Выбраныя творы ў двух тамах. Том 1

1

Цыт. тут і далей па аўтарскім рукапісе. Адзін з варыянтаў тэксту быў надрукаваны ў час. «Маладосць» за 1964 г.

2

У Польшчы ўсіх настаўнікаў ліцэя называюць «прафесар»

3

«Г у р а л ь» — польская народная песня.

4

«Паўшэхнай» школай называлі ў Польшчы да 19З9 г. сямігодку.

5

Тэрыторыя Заходняй Беларусі ў Польшчы да 19З9 г. пазывалася «крэсамі ўсходнімі».

6

Эндэкі – нацыянал-дэмакраты, партыя польскіх шавіністаў.

7

Грош—мелкая манета, 1/100 злотага (польск.).

8

Отча наш, іжа жі на небжі, да свяціцца імя твае!.. (лац.)

9

Д'ябал яго бяры!.. (літ.)

10

Пастарунак— паліцэйскі ўчастак.

11

У 19З8 годзе Кампартыя Заходняй Беларусі рашэннем выканкома Камінтэрна была распушчана.

12

У буржуазнай Польшчы дзеці нават багатых яўрэяў амаль не прымаліся ў дзяржаўныя гімназіі і ліцэі.

13

— Бэцы-ы, хадзі сюды! (яўр.)

14

— Яны не gройдуць! (іспанск.)

15

Ксёндз Кардэцкі — герой рамана Генрыка Сянкевіча «Патоп». Паводле аўтара, у 1665 г. Кардэцкі арганізаваў абарону касцёла на Яснай Гуры ў Чанстахове ад шведаў. З той пары касцёл стаў месцам пакланення набожных палякаў, а Кардэцкі для некаторых палякаў — нацыянальным героем.

16

Дэфензіва — тайная паліцыя ў буржуазнай Польшчы.

17

Рашэннем Камінтэрна ад 19З8 г. Кампартыя Заходняй Беларусі была распушчана.

18

Крыж (лац.).

19

Калі цябе хтосьці ў жыцці параніць, на сэрцы пакіне рану, то памятай, што яшчэ больш цярпела Польшча, твая радзіма ( польск.).

20

Польскія партызаны дзяліліся на некалькі палітычных груп. Групай Арміі Краёвай камандавалі пераважна былыя пілсудчыкі, да савецкіх партызан яны адносіліся непрыхільна.

21

— Паглядзі! (ням.).

22

— Гераіня! (ням.).

23

Юдэнрада — самаўрад з іўрэяў, які немцы ўвялі ў гета.

24

— Ну, палякі, няхай жыве Рыдз Сміглы! (ням.).

25

— Давай, давай, хутчэй, чорт вазьмі! (ням.).

26

— Гатова! (ням.).

27

Забірайце і гэтую дрэнь! (ням.)

28

“Яўрэй са скрыпачкай” — яўрэйская народная песня

29

— Такім чынам, Вільня цяпер без яўрэяў, няпраўда? (ням.).

30

— Зараз жа выпі! (ням.).

31

— Пан лейтэнант, у чым справа? (ням.).

32

— Прэч! (ням.).

33

Так у Заходняй Беларусі называлі тых, хто дапамагаў падпольшчыкам, не будучы членам кампартыі.

34

Клічкі нямецкага агента: «Кароль 04-А-32», «Вацэк». Пасля вайны апынуўся ў ЗША. Скончыў архітэктурны інстытут, жыве ў Мініполіс, штат Мінесота. Зараз пішацца Бівона Яўген (Аляксандар Амільяновіч, «Занікаюнцэ эха», стар. 235, выд. МОН, 1977 г., Варшава).

35

Тут у значэнні — і што ты на гэта? (ням.)

36

Напрыклад «Італьянцы будуюць бамбардзіроўшчык, які прасвечваецца, бы аконнае шкло. Калі стане такі самалёт кідаць бомбы, на небе яго не ўбачыш. Студэнткі амерыканскага універсітэта ўзялі на сходзе абавязацельства — не насіць кароткіх сукенак і кофт без рукавоў. Сямігадовы румынскі цар пачаў хадзіць у школу. У Афрыцы адно племя для вайны з суседзямі прымяняе цсэ-цсэ. Выпускае рой мух на праціўніка, і ворагі адразу гінуць. У Маскве судзілі прафесара за тое, што чалавек пад Новы год купіў на базары елачку, прывалок дамоў ды адважыўся паставіць яе дзецям. У савецкіх магазінах няма брытваў і мыла, таму рускія мужчыны запусцілі вусы і бароды... Пісьмо гродзенца: «Вельмі прашу часопіс аб'явіць усім пра ласку, якую я паспытаў ад дзевы Марыі. Пару гадоў нада мной вісела ў судзе справа і не давала спакою. Атрымаўшы павестку, я паслаў 10 злотых на распаўсюджванне «Рыцара прачыстай дзевы», даручаючы сябе пад апеку багародзіцы. I вось здарыўся цуд: справу ў судзе выйграў! Цяпер пасылаю Вам яшчэ 10 злотых на тое самае. Прашу аб'явіць пра ўсё веруючым і няверуючым хрысціянам — да смерці буду маліцца прачыстай дзеве, чаго дагэтуль ніколі не рабіў.

37

Цытата з касцельнага выдання.