Тры старонкі з легенды

ТРЭЦЯЯ СТАРОНКА

Фама Фёдаравіч Укляя, начальнік разведкі Другой Беларускай партызанскай брыгады імя Панамарэнкі, агледзеў дыверсійную групу і пажартаваў:

— З такой камнаніяй не тое што масты ўзрываць, а і ў сваты ехаць не страшна.

А потым пасур'ёзнеў, прыбавіў у лямпе святла і расклаў на стале карту:

— А калі гаварыць шчыра, заданне ў нас не з лёгкіх... Падыходзьце бліжэй, глядзіце... Вось гэтае скрыжаванне. Тры дарогі: на Ленінград, Вялікія Лукі, Веліж. Дарогі важныя, немцам патрэбныя пазарэз... Вось мост. Ахоўваецца немцамі і паліцаямі. Па два чалавекі па кожным баку. Мяняюцца прыкладна праз гадзіну... Вось чыгунка. Ну, а тут шаша... Задача — замініраваць і мост, і чыгунку, і шашу. Ясна?.. У чым складанасць? Па-першае, дарога бойкая, часта ходзяць машыны. Па-другое, побач вялікі гарнізон... Трэба ўсё зрабіць хутка, непрыкметна, ціха. Адна неасцярожнасць — і ўсё можа сарвацца. А заданне важнае. Для хуткай перамогі над ворагам трэба, каб дарогі гэтыя не працавалі...

Надзя слухала і спадылба аглядала дыверсійную групу. Чацвёра былі з брыгаднай разведкі і чацвёра свае, «бліноўцы» — з шостага атрада Блінова.

—- Рашуча патрабую, — Укляя падкрэсліў гэтае слова, — патрабую самага строгага, самага дакладнага выканання плана. Ніякага самавольства, ніякай лішняй рызыкі, Міны, тол, запалы атрымаеце ў мяне... Ён падышоў да Надзі:

— Ну, Багданава, чуў пра цябе шмат. Цяпер пабачу на сапраўднай партызанскай рабоце. Так сказаць, апошні экзамен на разведчыцкую сталасць. Правяраюцца вытрымка, разлік, хітрасць. Ну і яшчэ сёе-тое...

Надзя выцягнулася перад ім:

— Буду старацца, таварыш камандзір.

— Давай, давай... Напарнік у цябе харошы. Арол... Правільна, Сямёнаў?

Юра Сямёнаў зачырванеўся:

— Ну навошта так, таварыш камандзір?

— А што? Ты ў нас хлопец на ўсе сто... Надзя і Юра выйшлі з хаты разам.

— Дык што, спаць? — папытаўся Юра.

— Не. Усё роўна не засну, — махнула рукою Надзя. — Учора добра выспалася. Ды і не хочацца...

— А што рабіць?

— Збяру торбу сваю...

— I цяпер з торбай?

— На ўсякі выпадак. Як казаў Слесарэнка, маскіроўка плеч не намуляе.

— I то праўда.

— I маскхалат трэба трохі зашыць, а то ён у мяне распаўзаецца.

— Хто ж вінаваты, што ты растаўсцела,— засмяяўся Юрка, і Надзя з прытворнай злосцю накінулася на яго, пачала калаціць кулачкамі па спіне.

— Вось табе, во... Каб не здзекаваўся... Будзеш?

— Ну, не растаўсцела, — рагатаў Юра. — Паправілася...

Ім было весела. I ад таго, што хутка выпраўляцца ў дарогу, і ад таго, што над іх галовамі праплыло толькі па нейкіх чатырнаццаць гадоў. Вайна многаму навучыла іх, правяла праз кроў і агонь, паклала ў зямлю не аднаго іх сябра і пасеяла ў душы нянавісць, але не змагла зрабіць чэрствымі і нелюдзімымі. Холад металу, з якім яны цяпер спалі, елі, які неслі ў сваіх руках, не прабраўся ў сэрца — яно хацела і дураслівасці, і гульні.

Надзя і Юра аж заліваліся ад смеху, кідалі адзін на аднаго снегам, гатовы былі абое пакаціцца па зямлі, як двое бесклапотных медзведзянят. I партызаны, што назіралі за імі, не спынялі іх, не гналі ў хаты. Ім самім было добра на душы ад дзіцячай гарэзлівасці, ад іх звонкага і зусім мірнага рогату...

Урэшце Надзя замахала рукамі, абтрэсла снег:

— Хопіць. Падурэлі і — хопіць. Пойдзем збірацца...

I адразу сталі яны з Юрам нейкія задумлівыя і маўклівыя, нібы вецер зноў нагнаў на іх вочы дым пажарышчаў, а ў памяці ўсплылі сябры, якіх ужо не ўбачыш ніколі. Дзяцінства, нібы лёгкая бялюткая хмарка, адплыло, і на яго месца прыйшла будзённая заклапочанасць барацьбы з ворагам, дарослая развага і трывога...

Да дарогі паўзлі моўчкі, адзін за адным. Перад Надзяй — Юра, амаль квадратны ў сваім маскхалаце, нязграбны і нетаропкі. Дзяўчынцы карцела падагнаць яго, падпіхнуць, але строга загадана маўчаць і не спяшацца.

Каля прыдарожных кустоў Укляя спыніўся, дачакаўся ўсіх, шэптам спытаў:

— Усё ў парадку?

— Ага. Нармальна...

— Тады так. Група, якая мініруе чыгунку! Непрыкметна перапаўзайце дарогу і рабіце сваю справу. Як закончыце, адыходзьце, не чакаючы нікога. Месца збору вядома... Астатнія залягаюць тут...

Тры чалавекі па-пластунску падаліся ўздоўж дарогі, і праз нейкую мінуту іх ужо зусім не было відно.

— Хлолцы,— Укляя падазваў тых, што асталіся,— працуем, як дамоўлена. Я — на мосце... Вагданава і Сямёнаў, як толькі здымем вартавых, выбіраюцца на веліжскую шашу. Паставіце міны і — да лесу. Ні мінуты затрымкі. Калі раптам пачуеце машыны, адразу ж адыходзіць. Ясна? Ну, а цяпер занялі пазіцыі.

Надзя і Юра адпаўзлі трошкі ўправа. З Укляёй асталіся два хлопцы з брыгаднай разведкі.

Трэба чакаць, калі прыйдзе змена вартавых. Тады і пачнецца ўсё.

Ціха. Ветру няма. Чутно, як у нейкіх сямідзесяці метрах, каля моста, тупаюць немец і паліцай. Часам яны аб нечым перагаворваюцца, але напаўголасу, і немагчыма разабраць, аб чым. Часам стукаюць дзверы вартавой будкі — відаць, нехта ідзе пагрэцца. Надзі здаецца, што яна чуе, як цікае гадзіннік на руцэ Укляі. Ён цікае, цікае, цікае, а час паўзе марудна...

Надзя не любіць чакаць. У галаву тады лезуць розныя думкі, сумненні. Пачынаеш баяцца, ці не забыўся чаго-небудзь, ці не нарабіў памылак...

Надзя паглядзела на Юру. Ён спакойны, засяроджаны. Нібыта нічога не хвалюе яго, нібыта ўсё ён ведае наперад. Нават у цемры відны яго доўгія вейкі. «Як у дзяўчынкі,— падумала Надзя.— I вочы ў яго шэрыя, вялікія».

Недзе зарыпеў снег. Надзя сціснулася ў камячок. Гэта зменшчыкі там, каля моста. Яны пройдуць зусім блізка, па сцежцы...

Укляя сціснуў зубы. Цяпер усё залежыць ад яго, ад яго разліку, вытрымкі. Сэрца грукае роўна, але вельмі ж гулка... Рып усё бліжэй, бліжэй. Вось ужо і постаці відны. Чамусьці толькі дзве. А дзе ж трэці? Адстаў? Прыйдзе потым?..

Крокі зусім побач.

Прайшлі. Узнімаюцца на насып. Іх не вельмі строга аклікае зворху паліцай:

— Хто такія?

— Свае, свае.

— Пароль!

— Дрэздэн...

— Ну, праходзь... Доўга вы нешта сёння. Замерзлі тут, як ваўкі.

— Нічога, пагрэецеся. Самагонкі там прынеслі цэлы буталь.

— Хоць трохі пакінулі?

— Хопіць... Як у вас справы?

— Ды ўсё спакойна. Ніякай халеры няма. I машын сёння мала.

«Дзівакі! — хмыкнула, слухаючы іх гаворку, Надзя.— Так гарлаюць, што за вярсту чутно... Як быццам, акрамя іх, на свеце нікога няма...»

Паліцай і немец марудна спускаюцца з насыпу, Яны ўжо вось-вось падыдуць да кустоў.

Укляя выцягнуў з-за пазухі нож, таўхануў у бок суседа-разведчыка, пальцам паказаў яму: «Мой першы». Той кіўнуў галавой: «Ясна... Ну!..»

Дзве белыя цені кінуліся ад кустоў. Штосьці храснула, нібы зламалася пад нагой сухая галінка, і вартавыя курчыліся ўжо на зямлі.

Укляя адцягнуў забітых са сцежкі, хуценька скінуў з сябе маскхалат, проста на ватоўку пачаў усцягваць чорны шынель паліцая. Другі разведчык апранаўся ва ўсё нямецкае.

Праз нейкіх дзесяць мінут былі зняты і вартавыя каля моста. Іх месца занялі Укляя з таварышам. Убачыўшы ля вартавой будкі знаёмыя постаці, Надзя і Юра подбегам кінуліся да дарогі.

Работа ў іх ішла хутка. Юра раскідаў снег, вялікім паляўнічым нажом дзёўб прамерзлы грунт, выграбаў рукамі і акуратна ўкладваў міны. Надзя разраўноўвала зямлю над імі, засыпала снегам.

Усё было спакойна. Пастаўлена апошняя міна.

Надзя разагнулася, каб клікнуць Юру, і тут пачула гул машын. Ен узнік нечакана, пібы зваліўся З неба, і каціўся проста на іх, цяжкі, роўны. Відаць, ішла цэлая калона.

Надзя разгубілася, так-сяк замаскіравала міну. Юра схапіў яе за руку, кінуўся з дарогі.

— Хутчэй! Хутчэй!

Юра разумеў, што трэба шпарчэй да лесу, пакуль пе паказаліся машыны, не грымнулі выбухі. Ён цягнуў за руку Надзю і паўтараў:

— Хутчэй! Хутчэй!

Але праскочыць раўніну не ўдалося. Проста насустрач ім з кустоў вынырнулі трое паліцаяў. Яшчэ нічога не разумеючы, Юра і Надзя паспешліва сцягнулі з сябе маскхалаты, засунулі іх разам з гранатамі пад шчыт з пашыны,— іх звычайна ставяць для снегазатрымання,— паправілі за плячыма торбачкі, адышлі трохі ўбок.

Паліцаі спыніліся каля іх. Адзін, высокі, няголены, — гэта відно было нават у змроку, — гаркнуў:

— Што вы тут робіце?

Надзя кінулася да яго, як да заступніка:

— Дзядзечка, ён адабраў у мяне хлеб. Мы разам хадзілі па вёсках. Яму далі бульбы, а мне хлеб. I ён забраў...

— Ноччу па вёсках? — паліцай нахіліўся над торбамі. Юра і Надзя паслужліва вывернулі перад імі свае мяшкі. Высокі паліцай гідліва паморшчыўся, наском бота паварушыў абгарэлыя бульбіны, запляснелыя недагрызкі, шкумат нейкай аўчыны. Ён ужо сабраўся ісці далей, кіўнуў астатнім і проста так падфутболіў мяшок. I тады з яго вылецеў брусок толу...

Цяжка сказаць, для каго гэта была большая нечаканасць — ці для аслупянелых паліцаяў, ці для Надзі і Юры. Дзе яны забыліся выкінуць тол, як ён у іх астаўся, ніводзін не мог успомніць. Тол ляжаў на снезе, зусім невялікі, жоўты брусок, такі непатрэбны цяпер.

— Ну, ну, ну... — ачомаўся высокі. — Стойце, галубочкі! Што гэта за фокусы?

— Гэта? — Надзя хацела ўзяць тол, але паліцай не дазволіў. — Гэта ж ніткі фарбаваць. Ведаеце, у карычневы колер...

Даказаць яна не паспела. Перакрываючы цяжкі гул машын, аглушальна грымнуў выбух. З віскам праляцелі ў паветры асколкі. Надзя ўбачыла, як над мостам ускінулася яркае полымя. «Ну, вось. Заданне выканана». Запахла порахам, паленай гумай. Каля моста хтосьці прарэзліва крычаў, хтосьці лаяўся. Усчалася бязладная страляніна. Узляцелі ў ранішняе неба ракеты.

Паліцаі стаялі бледныя, напалоханыя. Высокі прыкрыкнуў:

— Трымайце гэтых галубочкаў добра! Імі толькі і апраўдаемся... — і брыдка вылаяўся.

Выбухаў больш не было — і паліцаі ўзялі Юркаву і Надзіну торбы, дуламі вінтовак выпхнулі хлопчыка і дзяўчынку наперад.

Амаль усю дарогу да вёскі яны маўчалі. Толькі няголены двойчы паабяцаў адно і тое ж:

— За ўсе гэтыя выбухі галовамі давядзецца разлічвацца. А вам, партызанскія ваўчаняты, вісець на слупе...

Юру стала жудасна ад гэтых слоў, нават не столькі ад іх саміх, колькі ад тону, якім яны былі сказаны, ад той звярынай нянавісці, што была ў іх. А да вайны ж, відаць, прыкідваўся сваім, жыў сярод тых, хто цяпер на фронце ці ў партызанах... Няўжо ён думае, што яму не адпомсцяць за ўсё, што не знойдуць яго, не паклічуць на суд? Ён жа ведае, не можа не ведаць, што пад Масквой немцам ужо далі па карку...

Уваходзячы ў вёску, высокі параіў:

— Калі хочаце трохі пажыць, галубочкі, не рыпайцеся. Выкладвайце ўсё, што ведаеце: дзе партызаны, колькі іх, якімі дарогамі ходзяць, з кім трымаюць сувязь у вёсках. Толькі гэта выратуе.

— Мы не ведаем, — сказала Надзя. — Нічога не ведаем. Мы сіроты, пабіраемся...

Але і сама яна адчувала, што на гэты раз ніхто ёй не паверыць, што ніякія слёзы і просьбы не памогуць...

У камендатуры каржакаваты мужчына ў чорным фрэнчы выслухаў паліцаяў, пакруціў перад вачыма брусок толу, коратка загадаў:

— Разувайся! Распранайся!

Надзя не адразу здагадалася, што гэта ім, і недаўменна азірнулася.

— Вам, вам кажу, — мужчына падышоў да яе, груба рвануў з галавы хустку. — Не чакайце, каб паўтараў... Дагала!

Надзя зірнула на Юру, уся сцялася. Як гэта — дагала? Тут жа мужчыны і... Юра.

— Без фокусаў. Міны ставіць не саромеліся. Не саромейцеся і распранацца. А то паможам.

Дрыготкімі рукамі Надзя скінула ватоўку, зняла валёнкі. Навошта гэта? Няўжо яны думаюць нешта знайсці Ў іх?

— I хутчэй, не ў лазню прыйшлі.

Мужчына падышоў да Юры, ірвануў на ім нацельную сарочку. Яна затрашчала. Юра схапіўся за яе абедзвюма рукамі, адскочыў ад мужчыны.

Той зарагатаў:

— Ваякі! Соплі не высахлі яшчэ...— I кіўнуў паліцаям: — Абшукаць...

Да Надзі накіраваўся высокі, але потым перадумаў і пайшоў да Юры. Яе абшукваў малады хлопец, гадоў дзевятнаццаці, светлавалосы, з сінімі-сінімі вачыма, якія ён увесь час хаваў. Рукі ў яго дрыжалі, калі ён абмацваў яе, расплятаў косы. «Баязлівец... Відаць, ад страху і служыць немцам пайшоў,— падумала Надзя.— А сумлення яшчэ трошкі асталося. Вочы хавае...»

На стол леглі Юркаў паляўнічы нож, сапсавапая нямецкая запальнічка, невялікі трохкутны кавалак тоўстага люстэрка і два лісты з вучнёўскага сшытка, густа спісаныя фіялетавым алоўкам. Мужчына ўхапіўся за паперы.

— Што гзта?

Хуценька прабег іх вачыма і здзекліва паківаў галавой:

— Ай-яй-яй! А яшчэ піянеры, так сказаць, будаўнікі новага грамадства... Пра Паўліка Марозаза чыталі, пра Чкалава чулі. I верыце ў бога...

У руках ён трымаў два «святыя пісьмы». Хто іх прыдумаў у час вайны, цяжка сказаць. Але хадзіла іх нямала, звычайных лісткоў паперы з малітвамі, з замовамі ад кулі, ад агню, ад нагавору. Нічога новага і святога ў гэтых «пісьмах» не было. Проста жыла ў іх надзея на выратаванне, на ўдачу ў віхуры вайны. А словы малітвы надавалі нейкую ўрачыстасць, незвычайнасць — «Иже еси на небеси...»

Дзеля канспірацыі, каб выглядаць звычайнымі сіротамі, якія і ад неба чакаюць літасці і збавення, насілі заўсёды з сабой «святыя пісьмы» і Надзя з Юрам. Калі б папытацца ў іх, што там напісана, наўрад ці адказалі б яны, бо не надта ўчытваліся ў каракулі, якія прасілі ў бога канца вайны, хлеба, шчасця.

Мужчына ў фрэнчы ўсё яшчэ здзекаваўся:

— Пра бога ўспомнілі, нехрысці... Раней трэба было думаць. Бог, ён не цяля, бачыць круцяля. Вось вы прыкідваецеся сіроткамі, бедненькімі, а бог усё бачыць.

Ён сеў за стол, адпусціў паліцаяў, дазволіў памякчэлым голасам:

— Апранайцеся. I слухайце, што старэйшыя гавораць. У яго чамусьці быў нядрэнны настрой.

— У школе вас вучылі лічыць, чытаць, маляваць. Гэта добра. Але вось што мазгі вам сацыялізмам зацямнялі, гэта дрэнна. Вы малыя. Вам сказалі: сацыялізм — добра, вы і паверылі. А выявілася, пшык — ваш сацыялізм... Немцы прыйшлі ратаваць нас. Ад саветаў, ад камуністаў.

Юра не стрымаўся:

— А чаго ж і беспартыйных вешаюць? Мужчына хмыкнуў:

— Ну вось, я ж і казаў, што вы малыя, не разбіраецеся. Ёсць жа і беспартыйныя бальшавікі. Чулі пра такіх? Партыйны білет не носіць, а ў душы бальшавік.

— Дык нешта ж многа іх.

— А нічога, справімся. — Мужчына замоўк, а потым доўга не зводзіў вачэй з Юры. — Тут, хлопча, шкадаваць не прыходзіцца. Лепш два лішніх забіць, чым аднаго пакінуць...

На ганку затупалі, і ён узняўся з-за стала. Увайшлі двое: нямецкі афіцэр і хударлявы, сівы мужчына ў кажушку і шапцы-кубанцы. Афіцэр нетаропка скінуў шынель, павесіў яго на вешалку, што стаяла каля стала, акуратна расчасаў не густыя ўжо валасы, штосьці сказаў свайму спадарожніку. Той выслухаў і ціхім, ласкавым голасам пераклаў:

— Пан афіцэр пытае дзяцей, як з імі абыходзіўся бургамістр.

Пытанне было нечаканае. Надзя паціснула плячыма, а Юра ўсміхнуўся:

— Добра. Нават і не чакалі такога. Перакладчык аб нечым параіўся з афіцэрам, таксама распрануўся. Быў ён у карычневым гарнітуры, белай кашулі з чорным гальштукам, акуратненькі і падкрэслена інтэлігентны.

— Калі дзеці хочуць есці, пан афіцэр прапануе шакалад.

Надзя хацела адмовіцца, але Юра ўзяў з рук у перакладчыка ладную плітку. Надзя таксама захрумсцела шакаладам. Ён быў смачны, і пахла ад яго чымсьці незнаёмым, далёкім і даўно забытым.

— Пан афіцэр просіць прабачэння, што ён вымушаны пачаць допыт, і раіць вам быць разумнымі і шчырымі. Ён не вінаваціць вас у тых дыверсіях, якія сёння ноччу былі зроблены партызанамі, і верыць, што шашка толу, якую зпайшлі ў вас, трапіла да вас выпадкова. Верачы вам, ён спадзяецца, што і вы будзеце яму верыць, і просіць назваць свае імёны.

— Надзя.

— Юра.

— Першыя пытанні будуць да Юры.

Надзя з нейкай палёгкай уздыхнула. Усё ж смялей адказваць пасля тазарыша. Можна будзе зразумець ход яго думак, улавіць яго план.

Афіцэр штосьці гаварыў доўга-доўга, стукаючы па стале пальцамі і ўважліва гледзячы на перакладчыка. Перакладчык урэшце заківаў галавой і звярнуўся да Юры:

— Пан афіцэр хоча папярэдзіць, што многае, вельмі многае з таго, пра што ў цябе будуць пытаць, яму вядома. Гэта вымушаная праверка тваёй шчырасці. I трэба, каб ты адказваў прама, гаварыў усё, што ведаеш.

Уступ, такі грунтоўны і падкрэслена ветлівы, пачынаў злаваць Юру. У душу да яго кралася няўпэўненасць. Што яны прыхавалі? Не можа ж быць, каб за ветлівасцю не таілася нейкая пастка.

— Пан афіцэр хоча ведаць, дзе і калі вы бачылі партызан.

Юра задумаўся. Адказаць, што не бачыў? Не павераць.. Каб хадзілі па вёсках і ні разу не натрапілі на партызан — такога быць не можа...

— Месяца паўтара назад. За Усвятамі.

— За Усвятамі? — перапытаў афіцэр. — I многа?

— Не. Чалавек пяць.

— А адкуль ты ведаеш, што гэта былі партызаны?

— Мне так сказалі.

— Хто?

— Сустрэўся нейкі дзядзька, сказаў, што ў вёску наехалі партызаны, і паказаў на іх.

— А ты гэтага дзядзьку запомніў? Можаш паказаць яго, калі мы цябе павязём ва Усвяты?

У Юры загарэліся вушы. Навошта ён прыплёў дзядзьку?.. Здаецца, перастараўся...

— Я не ведаю... Было цёмна...

— А дзе размяшчаюцца партызаны? Дзе іхні штаб? Юра закруціў галавой.

— Не ведаю.

— I не чуў?

— Не... Я не пытаўся.

Афіцэр зноў нешта доўга гаварыў перакладчыку. Той нават сёе-тое памячаў алоўкам у блакноціку, які выняў з кішэні пінжака.

— Пан афіцэр сумняваецца, — нарэшце пачаў ён, — што ты сказаў усю праўду. Але ён і сам ведае, што база партызан — вёска Заналючкі, а камандуе атрадам Дз'ячкоў...

Надзя ледзь не падскочыла з лаўкі. Як, яны ведаюць прозвішча камандзіра? Яны ведаюць, дзе размяшчаецца штаб брыгады? Адкуль? Няўжо нехта выдаў, няўжо сярод партызан знайшоўся здраднік?

— Пан афіцэр ведае і прозвішча камісара — Волкаў. Яму многае вядома. I ён раіць табе гаварыць усю праўду, бо хлусіць нядобра, а ты малады, і пачынаць жыццё з хлусні непрыгожа... Пан афіцэр мае спіс партызан, якімі кіруе Дз'ячкоў, план усіх партызанскіх аперацый...

«А чаму ж тады дазволілі ўзарваць мост? — сам сабе ўсміхнуўся Юра. — Шыш у вас, а не план».

— I ў спісах ёсць вашы прозвішчы...

Гэта нешта новае... Праўду ён кажа ці бярэ на пушку?

— Таму пан афіцэр не хоча рабіць выгляд, што не ведае вас, і яшчэ раз просіць адказваць на пытанні, нічога не ўтойваючы... Ён хоча спытаць у Надзі, калі яна выйшла з партызанскага атрада.

Надзя задумалася. Думала яна не пра адказ. Хіба так важна, што яна скажа? Галоўнае — ці прызнавацца, што яны партызаны?.. Яна зірнула на Юру. Ён сядзеў спакойны і сур'ёзны... Што рабіць? Ад таго, што яна скажа, будзе або добра, або дрэнна ёй і Юру, абаім.

— Пан афіцэр чакае адказу.

— Я... я не выходзіла. — Надзя зірнула проста ў вочы афіцэру. — Мы не партызаны, мы сіроты...

Афіцэр усміхнуўся, сказаў нешта перакладчыку.

— Пан афіцэр вельмі спачувае вам. Але нічым дапамагчы не можа, бо ён ведае, што вы партызаны.

— Мы не партызаны. Паверце,— Надзя прыціснула рукі да грудзей.— Не партызаны мы.

— Юра таксама?

Юру нічога не аставалася, як кіўнуць галавою ў знак згоды.

— Што ж, у такім разе размова закончана. Афіцэр падняўся, пачаў апранацца. Хуценька ўсцягнуў на сябе кажушок і перакладчык. Мужчына ў фрэнчы, які ўвесь гэты час сядзеў моўчкі збоку ад стала, кінуўся праводзіць іх.

Каля парога афіцэр зноў загаварыў.

— Пан афіцэр вельмі шкадуе,— растлумачыў перакладчык,— што вы аказаліся неразумнымі дзецьмі. Як бачыце, яму ад вас нічога не патрэбна. Ён усё ведае сам і хацеў проста праверыць вашу чэснасць... Але пан афіцэр дае вам магчымасць апамятацца, усё абдумаць і напісаць усё, што вам вядома пра партызан. Бургамістр адвядзе вас у асобны пакой, дасць паперу і алоўкі, а праз гадзіну пан афіцэр зноў зойдзе да вас.

Правёўшы гасцей ажно на ганак, мужчына ў фрэнчы вярнуўся ўзрушаны, паківаў на Надзю і Юру пальцам.

— Нядобра, нядобра. З вамі, як з людзьмі, культурна, прыгожа абыходзяцца, а вы — «не ведаем, не чулі...» Са мной нават так ветліва не размаўляюць. Цаніць трэба...

Мужчына сапраўды быў у захапленні ад допыту, ад тону гаворкі нямецкага афіцэра, ад яго спакою і дасведчанасці. Хоць бы раз павысіў голас, грукнуў кулаком па стале. Не тое, што ў паліцыі: брудная лаянка, крык, пасля кожнага слова — удар.

Ён дастаў з шуфляды стала стос чыстай паперы, два алоўкі, адвёў Надзю і Юру ў бакоўку, шчыльна прычыніў за імі дзверы.

— Хоць цяпер не рабіце глупстваў. Пішыце ўсё, як на споведзі...

Надзя і Юра асталіся адны.

Юра не сумняваўся, што ўся ветлівасць нямецкага афіцэра, яго ўвага да іх — толькі тактычны ход. Глупства, што ён правярае іх, што ўсё ведае пра партызан. Калі б ведаў, дык навошта распытваць іх, навошта даваць паперу. Не, ён хоча абдурыць іх. Думае, калі малыя, дык можна заблытаць, угаварыць... Тое, што яны партызаны, ён здагадваецца. Урэшце, таго толу, які знайшлі ў іх, дастаткова, каб расстраляць іх як партызан...

Надзя ж ніяк не магла адкараскацца ад разгубленасці, якую пасеяў у яе душы афіцэр сваім упамінаннем Заналючкаў і Дз'ячкова. Што, калі і праўда гітлераўцам многае вядома — і спісы, і планы? Як дапамагчы сваім? Як папярэдзіць іх?.. А можа, партызаны падумаюць, што гэта яны з Юрам выдалі, што не вытрымалі, спалохаліся... Яна шукала выйсця і не магла зпайсці. Няма праз каго паведаміць у атрад. Амаль ніякіх надзей на выратаванне...

Юра ўзяў ліст паперы, штурхнуў Надзю ў бок і напісаў: «Будзем маўчаць. Мы нічога не ведаем. Мы не партызаны. Тол знайшлі выпадкова. Што б ні было, маўчаць». Яна яму адказала: «Ясна. Буду маўчаць». I не стрымалася, запытала: «Адкуль ім вядома пра Дз'ячко-ва?» Юра адразу ж напісаў: «Не вер. Нейкая правакацыя. Хочуць нас абдурыць».

Надзя кіўнула галавой, на душы адразу стала весялей. Ну, вядома ж, правакацыя. Не могуць ворагі нічога ведаць пра планы партызан. Няма адкуль...

Юра старанна закрэсліў усё, што пісаў, парваў ліст на драбнюсенькія кавалачкі і схаваў іх у кішэніо. Тое ж зрабіла Надзя. Цяпер ёй усё было ясна. Ніякіх сумненняў, ніякіх ваганняў.

Час ішоў паволі. Здавалася, гадзіне, якую адпусціў ім на роздум гітлеравец, не будзе канца. За акном ужо быў дзень, ярка свяціла сонца. Промні яго прабіваліся ў пакойчык, залатымі палоскамі клаліся на старую шпалеру сцен.

Надзя і Юра сядзелі моўчкі. Алоўкі ляжалі на паперы. Юра паспрабаваў маляваць зайцоў, але выходзілі яны дужа падобныя на катоў, і ён паспяшаўся замазаць іх. Надзя ж намалявала рамонак — нічога іншага яна не ўмела...

Калі ў кабінеце бургамістра затупалі і да іх зайшоў перакладчык, яны спакойна падняліся насустрач новым выпрабаванням, насустрач катаванням, яны гэта ведалі, да гэтага ўнутрана падрыхтаваліся.

Перакладчык забраў паперу, ветліва запрасіў:

— Калі ласка, ідзіце за мной.

Афіцэр сядзеў за сталом, акуратны, падцягнуты. Ён здзіўлена перагледзеў паперы, якія яму аддаў перакладчык, кіўнуў Надзі і Юру — сядайце. Перакладчык паслужліва стаў каля яго.

— Пан афіцэр любіць жарты і з задавальненнем прымае вашы малюнкі, хоць яны і не дужа ўмела зроблены, але вайна, на жаль, вельмі сур'ёзная і, больш таго, суровая рэч. I ён хацеў бы ад жартаў зноў перайсці да справы. Ён пытаецца, ці ўспомнілі вы што-небудзь за той час, які быў вам адведзен... Юра...

— Мне няма чаго ўспамінаць.

Афіцэр узняў бровы.

— Смелы адказ. Немцы любяць смелых людзей, калі гэта смеласць разумная... А Надзя...

— Я нічога не ведаю...

— Так... У такім разе ўлада, паведамляе вам пан афіцэр, вымушана будзе прымяніць да вас не зусім гуманныя метады. Ён не хоча гэтага. Ён лічыць, што самы мудры і плённы метад выхавання — перакананне словам. Але...

Афіцэр яшчэ памаўчаў, чакаючы, відаць, што Юра і Надзя нешта папросяць, потым устаў і выйшаў у бакоўку. Перакладчык нахіліўся да вуха мужчыны ў фрэнчы, штосьці зашаптаў, і Юра заўважыў, як дрыжаць яго пабялелыя вусны. «Пачынаецца»,— зразумеў ён і паспрабаваў па-заліхвацку падміргнуць Надзі, але з гэтага нічога не атрымалася, на твары застыла нейкая недарэчная грымаса, не то ўсмешка, не то выраз пакуты.

Бургамістр выйшаў і хутка вярнуўся з двума паліцаямі. Адзін быў стары знаёмы — высокі, няголены, той, што арыштаваў іх. Другі — чырванашчокі крапак з бычынай шыяй і закасанымі рукавамі шэрага світэра. У яго чорных, з вузкім разрэзам вачах блукала нейкая нястрымная блазенская радасць. Ён стаў пасярод пакоя і выскаліўся:

— Што, гэтых? — і агледзеў з ног да галавы Надзю і Юру.

— Ага,— кіўнуў бургамістр.

Крапак падышоў да Юры, узяў яго загрудкі, падняў трохі над падлогай і, амаль не размахваючыся, з выдыхам ударыў. Хлопчык адляцеў да сцяны, гулка ўдарыўся галавой і абмяк, асеў каля парога. Увачавідкі на лбе яго вырас гузак. З носа пайшла кроў.

Надзя рванулася да Юры, але высокі паліцай затрымаў яе:

— Спакойна. Не лезь. Чарга дойдзе і да цябе. Надзя заплюшчыла вочы, адвярнулася, калі крапак над Юрам замахнуўся нагой. Яна пачула нейкі ватны ўдар і слабы Юраў стогн. Потым было яшчэ некалькі ўдараў, але стогну ўжо не чулася.

Схамянулася дзяўчынка ад дотыку чужой рукі. Над ёю ва ўхмылцы навіс твар высокага. Ён нешта гаварыў, але слоў Надзя не разбірала. Яка чакала ўдару, молячы самую сябе не закрычаць, не абрадаваць гэтых вылюдкаў крыкам ці слязамі.

Крапак падышоў да яе, пастаяў, але біць не стаў.

— Што, мне аднаму трэба? — адвярнуўся ён.— Хай і другія рукі запэцкаюць...

Бургамістр кіўнуў высокаму. Надзя бачыла, як у таго па-драпежніцку захадзілі жаўлакі на шчоках, як засвяціліся халодным агнём нянавісці вочы, і пачула, а не адчула першы ўдар. Ён біў яе на твары размашыста, хлёстка, і яна дзівілася, што боль быў не такі ўжо і страшэнны, як яна чакала. Сцяўшы зубы, яна спачатку лічыла ўдары, але пасля чацвёртага перад вачыма бліснула асляпляльная маланка, у вушах зазвінела, і яна марудна спаўзла на падлогу...

Юра ачнуўся сам. Аблізаў з разбітых вуснаў густую кроў, абвёў позіркам пакой. Каля стала ляжала тварам уніз Надзя. Спіной да ўсіх ля акна стаяў і курыў бургамістр. З нейкімі вінаватымі ўсмешкамі на тварах у кутку стаялі паліцаі... Хлопчык падняўся, трымаючыся за сцяну і здзіўляючыся, якое цяжкае яго цела і якія слабыя ногі — так і падгінаюцца. У жываце, пад самымі грудзьмі, нешта тупа ныла.

— Садзіся...

Голас у бургамістра хрыплы і ціхі.

— Вытрыся!

Не гледзячы на Юру, ён кінуў яму насоўку.

— I падыміце дзяўчо, — гэта ўжо да паліцаяў.

Тыя кінуліся да Надзі, паднялі яе, высокі наліў з графіна ў шклянку вады і пырснуў ёй у твар. Надзя села, страсянула галавой, убачыла побач Юру.

З бакоўкі выйшлі нямецкі афіцэр і перакладчык. Афіцэр доўга, са спачуваннем, аглядаў Юру і Надзю, сеў за стол і закурыў цыгарэту. Перакладчык адразу ж пачаў перакладаць яго словы.

— Пап афіцэр кажа, што яму вельмі непрыемна бачыць такіх мілых хлопчыка і дзяўчынку пабітымі і ў крыві. Але вайна — гэта кроў і пакуты. Галоўнае, каб былі яны не дарэмнымі, каб можна было пакласці іх на алтар дабра... Тое, што вы маўчыце, неразумна. Ніякіх сакрэтаў, важных для германскай арміі, вы не ведаеце, бо вашы камандзіры іх вам проста не давяраюць. Вы — дзеці. Дзяліцца з вамі ваеннымі сакрэтамі не стане ніводзін вопытны вайсковец... I я хачу, пан афіцэр хоча ад вас толькі аднаго — каб вы гаварылі праўду, каб вы не хлусілі перад салдатамі вялікага фюрэра, каб вы зразумелі, што рызыкаваць жыццём з-за нейкіх там не вельмі важных даных не варта... Пан афіцэр спадзяецца, што цяпер вы будзеце гаварыць, і пытаецца, хто ў навакольных вёсках звязаны з партызанамі...

— Мы... Мы...— Юру было цяжка гаварыць, верхняя губа садніла. — Не ведаем мы... Не скажам...

— А Надзя?.. Неразумна браць прыклад з таварыша, калі ён робіць няправільна. Пан афіцэр кажа, што ён не патрабуе назваць усіх. Дастаткова аднаго прозвішча.

Надзя пакруціла галавой:

— Нікога не ведаю, нікога...

Афіцэр зноў падняўся з-за стала і пайшоў у бакоўку, кінуўшы на хаду некалькі фраз. Перакладчык, ужо не хаваючыся, голасна перадаў іх паліцаям:

— Пан афіцэр дазваляе працягваць. Ён пачакае прыкладна паўгадзіны...

Сказана гэта было абыякава, як быццам дазволілі камусьці зайсці ў хату ці прасілі закурыць. Працягваць... Надзя і Юра міжволі ўвабралі галовы ў плечы. Пакуль афіцэр угаворваў іх, яны паспелі трохі аддыхацца, апамятацца. А тут — зноў...

На гэты раз першую аклікнулі Надзю. Паліцаі павялі яе да дзвярэй. Яна ішла, думаючы, што зараз, напэўна, паставяць на марозе, будуць біць на дварэ. Але каля парога спынілі. Крапак узяў яе левую руку, прычыніў дзверы і сунуў яе пальцы паміж дзвярыма і вушаком.

Надзя яшчэ не паспела зразумець, што з ёй хочуць зрабіць, як усю яе, нібы токам, скалануў боль. Яна закрычала і — спалохалася свайго крыку, закусіла ніжнюю губу. Крапак ціснуў дзверы памалу — боль нарастаў, абвастраўся.

Надзя адчувала, што пракусіла губу: у роце стала саланавата ад крыві. Сэрца пачало тахкаць з перабоямі, па целе паплыла слабасць. Пачуўся хруст. Блізкі і дужа гулкі. Яна ўскрыкнула і страціла прытомнасць. Не чула, як білі шомпаламі Юру, як страшэнна, на ўсю глотку, лаяўся высокі паліцай. Не чула, як увайшлі зноў афіцэр з перакладчыкам і як крычаў бургамістр, што яму надакучыла не патрэбная нікому валтузня з малымі, што там, дзе хопіць кулі, даводзіцца траціць сілы і нервы.

На гэты раз іх ужо не саджалі на крэслы. Аблілі вадой, прыткнулі да сцяны, і, як толькі яны адкрылі вочы, перакладчык запытаўся:

— Будзеце гаварыць?

Юра пакруціў цяжкай, тлумнай ад катаванняў галавой і працадзіў скрозь зубы:

— Ні слова... Ні слова...

Надзя агледзела сваю акрываўленую руку з сінімі расплюшчанымі пальцамі. Далонь была вялікая і нібы чужая. Дзяўчынка не адчувала яе і баялася да яе дакрануцца.

Афіцэр пачаў хуценька апранацца. Ён ніяк пе мог трапіць рукою ў левы рукаў, і перакладчык паслужліва дапамог яму. У афіцэра пачало нервова торгацца брыво. Ён са злосцю цёр яго і гаварыў, падкрэслена стрымана і спакойна. Перакладчык хуценька перакладаў:

— Я магу вам расказаць, што вас чакае... Я не хацеў бы апынуцца на вашым месцы... Вы смелыя дзеці, але гэта вам не дапаможа. Мы расстраляем вас. Але не адразу. Вас будуць доўга катаваць. I тое, што было сёння, не самае горшае. Больш таго, мы дадзім магчымасць вам пераканацца, што партызанскія камандзіры зусім не такія людзі, якімі вы іх лічыце. Ваш атрад гэтай ноччу разбіты, а яго кіраўнікі здаліся ў палон. Вы іх убачыце. Яны разумнейшыя, чым вы. Яны хочуць жыць, і яны не маўчалі. Тое, чаго яны патрабавалі ад вас, яны самі не зрабілі... Вас павядуць у Мяжу, дзе знаходзяцна ўзятыя ў палон Дз'ячкоў і Волкаў, дадуць магчымасць пагаварыць з імі, а потым расстра-ляюць. — I каля дзвярэй спыніўся: — Вядома, калі па дарозе вы яшчэ не перадумаеце. У вас застаўся апошні шанц...

Стукнулі дзверы, болем аддаўшыся ў Надзінай руцэ, і ў пакоі павісла злавесная цішыня. Парушыў яе мужчына ў фрэнчы. Ён са смакам непрыстойна вылаяўся:

— Інтэлігенты!.. Філосафы!.. Рассусольваюць, а мы працуй... Яны — паны, а мы — чорнарабочыя...

Паліцаі аддана глядзелі яму ў вочы, і ён, ужо амаль ласкава, дазволіў ім:

— Ідзіце... Можаце добра выпіць. Толькі каб да заўтра праспаліся...

Потым, правёўшы паліцаяў за дзверы, падышоў да Надзі і Юры, нахіліўся:

— Баліць?.. Навошта ж маўчалі? Трэба было гаварыць... А цяпер вам крышка. Гэта як піць даць. Цяпер ні вам, ні нам адступаць няма куды...

Ён даў абаім вады, Надзі кінуў бінт. Яна, уздрыгваючы ад кожнага дотыку да расплюшчаных, акрываўленых пальцаў, так-сяк перавязала іх. Юра дапамог ёй завязаць канцы бінта, падняўся. Спіна ў яго садніла. Здавалася, што нехта прыклаў да яе распалены кавалак бляхі і трымае, усё мацней прыціскаючы да скуры. Нельга паварушыць плячыма, I сагнуцца.

Хутчэй бы ўжо ў дарогу... Хай бы вялі. Хай бы расстрэльвалі. Толькі б не чакаць, толькі б не сядзець, слухаючы, як па целе паўзе боль, як прысыхае да раны кашуля...

«Мяжа...» Юра памятаў гэтую вялікую вёску з прыгожым возерам, старымі прысадамі і добрымі хатамі. У Мяжы быў даволі моцны гарнізон.

«Разбілі атрад...» Юра ў гэта не верыў. Колькі разоў і ужо аб'яўлялі акупанты, што лясы ачышчаны ад партызан, што ўсе камуністы схоплены і расстраляны. А сілы лясных салдат толькі раслі, іх рабілася ўсё больш і больш. У іх вось быў атрад, а зараз цэлая брыгада... Але навошта іх весці ў Мяжу? Можна ж расстраляць і тут. Навошта даваць «апошні шанц»?

Чым больш Юра думаў, тым больш расла ў сэрцы трывога, тым больш ён пачынаў губляцца ў здагадках. Чаму ў Мяжу? Можа, і сапраўды кагосьці з камандзіраў схапілі? Можа, і сапраўды ў фашыстаў ёсць нейкія партызанскія дакументы?..

Пра гэта ж думала і Надзя. Пакалыхваючы руку, яна адчайна шукала і не магла знайсці адказу на пытанне, навошта іх з Юрам павядуць у Мяжу. Яны ж усё роўна нічога не скажуць. Яны ўжо вытрымалі катаванні, яны пачынаюць прывыкаць да болю. Ніякою сілай ворагі пе выцягнуць з іх прызнання... Заставалася адно: лічыць, што фашысты падрыхтавалі для іх нейкі хітры «сюрпрыз». Які?..

У Мяжы Надзю і Юру паліцаі пад распіску здалі старасту. Ён не стаў асабліва цікавіцца імі, абыякава папытаўся:

— Будзеце гаварыць?

Яны адмоўна пакруцілі галовамі.

— Ну, як хочаце. Ваша справа. I нам меней тлуму... Стараста вывеў іх на вуліцу, абмінуў некалькі хат, паказаў на пахіленую будыніну — не то пуню, не то старую лазню.

— Во там пераначуеце. Праз гадзіну прынясуць паесці. На ноч паставім вартавога.

Будыніна была лазняй. Валялася круглае каменне, амаль цэлы быў высокі палок. На падлозе куча саломы.

— Тут і размяшчайцеся. Для пэўнасці я вас замкну. Але ўцякаць няма сэнсу. Усюды нашы, а не вашы...

Стараста пайшоў. Надзя і Юра пастаялі, прывыкаючы да цемры, агледзеліся, селі на салому.

Ніхто нічога не казаў ім пра разгром партызан, ніхто не запрашаў на сустрэчу з Дз'ячковым. Значыць, нямецкі афіцэр хацеў іх абхітрыць, спадзяваўся, што яны павераць, спалохаюцца і пачнуць гаварыць. Значыць, атрад дзейнічае, таварышы змагаюцца. I яны не падвялі іх, вытрымалі нялёгкае выпрабаванне... Гэта была радасць, вялікая, сапраўдная радасць.

Надзя прысунулася бліжэй да Юры:

— Юрка, а нашых не разбілі. Усё ў парадку.

Юра адгукнуўся:

— Ага... Не ўдалося нас абдурыць.

— Я пачынала ўжо сумнявацца. Асабліва, калі пагналі ў Мяжу.

— I я трохі спалохаўся. Думаў, а раптам...

— Пад'язджаем, я гляджу, што — калі насустрач каго-небудзь з нашых выведуць. Сэрца так і замірае...

— Галоўнае, невядома, што рабіць тады? Прызнавацца ці адмаўляцца...

— Хітра немцы прыдумалі ўсё...

— Але і мы не лыкам шыты.

Яны замоўклі. Настала сумная, цягучая цішыня. Юра клапатліва запытаў:

— Пальцы баляць?

Дзяўчынка пакратала хворую руку, шчыра прызналася:

— Вельмі. Але самае страшнае было спачатку. Пасля ўжо лягчэй стала... Паколвае, гарыць, але трываць можна.

— А ў мяне спіна агнём палае. Уся... Як вытрымаў, дзіўлюся... Яны шомпаламі паласуюць, а я толькі аб адным думаю — маўчаць. I злосць ува мне прачнулася. Ах вы, сволачы, шапчу сабе, вы хочаце, каб я галасіў, енчыў, а я вытрымаю, ні гуку ад мяне не пачуеце...

— Ты малайчына...

— Які там малайчына! Плакаў... Схаваў галаву ў рукі, каб не бачылі, і плачу. Слёзы так і сыплюцца... Але не заўважылі...

Зноў у лазні стала ціха. Святло амаль не прабівалася праз вузенькае акенца, шчыльна забітае дошкамі. Чорныя, відаць, закопчаныя, сцены толькі ўгадваліся, і лазня здавалася вялізнай і высокай.

Надзя прашаптала:

— Юрка, давай паклянёмся...

— Навошта?

— Паклянёмся, што нікога не выдадзім, нічога не скажам, што б з намі ні рабілі, і што будзем падтрымліваць адно аднаго, будзем усё-ўсё дзяліць пароўну. А калі застанемся жывыя, ніколі не расстанемся...

— Клянуся.

— I я клянуся... Ну вось, цяпер мы з табой звязаны клятвай.

— Мы б і без клятвы не здрадзілі...

— А пасля клятвы тым больш нельга... Бачыў, як у кіно клянуцца і крывёю распісваюцца?

У Юры нясцерпна балела спіна. Ён не адказаў, лёг тварам уніз, стрымліваючы стогн.

— Мы не будзем распісвацца крывёй, але клятва наша святая. Праўда?

Надзя працягнула руку і наткнулася на спіну Юры. Хлопчык ускрыкнуў.

— Ой, даруй, Юрка. Я незнарок...

— Баліць... Я паляжу...

Надзя асцярожна абклала яго саломай, села побач. Яна бачыла ў фільмах, як каля параненага героя заставалася сяброўка, як ласкай сваёй дапамагала гаіць раны, спявала над ім пяшчотныя і прыгожыя песні. Зараз Надзі здавалася, што яна такая дзяўчына, а Юра — смелы воін. Ён прылёг пасля цяжкага бою, і сніцца яму атака, і рука не зыпускае шаблі. А яна, таксама змораная і смелая, ахоўвае яго сон, перабірае валасы на яго лбе і спявае... Надзя ўжо хацела пачаць песню, але перадумала, пабаялася трывожыць ціціыню, ды і песень ціхіх і пяшчотных не ведала. У галаву ўсё прыходзілі баявыя, маршавыя, якія трэба спяваць голасна.

Да вайны Надзя марыла стаць артысткай, здымацца ў кіно. Яна танцавала, спявала, займалася акрабатыкай і лічыла, што зможа з часам замяніць Любоў Арлову. А потым не было калі думаць пра даўнія мары, ды і сэрцам сваім яна адчувала, што нельга залішне далёка загадваць наперад, калі вакол грымяць баі, калі кожны дзень хтосьці гіне. Ды і мары сталі іншыя: добра ўзяць «языка», пайсці ў разведку ці на мініраванне, атрымаць важнае заданне...

Стараста прынёс міску бульбы ў мундзірах, дзве лусты свежага аржанога хлеба. Пачакаў, пакуль Надзя і Юра са смакам уплялі ўсё, спытаў, ці холадна, параіў закапацца глыбей у салому і абыякава сказаў на развітанне:

— Калі падумаеце гаварыць, клікніце вартавога, ён побач...

Вартавога яны не клікалі. Раніцай іх вывелі на двор, пасадзілі ў сані. Стараста і паліцай нават ухуталі ім ногі вялікім кажухом.

— Павязём вас у Карасёва, — сказаў стараста. — Там зборны пункт арыштаваных. Гаспадараць немцы, СД...

Па тым, як было вымаўлена гэта «СД», Юра і Надзя зразумелі, што наперадзе ў іх самае цяжкае. Пра гэта сведчыла і клапатлівасць старасты, і спачувальны позірк паліцая. Ну што ж, ім чакаць палёгкі не выпадала. Літасці да партызан у фашыстаў не было ніколі, і выключэнне для іх рабіць ніхто не стане...

Спыніліся на ўзгорку, каля вялікай, доўгай клеці. Стараста пабег да дома, які стаяў непадалёк, а паліцай астаўся пільнаваць Юру і Надзю.

Дзяўчынка агледзелася. Зусім блізка цямнеў лес. За клеццю раслі старыя ліпы. Пад узгоркам была дарога. Нікога на ёй не відаць. Каля дома, у які пайшоў стараста, таўкліся нейкія людзі, стаяла грузавая нямецкая машына. Паўз клець праходжваўся вартавы.

Стараста вярнуўся з мужчынам у наваксаваных хромавых ботах, галіфэ і жоўтым кажушку.

— Вось прымайце, — ён кіўнуў Юру і Надзі, каб падняліся. — Як было дамоўлена... Больш заданняў ніякіх?

— Не, едзьце. — Мужчына махнуў рукой, загадаў арыштаваным: — За мной!.. — I, не азірнуўшыся нават, пайшоў, прыпадаючы на правую нагу.

Вартавы адчыніў рыпучыя дзверы, і мужчына ўпіхнуў іх у змрок:

— Размяшчайцеся...

У клеці было холадна. Людзі ціснуліся адзін да аднаго, каб як-небудзь сагрэцца, настаўлялі каўняры ватовак і кажухоў, засоўвалі рукі ў рукавы. Было іх многа, пераважна мужчыны. Большасць сядзелі, некаторыя ляжалі, і толькі адна дзяўчына ў дальнім канцы клеці хадзіла ўзад-уперад, абхапіўшы галаву.

— Хадзіце сюды, да мяне,— запрасіў Надзю і Юру дзед з сівой барадой. — Стары ды малы — самая кампанія.

Яны падышлі. Дзед паказаў месца каля сябе.

— Не стойце. Ногі не казённыя...

Яны прыселі на старое перацёртае сена, якое даўно ўжо, відаць, нехта кінуў на намёрзлую падлогу. Дзед параіў:

— Вы зграбіце, зграбіце сянцо. Яно хоць і не дужа грэе, але з ім зацішней. I пахне лугам, летам, душу весяліць...

Надзя паслухмяна сабрала сена, зрабіла сабе і Юру нешта накшталт пасцеляў.

— Як жа трапілі вы сюды? — пацікавіўся дзед.— Адкуль?

— Як і ўсе,— сумна азваўся Юра. — Арыштавалі... Прывезлі з Мяжы.

— А за што, калі не сакрэт?

— А хто іх ведае... Сіроты мы, хадзілі па вёсках, есці прасілі. А яны схапілі, пра партызан пыталі...

— Вунь яно што... Партызаны ўеліся ім у пячонкі... I што ж з вамі будзе?

— А хто ведае... Расстраляюць, мусіць...

— Ай-яй-яй! — завойкаў дзед. — Расстраляюць? Проста так, абы забіць?.. А вы прасіліся?

— Не, не прасіліся,— адказаў Юра,— і прасіцца не будзем.

— А гэта дарэмна. Хто просіць, той не галосіць... Немцы, яны, вядома, чужаніцы, але ж людзі. Не можа быць, каб сэрца не мелі... Адпусцяць вае, папрасіцеся толькі.

Надзя і Юра нічога не адказалі, і дзед замоўк, прамармытаўшы ў бараду:

— Божа, божа, што робіцца...

Арыштаваныя здалёк цікавалі за новенькімі. Ім таксама, відаць, карцела распытаць аб нечым, даведацца, што робіцца там, на волі.

Надзя ўглядалася ў твары і не ведала, ці радавацца, ці баяцца, калі раптам надарыцца хто знаёмы. Лепей усё ж, каб знаёмых не было. Ім з Юрам прасцей тады весці сваю лінію, не прызнавацца ні ў чым.

Дзед заўважыў, што Надзя азіраецца, і зноў загаварыў:

— Розныя, дзетка, людзі тут, розныя. Там вунь ляжыць мужчына, ледзь жывы — сувязны, кажуць, партызанам звесткі перадаваў. Б'юць яго, не дай бог... Кожненькі дзень, кожненькі дзень... Адно толькі званне, што жывы чалавек. Дзяўчына нямецкаму салдату па мордзе дала, каб не чапіўся... Мужык недалёка сядзіць, дык ён забіў парсюка і сала схаваў, а паліцай данёс... Ну, а я, дзеткі, сам не знаю, чаго тут. Партызанам мне станавіцца сілоў няма, а язык во матляецца добра... Відаць, нешта плявузгнуў, а той, каму не трэба, пачуў. Вось і сяджу. Трэці дзень ужо. Нікуды мяне не клічуць, дамоў не пушчаюць... Сяджу...

Рыпнулі дзверы, і ў квадраце святла з'явіўся мужчына ў галіфэ. Ён хвіліну пастаяў, шырока расставіўшы ногі, потым гучна паклікаў:

— Багданава!.. За мной!

Надзя ўзнялася, паспешліва сціснула далонь Юру, атрэсла з каленяў сена і пайшла, адчуваючы, як усе сочаць за ёй, як дзесяткі сумных вачэй праводзяць яе. Ці вернецца яна сюды, да сівабародага дзеда, да дзяўчыны, што застыла на месцы, да Юры? Ці ўбачыць яшчэ гэтых людзей, ці ўжо многія з іх так і не будуць ведаць, хто яна такая і за што загінула?..

Допыт вялі немцы, трое. Паліцаі засталіся ў другім пакоі, сюды нават не зайшлі. Двое немцаў былі маладыя, рослыя, а афіцэр — лысаваты, у акулярах. Каля стала афіцэра стаяў хлопец-перакладчык. Да сцяны тулілася шырокая цяжкая лаўка з прыбітымі да яе рамянямі. На табурэтках (а іх было ажно пяць) ляжалі бізуны, плёткі, нейкія жалязякі. Тапілася каля парога пліта. Было душна і змрочна. Два маленькія, закрытыя цёмнымі фіранкамі акенцы прапускалі небагата святла.

Надзю здзівіў колер лаўкі — нейкі карычняваты. I бярвенне побач запырскана карычневым.

Афіцэр выйшаў з-за стала, прапанаваў, паказаўшы на табурэтку:

— Сядай.

Спыніўся тут жа, каля яе, пра штосьці перагаварыў з перакладчыкам і запытаў Надзю:

— Ці не надумала маладая партызанка аблягчыць сваю душу прызнаннем?

Надзя паціснула плячыма:

— Пан афіцэр, мне няма ў чым прызнавацца. Я не партызанка.

Афіцэр сеў за стол, усміхнуўся:

— Вы любіце жартаваць. Але мы вас паклікалі не гуляць у кошкі-мышкі. Мы ведаем, што вы са сваім сябрам партызанскія разведчыкі. Між іншым, пасля ўзрыву моста, як нам данеслі, у атрад не вярнуліся іменна двое... Двое. Гэта значыць — вы.

— Не,— Надзя пакруціла галавой. — Мы не ўзрывалі мост. Мы не партызаны.

Афіцэр адкінуўся на спінку крэсла.

Да Надзі падышлі двое салдат, сарвалі ватоўку, груба заламалі рукі і кінулі на лаўку. Яна ледзь не закрычала ад болю, які прачнуўся ў пакалечаных пальцах, чакала, пакуль салдаты прывязалі яе рамянямі.

— Мы паможам тое-сёе ўспомніць,— пачула яна голас перакладчыка. — Калі не камандзіра, дык маму...

Ад нершых удараў плёткай Надзя ўздрыгвала ўсім целам, міжволі стагнала. Стогн сам сабою, незалежна ад яе волі і жадання, вырываўся з грудзей, і дзяўчынка злавала на сябе, гатова была праклясці сябе за слабасць. Трэба маўчаць, маўчаць. Хай вар'яцеюць гэтыя звяры, хай бачаць, што нічога не вырвуць з яе...

Удары сыпаліся часцей і часцей, і былі яны ўсё мацнейшыя, але спіна прывыкла да іх, яны нібы і не прыбаўлялі болю. Надзя адвярнула галаву да сцяны, каб не бачыў афіцэр, як сыплецца ў яе з ілба пот, як кусае яна вусны. Яна чакала, што вось-вось страціць прытомнасць...

Нечакана салдаты адышлі ад лаўкі, падышоў афіцэр.

— Ну, а цяпер што скажаш?

О, што яна хацела яму сказаць!.. Яна хацела перш за ўсё плюнуць яму ў твар, у акуляры ў залатой аправе, у шэрыя прыжмураныя вочы. Яна хацела яму крыкнуць, што ён труп, што ён не ўцячэ ў сваю праклятую Германію, што разам з фюрэрам будзе вісець на асіне, што ён нічога не даб'ецца ні ад яе, ні ад Юры, ні ад кога... Колькі яна магла яму сказаць!..

Ён чакаў адказу, і яна прашаптала:

— Я нічога не скажу... нічога не скажу...

Афіцэр схапіў бізун і пачаў біць, біць, біць. Па галаве, па плячах, па нагах, пырскаючы слінай, не выціраючы кроў, якая ад бізуна ляцела на яго твар, на яго мундзір.

Ён паласаваў Надзю і тады, калі яна абмякла ў непрытомнасці, і спыніўся, толькі знямогшыся.

Салдаты адвязалі Надзю і выкінулі яе паліцаям.

Ачнулася яна ў клеці. Галава ляжала на каленях у Юры. Вакол стаяла чалавек дзесяць. Дзед трымаў ля яе вуснаў бляшанку з вадой, прасіў:

— Папі, папі, родненькая... Глыні вадзіцы...

Яна была ўкрыта сваёй ватоўкай, хусткай і яшчэ пінжаком. Першыя хвіліны пасля абуджэння ёй было лёгка і прыемна, нібы прачнулася пасля цяжкага сну і ўбачыла, што ўсё страшнае, ад чаго яна калацілася, было проста насланнё. Яна напружылася, упёрлася локцямі, паспрабавала прыўзняцца. Але боль, нібы маланкай, ударыў яе ў грудзі, і адразу перахапіла дыханне, і яна бяссільна ўпала на калені Юру. З вачэй пасыпаліся слёзы.

— Не трэба, Надзя... — прасіў Юра. — Не плач... Папі вады...

Яна некалькі разоў глынула з бляшанкі. Ад холаду зайшліся на момант зубы, у грудзях трохі сцішыўся боль.

— Што, ірады, зрабілі! Што зрабілі!.. — голас у дзеда задрыжаў. — Дзіця ж горкае... Які з яе ваяка...

Надзя праз слёзы сама сабе ўсміхнулася: «Вось тут ты, дзядуля, памыляешся. Я была нядрэнным ваякам. I страляць умела не горш за іншых, і міны ставіла...»

— Божа, божа! — дзед стаў ксціцца. — Да чаго ж дайшла зямля наша.

Надзя выцерла слёзы, лягла на правы бок — так, здаецца, менш адчуваўся боль, — узяла Юраву руку і паклала сабе пад шчаку. Слабасць і звон у галаве закалыхвалі, павекі самі сабою зліпаліся. Думкі непрыкметна пераходзілі ў сон, перапляталіся з ім, і — сціралася мяжа паміж сном і явай. То Надзі здавалася, што сядзіць яна каля кастра на ўзлеску і партызаны жартуюць, пякуць бульбу, пасмейваюцца з некага, то раптам перад самымі вачыма ўсплываў раз'юшаны твар афіцэра ў акулярах, рот раскрываўся і закрываўся, але яна не чула голасу і хацела ўцячы ад яго, ён гнаўся за ёю і вось-вось насцігаў, то над ёю схіляўся Юра і пытаўся ціха:

— Табе вельмі баліць? Табе што-небудзь трэба?

Што ёй трэба?.. Трэба, каб ніхто не перабіваў сон, каб было ціха і цёпла, як летам у лесе.

Аднойчы, яшчэ калі была ў дзіцячым доме, яна зайшла далёка ў лес і лягла на траву. Каля самых рук скакалі маленькія конікі, поўзалі божыя кароўкі, на пальцы ўзбіраліся жоўтыя мурашкі, а над галавой гудзеў чмель. Ён доўга кружыўся над ёю, не хацеў нікуды ляцець. Можа, яна прымяла кветку, якую ён угледзеў і на якой было многа пылку, а можа, яму спадабаўся яе чырвоны бант... У бярозах і асінах ціўкалі птушкі. Непадалёк трашчала сарока. Нясмела падала голас зязюля і замоўкла. Надзя зірнула на неба. Яно было бледна-сіняе, і па ім ціха-ціха плылі хмаркі. Яна стала ўглядацца ў іх і ўбачыла, як у вышыні вырас белы конь, як марудна ён пачаў паднімаць ногі і раптам ператварыўся ў мядзведзя, а потым у гару. Яна стала выдумляць розныя гісторыі, і яе ўяўленне ляпіла з белых хмарак то бабу-ягу, то кракадзіла, то танкі. Непрыкметна Надзя заснула. Спала яна нядоўга, але здалося ёй, што цэлы дзень праляжала ў лесе і нагледзелася на мноства дзівосаў. Ніхто не заўважыў тады яе адсутнасці, ніхто не папытаўся, дзе была, і яна, як тайну, насіла ў сабе радасць лясной цішыні, казкі сіняга неба і самавітае гудзенне чмяля. Нічога асаблівага быццам і не адбылося, а ёй ажно некалькі дзён было весела і хораша на душы.

Гэтак жа хораша на душы было ў яе і пасля першага задання, на самым пачатку арганізацыі іх атрада. Не хапала зброі, і партызаны вырашылі напасці на нямецкі гарнізон, каб назапасіцца гранатамі, патронамі. Дзесятак тых шчасліўцаў, хто меў вінтоўку ці аўтамат, ішлі наперадзе. А за імі наступалі «асноўныя сілы» — з засланкамі, патэльнямі, трашчоткамі. Яны падішлі тады такі тарарам, што немцы ўцяклі, амаль ні разу не стрэліўшы... Пералічваючы ў лагеры захопленыя трафеі, партызаны цвілі ад радасці. I Надзя, нібы на крылах, лятала між імі. Усё ў ёй спявала, дзень здаваўся самым сонечным за ўсё жыццё, а таварышы — самымі прыгожымі і ласкавымі людзьмі ў свеце. Яна нават не пакрыўдзілася, калі ёй не далі пісталета і адагналі ад гранат. Усё гэта не змяншала радасці перамогі. Першай баявой перамогі!..

Прачнулася Надзя ноччу: змярцвела рука, на якой яна ляжала. Побач пасопваў Юра. Дзеда ў цемры не было відаць.

Недзе ў канцы клеці хтосьці з прысвістам хроп. Ад гэтага храпу Надзі стала весялей. У атрадзе ў іх было некалькі «храпуноў», з якіх заўсёды пасмейваліся і з якімі ніхто не хацеў разам жыць.

Заварочаўся Юра, узняў галаву:

— Табе лепш?

— Ага... Сніцца толькі дужа многа. Усялякае. I ўставаць балюча.

— Адпачнеш — падымешся.

— Адпачнеш тут...

— А мяне не выклікалі. Дзіўна...— Юра замоўк.

— Можа, думаюць: дзяўчынка, не вытрывае... Але ты, Юрка, не бойся, я вытрываю. Я нічога не скажу. Як пакляліся.

— Я ведаю. Ты смелая...

— А што я плакала ўчора, дык гэта не ад болю і не ад страху. Крыўдна вельмі: цябе б'юць, а ты ім адплаціць не можаш...

— Адплацяць. За нас адплацяць. Не сумнявайся.

— А ўсё роўна. крыўдна... Юрка, слухай, а нашы знаюць, дзе мы?

— Павінны.

— Мне немец казаў: ім данеслі, што з аперацыі не вярнулася двое партызан. Кажа, гэта — мы...

— Здагадваюцца... А нашы дакладна ведаюць...

Яны змоўклі. Кожны думаў, як бы добра было, каб іх вызвалілі, каб на выручку прыйшлі баявыя таварышы, і баяўся аб гэтым сказаць уголас, адчуваў, што наўрад ці збудуцца мары.

Раніцай паклікалі на допыт Юру. Надзя глядзела, як ён ішоў да дзвярэй, і з жахам думала, колькі пакут давядзецца яму выцерпець. Яго будуць біць не менш, чым яе, а можа — больш... Яна ўспомніла запырсканую крывёю лаўку, рамяні, бізуны. Няўжо яшчэ раз давядзецца і ёй зайсці ў гэты страшны пакой, убачыць бязлітасныя шэрыя вочы за акулярамі ў залатой аправе?..

Час цягнуўся марудна. Надзя лічыла да сотні і назад, успомніла казку пра папа і яго работніка Балду, песню пра трох танкістаў, а Юры ўсё не было. Ён усё яшчэ змагаўся. Так, змагаўся, бо цяпер іх зброяй было маўчанне. Што б ім ні пагражала, трэба маўчаць. I нават калі іх расстраляюць, перамогуць не ворагі, а яны з Юрам, бо не скажуць нічога, не выдадуць сяброў.

Прынеслі Юру непрытомнага. Двое мужчын асцярожна ўзялі яго з рук у паліцаяў, паклалі на сена. Твар хлопчыкаў быў у крыві, вусны рассечаны. Надзя стала выціраць кроў, абмакваючы ражок хусткі ў бляшанку з вадой, якую падсунуў ёй пад руку дзед. Некалькі разоў Юра варушыў вуснамі, нібы хацеў нешта сказаць, але замест гукаў з рота выкочваліся кропелькі крыві.

Надзя гладзіла Юраў лоб, перабірала яго бялявыя валасы, калыхала на каленях яго галаву. Юра час ад часу спрабаваў усхапіцца, увесь выпростваўся і зноў заціхаў. Нарэшце ён расплюшчыў вочы, ціха паклікаў:

— Надзя!

— Што, Юра?.. Я тут, з табой...

— Піць...

Дзед паслужліва даў вады.

— Вось і мне папала. — Ён хацеў усміхнуцца, але нічога не атрымалася. — Пазнаёміўся...

Надзя параіла:

— Ты паляжы моўчкі... Паляжы...

Ён заплюшчыў вочы, ускінуліся і застылі яго доўгія прыгожыя вейкі. Надзя не стрымалася і дакранулася да іх самымі кончыкамі пальцаў. Юра адразу ж заварушыўся:

— Што?.. Што?..

— Спі, Юра, спі... Гэта я... проста так.

Ёй стала ніякавата. «Знайшла час»,— упікнула Надзя сама сябе.

Падсеў дзед:

— Гэта брат твой?

— Не. Таварыш, сябар. Але раднейшага цяпер у мяне нікога няма.

Дзед паклаў руку на Юраў лоб, пакруціў галавой:

— Гарыць увесь... Дзе толькі сілы бяруцца! Тут і мужык не вытрымае... Той, што сувязны быў, памёр. Адмучыўся, бедалага. На тым свеце ў рай трапіць.

Юра, здаецца, супакоіўся, стаў дыхаць раўней, толькі стагнаў і часам скрыгатаў зубамі. Надзя ўсё трымала яго галаву на каленях і думала, які ён надзейны сябар. Вось яму яна можа даверыць усё-ўсё — і думкі і сумненні. Яму яна можа прызнацца, калі страшна, можа папрасіць у яго парады. I не пакрыўдзіцца, калі ён папікне ці раззлуецца... А не было б вайны, не трапілі б яны ў адзін атрад, і не ведала б яна, які ён, Юра Сямёнаў. Проста быў бы каржакаваты, бялявы хлопчык, таварыш па дзетдому. Цяпер жа яна ведае, які ён смелы, мужны, які разумны разведчык... I ўсё ж, хай бы вайны не было... У дзетдоме жылося добра. Кожны тыдзень паказвалі новае кіно. А колькі кніжак было ў бібліятэцы, якія цікавыя былі паходы!.. Яна цяпер абавязкова слухалася б і піянерважатую, і выхавацельку, ніколі не парушала б дысцыпліну...

Надзя цвёрда ў думках вырашыла, што як толькі скончыцца вайна, яна абавязкова вернецца ў свой дзетдом. Але застагнаў Юра, і стогн напомніў ёй пра суровую яву.

Дзед побач маліўся. Надзя са здзіўленнем пачула ў малітве сваё і Юрава імя. Дзед маліўся і за іх, ён і для іх прасіў збавення.

«Мілы дзядуля, — усміхнулася дзяўчынка, — ты думаеш, нам нехта можа памагчы. Нам ніхто ўжо не паможа, акрамя партызан. Калі яны толькі паспеюць...»

Юра закашляўся, перавярнуўся на жывот, — відаць, забалела спіна, — папытаўся:

— Ты не спіш?

— Не. А што?

— Я доўга спаў?

— Не. Трошкі.

— Не стагнаў?

— Не.

— Ведаеш, яны ў мяне ўсё пра сувязных пыталіся, I пра пасты — дзе стаяць... Я нічога не сказаў.

— Малайчына.

— Заўтра цябе зноў павядуць... Афіцэр сказаў: «Будзем мучыць па чарзе, пакуль нехта не здасца».

— Я не здамся, Юра.

— I я...

Аднекуль з цемры паявілася дзяўчына. Яна прынесла хлеба, сала і нейкага зелля на паперцы.

— Выпіце з вадою. Гэта трава... лячэбная.

Надзя хацела ўсё аддаць Юру, але ён падзяліў пароўну і хлеб і зелле. Зелле было горкае, яна ледзь пракаўтнула яго з вадой. Сала смакавала, як цукар: не жавала, а смактала, каб яно даўжэй было ў роце.

Спала Надзя трывожна. Не таму, што нылі спіна і пальцы. Кожны раз, калі прахоплівалася, са страхам глядзела на дзверы — чакала світання, а за ім і паліцэйскага: «За мной!» Але прыйшло світанне, пачаўся дзень, а па яе ўсё не прыходзілі. Яна паварочвалася на кожны рып крокаў каля клеці, лавіла галасы на двары, але дзверы не расчыняліся. I ў душу прыйшла кволая падзея, што іх з Юрам пакінулі ў спакоі, што на іх забыліся.

Дзверы адчыніліся пад вечар. Той самы мужчына ў галіфэ гукнуў:

— Багданава! За мной!

Надзя з цяжкасцю паднялася. Галава закружылася, і яна пахіснулася. Дзед ускочыў, абхапіў яе за плечы, дапамог дайсці да дзвярэй, яшчэ не адпускаючы ад сябе, хрыпла сказаў паліцаю:

— Крыжа на вас няма. Пабаяліся б бога... Дзеці ж... Паліцай адпіхнуў дзеда.

— Сядзі, стары, пакуль за цябе не ўзяліся. Гэтыя дзеці нарабілі столькі, што не кожны дарослы зможа... Мост яны ўзарвалі. Ясна?..

Дзед здзіўлена зірнуў на Надзю, бокам падаўся назад...

На гэты раз Надзю білі мала, яна нават пасля допыту сама дабралася да клеці, дайшла да свайго месца.

Юра трызніў і не пазнаваў яе. Яна тармасіла яго, каб апрытомнеў, але дарэмна: Юра кідаўся на сене, стагнаў і штохвіліны прасіў піць.

— Як толькі цябе павялі, яму стала горш,— растлумачыў дзед. — Клікаў спярша. А цяпер во зусім аслабеў.

Дзед даваў Юру вады, клаў яму на лоб мокрую анучку, ухутваў сенам.

У Надзі нібы заціх свой боль. Цяпер яна думала пра Юру, хацела дапамагчы яму. Але як? Лякарстваў ніякіх няма, урача не паклічаш. Заставалася чакаць, спадзявацца, што Юру палягчэе.

Дзед зашаптаў горача і ўсхвалявана:

— Дык гэта вы — мост?.. Чаго ж хаваецеся ад нас? Мы свае, баяцца нас не трэба...

Надзя павярнулася да яго, не ведаючы, ці прызнавацца, што яны партызаны, ці ўсё яшчэ прыкідвацца сіротамі.

— Мы сваіх ніколі ў крыўду не давалі... I вы мукі церпіце не толькі за сябе, а і за ўсіх нас...

Надзя маўчала. Каб не спаў зараз Юра, ён бы вырашыў, як быць. А без яго яна не магла. Дзед, напэўна, харошы чалавек. Але ж яны пакляліся маўчаць, нічога і нікому не гаварыць.

— Вы скажыце, чым мы можам дапамагчы вам?

Дзяўчынка ўздыхнула, адказала:

— Нічога не трэба, дзядуля... Не партызаны мы. Нас прымаюць за некага іншага.

Дзед заціх. Адчувалася, што ён не паверыў Надзі. Можа, зразумеў, што яна не хоча, не мае права гаварыць яму праўду, а можа, пакрыўдзіўся.

Надзя асцярожна прылягла каля Юры, прыслухалася да яго цяжкага, перарывістага дыхання. Якія ўсё ж моцныя людзі!.. Іх з Юрам білі плёткамі, нагамі, білі бязлітасна, не шкадуючы, а яны ўсё жывуць. I боль, здаецца, ужо не такі востры цяпер.

Заварочаўся Юра, узняў галаву.

— Надзя!

— Я. Я, Юра...

— Вярнулася?

— Ага...

— Добра... А я нешта захварэў. Горача і баліць усё...

— Гарачка ў цябе. Яна пройдзе.

— Заўтра зноў мяне... возьмуць...

— Не бойся. Можа не возьмуць...

«Не возьмуць»... Як быццам Юра паверыць!..

Надзя заплюшчыла вочы, паспрабавала заснуць. У вушах звінела. Рукі і ногі здаваліся змярцвелымі. На спіне і жываце саднілі раны. Колькі іх было, Надзя не лічыла. Хіба пералічыш усе, вялікія і малыя! Яна прывыкла да іх, не звяртала на іх асаблівай увагі, ды і балелі яны менш, чым самыя першыя, быццам дзялілі між сабой боль і на кожную прыпадала не так ужо многа. Калі баліць не ў адным месцы, тады лягчэй...

Юру ўзялі з самай раніцы. Толькі прачнуліся ўсе, толькі прабіліся праз шчыліны ў дзвярах першыя праменні, як па яго прыйшлі. Ён не змог сам узняцца, і яго вывалаклі за рукі. Надзя памкнулася памагчы яму, але яе адпіхнулі.

У Надзі пачало шчымець сэрца, у галаву роем палезлі сумныя думкі. Няўжо гэта апошні іх дзень? Няўжо Юра не вернецца?

Яна ўставала, рабіла два-тры крокі, у знямозе зноў садзілася. Пачала жаваць травінку і выплюнула: трапіўся горкі палын. Падсела да дзеда, чакаючы, што той нешта раскажа, але ён маўчаў. Тады ў думках пачала лічыць. Збілася. Пачала ўсё спачатку.

Юры не было. У здранцвенні Надзя не зводзіла позірку з дзвярэй. У вачах стала рэзаць, пакаціліся слёзы, але яна глядзела і глядзела. Сама сабе загадала, што, калі Юра вернецца, усё будзе добра, яны застануцца жыць, вырвуцца з гэтага пекла... Але яго не было.

Замест Юры паказаўся паліцай.

— Дзе Юра? — кінулася да яго Надзя. — Дзе? Паліцай чамусьці азірнуўся і адказаў ціха:

— Няма... Прыстрэлілі... Выкалалі вочы, рукі выламалі і... прыстрэлілі...

Надзя хвіліну стаяла ва ўтрапенні, потым упала на падлогу і закрычала, зарыдала. Да яе падскочыў дзед, яшчэ хтосьці. Яна сутаргава білася ў іх на руках, не хацела нікога слухаць.

Паліцай, відаць, не чакаў такога і хуценька прычыніў дзверы. Але ненадоўга. Разам з ім паявіўся мужчына ў галіфэ і з парога загадаў:

— Багданава! За мной!

Дзед ірвануўся да яго, замахнуўся сваімі худымі рукамі:

— Вы... Дзяцей мучыце! Сваіх забіваеце! Хай вас пакарае неба, хай маткі вас выракуцца...

Мужчына з усяго маху ўдарыў старога па твары, і той адляцеў ад дзвярэй, глуха ўдарыўся аб падлогу.

Надзя выцерла слёзы, сцішылася, падышла да паліцаяў:

— Вядзіце!

Яны адступілі на некалькі крокаў, і яна, хістаючыся ад слабасці, выйшла на двор.

Колкі вецер прыемна ахаладзіў твар. Надзя азірнулася навокал. Можа ў апошні раз убачыла клець на ўзгорку, недалёкія зубцы лесу, шэрае неба.

Афіцэр, калі ўвялі Надзю, выйшаў. Вярнуўся ў шынялі і шапцы.

З Надзі сарвалі хустку, ватоўку, знялі валёнкі. Пакінулі ў адной нацельнай кашулі. Вывелі на мароз.

Яна спачатку ступала па снезе асцярожна, нібы баялася параніць ногі. На сцежцы ледзь не пакаўзнулася. Пачалі заходзіцца ад холаду пальцы ног, пяткі.

Нарэшце афіцэр спыніўся, паглядзеў на Надзю, шчыльней захутаўся ў шынель. Трошкі наводдаль спыніліся салдаты. У руках у аднаго чамусьці былі вядро і вялікая алюмініевая кварта.

Надзю праціналі дрыжыкі. Нібы ў клешчы, браў мароз у свае абдымкі яе худзенькае цела. Ногі ўжо пачыналі касцянець. «Яшчэ, яшчэ пратрымацца!» — загадвала сама сабе дзяўчынка і чакала, калі ёй стане цёпла. Яна чула, што людзям, якія замярзаюць, робіцца цёпла, іх хіліць у сон. Але ёй было нясцерпна холадна. Вецер, што раптам наляцеў, нібы загнаў у цела адразу тысячу іголак.

Афіцэр кіўнуў салдатам, і яны падышлі да Надзі. Адзін схапіў яе за рукі, моцна сціснуў іх. А другі зачэрпнуў з вядра вады і стаў падымаць над ёю кварту. Цяжкая, нібы свінец, вада ўдарыла па галаве, марудна пацякла па валасах, па твары, прасочваючыся на спіну і грудзі...

Надзя плакала і ад болю і ад бяссілля, і слёзы разам з вадой пачыналі замярзаць на ёй. Яна адчувала, як робіцца калянай, нібы з бляхі, кашуля, як пруцянеюць ногі. А па галаве біў і біў струмень вады — нібы падалі камяні. Яны хілілі і хілілі галаву на грудзі, і не было сіл падняць яе, не было сіл паварушыцца...

Ачнулася Надзя каля пліты. Афіцэр паспеў ужо распрануцца, толькі на руках у яго былі чорныя скураныя пальчаткі. Ён падышоў да яе, здзекліва пацікавіўся:

— Што, холадна?

Каб нават і хацела Надзя яму адказаць, у яе на гэта не хапіла б сіл. Ды і навошта гаварыць?.. Надзя аблізала з вуснаў ваду, паварушылася. Уся яна была мокрая, нібы з галавой акунулася ў палонку. Цэлая лужына расплывалася вакол яе.

— Пасушыць?

Афіцэр кіўнуў салдатам, а сам падаўся да пліты. Надзя не бачыла, што ён там робіць, але чула бразгат жалеза і нейкае сіпенне. Салдаты ўзялі яе за рукі і высока паднялі. Яна зірнула ўніз і зажмурылася ад жаху: унізе ляжалі вялікі, распалены да белага, кавалак жалеза і чырвоная цэгла. Яна паспрабавала вырвацца з дужых рук і не змагла. З размаху яе паставілі на жалеза. У нос ударыў удушлівы смурод паленай скуры, нешта засвірчэла, і Надзю ахутала ліпкая, цёплая цемра.

Прытомпасць доўга не вярталася да Надзі. Не дапамагала вада, не маглі прымусіць, каб хоць на міг уздрыгнулі яе вейкі, удары афіцэрскага бота. Але сэрца яшчэ білася. Маленькае, знясіленае, яно не хацела здавацца. I Надзя расплюшчыла вочы. Перад ёю хісталася постаць фашыста. То ўсплываў, то прападаў твар у акулярах. Яна так і не магла разгледзець яго. Вочы засцілала шэрая імжа.

Афіцэр, бачачы, як яна спрабуе разгледзець яго і не можа, усміхттуўся.

— Што, як кажуць тут у вас, неба здаецца аўчынкай?..— I загадаў: —А ну, крычы: «Хайль Гітлер»!

Перад самымі вачыма Надзя ўбачыла яго акуляры і, сабраўшы астатак сіл, з нянавісцю, на якую толькі здольна было яе знявечанае цела, плюнула ў твар. Афіцэр адскочыў.

— О, русіш швайн!.. Ты хочаш, каб я цябе біў, ты хочаш хутчэй памерці. Не, гэтага не будзе. Пакуль хоць адзін нерв будзе ў табе жыць, пакуль хоць адна жылка будзе біцца, я буду катаваць цябе. Смерць для цябе цяпер — шчасце. Я табе яго не дам...

Надзю паклалі на лаўку, прывязалі рамянямі. Яна з абыякавасцю і асуджанасцю чакала ўдараў і ўсё не магла ўцяміць, чаму з вачэй не сплывае туман, чаму яна не можа ніяк разгледзець фашыста. Ён нібы стаяў за закопчаным шклом, і яна толькі здагадвалася, што гэта ён. Вось ён набліжаецца да яе, твар яго расплываецца.

— Мы зараз выдадзім табе даведку. I заверым пячаткай...

Ён голасна зарагатаў.

Надзя пачула, як са спіны здзіраюць кашулю, як падносяць нешта гарачае.

— Ты вельмі любіш зорку. Ты будзеш мець яе.

Боль, як востры нож, увайшоў у спіну, Надзя застагнала і заціхла. Яна не чула ўжо, як афіцэр старанна і бязлітасна выпальваў у яе на спіне пяцікутную зорку, як неслі яе, амаль нежывую, паліцаі, як спрабавалі прывесці яе ў прытомнасць арыштаваныя. Сэрца то адчайна калацілася, ледзь не вырываючыся з грудзей, то заціхала, здавалася, назаўсёды. Але жыццё цеплілася, і над ім, як над кволым агеньчыкам, схіліліся сівы дзед, маўклівая дзяўчына з сумнымі вачыма, некалькі мужчын...

Надзя расплюшчыла вочы, няўцямным поглядам абвяла клець. Не паверыла спачатку сама сабе — няўжо больш сёння не будуць біць, няўжо пакінулі яе жывую? Вочы па-ранейшаму засцілаў туман.

Надзя паспрабавала падняцца і не змагла. Цела не слухалася, здавалася чужым. Ног яна зусім пе адчувала, быццам іх проста не было. Спіна гарэла, як вялікая, пасыпаная соллю рана. Надзя разумела, што вось-вось можа зноў страціць прытомнасць, і папрасіла:

— Дайце што-небудзь, каб напісаць...

— Адкуль жа ў нас будзе? — уздыхнуў дзед.

— Што-небудзь,— яшчэ раз папрасіла Надзя.— Насоўку, можа...

Дзед азірнуўся. Усе сталі хуценька шукаць у кішэнях. Дзяўчына падала шматок белага палатна. Нібы апраўдваючыся, сказала:

— А алоўка няма...

— Не трэба...— Надзя намацала пад рукою трэску, ад-шчапіла ад яе кавалак.

Яна вырашыла напісаць перадсмяротнае пісьмо. У тым, што заўтра яе расстраляюць, яна не сумнявалася. Здзівілася, як не памёрла сёння, на агні, на залітай крывёй лаўцы...

Куды пісаць? Каму? У атрад, партызанам. Больш няма каму. Сваякоў так і не адшукала — не было калі. А сяброў ужо не засталося сярод жывых. Усе загінулі. I Юра... Чарніла, аловак ёй не патрэбны. Яна напіша сваёй крывёю...

Надзя разгладзіла на далоні шматок палатна.

— Адступіцеся,— папрасіла арыштаваных, якія ўсё яшчэ стаялі вакол яе.— Мне не відно...

Ад яе адышліся, адступіліся ад святла, але яна ўсё роўна бачыла слаба. Наўздагад накрэсліла першыя словы: «Бывайце, таварышы!»

Ёй стала шкада самой сябе, на вочы навярнуліся слёзы. Паспешліва яна ляпіла літару да літары далей: «Сама я загіну. Вы іх біце, гадаў-фрыцаў, адпомсціце за нас».

У душу памалу прыходзіў спакой. Надзя нібы гаварыла з таварышамі: «Смерць не страшная. Не ўдалося нічога дабіцца ад нас». I падпісала: «1942 г. Багданава Н.»

Адчуваючы, як па целе расплываецца млоснасць, як слабеюць рукі, Надзя паклікала дзеда, перадала яму пісьмо:

— Схавайце, дзядуля. Прыйдуць партызаны, знойдуць...

— Добра, добра,— замітусіўся дзед.— Ты не сумнявайся. Я схаваю.

Галава ў Надзі закружылася, ёй здалося, што яна памалу адрываецца ад зямлі, надымаецца кудысьці ўверх. Зазвінела ў вушах. I яна зноў страціла прытомнасць.

Апамяталася няскора і — здзівілася цішыні. Паклікала:

— Дзядуля!.. Дзядуля...

Ён адразу ж адгукнуўся зусім побач.

— Што гэта, дзядуля? Чаму так ціха?

— Уцяклі ўсе, дзетка.

— Як уцяклі?

— Узламалі падлогу, выкапалі яму пад клеццю і ўцяклі. Хацелі і нас забраць з сабой...

— Калі?

— Нядаўна.

— А чаму ж ты, дзядуля?..

— Хто ведае, дзе лепей — тут ці там...

— Там жа воля, свае.

— Ты адна... Хворая...

Надзя паварушыла рукой, перавярнулаея на бок.

— Дзядуля, а дзе лаз?

— Што?

— Ну... Куды лезці, дзірка тая...

— Ёсць, дзетка, ёсць. Хто ж яго будзе закрываць... Ёсць...

— Памажы мне, дзядуля... Туды...

Дзед здзіўлена ўсклікнуў:

— Што ты, родненькая! У цябе ж сіл, як у камара... Замерзнеш...

— Памажы, дзядуля...

— Астанемся лепш. Прыйдуць немцы, убачаць, што ўсе ўцяклі, а мы засталіся, і зразумеюць: не вінаватыя мы, адпусцяць нас.

— Не, я не астануся. Ты не ведаеш немцаў, дзядуля... Дапамажы...

Дзед перахрысціўся, асцярожна падняў яе. Яна ледзь перастаўляла ногі.

— Ну, дзе ж ты ўцячэш такая? — уздыхнуў стары.— Ты вунь ступіць кроку не можаш...

Надзя закусіла вусны, прымусіла сябе ісці. Толькі так можна ўратавацца. Толькі там, на волі, можна спадзявацца на нешта. Толькі там...

Яна абмацала рукамі лаз, папрасіла дзеда:

— Падпіхні...

Не зважаючы на боль, праціснулася пад сцяной, заграбаючы снег, валакла і валакла далей ад клеці сваё цяжкае, непаслухмянае цела. Сілы пакідалі яе, ззаду заставаўся крывавы след, але сантыметр за сантыметрам яна шкрэблася наперад. Дапаўзці б да нейкай хаты, натрапіць на людзей. Далей ад клеці, далей ад пекла, якое яшчэ смыліць у ёй, успамінам скаланае сэрца. Толькі наперад. I не спыняцца. Ні на міг...

Надзю зпайшлі ў гурбе снегу непадалёк ад клеці. Яна і непрытомная спрабавала паўзці. Калі яе паднялі на рукі Іван Лахмотка і Аляксандр Шамкоў, ім здалося, што яна ўжо нежывая.

— Спазніліся,— з горыччу вымавіў Шамкоў.— Няўжо спазніліся?.. Надзя! Надзя!

Дзяўчынка маўчала.

У Заналючках Надзю, як маглі, перавязалі, прамылі ёй раны, паклалі на мяккі ложак. У хату поўна набілася людзей — партызаны, вясковыя жанчыны. Прыйшоў пахмуры Скуматаў, незадаволена адагнаў ад ложка жанчын:

— Чаго сабраліся, як каля нябожчыцы! Ёй спакой патрэбен...

Начальнік штаба доўга глядзеў у твар Надзі, гладзіў яе забінтаваныя рукі. Ён і сам не надта верыў, што дзяўчынка выжыве. Фашысты, здаецца, не пакінулі ёй ніякіх надзей на жыццё... Як толькі вытрымала ўсё гэтае дзіця! Якая мужнасць, якая сіла жыве ў яе слабым, знявечаным целе!

Скуматаў паклікаў гаспадыню:

— Таварыш Шаронак!.. Вы не зводзьце з яе вачэй...

— Гляджу, Іван Сцяпанавіч, гляджу.

— Што трэба будзе, кажыце. Дапаможам. Толькі б на папраўку пайшла...

Скуматаў падняўся, уздыхнуў: успомніліся словы партызанскага ўрача: «Толькі на цуд можна спадзявацца». На цуд... Ён не так ужо часта здараецца на зямлі. Але ж хацелася б, каб ён здарыўся, каб паднялася на ногі вясёлая, няўрымслівая Надзя.

Ішлі дні, а прыкметнага паляпшэння ў здароўі дзяўчынкі не наступала. Яна па-ранейшаму слаба бачыла (разышліся зрэнкі), не магла паварушыць нагамі. Раны на спіне зажывалі марудна. Над яе схуднелым тварам усё яшчэ вісела чорнае крыло смерці.

А тут пачалася блакада. Фашысты кінулі вялізныя сілы на знішчэнне партызан, палілі вёскі, забівалі ўсіх, хто быў звязаны з народнымі мсціўцамі. Дабраліся яны і да Заналючкаў...

Заналючкі апусцелі.

Надзя засталася адна ў напаленай хаце, схаваная за печкаю. Недзе за вёскаю грукацеў бой. Па вуліцы часам праносіліся коні.

Цяпер усё залежала толькі ад лёсу. «Калі суджана жыць, не загіну,— сама сябе падбадзёрвала Надзя.— Столькі разоў уцякала ад смерці, уцяку і цяпер». Але неспакой нарастаў з кожнай хвілінай. Нязвычна было без людзей, без жартаў разведчыкаў, без клапатлівых рук жанчын. Хоць бы кот які цёрся каля рук...

Немцы прыйшлі ўранні. Спачатку Надзя пачула гул матораў, потым — гучныя каманды. А затым грукнулі ў дзверы. Яна стаілася пад коўдрай, і сэрца затахкала часта-часта. Не страх, а невядомасць і трывога затуманілі свядомасць.

Загрымела ў сенцах. Нехта вылаяўся па-нямецку. Рыпнулі дзверы. Хтосьці мякка пераступіў парог. Надзя чула перарывістае дыханне. Стаіць ля парога. I вось мяккія крокі набліжаюцца да яе. Сабака... Ён тыцнуўся носам у коўдру ля яе ног і тоненька заскавытаў. Загрукацелі салдацкія боты. З-за печы выглянуў фашыст. Ірвануў з яе коўдру. I тут жа адскочыў — у нос, відаць, ударыў цяжкі пах ран.

— Кранк!.. Кранк!..— спалохана крыкнуў ён камусьці і падпіхнуў сабаку да выхада.

Надзя чакала стрэлу. Але ляснулі дзверы, прарыпелі пад акном крокі, і ўсё сціхла. «Мінулася... Пранесла...» Яна не магла паверыць такому нечаканаму, такому вялікаму шчасцю. Ад хвалявання на лбе буйна высыпаў пот. Усё яшчэ перарывалася дыханне. Няўжо выжыла?.. Яна прыслухалася. Стрэлаў не было чуваць. Але нарастаў, шырыўся нейкі шум і трэск. На вуліцы штосьці глуха і роўна гуло.

Толькі калі ў хату прабіўся горкі дым, Надзя зразумела: гараць Заналючкі. Пажар ужо бушаваў на ўсю сілу. Надзя чула, як абвальваліся стрэхі, яна нават, здавалася, на сваіх ранах адчувала блізкую гарачыню. Полымя скакала каля самых вокнаў, пачынала лізаць сцены. «Ну, вось цяпер — усё,— падумала Надзя,— Цяпер ужо не выкручуся...»

...Цяжка сказаць, хто яго паставіў, гэты невысокі слупок, на Карасёўскім могільніку, над грудком, пад якім пахавалі Юру Сямёнава. Можа, партызаны, а можа, хтосьці з мясцовых сялян. Ён быў відзён здалёк — з самаробнаю зоркай наверсе, свежы паміж даўніх, пачарнелых крыжоў. Над ім схіляліся маладыя бярозкі і шумелі гонкія сосны, нібы паўтаралі просценькі надпіс, накрэслены чыёйсьці рукой: «Вечная слава юным героям Багданавай Н. А., Сямёнаву Ю. I.»

Плылі па высокім небе белыя лёгкія воблакі. Заліваліся ўгары бесклапотныя жаўранкі. I было на зямлі ціха-ціха, ажно чуваць стракатанне конікаў і гудзенне чмялёў, і не верылася, што яшчэ не скончылася вайна і недзе грукаталі выбухі і паміралі салдаты...

Каля дарогі дзяўчынка, толькі гады на два маладзейшая за Надзю і Юру, ганялася за вялікім прыгожым матылём. I худзенькі твар яе свяціўся дзіцячай радасцю...

* * *

Вялікая Айчынная вайна нарадзіла шмат легенд аб чалавечай стойкасці і мужнасці, аб вернасці клятве і суровай ваеннай дружбе. Многія, вельмі многія з іх заканчваюцца трагічна, абрываюцца нечакана, і —. стаяць над імі абеліскі, маўчаць надмагільныя пліты...

У легенды, старонкі якой я вам расказаў, шчаслівы працяг. Надзя Багданава не загінула. Яна — цяпер ужо Надзея Аляксандраўна — жыве.

Вёска Заналючкі згарэла, але не ўся. Засталося тры хаты, і ў адной з іх ляжала юная разведчыца. Доўгімі днямі і начамі вырывалі яе з кіпцюроў у смерці, выхаджвалі простыя беларускія жанчыны Лідзія Шаранак і Таццяна Самакалёва. I паставілі яе на ногі. У адэскай клініцы імя Філатава дзяўчынцы вярнулі (праўда, не зусім) зрок. Не забыў пра яе Іван Сцяпанавіч Скуматаў, адшукаў, дапамог. I Надзя Багданава зноў вярнулася ў строй. Сустрэла яна негаваркога, душэўнага хлопца Дзмітрыя Краўцова, які стаў мужам, які дзяліў з ёй усе і радасці і нягоды.

Ішлі гады, наладжвалася жыццё, падрасталі дзеці Надзеі Аляксандраўны. I зусім выпадкова даведалася яна аднойчы, што стаіць ёй з Юрам Сямёнавым помнік, што знойдзена запіска, якую яна крывёю напісала ў страшныя лютаўскія дні 1942 года.

Пра подзвігі юнай разведчыцы расказала беларускае радыё, пазнаёміў з імі савецкіх тэлегледачоў Сяргей Сяргеевіч Смірноў. Тысячы пісьмаў з усіх куткоў нашай Радзімы пасыпаліся ў Віцебск, дзе жыве Багданава, многія без дакладнага адраса, проста «Віцебск, слаўнай партызанцы», «Віцебск, гераіні Вялікай Айчыннай вайны», «Віцебск, храбрай дзяўчынцы — разведчыцы...» Яе імя прысвойваюць піянерскім атрадам, на яе жыцці вучацца адданасці Айчыне...

Высока ацаніў баявыя справы Надзі Багданавай наш савецкі ўрад. Яна ўзнагароджана ордэнам Чырвонага Сцяга.

Часта непакояць Надзею Аляксандраўну старыя раны, часта ўспамінаюцца паўшыя сябры, камандзіры, якіх ужо няма сярод жывых (не так даўно памерлі камісар брыгады Волкаў, начальнік штаба брыгады Скуматаў). Баліць тады сэрца, сумам туманяцца вочы. І ўсё ж рэдка можна сустрэць чалавека такой энергіі і жыццялюбнасці, як яна. Амаль штодзень яе запрашаюць на сустрэчы, і яна не адмаўляецца. Штодзень прыходзяць дзесяткі пісьмаў, і яна адказвае на іх. Да клопатаў аб сваіх чацвярых дзецях прыбавіліся клопаты пра дзяцей хворай Таццяны Самакалёвай, той самай, якая калісьці даглядала яе. Выхоўвае яна яшчэ і Наташу Логвінаву, якая засталася без бацькоў і жыццё якой хацелі пакалечыць адурманеныя рэлігіяй сваякі...

У Віцебску, на вуліцы «Правды», жыве яна, былая партызанская разведчыца, простая беларусхая жанчына, чалавек з легенды...