўся. Мы прыйшлі. Ад сьляпучага сьвятла шмат каму хочацца зноў заплюшчыць вочы ды ўявіць сабе наступнае падарожжа. Хтосьці лічыць, што не дайшлі, хтосьці - што прыйшлі запозна і зусім не туды.

І толькі нешматлікія разумеюць, што мы так і засталіся сядзець у Плятонавай пячоры. І сярод гэтых нямногіх зусім горстка адважваецца запытацца пра праўду.

У гэтай краіне іх ўвесь час блытаюць з кімсьці іншым. 3 прафэсіяналамі і інтэлігентамі, з інжынэрамі чалавечых душаў ці адраджальнікамі.

Яны ня дзеляцца паводле мовы і геапалітычнай арыентацыі. Яны ня дзеляцца на шчырых і няшчырых, на сьвядомых і несьвядомых, на маніпулятараў і аб’екты маніпуляцыяў.

У гэтай краіне яны нікому не патрэбныя. Яны дасьпелі, каб называць сябе ўласным небясьпечным найменьнем: спакушальнікі.

***

Я не прымаў актыўнага ўдзелу ў працы над часопісам, хаця напрыканцы яго існавання быў нават фармалізаваны як "Заступнік галоўнага рэдактара". Разам з тым хваляваўся за часопіс, быццам гэта было маё ўласнае выданне. Таму без мяне не абыходзілася ні адна прэзентацыя "Фрагментаў" ці то ў Мінску, ці то ў Гомелі, Магілёве, Гародні...

Натуральна, падчас вандровак ды выступаў хапала розных прыгодаў. Але калі мы згадваем тыя прэзентацыі, то чамусьці найперш цешымся з наступнага анекдота...

Перад паездкай у Гомель нехта з палітычных актывістаў папрасіў нас перадаць пакет у грамадскую арганізацыю, што месцілася ў гатэлі для артыстаў цырка. Паколькі задание было канспіратыўным, то перад будынінай мы спахапіліся, як сябе прадставіць, калі нас запыняць на ўваходзе?

Не памятаю хто, толькі праз некалькі хвілінаў, можа, Алесь Анціпенка, а можа, Ігар Бабкоў прыдумаў легенду. Маўляў, мы тры клоўны з Новасібірска і прыехалі, каб дамовіцца наконт выступаў у гомельскім цырку.

Потым неаднойчы мы прэзентавалі сябе ў розных вясёлых сітуацыях як клоўнаў з Новасібірску. І заўсёды гэта нас моцна весяліла.

Чаму так, аднойчы задумаўся я, але вынік сваёй аналітыкі агалошу пазней...

Мне ў тую пару няблага пісалася, і ладную (ці не найбольш філасофскую) частку той пісаніны я друкаваў у "Фрагментах". Гэта былі вялікія памерам і сэнсава канцэптуальныя эсэ. Да таго ж шмат у чым эўрыстычныя. Сярод іх вылучу эсэ "Разбурыць Парыж" (яно дасць і назву другой кніжцы).

Мне падабаўся гэты тэкст, але ж не настолькі, каб я нават пад алкагольнай кропляй мог прымроіць, што яго стануць вывучаць у сур’ёзных акадэмічных інстытуцыях на аддзяленнях філасофіі (БДУ, ЕГУ, БДПУ імя Танка ці недзе яшчэ) і тым болей у некаторых ліцэях.

Хаця пра мроі я сказаў дарэмна. Няма ў маім арганізме нейкіх ферментаў, якія б звязвалі напісаныя тэксты з думкамі пра іхні лёс і мелі хоць нейкі ўплыў на маё жыццё. Відаць, таму і на пераклады сваіх тэкстаў на замежныя мовы я таксама практычна не зважаў. Як і на пераклады кніг - за выключэннем, хіба, перакладу кнігі "Код адсутнасці" на нямецкую мову.

3 іншага боку, нельга сказаць, каб я не ўсведамляў, што мой сімвалічны капітал, які неўпрыкмет нарошчвалі тэксты, ніяк не ўплываў на стаўленне да мяне іншых літаратараў (як і самога сябе стасоўна самога сябе). Усведамляў, толькі іх сімвалічная роля не была крытычнай. Інакш кажучы, маё жыццё трымалася не поспехам асобных тэкстаў і кнігаў, а нястомнай, - з дня ў дзень, - інтэлектуальнай працай у самых розных фарматах.

Не ведаю, ці змушаюць дзе яшчэ студэнтаў чытаць "Разбурыць Парыж"? Можа, і не. Бо там шмат ухвалы постмадэрну, які на тую пару (2000 год) быў на вяршыні папулярнасці як вялікі інтэлектуальны стыль ХХ стагоддзя. А цяпер на яго збольшага забыліся. Як на мае глузды, дык дарэмна забыліся, бо постмадэрн першым апазнаў і выявіў глабалізм як універсальную парадыгму наступнага існавання чалавецтва. Затое з гэтай сітуацыі забыўлівасці я пачуваюся больш упэўнена, калі прапаную ў свае хронікі некалькі старонак з эсэ "Разбурыць Парыж", надрукаванага ў "Фрагментах".

***

"Чаму заможнасць грамадства вымяраецца колькасцю кампутараў на душу насельнікаў, а не колькасцю вячыстых дрэваў, рэсурсамі інтэлектуальнай інфармацыі, а не рэсурсамі пітной вады? Хаця кожнаму зразумела, што для падставовага існавання чалавека вада і дрэвы - рэчы куды больш істотныя за інфармацыю ды кампутары...

Чаму спеласць інтэлекту апазнаецца праз веданне Рыльке і Вітгенштайна, а не праз веданне спрадвечных песень і міфаў свайго народа? Хаця няцяжка здагадацца, што спеўны досвед вясковай бабулькі не менш каштоўны для прасветы сутвы быцця, чым кафедральны досвед прафесара...

Чаму веліч нацыі вызначаецца памерамі народаў, апалоненых яе войскамі і яе культурай, а не здольнасцю праз стагоддзі трымаць чужынны палон, упарта чакаючы пары свайго выбаўлення? Хаця ўжо дзве тысячы гадоў мы жывем у цывілізацыі Хрыста, які агалосіў цярпенне і пакору сярод вышэйшых каштоўнасцяў чалавека...

Падобных «чаму», як грушаў з дзічкі, можна натрэсці безліч, але нават згаданыя тут у апазіцыі «вада», «дрэвы», «рэальная культура», «цярпенне» і «пакора», калі з іх выбудаваць адпаведную сістэму каштоўнасцяў, явяць свету (і нам самім) Беларусь як адну з самых заможных краінаў Еўропы, а беларусаў - як вялікую еўрапейскую нацыю...

Дык у чым праблема?

Дык у тым, што нават калі мы праробім гэтую працу і змайструем тоесную сваім багаццям сістэму ацэнак, то ані свет, ані мы самі - ніхто не заўважыць ні нашай велічы, ні нашай раскошы...

Ніхто (і мы самі) не ўбачыць нас, бо тая карэкцыя зроку, што стагоддзямі фармавала каштоўнасную перспектыву бачання еўрапейскага чалавека, якраз і адбывалася праз высячэнне на паперу лясоў, атручванне мануфактурамі рэкаў, штукаванне спекулятыўных абстракцыяў, зваяванне плямёнаў і народаў... Праз усё тое, чаго ў нас амаль не было і што ў нас, лічы, не рабілася.

Таму натуральна, што сонца гэтак скарэктаваных каштоўнасцяў запынілася не над намі, а над Парыжам, а мы апынуліся ў яго глыбокім цені, дзе марудна сноўдаемся з вечна задранымі да асвечанай гары бародамі, спатыкаемся на кожным кроку і паныла нэндзім: калі гэта «загляне сонца ў наша ваконца»?

- Дык няўжо нам да скону гібець у гэтым золкім сутонні, няўжо адсюль няма ніякага выйсця на ясны белы свет? - неяк рашуча запытаўся я сам у сябе.

I сам сабе рашуча адказаў:

- Няма!

- Але ж нешта трэба рабіць.

- Трэба, - пагадзіўся сам з сабою.

- А што трэба?..

I тут раптам вымавілася, як выдыхнулася:

- Разбурыць Парыж.

...Тады я адразу і вырашыў, што мушу спехам напісаць эсэ з адпаведнай назвай, каб разгарнуць сваю эўрыстыку ў шыхты лагічна сашчэпленых сілагізмаў і тым самым давесці ўсім занураным у паныласць беларусам, што ў нас няма альтэрнатывы: альбо мы разбурым Парыж, альбо Парыж у рэшце рэшт сваім цяжкім ценем спляжыць нас - дашчэнту.

Дарэчы, я люблю Парыж, але... Але Беларусь я люблю болей. I таму калі пытанне паўстала рубам - каму знікнуць, а каму заставацца, дык я, натуральна, выбраў Беларусь.

Мэта была вызначаная, са сродкамі таксама асаблівых праблемаў не прадбачылася: мы маем адно з самых моцных войскаў у Еўропе, а калі ўлічыць, што наш вялікі саюзнік заўсёды гатовы ваяваць дзе заўгодна і з кім заўгодна (да таго ж ён кагадзе набыў у Чачні мадэрновы досвед разбурэння гарадоў), то, ясная рэч, Парыжу ўжо нядоўга заставалася зіхацець у промнях нахабна запыненага ім сонца.

Я нават ведаў, што мы зробім перадусім, як толькі руіны Парыжа хоць трохі астынуць...

Найперш мы сфармуем калону трактараў «Беларусь» з прычэпамі, насыплем у прычэпы бульбы і выправім калону да Парыжа, каб засадзіць Елісейскія палі беларускай бульбай.

Было ў мяне і шмат іншых цікавых подумак, якія я збіраўся выкласці ў тым эсэ, што мусіла папярэднічаць рэальным дзеям. Але не выклаў, і эсэ не паспеў напісаць, бо якраз пад той момант даведаўся ад свайго знаёмца, алжырскага габрэя па прозвішчы Дэрыда, што Парыж, авохці мне, ужо даўно разбураны і цяпер усе французскія постмадэрністы займаюцца дэканструкцыяй ягоных руінаў.

Вядома, габрэі разумныя і дасведчаныя людзі, але вядома і тое, што цалкам даваць ім веры ніколі нельга. Таму я далікатна справіўся яшчэ ў іншых вядомых мне французаў (Льётара, Барта, Дэлёза...) наконт лёсу Парыжа, і ўсе яны запэўнілі, што хоць Дэрыда і габрэй, аднак гэтым разам ён сказаў самую што ні ёсць чысцюткую праўду, і таму нам няма ніякай патрэбы скідваць на Парыж расейскія бомбы і садзіць на Елісейскіх палях беларускую бульбу.

Неўзабаве я трымаў у руках кнігу Льётара «Перапісаць сучаснасць», у якой ён якраз і распавядаў пра гісторыю разбурэння Парыжа і пра таго, хто гэткае змог прарабіць без грукату і пылу, а менавіта - пра Постмадэрн.

Сёння пра збаўцу беларусаў ад прыгнёту Вялікага еўрапейскага наратыву (сталіцай якога і быў Парыж) усе хоць нешта ды чулі. Але раўнуючы з тым, што зрабіў Постмадэрн дзеля нашай шматпакутнай бацькаўшчыны, якая да гэтага гібела, упляжаная ў глебу цяжкім ценем Парыжа (а цяпер пакрысе выпростваецца пад лагодным сонейкам, што вісіць прама над намі), мы ведаем да прыкрага мала, і да таго ж нашае веданне цьмянае, як замурзанае дымам шкло, праз якое дзеці спрабуюць глядзець на сонца. Таму я, вызвалены ад абавязку агітаваць беларусаў за інтэрвенцыю Еўропы, вырашыў скарыстаць лішак часу на ўслаўленне героя, дзякуючы якому мабыць упершыню ў гісторыі людства кожны мае Сонца столькі, колькі яму дазваляе геаграфія, а не ідэалогія..."

***

Акрамя самога факта з’яўлення (першага... беларускага... філасофскага) часопіса і мноства вартых ўвагі як аўтарскіх так і перакладных тэкстаў, "Фрагменты" вы-лучыліся яшчэ адной заўважнай ініцыятывай, якую варта адзначыць. А менавіта кніжнай серыяй "Бібліятэка Фрагментаў".

Першай літаратурнай серыяй у той пачатковай Беларусі адзначыўся Алесь Аркуш. Называлася яна "Полацкае ляда", хаця друкавала паэтычныя кніжыцы аўтараў з усёй Беларусі. (Лявон Вольскі, Юры Гумянюк, Славамір Адамовіч...)

Потым падобныя ініцыятывы здараліся яшчэ не аднойчы. Дарэчы, са шчыравання Алеся Анціпенкі займеў сваю серыю і Беларускі калегіюм. Бібліятэка "Беларускі калегіюм" рэпрэзентавала тэксты вядомых беларускіх інтэлектуалаў, што выкладалі ў нашай інстытуцыі.

"Фрагментаўская" серыя ад іншых нічым асаблівым не вылучалася. Натуральна, яе аўтары былі a priori калі не геніяльнымі, дык відавочна таленавітымі. Аднак галоўным сэнсам падобных праектаў было друкаванне вартых кніжак, якія не маглі пабачыць свет у дзяржаўных выдавецтвах. У нашым выпадку гэта былі кнігі Дубаўца, Баярына, Разанава, Бабкова, Акудовіча, Санько, Барысевіча, Мілаша...

А далей пра сумнае... Калі часопіс быў ужо ў самым росквіце, яго разам пакінулі Валерка Булгакаў і Андрэй Дынько. Да таго ж пакінулі неяк непрыгожа і крыўдна для Ігара Бабкова. Прынамсі, менавіта так ён мне распавядаў, толькі я з таго расповеду цяпер лічы нічога не памятаю. А калі б і памятаў, дык не пераказаў. Залішне шмат набачыўся падобных канфліктаў, каб шукаць у іх правых і вінаватых.

Зрэшты, час пакажа, што на тую пару хлопцы ўжо выспелі, каб распачаць уласныя справы. І не абы якія. Андрэй Дынько неўзабаве заступіць на месца Сяргея Дубаўца ў "Нашай Ніве" і разам з тым дапаможа Валерку Булгакаву стварыць славуты часопіс "Архэ".

Да таго ж, а, можа, перадусім, яны ўжо не бачылі для сябе перспектывы ў "Фрагментах" хаця б таму, што не верылі ў прыгожую будучыню самога часопіса. Рэч у тым, што яго было каму рабіць, але не было каму чытаць. Потым, развітаўшыся з Бабковым, я неаднойчы ад іх чуў, што яны хочуць стварыць выданні, якія будуць мець свайго шматлікага чытача.

Страта Дынько не была асаблівай стратай для Бабкова, а вось без Булгакава часопіс заняпаў значна раней, чым гэта здарылася б, каб той заставаўся ў "Фрагментах". Булгакавы заўсёды нараджаюцца ў адзінкавым ліку. І нават сам Бабкоў не мог яго замяніць.

А цяпер, пазначыўшы галоўную праблему часопіса, здаецца, надышоў час вярнуцца назад і завяршыць сюжэт з новасібірскімі клоўнамі.

Потым, калі часопіс згарнуўся, а анекдот застаўся, я неяк зусім выпадкова запытаўся сам у сябе: з чаго такая трывушчасць у тым дурнаватым сюжэце? І мне нечакана падказаў Ніцшэ:

"Згадаўшы гэтыя словы, Заратустра зноў паглядзеў на натоўп і змоўк. "Вось стаяць яны і смяюцца, - казаў ён свайму сэрцу, - не разумеюць мяне: не на іхнія вушы казань мая" ("Так сказаў Заратустра").

Выступаючы са сцэны, кожны з нас, відаць, не аднойчы ўпотайкі нават ад самога сябе падумаў: "не на іхнія вушы казань мая". І з гэтага зноў і зноў адчуў сябе клоўнам, які проста забаўляе публіку.

Дарэчы, у гэтым няма ніякай абразы стасоўна публікі. Як і стасоўна ўласна беларускіх філосафаў. Каб патлумачыць, што я маю наўвеце, зноў звярнуся да Фрыдрыха Ніцшэ ("Філосафы ў трагічную эпоху Грэцыі").

"Слушна сказана, што народ вызначаецца не столькі сваімі вялікімі людзьмі, колькі спосабам, якім ён іх спазнае і ганаруе. У іншыя часы філосаф - выпадковы адзінотнік сярод чужароднага асяроддзя, які ці праслізвае паўз, ці ўпарціцца са сціснутымі кулакамі. Толькі ў грэкаў філосаф - невыпадковая падзея. (...)

Існуе неадольная залежнасць, якая задзіночвае філосафа з наяўнай культурай: але што бывае, калі гэткай культуры няма і знаку? Тады філосаф - непажаданая і жахлівая камета, у той час, як пры больш спрыяльных абставінах ён зіхаціць, што тая загалоўная зорка ў сонечнай сістэме. 3 гэтага грэкі і вітаюць філосафа, бо толькі ў іх ён не камета".

Сваімі словамі кажучы, беларуская нацыянальная культура і па сёння не набрыняла такім кшталтам моцы ды вартасці, каб зважаць на філосафа не як на выпадковую камету, а як на істотную частку самой сябе, без якой яна заўсёды будзе ўглядацца ў неба пустымі і спалоханымі вачніцамі...

Апошні нумар "Фрагментаў" пазначаны 2006 годам.

P.S. Доўгі час вокладкі для "Фрагментаў" ствараў мастак Андрэй Фядорчанка. Потым ён з’едзе ў Швейцарыю, дзе возьме шлюб з мясцовай жанчынай і ўжо ніколі не вернецца, але не пазбавіцца настальгіі па бацькаўшчыне.

Праміне няведама колькі год, і на свой фэйсбучны адрас я атрымаю ліст: "Беларуская философия - самая живая наука, а беларуские философы - самые органичные с природой человека люди)). В «Эўрафоруме» ли, «Белоруском Калегіюме» ли, или на простой даче - они источали позитив, энергию и свежие идеи, много идей. Наверное потому, что тогда еще была жива надежда на скорые перемены в Беларуси, которым они искали смыслы, готовили фундамент. Искать смыслы - это их профессия. Несколько лет, прожитых рядом с Ігар Бабкоў, Ales Ancipienka, Valiantsin Akudovich, Siarhej Sanko, дали мне колоссальный интеллектуальный и творческий импульсы. После живых дискуссий сопутствующая им водка становилась нектаром, а немудреная закуска из сала и огурцов превосходила всякие там суши с омарами. За окнами барабанит дождь, а мы поем: «Няма таго, што раньше было...» И ведь сглазили! «Мяне (По Валентину Акудовичу) няма!» Но это не страшно, что «няма»! Я не философ, просто рядом был))".

Уласна, кнігі (тэксты) і ёсць тым, праз што спазнаюцца кшталт ды сэнс творчага наробку, а значыць, і самога жыцця інтэлектуала. А яшчэ тыя крытычныя рэфлексіі іншых аўтараў, што выдрукаваныя кнігі суправаджаюць. Таму я маю намер прэзентаваць у хроніках некалькі сваіх кніг, улучна з іх крытыкай - часам і рэзка адмоўнай.

Здаецца, я ўжо згадваў, што першую сваю кнігу надрукаваў у 48 год. Фармальна так яно і было. Хаця насамрэч надрукаваў яе не я, а Ігар Бабкоў. На той час я зусім не думаў пра нешта такое. Апошнім часам мае тэксты шмат друкавалі як у дзяржаўных, так і незалежных выданнях, і мяне гэта цалкам задавальняла. Тым болей, што гэта пераважна былі не толькі даволі тыражныя, а і паважныя выданні. І таму свая кніга накладам ў 300-500 асобнікаў, якую яшчэ трэба будзе неяк манетызаваць, мяне цікавіла не болей, чым сабаку голая костка.

- На якую халеру мне гэта патрэбна? - сказаў я Ігару, калі ён прапанаваў падрыхтаваць рукапіс кнігі для серыі "Бібліятэка Фрагментаў".

І што б потым Ігар ні казаў, я не слухаўся. Толькі аднойчы ён вымудрыў наступнае:

- Пачакайце, Валянцін, хіба мы робім часопісы ды кнігі дзеля саміх сябе? Не. Мы іх робім, каб мацаваць і шырыць дыскурс сучаснага беларускага мыслення. Таму не думайце, што гэта вашая кніга, а думайце, што гэта проста яшчэ адна цагліна на будоўлю Бабілонскай вежы ў беларускай інтэрпрэтацыі.

Ну, пра Бабілонскую вежу гэта я сам зараз прыдумаў. Але словы пра тое, што гэтая кніга не для мяне, а дзеля нашай агульнай справы, моцна развярэдзілі. Да таго ж мне, лічы, нічога і рабіць не трэба было. Адно адабраць розныя выданні з лепшымі, на мой погляд, ужо друкаванымі тэкстамі і прынесці тыя выдані у офіс "ЭўраФорума". А яны самі перадрукуюць у кнігу пазначаныя мной тэксты.

Спачатку кнігу я называў скрай лаканічна: "Мяне няма". Алесю Разанаву такая лаканічнасць падалася збыткоўнай, і ён прапанаваў ускладніць структуру назвы. Я нейкі час вагаўся, аднак урэшце прыдумаў: "Мяне няма. Роздумы на руінах чалавека".

Потым Ігар Бабкоў будзе жартаваць: кніга харошая, а вось назва нікуды не вартая. Бо хто ні пабачыць на вокладцы "Мяне няма...", дык адразу і адкладзе яе ў бок. Маўляў, што там чытаць - няма і няма...

Між іншым, назва кнігі не была зусім арыгінальнай у тым сэнсе, што ў 12-м нумары часопіса "Крыніца" было надрукаванае маё вялікае эсэ, якое называлася "Мяне няма, не было, не будзе".

Згадваецца, як неўзабаве пасля выхаду эсэ ў вялікім кабінеце "Крыніцы" назбіралася ладная гурма народу і ўсе абмяркоўвалі вось гэтае "мяне няма". Я нешта тлумачыў пра метафізічную ідэю адсутнасці, як раптам адчуў моцны кухталь у шыю - аж прыгнуўся. І адразу пачуў за спінай вясёлы голас Алеся Разанава:

- Валянцін, вас жа няма. Дык чаго вы ўгінаецеся?!

Згадаўшы тую бурлескавую гісторыю, не магу абмінуць яшчэ адну. Калі кніга ўжо вярсталася нашым выдатным філосафам Сержуком Санько, я патэлефанаваў яму, каб змяніць назву эсэ "Пераміда Хеопса за руінамі Мірскага замка" на "Чарговы Бабілён на руінах геаграфіі".

- Няма праблемаў, - запэўніў Сяржук.

Праблемаў і сапраўды не павінна было быць, але рэч у тым, што Сержуку мусова трэба было звярстаць маю кніжку ў пераднавагоднюю ноч. Таму ў адсутнасці Дзеда Мароза са Снягуркай ён сам сябе патроху весяліў. Між іншым, не заснуў і са справаю ўправіўся, толькі потым, гартаючы сваю кніжку, я ўбачыў, што адно і тое ж эсэ было надрукаванае двойчы пад рознымі назвамі.

Што цікава, калі нехта з чытачоў і звяртаў увагу на гэткую загадкавую бінарнасць, то моцна не дзівіўся. Маўляў, постмадэрністыя яшчэ не такое вычвараюць...

Між іншым, Ігараў жарт наконт назвы застаўся толькі жартам. Бо менавіта назва і справакавала не абыякую цікавасць да выдання. Хаця расчытаць яе напоўніцу не шмат у каго атрымалася, паколькі беларускія аўтары раней так (і такога) не пісалі.

З усіх крытычных рэфлексій, якія за два дзесяцігоддзі ў мностве прагучалі паводле гэтай кнігі, я выбраў толькі дзве. Першая належыць Алесю Разанаву, бо гэта Разанаў (Бліц-водгук на кнігу Валянціна Акудовіча "Мяне няма"ў тыднёвіку "ЛіМ"):

"Тое, што В.А. кажа, ім жа самім мусіць удакладняцца. Гэта яшчэ пачатак гаворкі, з канца, але пачатак. І як канец - вываратак пачатку, а скрыжаванне - выварат раздарожжа, так і пастулат "мяне няма" выварат пастулата "я ёсць". Дыскурс экзістэнцыі перайначваецца ў экзістэнцыю дыскурсу.

Зрэшты, справа не ў саміх пастулатах, а ў тым, што яны здольны намацаць, схапіць, высветліць, растлумачыць і актывізаваць у рэчаіснасці, а для гэтага, хочаш не хочаш, цэнтр цяжару мусіць перанесціся з апірышча на крок.

І хочаш не хочаш, а В.А. даводзіцца дбаць пра каардынаты і казаць, як мяне няма", чаму мяне няма, для чаго мяне няма. Але "мяне няма", якое мае каардынаты, гэта ўжо не зусім "мяне няма", гэта, па сутнасці, хоць з другога боку, ужо тое самае, што і "я ёсць", якое распазнае, як я ёсць, чаму я ёсць, для чаго я ёсць.

У нечым, ці не ў самым вызначальным, В.А. ідзе ўслед за Ніцшэ і паэтыку ніцшэўскага нігілізму даводзіць да прыступу ніцшэўскага радыкалізму. Так ён выяўляе сябе, так ён вядзе сваю гульню. І гэтая гульня кажа, што нігілізм не выдумка і не сваволя філосафаў, а непазбежны плён самаістотнага мыслення, якое бярэцца вырашаць (і вырашае) тое, што здольна здзяйсняцца адно духам.

Чым мне падабаюцца дыскурсы В.А., дык гэта франтальным зваротам да кардынальных метафізічных пытанняў, чым не падабаюцца - дык амаль тым жа: сваімі шматслоўнасцю і катэгарычнасцю. Мабыць, на карысць дыскурсу было б, калі б В.А. казаў не "апошняе", а "перадапошняе" слова.

В.А. адважна кідаецца ў глыбіню і з шумам разгортвае вакол сябе ўсё, што захопліваюць рухі.

Але ён гэтак плыве.

Для ўсіх нас істотна, што ў беларуска-культуралагічным абсягу ёсць гэтакі плывец".

З другім аўтарам я таксама не меў выбару. Пётра Рудкоўскі нарабіў паводле маіх кніг столькі грунтоўнай (і жорсткай) крытыкі ў розных выданнях, што абмінуць увагай яго тытанічную працу я ніяк не мог. Тут была хіба іншая праблема. У тэкстах Пётры такое мноства цікавостак, што я доўгі час не ведаў, на якой з іх запыніцца. У рэшце рэшт вырашыў рэпрэзентаваць пачатак артыкула:

«Мяне няма» — роздум інквізітара на руінах Акудовіча

Пасля прачытання кнігі Валянціна Акудовіча «Мяне няма. Роздумы на руінах чалавека». Менск, 1995.

Бо ў гармоніі праўды

левыя і правыя сілы маюць долю сваю.

Успаміны св. Яна (апокрыф)

Акудовіча няма, але інквізіцыя ёсць. Неіснаванне ерэтыка - гэта найбольш сур’ёзная праблема для інквізіцыі, таму стаўлю сабе два заданні: 1 - знайсці ерэтыка; 2 - высветліць, што ёсць паміж інквізітарам і ерэтыком. Нагода выдатная - дзесяцігоддзе выхаду ў свет слаўнага ўжо Акудовічавага дзецішча: «Мяне няма».

Менавіта ў сферы «паміж» інквізіцыя можа найбольш поўна рэалізаваць сваё пакліканне, якое заключана ў яе назве: inquisitio - вышукванне, даследаванне. У сферы «паміж» найболей справаў, якія патрабуюць інквізіцыйных росшукаў.

Акудовічава забава арганізавана паводле прынцыпаў канструкцыі і дэканструкцыі. «Руіны» выконваюць функцыю рэгулятарнай ідэі, прычым «рэгулятарнасць» тут палягае насамрэч на дэрэгуляцыі, адыходзе ад усялякае regula. «Руіны» маюць на мэце разладзіць, разгубіць логацэнтрычны інтэлект, які пагарджае ўсялякімі руінамі і пазбягае бязладдзя.

Тым не менш, аўтар займаецца і будаваннем: будуе тэарэтычную мадэль пад назовам «архіпелаг Беларусь», хоць яму самому, мабыць, здаецца, што ён знаходзіць гэты архіпелаг сярод руінаў. Акудовіч таксама сварыцца з Богам, і гэтая сварка мае сапраўды разбуральны характар: вынікам яе ёсць разбурэнне вобразу Бога, «Словабога», як ён кажа. Ну, ёсць яшчэ пару іншых забаваў (канструкцый-дэканструкцый) у кнізе, але яны занадта бяскрыўдныя, каб маглі зацікавіць інквізіцыю. Таму павандруем трохі па «руінах Бога» і «руінах чалавека».

1

Чалавек не мае сутнасці. Ён нявечны. Жыццё яго пазбаўлена сэнсу. Яму наканавана толькі «адбыць быццё». Чалавек не мае якойсьці «найвышэйшай» вартасці. Як утрапёна ні пераконвалі б прапаведнікі-аптымісты, «я - гэта семдзясят кіло костак, тлушчу, цягліц і вадкасці чырвонага колеру».

Гэты крайні антыгуманізм Акудовіча спалучаецца з візіяй канца: «Час чалавека сканчаецца - у самых розных сэнсах. І ў сэнсе часу, дарэчы, таксама». А «смерці чалавека» папярэднічае «смерць Бога», смерць падставы сэнсу. І ў гэтай прорве нігілізму і абсурду філосаф будуе вобраз факультатыўнага бога для чыста прыватных патрэбаў - Этнас. «Архіпелаг Беларусь». А так увогуле - Бог памёр, пад намі - нішто, над намі - нішто, і «Я-чалавек - нішто, якое зьяўляецца зь ніадкуль і зьнікае ў нікуды».

Гэтая выснова грунтуецца на «археалогіі» - філасофскім асэнсаванні чалавечае гісторыі. Мінуў перыяд панавання Татэму, Міфу і йдзе да завяршэння панаван-не Тэксту. Разам са смерцю Тэксту памірае і Бог. Крайні антыгуманізм і крайні атэізм - вось вынік археалагічных даследзінаў Акудовіча. І тут закралася ў мяне паняверка: вынік ці прычына?

Акудовіч сварыцца з Богам, і добра. 3 Богам сварыліся і Майсей, і Ёў, і амаль усе прарокі. У Кнізе Ісаі Бог сам гаворыць: «Хадзеце і спрачайцеся са Мной» (1, 18). Але Акудовічава сварка нейкая вульгарная і маналагічная. Акудовіч дакарае Бога за тое, што забараніў Адаму й Еве займацца сексам, заяўляе, што Яго ўцелаўленне - доказ паталагічнага стану, а смерць на крыжы - праява садамазахізму. Каб апісаць усе злачынствы Бога, кажа Акудовіч, трэба было б высекчы ўсе дрэвы ды і таго не хапіла б. Божыя злачынствы пераўзыходзяць злачынствы Сталіна, і людзям трэба было б не чакаць другога прыйсця, а паслаць Богу позву ў суд (толькі невядома, куды пісаць). Такога Бога Акудовіч бачыць у Бібліі, зборніку тэкстаў пра Бога. Увесь час мысляр застаецца верны перакананню, што Бог тоесны з Тэкстам, Бог не існуе па-за Тэкстам.

Адкуль Акудовіч ведае, што Бога па-за тэкстам няма? Адкуль ён ведае, што пасля смерці - смерць? Ці ён ужо быў памёршы, даведаўся, што нічога пасля смерці няма, і цяпер ласкава нам гэта аб’явіў?"

P.S. Каб ведаў, дзе ўзяць грошай, то сабраў бы ўсю аналітыку маіх тэкстаў Пётрам Рудкоўскім да купы і выдаў асобнай кніжыцай. Магчыма, напрыканцы нават уклаўся б у крытыку крытыкі апанента і надаваў бы яму трохі інтэлектуальных кухталёў, толькі зусім не дзеля помсты, а каб такім спосабам падзякаваць за ўвагу да маёй не/сціплай асобы.

МЫ СУСТРЭЛІСЯ НА БУДОЎЛІ ВАВІЛОНСКАЙ ВЕЖЫ

Уласна, большая частка раней апісанага ў гэтых хроніках наўпрост ці ўскосна карэлюецца з легендарнай эпохай Адраджэння/Рэнесанса (90-я гады). Але я ў дадатак вылучаю гэтую падзею ў адмысловы кантэнт, бо там яшчэ застаецца непараўнальна больш крэатыўнага ды грандыёзнага, чым было згадана папярэдне. (Хаця і гэтага вылучэння да крыўднага мала, каб з усім управіцца.)

Досвед палітычнага супраціву той пары неверагодна цікавы і бурлескава размаіты. Толькі не ў бел-чырвона-белых сцягах над галовамі вялізных натоўпаў загалоўная каштоўнасць дзевяностых. Атрымаўшы магчымасць вольна мысліць, уголас прамаўляць, урэшце ствараць беларускую Беларусь, мы апантанана кінуліся рэалізоўваць усе гэтыя магчымасці. І ўсяму творчаму, крэатыўнаму прагнаму да новай веды і яшчэ нязведанай справы тады хапала месца. Шкада, часу на ўсё бракавала...

У тыя шчасна крэатыўныя гады неаднойчы бывала, што запыніць мяне нешта дзіцяча-містычнае, і я з жахам падумаю: "А каб нарадзіўся на якія два-тры дзясяткі год раней, дык нічога гэтага не меў бы і нават не ведаў, што такое ўвогуле магчыма". І тады мне рабілася нядобра.

3 іншага боку, у тыя самыя гады мы нават думаць не думалі, што гэтая шалёная энергетыка стварэння і перастварэння мусіць таксама некалі зняможыцца.

А дарэмна не думалі.

Ужо недзе адразу пасля нулявых эпоха скончылася і вярнуўся звыклы час. 3 яго марудай штодзённасці і не лішне адметнымі падзеямі. Аднак калі здаралася, што надта моцна зажуруся ад такой перамены, то сам сабе нагадаю:

- Але ж у цябе былі дзевяностыя!

Так, у мяне былі дзевяностыя.

І не ў аднаго мяне, шмат у каго былі. У Алега Бембеля, Алеся Анціпенкі, Валянціны Аксак, Ірыны Дубянецкай, Ігара Бабкова, Уладзіміра Арлова, Аляксандра Грыцанава, Уладзіміра Абушэнкі, Уладзіміра Мацкевіча, Валеркі Булгакава, Максіма Жбанкова, Міхася Баярына, Барыса Пятровіча, Андрэя Казакевіча, Адама Глобуса, Сержука Санько, Тодара Кашкурэвіча, Артура Клінава, Ігара Логвінава (і далей, далей, далей.). І нікуды гэтыя людзі не падзеліся, а многія, апазнаўшы свой кон у дзевяностых, напоўніцу разгорнуцца ў наступную, ужо больш спакойную пару. Таму мне моцна карціць удрукаваць сюды адзін фэйсбучны допіс Уладзіміра Мацкевіча. Ён рэзка адрозніваецца з агульнай плыні майго аповеда стылем, рытмам, урэшце самой эмоцыяй пісьма. Але за ўсёй гэтай адрознасцю ў глыбінях роздумаў Уладзіміра я адчуваю абсалютную еднасць з тым, пра што пішу сам.

"Лет 20 назад в единственной телепередаче, в которой Ким Хадеев принял участие, его спросили:

- Неужели для Беларуси всё уже потеряно!

- Нет, - ответил Ким, - не потеряно. Единственное, что может привести к потере, это решить, что всё потеряно.

Так вот, и Ким не принимал такого решения. И я не принимаю такого решения.

Я бы считал, что ещё не всё потеряно даже в том случае, если бы так считал один Ким Хадеев.

И, подражая Лоту, я бы просил Бога спасти Беларусь, поскольку в ней есть хоть один беларус, которому она нужна. Потому что достаточно одного, чтобы не всё было потеряно.

Ким умер.

Многие умерли, в том числе и те, ради которых я мог бы просить Бога спасти Беларусь. И уверен, что он услышал бы эти доводы и принял их.

Сегодня годовщина со дня смерти Михала Анемпадистова.

Даже если бы в Беларуси был только Михал, я бы мог с полным правом считать, что в стране есть дизайн.

Он есть, и страна, в которой есть дизайн, достойна суверенитета и существования. А Михал не только дизайн, но и поэзия, и музыка, и многое другое.

- Боже! - сказал бы я. - Вот человек!

Ещё раньше умер Владимир Абушенко. Когда в начале века ему предложили стать заместителем директора Института социологии, он в сомнениях пришёл ко мне разговаривать. Ведь это полумёртвый институт. Социология почти мертва. Можно ли возродить в стране социологию? Ведь что это за страна, где нет социологии?

- Попробуй! - сказал я ему. - Ведь социология только тогда будет уничтожена, если ты решишь, что она уже уничтожена.

Абушенко так не думал.

Он не смог возродить институт, после его смерти институт ещё глубже скатился.

Но ученики Абушенко издали его посмертную книгу. Это лучшая книга по социологии в Беларуси. Она на русском языке, и думаю, она лучшая русскоязычная теоретическая книга по современной социологии.

Есть эта книга - есть в стране социология!

- Боже! - сказал бы я. - Если в стране есть социология, страна должна жить! И пока есть хоть один, пусть хоть один ученик Абушенко, пусть она живёт.

Так же я приводил бы Богу аргументы про Александра Грицанова и философию.

Это достойно! Это аргумент за то, что страна должна жить. Не всё для неё потеряно.

А ещё были Пётр Марцев, Виктор Ивашкевич. Это были индивидуальности, личности, единицы, но неповторимые единицы. Ради них должна жить страна.

- Боже! Давай не будем считать десятками! Люди единичны, индивидуальны, уникальны и неповторимы. И порой очень одиноки в этом... не очень совершенном мире и обществе.

Но это Ты, Боже, создал этот мир, и создал его таким!

Но что это я о покойниках. О тех, кто уже ничего не добавит. Они сделали, что могли.

А сколько тех, кто делает сейчас, и ещё много может сделать, как бы общественное мнение не считало их самих и их дела несущественными!

Не так много стран, у которых есть Нобелевский лауреат по литературе. А у Беларуси есть! Значит, есть литература, есть культура.

- Один - это не много. Но, Боже, ведь есть! А есть ещё Алесь Разанов! Боже, мне достаточно одного Разанова! Но ведь и Тебе этого достаточно!

Есть литература, есть искусство, есть наука, есть индустрия, есть техника - всё у нас есть.

- Боже! Ведь Ты всё это знаешь! Ты знаешь, что один голос не может перекрыть множество голосов, которые утверждают, что ничего этого в стране нет. А если признают, что что-то есть, то сразу определяют это как русское, польское, еврейское, литовское или ещё чьё-то, чтобы то, что есть, не нарушило их привычной убеждённости, что ничего нет.

- Боже! Только не говори мне, что одного моего свидетельства недостаточно! Тебе ведь важен каждый человек! И перед Тобой все равны, как бы одиноки ни были люди!

- Боже! Ведь если верить Твоей Книге, Ты никогда не был с большинством, и правда Тебе всегда была важнее, даже если правды придерживался остаток народа, меньшинство, и даже один.

- Ты же знаешь правду, Боже! Тебе не нужно даже моего свидетельства. Одного моего свидетельства и то не надо. А ведь я не один! Вот я назвал несколько единиц, ярких индивидуальностей, тех, кто делает существующим то, что должно существовать в стране, достойной существования!

Я не один, Боже!

Просто многие молчат.

Они не знают, что с Тобой можно вести диалог. Даже атеисту Акудовичу можно. Значит, и мне можно, и им всем можно.

Даже спорить с Тобой можно. И нужно. Ты ведь слышишь!

Это люди могут не слышать, могут не хотеть слышать. Те, кто молчат, знают, что другие могут их не услышать. Могут не понять. А не понимая, могут высмеять. Могут обидеть.

Я тоже это знаю. Меня не раз высмеивали.

И над тем, что я сейчас пишу, многие будут смеяться.

Самые близкие мне люди будут меня журить, ругать и воспитывать. Будут жалеть, когда надо мной будут смеяться те, кто подальше.

- Боже! Мне не надо жалости. Не надо воспитывать меня. Дай мне сил не бояться насмешек, обид, не страдать от непонимания самыми близкими людьми!

- Пощади, Боже, эту страну!

Спаси и сохрани!

Ты можешь! Даже ради меня одного.

А я не один.

И нас не 10, не 50, не 500, не 5000. Много больше.

Я не знаю сколько, Тебе виднее.

Ты же возродил Польшу когда-то, потому что они знали и говорили Тебе и себе: "Jeszcze Polska nie zginqla, kiedy my zyjemy!"

Так и мы говорим: "Не погибла Беларусь, пока мы живы!"

***

У тыя кароткія дзевяностыя гады на Беларусі разам сышліся Адраджэнне і Рэнесанс - месцамі як сінонімы, хаця часцей як антонімы. Адраджэнне перадусім звязвалася з Ефрасінняй Полацкай, Вялікім Княствам Літоўскім, Францішкам Скарынам і г.д. Рэнесанс - з Сымонам Будным, Львом Сапегам, Адамам Міцкевічам і да т.п. Гэты падзел не быў відочным, толькі ён неўпрыкмет арганізаваў нябачную мяжу паміж адраджэнцамі і стваральнікамі сучаснага інтэлектуальнага дыскурсу...

Хаця я не пра гэта. Рызыкоўна злучыўшы тую вялікую рэнесансную эпоху з канцом ХХ стагоддзя, я хачу гэтым толькі заакцэнтаваць, што як у тым ад нас далёкім рэнесансным часе, так і цяпер рэй вялі стваральнікі новых наратываў. А наколькі гэтыя эпохі сувымерныя маштабамі, вызначыць можа толькі час - калі паспее (здаецца, час чалавека ўжо не задоўжыцца).

У кожным разе я з уласнай інтэнцыі быў і застаюся пэўны, што ў свае гады шчыраваў разам з вялікімі дойлідамі.

Пасля таго, як Аляксандр Грыцанаў выдаў тысячастаронкавую "Всемирную энциклопедию: Философия", таленавіты беларускі публіцыст Канстанцін Скуратовіч параўнаў гэтую падзею з выданнем "Бібліі" Скарыны. Відавочна, гэтая ацэнка выглядала збыткоўнай, але ж ніколі раней падобнае выданне ў Беларусі і ўявіць сабе было немагчыма. Да таго ж гэта быў толькі пачатак. Пазней Аляксандр Грыцанаў стане кіраўніком, галоўным навуковым рэдактарам і актыўным суаўтарам буйнейшай у СНД гуманітарнай энцыклапедычнай серыі (надрукаваў 13 энцыклапедый і слоўнікаў) і серыі навуковых біяграфій "Мыслители ХХ столетия" (надрукаваў 12 кніг).

Між іншым, сярод усяго гэтага мноства была і энцыклапедыя "Постмодернизм". Я яе адцеміў таму, што там знайшлося места і артыкулу, прысвечанаму Валянціну Акудовічу:

"АКУДОВИЧ (Акудовіч) Валентин (р. в 1950) - белорусский философ постмодернист, поэт, литературный критик. Культовая фигура белорусской интелектуальной жизни второй половины 1990-х. Заместитель главного редактора журнала «Фрагменты». Автор книги «Меня нет. Размышления на руинах человека» (Минск, 1998), а также ряда получивших известность постмодернистских проектов: «крестный отец» литературного объединения «Бум-Бам-Лит», рецептор поэтического проекта «Стихи Валентина Акудовича» (сами стихи написаны известными и малоизвестными белорусскими поэтами), создатель эссе-манифестов «Диалоги с Богом», «Война культур», «Архипелаг Беларусь», «Разрушить Париж», «Беларусь как постмодернистский проект Бога», «Метафизика: ситуация расцвета и упадка» и др. Лейтмотивом творчества А. выступает тема метафизики отсутствия, как развернутая в парадигму постэкзистенциального мышления, так и генеалогически осмысленная посредством специфически белорусского опыта отсутствия в Большом Западном Нарративе. Анализирует и подвергает деконструкции разнообразные идеологемы, с помощью которых сознание пытается упорядочить и удержать текучие конфигурации актуального сущего, а также цивилизационные стратегии, обрывающие последние связи человека с этим самым сущим (исчезновение пространства и времени в симулированных средствах а-реальности, превращение культуры в локальную подсистему глобального информационного обмена и т.д). Ничего не предлагает. Подтверждает «невозможность иначе избежать смерти, кроме как умереть».

И.М. Бобков".

Дарэчы, калі Аляксандр мне сказаў пра артыкул у энцыклапедыі, я з ім быў яшчэ, лічы, незнаёмы. А пасля мы ссябраваліся. Ён дарыў мне свае новыя энцыклапедычныя выданні і дзівіў неверагодна плоднай мыслядзейнасцю. Ды не толькі гэтым... Аднойчы ў прыватнай размове прызнаўся, што ўжо колькі год тры разы на дзень сам сабе робіць уколы інсуліну, бо ў яго дыябет першай ступені. Паколькі я і па сёння што тое дзіця баюся ўколаў, дык гэтым ён мяне ўразіў яшчэ болей...

А потым нехта (і блізка не ведаю, хто), груба кажучы, "кінуў" Аляксандра на грошы, і той патрапіў за краты. Мог атрымаць палёгку, аднак не саступіў дзеля праўды. А як вярнуўся на волю, дык адразу зноў ухапіўся за сваю ношку...

Аляксандр быў радыкальным антыкамуністам і беларускім нацыяналістам. А вось з мовай у яго не заладзілася. Ён працаваў у нашым калегіюме (між іншым, заўсёды ганарыўся гэтым) і на пачатку кожнага новага курса выбачаўся перад студэнтамі, што пакуль у яго аніяк не атрымліваецца прамаўляць на мове. Тады я суцяшаў: затое ты вучыш расейцаў сусветнай філасофіі, якую ў тваіх энцыклапедыях па-руску выкладаюць беларусы. І гэта куды больш важна, чым твой персанальны спосаб маўлення.

Магутны дойлід сышоў з жыцця ў 54 гады, і я ўпотайкі моцна плакаў!

***

Дарэчы, пра мову. Якраз у дзевяностыя гады жарсны нацыянал-дэмакратычны рух падзяліў адукаванае беларускае грамадства паводле стаўлення да мовы. Той, хто размаўляў (ці хаця б спрабаваў размаўляць па беларуску), - быў наш. Усе астатнія зрабіліся чужымі, нават калі яны палымяна дэманстравалі свой антыкамунізм. У тую пару ніхто нават не здумляўся, што гэта трагічная аблуда. Безальтэрнатыўна панавала думка: без мовы нацыя загіне. Таму кожны, хто мовы цураецца, - выпадковы прыблуда на нашай зямлі.