Тры старонкі з легенды

ДРУГАЯ СТАРОНКА

Ветру зусім не было, і вялікія, бухматыя сняжынкі падалі павольна, доўга кружачыся над зямлёю. Надзя працягнула руку. На пальцы апусцілася некалькі зорачак — танюсенькія крышталікі. Ад цеплыні яны абвялі, скрышыўся іх строгі ўзор, і на пальцах засталіся кропелькі вады. Адразу стала сумна, нібы хтосьці адабраў прыгожую казку.

Надзя усміхнулася, паправіла за плячыма торбу і пакрочыла па дарозе. Ісці было лёгка, нават прыемна. Дарога добра ўезджаная, шырокая, і нікагусенькі на ёй няма. Нібыта ўсе людзі недзе стаяць каля сваіх хат, любуюцца сняжынкамі і баяцца выбірацца насустрач завірусе. Толькі яна адна ідзе, і далёка відаць яе чорная постаць на бяскрайняй белізне поля. А завіруха, пэўна, будзе: неба паступова наліваецца сіняватай шэрасцю, сняжынкі падаюць усё марудней... Надзя крочыць шпарчэй — у завіруху лепей сядзець у хаце, глядзець з акна на злосную віхуру і слухаць, як у коміне ходзіць халодны вецер.

Неба апускаецца ніжэй і ніжэй, хмарам усё цяжэй трымаць на сабе горы снегу, яны хочуць скінуць яго і зноў падняцца ўверх, да чыстай сінявы. Надзя паглядае на неба, і ногі самі бягуць туды, дзе на даляглядзе чарнеюць купкі дубоў. Там Балбекі. Надзя ведае. Яна там была. Праўда, не адна... Амаль каля кожнай хаты ў Балбеках стаяць дубы, высокія, разгалістыя — некаторыя ўжо не адно пакаленне балбекаўцаў перажылі. На іх там-сям гнёзды буслоў...

Надзя выцерла пот з ілба, трошкі сцішыла хаду, прыкінула сама сабе: «Паспею... Да ўзгорка метраў чатырыста, а там і Балбекі». Абмацала торбу, хацела дастаць акрайчык хлеба, але перадумала — у вёсцы накормяць, не можа быць, каб паесці не далі.

На ўзгорку ёй сустрэўся немец у лёгкім шынеліку, з вінтоўкаю. Раўнадушна зірнуў на яе. Надзя спынілася, зняла торбачку, моўчкі паказала яе, жаласна папрасіла:

— Пан салдат, хлеба... Пан салдат...

Немец пакруціў галавой, махнуў рукой — бяры сваю торбу — і пакрочыў прэч...

Надзя накіравалася да першай хаты: не трэба абмінаць ніводнай — так і ўбачыш больш, і ніякіх падазрэнняў не будзе.

У сенцах абтрэсла з латаных валёнак снег, намацала клямку. Дзверы тоненька зарыпелі. Дыхнула ў твар густой цеплынёй, і Надзя сцепанула плячыма, толькі цяпер адчуўшы, які халодны вецер гуляе на дварэ.

У хаце ніхто не абзываўся, нібыта не чулі прарэзлівага рыпу дзвярэй і Надзінага тупату ля парога. Надзя кашлянула; насцярожана ўглядаючыся ў паўзмрок, ступіла наперад.

— Ці ёсць хто дома? — запыталася гучна. Перачакала хвіліну і ўжо хацела павярнуцца назад да дзвярэй, калі з цёмнага кутка незадаволены мужчынскі голас прабурчаў:

— ПІто трэба?

— Ці не далі б паесці, дзядзечка?

Надзі стала трошкі боязна гэтага злоснага голасу, і яна збіралася шмыгнуць за дзверы, але да яе ўжо сунуўся высокі, з сівымі валасамі дзед у чорных валёнках і сіняй сацінавай касаваротцы. Ён сеў за стол, які стаяў каля невялічкага акна, кіўнуў на лаўку:

— Садзіся... Змерзла, пэўна.

Надзя бокам падышла да лаўкі, села на ладнай адлегласці ад старога, агледзела хату, цесную і неахайную. Стары некалькі разоў зірнуў на яе з-пад насупленых броваў і ўжо лагодна пацікавіўся:

— Бежанка?

— Ды не...— Надзя ўсё яшчэ пабойвалася яго.— Сірата... З дзетдома...

— Сірата? — Дзед устаў, пачухаў патыліцу, уздыхнуў.— Чым жа мне цябе частаваць?

— А што ёсць...

— Бог яго ведае, што ёсць. Хлеб ды сала.

Надзя прыгледзелася да яго, і дзед ужо не здаваўся злосным. Проста ён, відаць, хворы і нечым незадаволены.

— Ды вы не турбуйцеся...— Надзя паднялася з лаўкі.— Я ў суседзяў папрашу.

— Сядзі! — прыкрыкнуў дзед.— Накармлю. Суседзі лепшага не дадуць.

Ён схаваўся за печкай, хвіліны са тры грукацеў там чымсьці драўляным і вярнуўся з акрайчыкам хлеба і скрылём жоўтага сала, густа пасыпанага буйной соллю. Надзя з прагнасцю ўпілася зубамі ў сала і чэрствы, прапахлы кменам хлеб. I ад гэтага кменнага паху, ад перасоленага да гаркаты сала стала адразу хораша і ўтульна. Нібыта прыйшла ў госці да бабулі, зараз добра пад'есць і пабяжыць на вуліцу гуляць у снежкі.

Дзед глядзеў, як Надзя ўмінае хлеб, і ўсмешка патроху кралася да яго суровых вачэй.

— Ну, весялей стала? — кіўнуў ён, калі Надзя дажавала хлеб.— Хлеб ды сала — ежа царская...

— Дзякую. Наелася.

Надзі не хацелася ісці з цёплай хаты. Дзед быў добры і глядзеў на яе зусім ласкава. Яна нават пасунулася да яго бліжэй. Нібы просячы прабачэння, зірнула ў акно:

— Круціць...

— А ўжо ж...— падтрымаў дзед.— Цяпер толькі ў хаце сядзець. А ты куды гэта выправілася? Ды адна яшчэ, відаць?

— Адна...

— Смелая! У такі час спакайней бы дома. Усё-такі сцены...

— Няма ў мяне, дзядуля, дому. Ні дому, ні бацькоў.

— Ага... Сіроцкі хлеб горкі,— уздыхнуў дзед.— Яснае дзела. Я во без бабы астаўся і то цяжка.

— Памерла? — пацікавілася Надзя.

— Забілі. Немцы...

— За што?

— А так, з-за свінёнка, каб ён здох... Выкарміла на сваю галаву... Парасяцінкі захацелася немцам. Яны ў хлеў, а старая мая за імі. Яны за свінчо, і яна за свінчо. Ведама ж, баба... Ну і стрэліў адзін...

— Забіў?

— На месцы. Нават і слова не сказала...— Дзед часта замаргаў, апусціў галаву, памаўчаў і, ужо нібы сам сабе, ціха сказаў: — Яно, дзетка, час такі. Нелюдзі прыйшлі. Што ты ад іх хочаш?.. А твае бацькі?

— З дзетдома я...

— Ага... Значыць, да вайны яшчэ асірацела?

— Да вайны. У дзетдоме жыла.

— А чаго ж гэта цяпер адна? Распусцілі вас, ці што?

— Ды не...— Надзі неяк вельмі добра было з гэтым дзедам, і яна нечакана для самой сябе пачала яму расказваць, як іх везлі ў эвакуацыю, як наляцелі самалёты.

— I стралялі па дзецях?

— Стралялі... I бомбы кідалі.

Надзя хацела ўжо далей расказваць, але спахапілася, што і так нагаварыла многа, і сумна закончыла:

— Вось і асталася я адна...

За акном кіпела, гула завіруха, раз-пораз кідала ў шыбы снегам, у хаце цямнела, і яшчэ мілейшай здавалася цеплыня.

Надзя з дзедам маўчалі, і дзяўчынка адчувала, што думае стары пра нешта незразумелае для яе і вельмі сумнае.

А перад яго позіркам быццам праносілася чарада гадоў, то шчымліва-вясёлых, то самотных і горкіх. Было іх многа ў яго. I радасць была. I гора таксама. А калі так недарэчна загінула старая, з якой пражыў ажно паўвека, гэта зусім падламіла яго і зрабіла абыякавым да цэлага свету. I вось гэтае дзяўчо, цыбатае і галоднае, трошкі растапіла ў душы наледзь апошніх дзён, і не лягчэй ад гэтага, а яшчэ гарчэй стала.

Стары страсянуў галавой, нібы адагнаў сон-назолу, і не прапанаваў, а папрасіў Надзю:

— Аставайся ты ў мяне... за ўнучку. Удваіх весялей нам будзе, смялей...

Надзя такога не чакала, і ёй спярша здалося, што сама яна прыдумала гэта, што дзед усё яшчэ маўчыць, перабіраючы ўспаміны, але не, дзед глядзеў на яе і чакаў адказу.

— Не, дзядуля, не магу.— Надзі шкада было адмаўляцца, але што паробіш.— Мне сваіх трэба шукаць, дзядзьку, цётак... Яны тутэйшыя...

— Канешне, свае заўсёды радней.— У дзеда ў вачах пагаслі вясёлыя агеньчыкі, і зноў стаў ён стары і пануры.— Шукай...

Надзя адчувала, што цікавасць да яе ў дзеда прапала і яна стала нібы лішняя ў хаце. Але ісці на вуліцу не хацелася. Хатняя цеплыня хіліла ў сон, завіруха ўсё яшчэ гойсала за сценамі, ды і спяшацца не было асаблівай патрэбы. Можна яшчэ паспець аблазіць Балбекі з канца ў канец. Запамінаць жа ўсё, што трэба, яна налаўчылася. Да яе прыйшла тая няўлоўная разведчыцкая інтуіцыя, калі, здаецца, само сабою вока заўважае галоўнае, а вуха не прапускае ніводнага важнага слова.

Пасля гібелі Вані і яе нядоўгай хваробы камандзір атрада не хацеў больш пасылаць Надзю нікуды, баяўся, што яна нарвецца недзе на кулю, трапіць яшчэ раз у лапы ворагаў, і, хто ведае, ці заслоніць зноў тое рэдкае шчасце, якое выратавала яе ў Гарадку. А Надзя ні пра што другое, акрамя помсты, не магла думаць. Яна рвалася ў бой, хацела помсціць кожны дзень, на кожным кроку, кожнаму фашысту. Нібы ліхаманка, калаціла яе жаданне рызыкаваць, дзейнічаць, ісці ў самае пекла вайны.

Калі яе не ўзялі ў разведку першы раз, яна паўдня праплакала, але ў штаб не пайшла. Калі ж і другі раз разведчыкі пайшлі на заданне без яе, яна пабегла да Дз'ячкова і праз слёзы прыгразіла, што пяройдзе ў другі атрад, хоць за сто ці дзвесце кіламетраў, а адседжвацца каля кухарак не будзе, таму што ні ў кога няма права забараніць ёй ваяваць, абараняць Радзіму, помсціць за Ваню. Дз'ячкоў угаворваў, спасылаўся на ўрача, які не раіў ёй выходзіць з партызанскага лагера, даказваў — маўляў, пакуль што дапамога яе не патрэбна. Надзя заявіла, што ў такім разе яна будзе дзейнічаць самастойна, адна. I камандзір атрада здаўся...

Нечакана ў хаце пасвятлела. Завіруха кончылася раптоўна, нібыта на небе хтосьці павярнуў выключальнік — толькі што гуло, круціла і вось стала ціха і светла. Надзя ўсхапілася з лаўкі:

— Дзякую, дзядуля. Пайду ўжо...

Стары яе не затрымліваў — кіўнуў сівой галавою, звычна пажадаў:

— Хай табе бог паможа.

Дзяўчынка хуценька рыпнула дзвярыма, выбегла на двор. Было яшчэ бялей, чым да завірухі. Мяккі снег паслухмяна асядаў пад валёнкамі.

Надзя глянула на падслепаватае дзедава акенца, падумала, як яму сумна аднаму са сваім горам, як доўга, відаць, будзе для яго цягнуцца сённяшні дзень, і патупала да бліжэйшай хаты. Галава ў яе ўжо была занята другім, самым важным і галоўным, і свежасць, якая панавала цяпер на зямлі, толькі надавала думкам яснасці. Трэба даведацца, колькі тут немцаў, колькі паліцаяў, дзе штаб...

Хата, у якую яна зайшла, была прасторная, чыстая. На стале свежы абрус, у куце, у ручніках, вялікая блішчастая ікона. Надзя перахрысцілася на ікону, нізка пакланілася і папрасіла:

— Ці не далі б што сіраце?

Гаспадыня, хударлявая, маладая яшчэ жанчына, адразу ж кінулася да печы. Але гаспадар, які наразаў табаку на ўслончыку, спыніў яе:

— Чакай. Паспееш.

Ён адсунуў табаку, падышоў да Надзі. Гэта быў здаравяк гадоў трыццаці пяці, з чорнымі вачыма і невялікім шрамам на лбе. Бесцырымонна агледзеўшы Надзю, ён незадаволена буркнуў:

— Што, зусім сірата?..

— Зусім,— кіўнула Надзя.— Забілі бацькоў...

— Хто?

— Партызаны... Нядаўна...— Надзя не зводзіла з мужчыны вачэй, лавіла кожны яго рух.

Мужчына няпэўна хмыкнуў, перакінуўся позіркам з жонкаю.

— За што ж іх?

Надзя ахвотна растлумачыла:

— Старастам бацька быў... Прыйшлі ноччу — і ўсіх застрэлілі... Адна я асталася, пад ложкам схаваўшыся была.

— Чула? — кіўнуў да жонкі мужчына, а потым падышоў да стала і клікнуў Надзю: — Хадзі, накормім. Капусту будзеш?

— Ага,— Надзя хуценька пасунулася да стала, зняла з плячэй торбачку.

Тым часам жанчына ссунула з краю стала абрус, паклала некалькі лустак хлеба, драўляную лыжку, пачала даставаць з печы чыгун.

Надзя сядзела ціха, глядзела на падвойныя вокны, на ігронкі рабіны, акуратна пакладзеныя на вату паміж рамамі.

Жанчына прынесла гліняную міску з капустай. Над міскай падымалася духмяная пара. У капусце густа плавалі свечкі ад сала, і Надзя, не чакаючы запрашэння, узялася за лыжку. Пакуль яна сёрбала, мужчына скруціў сабе цыгарку, прагна зацягнуўся.

— Развялося партызан гэтых, як вошай у голад. Дзяцей сірацяць...

Жонка нясмела глянула на яго, ціха ўставіла:

— Дык і немцы ж таксама.

— А цябе ніхто не пытае! — павысіў голас мужчына.— Не бабскай галавою тут рашаць.

Надзя даела капусту, падзякавала, узнялася з-за стала. Гаспадыня адразу ж кінулася прыбіраць посуд.

— Бацька твой багаты быў? — звярнуўся да Надзі мужчына.

— Ага,— Надзя ажывілася.— Зайздросцілі ўсе.

— Ясна,— мужчына павярнуўся да жонкі, нібы хацеў сказаць: «А я хіба не пра гэта?» — Старастам, кажаш, быў?

— Ага. Паставілі. Дык ён і рабіў, што скажуць... — А здалёку ты?

— Ды не дужа. З-пад Езярышча.

— Недалёка,— мужчына спахмурнеў.— Так і да нас дабяруцца.

Надзя з наіўным выглядам пацікавілася: — А што, у вас партызан няма?

— Каб жа не было. Ёсць. Дзе лес, там і яны. Толькі да нас не сунуцца.

— Баяцца?

— Пабаішся. У нас гарнізон. Ды не абы-які. Мінамёты, гарматы нават.— Ен гаварыў пра гэта радасна, з гонарам нават, нібы пра выгадаванага жарабца ці пятнаццаціпудовага парсюка.— Пасты вакол...

Надзя закінула за спіну торбачку.

— Ну, бывайце... Дзякую вам...

Жанчына сунула ёй лусту хлеба, папярэдзіла:

— У канцы вёскі камендатура, штаб. Туды не ідзі — затрымаць могуць.

Яна правяла дзяўчынку да сянец, ласкава пагладзіла плечы, уздыхнула. Надзя борздзенька пераступіла парог.

«Ну, гэтую хату я запомню,— паабяцала яна.— Пару лімонак не пашкадую. Увесь дабрабыт — на вецср, з агнём... Куркуль пракляты!.. Вось толькі жонкі шкада...»

Перад самай ноччу Надзя выйшла з Балбекаў, звярнула з дарогі, трохі пахадзіла па лесе і рушыла ў атрад. Сваёй чэпкай памяццю яна запомніла ўсё: кулямёты на ўскрайку вёскі, і гармату, схаваную за пуняй, і мінамёты ў двары каравульнага памяшкання. Пералічыла яна фашыстаў, што таўкліся каля штаба, і паліцаяў, якія швэндаліся па вуліцы.

У штабе атрада яе ўважліва выслухалі, Скуматаў удакладніў, колькі хат у Балбеках, ці бачыла яна аўтамабілі ў вёсцы. Надзя адказвала ўпэўнена, падрабязна, і Дз'ячкоў пахваліў:

— Малайчына, Багданава! Справу сваю ведаеш. Надзя зачырванелася ад радасці. «Ну вось,— карцела ёй сказаць,-— а вы мяне не хацелі браць на заданні». Радасная, выйшла яна са штаба, пабегла да разведчыкаў, жартавала, смяялася. I здавалася, што ўсе глядзяць на яе з павагай, нават з зайздрасцю, бо яна зноў стала роўная з усімі, а можа нават і лепшая, смялейшая за іншых. Не кожнаму ж даручыш ісці ў разведку, не кожнаму Дз'ячкоў скажа: «Малайчына!» I Скуматаў быў задаволены. Яна бачыла, як ён пераглядваўся з камандзірам, як падкрэсліваў у блакноце некаторыя лічбы...

Радасны настрой сапсаваў ёй начальнік разведкі Слесарэнка, высокі, кучаравы ўкраінец. Заўсёды спакойны, негаваркі, ён прыкрыкнуў на яе:

— А ну, спаць!.. Тут не дзіцячы сад!..

Надзя пакрыўджана зашылася ў куток.

На душы стала прыкра. Усё ж яе не лічаць за роўную. «Дзіцячы сад...» Хіба яна вінаватая, што ёй не дваццаць, не трыццаць? А ваяваць яна ўмее. I няма чаго напамінаць пра гады. Сама ведае. Толькі не ў гадах справа. Палёгкі яна не просіць. Наадварот.

Словы Слесарэнкі здаліся Надзі знявагай, яна ўжо сабралася сказаць яму пра гэта, але не паспела: яе змарыў сон. А калі прачнулася, крыўда прайшла і помнілася толькі пахвала камандзіра ды ўчарашняя радасць.

Апоўдні аб'явілі, што ноччу атрад выступае на разгром гарнізона ў Балбеках, і ўсе заварушыліся, пачалі правяраць зброю, ладзіць боты і валёнкі. Настрой ва ўсіх стаў прыўзняты, невядомасць хуткага бою надавала бадзёрасці і адчаю. Надзя хадзіла між партызан героем. Тыя, хто ніколі не быў у Балбеках, распытвалі ў яе, што гэта за вёска, ці далёка ад яе лес, ці многа там немцаў.

Вечарам, перад самым выступлеішем, разведчыкаў выклікаў Дз'ячкоў.

— Вы пойдзеце наперадзе,— сказаў ён.— Задача такая. Непрыкметна прабрацца ў вёску, закідаць гранатамі штаб і каравульнае памяшканне, узняць паніку. Па сігналу вашай ракеты з лесу падымаюцца асноўныя сілы... Для гэтага разбіваецеся на дзве групы. Яўсееў і Шамкоў...

Разведчыкі выцягнуліся «смірна».

— За вамі каравульнае. Слесарэнка і Багданава — штаб... Галоўнае — зрабіць усё хутка. Ад вас залежыць многае, а можа і ўсё. Так што не падкачайце...

Большп ён не сказаў ні слова, але чамусьці яшчэ раз уважліва агледзеў усіх і кіўнуў галавой — «усё!».

Слесарэнка няўмела ляпнуў па плячы Надзю, паспрабаваў жартаваць:

— Ну, памочнічак, усё ясна?

— Ясна! — гукнула Надзя.— Будзе выканана.

— Ну, глядзі...— Слесарэнка пахмурыўся.— Ад нас, чула, усё залежыць. Так што слухайся старэйшых...

«Зноў пачынаецца,— паморшчылася Надзя.— Зараз скажа, што я малая, што многае не разумею, што вопыту няма...» Але Слесарэнка пайшоў.

Слесарэнку ў атрадзе любілі. Быў ён чалавек прыкметны. Амаль двухметровага росту, спакойны, чарнявы, смелы і рашучы ў баі. Перад самай вайной ён чакаў дэмабілізацыі, збіраўся на сваю родную Украіну. Давялося з баямі адступаць, а потым, выбіраючыся з акружэння, астацца на Віцебшчыне і пайсці ў партызаны. У разведцы ён быў незамянімы, бо ў яго характары надзвычайная храбрасць шчасліва спалучалася з разважнасцю і цвярозым разлікам.

I, калі шчыра прызнацца, Надзя ўзрадавалася, што іменна са Слесарэнкам, дзядзькам Ферапонтам, як звалі яго між сабою разведчыкі, ёй давядзецца ісці ў Балбекі. З такім не прападзеш. Такога і паслухацца не грэх. Толькі адно крыўдна — калі ён напамінае пра ўзрост...

Ішлі па лесе моўчкі. Неяк адразу ва ўсіх гарэзлівы настрой змяніўся задумлівасцю, засяроджанасцю. Кожны, як бы не жадаючы ўспамінаць пра хуткі бой, прыгадваў свой дом, сяброў. I ўсё роўна потым вяртаўся ў думках да Балбекаў, да сённяшняга задання.

Слесарэнка раз-пораз непрыкметна для Надзі паглядаў на яе. Трошкі смешна было, як яна стараецца патрапіць у яго сляды. Дзе там. Не кожны мужчына ўгоніцца за ім, а тут дзеўчанё...

Слесарэнка часта здзіўляўся Надзінай смеласці, яе спрыту. Ён, чалавек вопытны ў нялёгкай вайсковай справе, ведаў, якою цаной дабываюцца ўсе гэтыя «разведданыя». Што тут было — прыродны талент ці проста ўдача? Відань, патроху і тое, і другое...

Ноч стаяла ціхая, марозная. З-за хмар часамі выпаўзаў месяц, і тады было светла, як днём. Гучна рыпеў снег пад нагамі.

Надзі надакучыў гэты рып, яна злавалася. I зусім ужо недарэчы быў месяц, круглы і блішчасты, як медны гузік. Здаецца, і невялікі, а столькі святла...

Перад Балбекамі спыніліся. Дз'ячкоў падазваў разведчыкаў.

— Ну, вам пара. Мы застаёмся ў лесе. А вы падпаўзайце — і ўсё, як па плану. Не спяшайцеся, асцярожна. Не лезьце на ражон. Беражыцеся. Гранат не шкадуйце... Чакаем вашай ракеты. Чырвоную — на адыход — даю я. Сачыце... Ні пуху ні пяра...

Надзя здзівілася, што голас у камандзіра нейкі занадта ласкавы, зусім няма ў ім строгіх нотак. Ён быццам не загадвае, а просіць ці па-сяброўску раіць.

Слесарэнка пашаптаўся з невысокім, поўным Яўсеевым, аддаў яму ракетніцу і махнуў рукой Надзі — за мною. Спачатку яны ішлі, адводзячы рукамі калючыя галіны елак, па цаліку, потым, калі засвяцілася ўзлессе, прыгнуліся, хаваючыся за кустамі. Потым папаўзлі.

Надзя не спускала вачэй са Слесарэнкі, трымалася яго, не звяртаючы асаблівай увагі на астатніх. Ззаду і з бакоў чуўся шоргат і перарывістае дыханне.

Наперадзе, ужо зусім блізка, была вёска. Усё бліжэй. Хаты нібы вырастаюць, павялічваюцца і робяцца няўклюднымі і непрыступнымі.

Слесарэнка спыніўся. Шэптам загадаў:

— Надзя са мной, астатнія — улева...

Нечакана ў кагосьці бразнуў затвор, і ў марознай цішыні пачуўся спалоханы голас паліцая-вартавога:

— Стой! Хто там?

Нехта з партызан прыўзняўся.

— Ляжаць! — злосна скамандаваў Слесарэнка.— Ляжаць!..

Вартавы ўжо больш патрабавальна паўтарыў:

— Хто там?

Грымнуў стрэл, і Надзя пачула, як мякка ўпаў на снег вартавы. «Малайчына, Слесарэнка, не разгубіўся»,— падумала яна. А начальнік разведкі ўжо ўсхапіўся на ногі і, не хаваючыся, крыкнуў:

— Бягом!

Надзя сіганула следам за Слесарэнкам, на хаду адвязваючы лімонкі.

Дзядзька Ферапонт бег лёгка, трохі прыгнуўшыся, не звяртаючы ні на кога ўвагі, ні на міг не спускаючы вачэй са штаба. «Паспець! Паспець! — калацілася ў грудзях сэрца.— Не даць апамятацца». Не дабегшы да будынка, ён наўздагад паласнуў па ім з аўтамата, потым шпурнуў у чорныя вокны адну за адной дзве гранаты і адскочыў за суседнюю хату. Пачуў звон разбітага шкла, убачыў, як мільганулася Надзіна постаць, і з радасцю адчуў — здрыганулася ад выбуху зямля. «Паспелі... Цяпер ужо будзе лягчэй... Ініцыятыва ў нашых руках».

Паласнула полымя на другім канцы вёскі, дзе павінен быў быць Яўсееў са сваімі хлопцамі, узвілася ў неба ракета. I Балбекі абудзіліся. Пачуліся крыкі. Застракаталі аўтаматы. Гахнулі яшчэ і яшчэ раз гранаты. I загрымела «ўра!».

Надзя стаяла за вуглом хаты, пільна сачыла за вуліцай. Рукі адчувалі востры халадок аўтамата, цела пачынала біць нервовая ліхаманка. «Ну, ну,— нібы падганяла яна фашыстаў і паліцаяў,— выбягайце, не сядзіце!.. Ну, хутчэй, хутчэй!..» I тыя пасыпалі проста з вокан, у сподніках, разгубленыя і няўцямныя. Яны не маглі разабрацца, што тут робіцца, і стралялі абы-куды, не ведаючы, дзе свае, дзе чужыя.

Ліхаманка перастала калаціць Надзю, прыйшлі спакой і ўпэўненасць, і яна націскала, націскала на спускавы кручок. «Гэта вам за Ваню, за Марусю, за «Мінёра».

Да яе падбег Слесарэнка. Азіраючыся па баках, прашаптаў:

— Давай прабірацца наперад. Сачы за ракетай. Не адставай...

I пабег, прыціскаючыся да парканаў. Надзя рушыла за ім, толькі цяпер успомніўшы пра здаравілу і яго ўтульнае гняздо. Трэба не абмінуць... Яна збочыла на агароды, падалася бліжэй да канца вёскі. Хата тая стаяла. Яна гэта ясна бачыла. Стаяла вялікая, чорная, нават цяпер самазадаволеная і спакойная.

Надзя абмацала ў кішэні дзве лімонкі. Хопіць. Галоўнае, каб гаспадар не ўцёк, каб не ўпусціць яго.

I раптам Надзя стала, як укапаная. Там, на ўскрайку Балбекаў, загаварыў нямецкі кулямёт. Так, так. Яна цяпер ясна бачыла. З гарышча старэнькай, з забітымі вокнамі і пашчапанымі дзвярыма хаты біў кулямёт. Страляў па нашых. Кароткая чарга, доўгая, яшчэ кароткая, яшчэ доўгая. Надзя нават у начной цемры бачыла, як падалі партызаны. Яны ж не чакалі. Яны ж не ведалі пра гэты кулямёт.

«Што я нарабіла! Што я нарабіла!..» Надзя закусіла вусны. Як жа гэта, як жа яна зусім не звярнула ўвагі на гэтую хату? Ішла паўз яе, два разы ішла паўз яе. I нічога не заўважыла... Палічыла проста струхлелай, даўно пакінутай гаспадарамі, нікому не патрэбнай...

А кулямёт страляў. Кароткая чарга... Доўгая... Кароткая... Кароткая. Замоўк. Зноў доўгая чарга...

Надзя напрасткі кінулася да кулямёта. Бегла, не зважаючы ні на што. Яна верыла, што дабяжыць, паспее. Не можа быць, каб не паспела. Яна павінна прымусіць гэты кулямёт змоўкнуць. Не хто-небудзь іншы, а яна, толькі яна. Перад самаю хатай яна нечакана спатыкнулася. З рук выслізнуў аўтамат. Рыўком Надзя падскочыла да хаты, з усяе сілы шпурнула адну за другой лімонкі і кіпулася на зямлю.

Выбуху яна не пачула, бо нечакана пакацілася ўніз — хата стаяла на ўзгорку, і Надзя ў спешцы не заўважыла гэта. Яна кацілася, ніяк не магла спыніцца і са страхам чакала, што вось-вось там, наверсе, зноў загрукоча кулямёт, а ў яе ўжо няма ні лімонак, ні нават аўтамата. Але кулямёт маўчаў. Да яе толькі даляцеў крык Слесарэнкі:

— Надзя! Надзя!..

Нарэшце яна спынілася, выплюнула снег, што набіўся ў рот, пачала папраўляць хустку. Ёй здалося, што на яе хтосьці глядзіць. Яна павярнулася і міжволі ўскрыкнула. Проста за спіной на снезе з ручным кулямётам ляжаў здаравенны рыжы немец. Відаць, ён не чакаў сустрэчы з Надзяй, не мог ніяк зразумець, адкуль яна з'явілася, і глядзеў на яе разгублена і недаўменна.

Не ад страху, а неяк інстынктыўна, па-дзіцячы, тоненькім жаласлівым галаском Надзя гукнула:

— Дзядзька Ферапонт!.. Дзя...

Немец выйшаў са здранцвення, з недарэчнай усмешкай пацягнуўся да кулямёта. I тады Надзя, як кошка, кінулася на яго, учапілася ў яго шырокі карак. Яна не думала ў гэты момант, што сілы ў іх не роўныя, што куды ёй цягацца з гэтым дужым фашыстам. Яна ведала адно — нельга даць страляць немцу, нельга дапусціць яго да кулямёта...

Немец лёгка адарваў яе рукі ад сваёй шыі, крутануў іх, ірвануў уніз. Надзя ўскрыкнула ад болю, абмякла, зажмурылася і ў адчаі зубамі ўпілася ў яго руку. Немец гучна вылаяўся і ўдарыў яе нагой у жывот. Дзяўчынка адляцела на некалькі крокаў, адчуваючы, як ёй займае дыханне, як расплываецца па жываце цяжкі, пякучы боль. Яна скурчылася, і здавалася, ужо ніякая сіла не дапаможа ёй выпрастацца, ужо так і застанецца яна ляжаць на снезе. Бяздумна, з абыякавай асуджанасцю, сцяўшы ад болю зубы, чакала яна стрэлу. Але немец не паварочваў кулямёт на яе. Яна ўзняла галаву і ўбачыла там, на ўзгорку, высокую постаць Слесарэнкі. Ах, вось што — фашыст збіраецца застрэліць спачатку яго...

Сама яшчэ не верачы ў свае сілы, Надзя ўскочыла, учапілася кулямётчыку ў каўнер шыняля, і ніхто цяпер не мог бы адарваць яе. Яна пачула стрэлы. Не ведала толькі, хто страляе — немец ці Слесарэнка. Хай бы Слесарэнка, хай бы паспеў...

Немец пакаціўся па снезе. Локцем правай рукі ён балюча біў яе ў бок. Біў, біў, біў. I вось прыціснуў яе да зямлі, прыдушыў. Ёй стала млосна, цёпла, і вочы засланіла нешта цёмнае, вялікае...

Ачнулася яна на каленях у Слесарэнкі. Начальнік разведкі злёгку шчыпаў яе за шчокі, прыкладаў да лба калючы халодны снег. Яна расплюшчыла зочы, убачыла, як у тумане, знаёмы твар.

— Жывая? — нахіліўся да яе Слесарэнка.

— Ага.

Да яе памалу вярталіся сілы, з вачэй сплываў туман, дыхаць станавілася лягчэй.

— Прыдушыў, гад,— нібы апраўдваючыся, сказала Слесарэнку і папыталася: — А дзе ж ён?

— Там, дзе трэба,— усміхнуўся дзядзька Ферапонт і кіўнуў галавой трошкі ўбок. Там ляжаў забіты немец.— Атрымаў усё, што заслужыў. А я баяўся, што ён цябе прыкончыў.

Надзі ўжо зусім было добра, і яна пажартавала:

— Ну што вы! Я жывучая, як кошка...

I тут яна заўважыла, што левая рука ў Слесарэнкі ўея ў крыві і звісае, як чужая.

— Што з вамі, дзядзька Ферапонт?

Слесарэнка паспрабаваў паварушыць параненай рукою, зморшчыўся ад болю і глуха застагнаў:

— Усё-такі паспеў, гад... Добра, што ты на яго навалілася...

— Баліць? — Надзя дакранулася да рукі камандзіра. Слесарэнка паківаў галавой:

— Баліць, Надзя. Відаць, косць разбіта.

— Трэба перавязаць. I — да сваіх...

Яна адвярнулася, ірванула з усяе сілы падол сваёй кашулі.

— Зараз, зараз, таварыш камандзір... Пачакайце... Але тых палосак, што яна нарабіла, было мала. Кроў прабівалася праз павязкі. Рукаў кажуха набрыняў ёю. Слесарэнка ўсё часцей моршчыўся ад болю.

А бой тым часам ужо заціхаў, перамяшчаўся бліжэй да лесу.

Слесарэнка так-сяк заматаў руку, усцягнуў рукаў кажуха, падхапіў нямецкі ручны кулямёт, свой аўтамат перадаў Надзі і стомлена сказаў:

— Давай даганяць сваіх...

Ісці на ўзгорак было цяжка. Снег правальваўся пад нагамі. Здаровая правая рука, якой Слесарэнка трымаў кулямёт, стамлялася. Прыходзілася часта спыняцца. Узабраўшыся на ўзгорак, ён прысеў, з жахам адчуваючы, як слабее, як пачынае кружыцца галава. Гэта ўсё ад страты крыві. Боль у руцэ ўжо не востры. Рука нібы ляжала ў лянівым полымі. Толькі часамі на нейкіх дзве-тры хвіліны пачынала торгаць то недзе зверху, то ўнізе — а потым зноў гарэў той ціхі агонь, да якога ён прывык ужо.

Трывожыла Слесарэнку не столькі яго рана, колькі Надзя. Ён быў адказны за яе, за тое, каб зноў яна не трапіла ў небяспеку, каб шчасліва выбралася з гэтага бою. Яна ж па гарачцы, па сваёй дзіцячай нявопытнасці можа нарабіць глупства, палезе ў самае пекла, і пасля ён не даруе сабе, што не здолеў спыніць, уберагчы яе... Трэба спяшацца да сваіх.

Але праскочыць узгорак яны не паспелі. Насустрач ішлі немцы.

«Толькі гэтага не хапала!» — сам сабе вылаяўся Слесарэнка. Ён кінуўся ў снег, выцягнуў з кішэні гранату, зубамі вырваў чаку і, наваліўшыся на параненую руку, нязграбна размахнуўся і шпурнуў гранату перад сабою. Ён яшчэ не паспеў апусціць руку, калі наперадзе бліснула полымя і грымнуў выбух. Нехта віскліва закрычаў. I тады Слесарэнка таргануў хуценька затвор кулямёта і секануў чаргой туды, адкуль пачуўся крык. Побач застракатаў Надзін аўтамат.

-— Да лесу! — крыкнуў камандзір разведкі.— Хутчэй!

— А вы?

Яго пачынала злаваць, што дзяўчынка не выконвае загад, задае недарэчныя пытанні, марудзіць, калі дарагая кожная хвіліна.

— Я сказаў — да лесу!..

— I вы... I вы...

Надзя не магла пакінуць яго аднаго, параненага, знясіленага. Яна адчувала, што без яе дапамогі ён не дабярэцца да лесу, трапіць у рукі ворагаў.

— Мы разам,— папрасіла яна.— Разам...

I тады Слесарэнка са злосцю даў яшчэ чаргу і кінуўся з узгорка. За ім хуценька скацілася Надзя, узрадаваная, што камандзір паслухаўся яе і цяпер усю небяспеку яны будуць дзяліць на дваіх, пароўну, як і належыць баявым таварышам.

Слесарэнка ўсхапіўся, правальваючыся ў снег, пабег да недалёкіх хмызоў. Ён ведаў, што Надзя шыбуе за ім, чуў ззаду яе цяжкае дыханне і чакаў, калі з узгорка ўдараць аўтаматы. Вось і кусты, хутка і лес, а па іх не страляюць.

Ён бег і бег. Не страх, нават не жаданне хутчэй вырвацца з-пад куль, а боязь за Надзю, за яе жыццё падганяла яго. Пот ручаямі ліўся з-пад шапкі, параненая рука, як на тую бяду, раз-пораз чаплялася за галіны дрэў, і боль высякаў з вачэй іскры, ногі ад стомы пачыналі падломвацца. Яму здаваўся дужа гарачым і цесным кажух. Але ён бег, не ведаючы толкам, куды,— толькі б наперад, у гушчар лесу. I калі задыхнуўся і ад болю і ад слабасці, упаў, падмяўшы пад сябе калючую маладую ялінку. Снег таяў пад яго разгарачаным ілбом.

Падбегла Надзя і таксама ўпала побач, прагна хапаючы губамі снег. Тады ён падняўся, сеў, выцер рукавом мокры і ўжо трохі астылы твар і з жахам зразумеў, што не толькі бегчы, а ісці далей не зможа. Выклаў ён усе сілы, што былі, без астатку, развярэдзіў рану -— і ад гэтага балелі не толькі рука, а і плячо, і ўвесь левы бок.

Слесарэнка прыслухаўся. Было ціха. Лес амаль не шумеў. I не было чуваць ні стрэлаў, ні крокаў. Зірнуў уверх. Неба шэрае, толькі дзе-нідзе на ім прабіваліся дробныя мігатлівыя зоркі. Справа, над вершалінамі сосен, выпаўзала на яго чырвань. Відаць, гарэлі хаты ў Балбеках...

Калі б цяпер у Слесарэнкі папыталі, колькі часу прайшло ад таго моманту, як ён шпурнуў гранаты ў вокны нямецкага штаба, ён бы не адказаў. Здавалася, што прайшоў не адзін дзень, што бой цягнуўся доўга-доўга і беглі яны доўга. А прайшло, пэўна, не больш гадзіны. На зямлі яшчэ ноч, тая самая, у якую яны ішлі атрадам на заданне, тая самая, якая яшчэ невядома чым закончыцца.

Тое, што яны адсталі ад сваіх, начальніка разведкі не палохала. У неспакойным лясным жыцці такое здаралася не раз. Горш было іншае — тое, што яго пакідаюць сілы, што побач кволая дзяўчынка. Праўда, яна добра ведае тутэйшыя мясціны, смелая. Але было б спакайней і зручней, каб побач сядзеў сталы мужчына. З ім прасцей, з ім можна, як кажуць, ісці ў адкрытую, рызыкаваць.

Надзя паднялася, падышла да Слесарэнкі.

— Ну вось, таварыш камандзір, мы і ўцяклі. А вы хацелі, каб я адна...

— Уцячы мы ўцяклі,— уздыхнуў Слесарэнка,— а вось што далей?

— Як што далей? — здзівілася яна невясёламу настрою камандзіра.— Далей усё ясна. Сарыентавацца і дабірацца на базу атрада.

— У прынцыпе правільна...

— Зараз агледзімся, разбяромся, дзе мы, і рушым... «Як у яе ўсё проста і ясна». Слесарэнка адчуваў, што яго хіліць у сон, што цела цяжэе, становіцца чужым.

—- Зараз я пагляджу дарогу ці сцежку.

Надзя стала на ногі і здзівілася, што ў левым валёнку хлюпнула. Вада? Не можа быць. Яна сцягнула валёнак. У ім была кроў. Свіціліся дзве дзірачкі. Памацала нагу. Баліць. Разматала анучу. Рана была зусім лёгкая. Куля неглыбока, зверху зачапіла лытку. Вось толькі крыві набегла... Надзя адарвала яшчэ шкумат ад сваёй кашулі, перацягнула рану, уссунула валёнак.

— Што ў цябе там? — пацікавіўся Слесарэнка.

— Нічога, таварыш камандзір, пераабулася. Ануча закасалася, муляла...

Яна паспрабавала ісці. Можна. Нага амаль не баліць.

Прадзірацца давялося праз гушчэчу маладога ельніку. Каб не напароцца на вострыя сухія галінкі, Надзя там-сям ішла бокам, плячом прабіваючы сабе дарогу. Ішла марудна, аглядаючыся. На лапах вялікіх елак ляжалі гурбы енегу. Калісьці Надзя вельмі любіла абтрасаць іх. Скінеш палкаю енег, галінка выпрастаецца, пагойдаецца трохі і застыне, зялёная-зялёная, зусім як летам ці вясной... Цяпер было не да гэтага.

На дарогу Надзя выйшла нечакана. Уласна, гэта можа і не дарога, а так — сцяжына, па якой адзін ці два разы праехалі на санях. Відаць, недалёка вёска, бо там-сям санны след быў зацярушаны сенам, а сена тут здалёк не возяць. Стагі звычайна стаяць ці на выгане, ці на ўскрайку лесу, ці на вялікай паляне.

Надзя павярнула назад. Трэба параіцца са Слесарэнкам, вырашыць, што рабіць далей, куды ісці.

Камандзір разведкі асунуўся ў снег і, здавалася, драмаў. Надзя павалтузіла яго за плячо. Ён маўчаў. Тады яна паклікала:

— Дзядзька Ферапонт... Таварыш камандзір! Слесарэнка маўчаў. Надзя спалохалася. Што ж гэта такое? Зазірнула яму ў твар. Твар быў бледны і хваравіты.

— Таварыш камандзір!..

Слесарэнка цяжка падняў галаву.

— Надзя? Ты?

— Я, таварыш камандзір. Тут дарога недалёка. На Альшанікі ці на Арцюхі... Трэба ісці...

Слесарэнка трохі апрытомнеў, страсянуў галавой, застагнаў.

— Вось што, Надзя... Ты ідзі... Адна. Шукай нашых... Я не магу. Сіл няма... Потым прыйдзеце па мяне. Ідзі...

Надзя бачыла, як блага камандзіру, як вось-вось ён зноў упадзе ў непрытомнасць, і ў адказ толькі круціла галавой:

— Не... Не... Я без вас нікуды. Я не пакіну...

— Ідзі. Ідзі, Надзя... Я загадваю...— Ён зноў застагнаў.— Я загадваю табе...

Яна не магла яго пакінуць. Пакуль яна дабярэцца да партызан, пакуль яны прыйдуць сюды, ён замерзне. Ён столькі страціў крыві. Ён не вытрывае.

Надзя абхапіла яго галаву, заплакала:

— Дзядзька Ферапонт... Не трэба... Я не магу вас пакінуць. Пойдземце, дзядзька Ферапонт, пойдземце...

Ён моўчкі падняўся, апіраючыся на яе худзенькае плячо, зрабіў некалькі крокаў.

— Ну, вось, ну, вось, бачыце,— узрадавалася Надзя.— Мы дойдзем, дойдзем...

Ён ступіў яшчэ некалькі разоў і сеў.

— Не, не магу... Ідзі адна...

Што з ёю рабіць? Як яе прымусіць кінуць яго? Яна не павінна аставацца. Раптам па іх слядах пойдуць немцы ці паліцаі. Навошта, каб гінула і яна?

— Ідзі, ідзі, Надзя...

Слесарэнка зноў страціў прытомнасць. Надзя паспрабавала падняць яго вялікае, абмяклае цела і не здолела. Тады яна вытаптала каля дарогі пад вываратнем яму, наламала яловых лапак, паклала на іх бледнага, непрытомнага Слесарэнку, так-сяк замаскіравала і вырашыла ісці шукаць дапамогі. Адна дацягнуць параненага да жытла, тым больш да базы атрада, яна не зможа. Ад стомы яе хістала, шумела ў галаве, натруджаныя пальцы зводзіла сутарга.

У лесе па-ранейшаму было ціха. Бязветраная марозная ноч усё яшчэ вісела над зямлёй. I Надзі хацелася, каб ёй не было канца, каб сёння світанне запазнілася. Трэба выратаваць Слесарэнку, трэба даставіць яго да сваіх.

Яна ішла наўздагад, ледзь перастаўляючы ногі. Здавалася, тое, што яна ідзе, ужо не залежала ад яе: проста хтосьці падпіхнуў яе і яна не магла ні прыбавіць хады, ні спыніцца, а так вось марудна пасоўваецца наперад, пакуль нехта выйдзе насустрач і спыніць яе. Час нібы застыў, нібы згубіла сваю меру адлегласць. I асталася толькі гэтая механічная, нудная хада. I яшчэ думка — паспець у вёску да раніцы, знайсці надзейных людзей.

Калі кончыўся лес, пайшлі кусты і наперадзе зачарнелася хата, Надзя нібы ачнулася, скінула з сябе стому. Зноў зацеплілася надзея на ўдачу, прыйшла ўпэўненасць. Думка запрацавала ясна і хутка... Гэта, напэўна, Арцюхі... Яна пойдзе ў першую хату. Калі спытаюць, хто такая і адкуль, скажа, што была ў сваякоў у Балбеках, у час бою пабегла ў лес і заблудзілася. Пасля ўжо можна будзе прыгледзецца і павесці гаворку пра Слесарэнку...

Хата стаяла наводшыбе. За ёю зноў пачыналіся кусты і толькі далей ледзьве ўгадвалася вёска. У акне расплыўчата свяціўся агеньчык, слабенькі, кволы. Ці то газоўка ледзь ліпела, ці то акно было завешана старою хусткай.

Надзя смела пашыбавала да хаты. У двары стаяў конь, упрэжаны ў лёгкі вазок. Ён сонна жаваў сена. У хляве было ціха — ці то скаціна спала, ці то хлеў быў пусты. Нікога вакол пе відно. Гэта насцярожыла Надзю. Кінуць аднаго каня, нават не прывязаўшы яго...

Яка асцярожна ўзышла на ганак. Дзверы ў сенцы адчынены. Пераступіла парог, прыслухалася. У хаце гаварылі. Зрабіла некалькі крокаў. Прарэзліва рыпнула маснічына. Галасы ў хаце змоўклі. Потым нехта злосна крыкнуў. Па-нямецку. Надзя спалохана застыла на месцы. Так, так, у хаце хтосьці гаварыў па-нямецку. Яна кінулася ў двор. Пераступаючы парог, зачапілася за пустое вядро. Яно гучна загрукацела. У спіну, як камень, ударыў злосны голас:

— Хто там? Што такое?!

Надзя, яшчэ сама не ведаючы, што робіць, схапіла са спіны ў каня лейцы, ускочыла ў сані і з усяе сілы рванула каня ўлева.

— Но! — выцяла яго лейцамі, выкіроўваючы на дарогу.— Но!..

Ззаду грымнуў голас:

— Куды? Ні з месца! Секануў стрэл — з пісталета.

Надзя сцёбала каня, прасіла яго шэптам:

— Ну, родненькі, ну, міленькі, хутчэй... Хутчэй, даражэнькі... Хутчэй!

Сані імчалі да лесу. Іх кідала ва ўсе бакі. Конь хроп, з-пад яго капытоў выляталі камякі снегу. А ад хаты застракатаў аўтамат, потым другі.

Надзя кінулася ў сані, з усяе сілы ўчапіўшыся ў білы. Толькі б утрымацца... Кулі ціўкалі, здаецца, з усіх бакоў, два разы ёй у твар адляцелі трэскі ад палазоў. Вось-вось пацэляць па кані... Але пачаўся лес, стрэлы заціхлі.

Надзя яшчэ колькі часу ляжала ў санях, ніяк не верачы, што ўсё кончылася ўдала, што і на гэты раз шчасце не абмінула. Шанцуе ёй. Самой прыйсці да фашыстаў, можна сказаць, напрасіцца на смерць і — вырвацца, ды яшчэ з канём...

Неба над соснамі пачынала шарэць. Зорак зусім не было відно. Патрэсквалі ад марозу дрэвы. Надзя адчула холад, ухутала ногі сенам і посцілкай, якая ляжала ў перадку саней. Трэба шукаць Слесарэнку...

А лес вакол зусім незнаёмы. Здаецца, і сосны не тыя, і елкі нейкія незвычайныя, і дарога вузейшая. Надзя спалохалася. А што, калі яна не знойдзе яго? Уцякаючы ад пагоні, яна не глядзела на дарогу і, відаць, праехала ўсе тыя камлі з абадранай карой і надламаныя галіны, па якіх магла арыентавацца. Цяпер усё ёй здавалася аднолькавым і незнаёмым.

Яна спыніла каня, прывязала яго да прыдарожнай бярозы. Ёй пачулася, быццам нехта застагнаў. Яна кінулася ў гушчар, набіраючы ў валёнкі снегу, падаючы, абдзіраючы рукі аб калючыя елкі. Але нікога там не было...

Цішыня злавала яе. Надзя пачынала яе ненавідзець. Здаецца, было б лепш, каб вакол стралялі, лаяліся. Толькі пачуць чалавечы голас... У роспачы Надзя з усяе сілы гукнула:

— Эге-гей!..

Лес паслухмяна паўтарыў яе крык і замоўк, спакойны і раўнадушны.

Яна выйшла на дарогу, сумна пакрочыла да каня. I тут да яе данёсся стогн. Так, гэта не здалося. Радасна і гулка забілася сэрца. «Слесарэнка, жывы Слесарэнка!» Яна не сумнявалася, што гэта быў ён.

Слесарэнка ляжаў пад вываратнем і стагнаў. Калі яна падышла, ён усхапіўся.

— Гэта я, дзядзечка Ферапонт,— гукнула Надзя.— Багданава...

— А, Надзюша. Ты яшчэ тут? Чаму не ў атрадзе?

— Будзем, будзем у атрадзе.— Яна гаварыла з ім, нібы маці з малым, які толькі-толькі пачынаў ачуньваць пасля цяжкай хваробы.— Усё будзе добра. Цяпер ужо хутка...

Ён нічога не разумеў. Няўцямна глядзеў памутнелымі вачыма на Надзю і імкнуўся стрымаць стогн. Боль, здавалася, разрываў увесь левы бок. Рукі ён ужо не адчуваў.

Надзя памагла Слесарэнку выбрацца на дарогу, пабегла па каня. Калі вярнулася з санямі, камандзір разведкі зноў быў непрытомны. Ён трызніў, клікаў некага, прасіў патронаў і паўтараў: «Абыходзяць... Абыходзяць... Флангі, флангі глядзіце...»

Няўмела, відаць, прычыняючы яму нясцерпны боль, Надзя ўскаціла Слесарэнку на сані, паклала зручней, накрыла посцілкай, закідала сенам аўтамат. Куды ехаць, яна не ведала. Адчувала толькі, што трэба трымацца лесу, не выбіраючыся на вялікую бойкую дарогу, дзе абавязкова стаяць варожыя пасты. Лясныя сцежкі — саюзнікі партызан. З імі надзейней. Іх баяцца немцы, іх абмінаюць паліцаі.

Навокал святлела, адплывалі кудысьці ўверх апошнія прыцемкі ночы, па зямлі крочыла зімняе світанне. Дарога пачала пятляць, нырнула ў хмызнякі.

На душы ў Надзі было лёгка і весела. Яна ўжо не сумнявалася, што да атрада дабярэцца, што Слесарэнка выратаваны, што яна «вязучая». Пасцёбваючы каня, чакала знаёмага «Стой! Хто ідзе?» — воклічу вартавога, і палоска зары між елак здавалася ёй чырвонай стужкай на партызанскай шапцы...